„Murdyti(s)“, „murgdyti(s)“, „murkdyti(s)“ pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena

DAIVA MURMULAITYTĖ Instytut Języka Litewskiego MURDYTI(S), MURGDYTI(S), MURKDYTI(S) W SŁOWNIKACH I WSPÓŁCZESNYM UŻYCIU WSTĘP Jedną z nowości planowanego Słownika ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽ), a zarazem jedną z przyczyn jego opóźnienia, jest pisanie i redagowanie nie w porządku alfabetycznym, jak czyniono wcześniej, lecz grupowanie wyrazów według wspólnych cech semantycznych i słowotwórczych (Liutkevičienė 2006: 9). Ma to na celu stworzenie słownika możliwie jak najbardziej systemowego. Punktem wyjścia jest komputerowa wersja trzeciego wydania Słownika współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ). Hasła dzieli się na leksykalno-semantyczne grupy, dane analizuje się, koryguje i uzupełnia, bada się współczesne użycie oraz najnowsze źródła leksykograficzne (w tym późniejsze wydania DŽ), a wszystko to ostatecznie przekształca się w nowe artykuły słownikowe1. Podczas opracowywania artykułów dotyczących czasowników z przyrostkiem -yti i ich derywatów (jednej z podgrup tej grupy) zauważono, że różne wydania DŽ i Słownika języka litewskiego (dalej – LKŽ) dość różnie traktują wzajemne relacje czasowników murdyti, murgdyti, murkdyti (a także ich derywatów). Współczesne użycie wskazuje, że są to warianty2: czasowniki z rdzeniami mur- i murk- (z wyjątkiem pojedynczych przypadków) mają identyczne znaczenia, natomiast najrzadziej używane czasowniki z rdzeniem murg- mają na ogół mniej znaczeń niż podstawowy wariant z murk-. Przy opracowywaniu artykułów dotyczących tych czasowników i ich derywatów należało zatem rozstrzygnąć następujące kwestie: w jakim stopniu można polegać na wcześniejszych źródłach leksykograficznych 1 Zob. też artykuł D. Liutkevičienė w tym tomie Kultury Języka (s. 141–150). 2 Kalbotyroje varianto sąvoka suprantama įvairiai (ЛГС 1990: 80). Šiame straipsnyje variantais vadinamos to paties kalbos vieneto, šiuo atveju – žodžio, skirtýbės, atmainos, turinčios tapačią semantiką ir skirtingą raišką. Pagrindinis, nusistovėjęs, bendrinėje kalboje reikalaujamas variantas yra norma (KTŽ 1990: 225, 134). D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena 151 źródłach, czy możliwe jest zachowanie ciągłości ich prezentacji, czy można dać pierwszeństwo współczesnemu użyciu tych czasowników, jeśli jego badanie pozwala uznać wspomniane wyrazy za warianty i wskazuje na wyraźną przewagę jednego z nich, jak pogodzić BŽ z LKŽ, w którym jeden z wariantów uznaje się za błędny, i tak dalej. Odpowiedzi na te pytania nie są jeszcze w pełni jasne, dlatego niniejszy artykuł ma na celu zainicjowanie dyskusji3, zebranie krytycznych uwag i propozycji, które pozwoliłyby właściwie ująć te wyrazy w BŽ, nie naruszając wymagań normy i nie zniekształcając faktów dotyczących rzeczywistego użycia. 1. HASŁA BADANYCH CZASOWNIKÓW W SŁOWNIKACH 1.1. DŽ1 podaje wszystkie trzy omawiane czasowniki, dwa z nich – murdyti i murgdyti – w jednym artykule: mùr(g)d∥yti, ~o, ~ė 1. zanurzać, nurzać w wodzie, w błocie: M., wł. co do kałuży. Drogi wiejskie (wiosną) są rozjeżdżone i nie można nimi przejechać. 2. napychać, wkładać, wpychać: Wpychać siano do stodoły. Miara jest ubita, ugnieciona i z czubem. Napełnił stodołę sianem. 3. sngr. brodzić, kąpać się (w błocie): Po równinie w dolinie ~ytis. ~ymas (1) mùrkd∥yti, ~o, ~ė 1. wkładać do kałuży, nurzać, murdyti: Zwierzęta ~o w kałużach. ~ydamiesi wyciągali siano z kałuży. Wszystką bieliznę wrzucił do kotła. 2. prk. wikłać, wciągać w kłopoty. ~ymas (1) W artykułach dotyczących czasowników bezprzedrostkowych DŽ1 obok przykładów użycia podaje także przedrostkowe i zwrotne derywaty czasowników hasłowych (DŽ1 VII, XI), w związku z czym do tego wydania słownika trafiły również įmurdyti, išmurdyti, numurdyti, primurdyti, mur(g)dyti i sumurkdyti. Oczywiste jest, że ze względów oszczędnościowych murdyti i murgdyti przedstawiono w jednym artykule jako warianty o całkowicie identycznym znaczeniu. Sądząc po przedrostkowych derywatach przytoczonych w przykładach, które wszystkie utworzono wyłącznie od murdyti, można przypuszczać, że właśnie ten wariant uznano za podstawowy. Za jego pomocą objaśnia się również murkdyti, podane w osobnym artykule, które tylko pierwszym 3Na prośbę redaktorów słownika (za pośrednictwem głównej specjalistki Państwowej Komisji Języka Litewskiego Aistė Pangonytė) swoją opinię na interesujący temat przedstawili doc. dr Jurgis Pakerys i doc. dr Albinas Drukteinis. Byłoby bardzo pożyteczne, gdyby zechcieli rozwinąć swoje poglądy i zapoznać z nimi szersze grono odbiorców. 152 KALBOS KULTŪRA | 83 znaczeniem pokrywa się z dwoma pozostałymi czasownikami, a ponadto ma jeszcze znaczenie przenośne, które dla nich nie jest charakterystyczne. Derywat zwrotny murkdyti nie został wyróżniony jako osobne znaczenie (por. mur(g)dyti 3. sngr.). 1.2. W DŽ₂ podano tylko dwa z omawianych czasowników bezprzedrostkowych: mùrd‖yti, ~o, ~ė 1. zanurzać, zanurzać w wodzie, w błocie: Nie zanurzaj tak głęboko. ‖ sngr.: Brodzić po błocie. 2. napychać, wkładać, wpychać: Wpycha siano do worka, do stodoły. ~ymas (1) mùrk‖dyti, ~o, ~ė 1. zanurzać w wodzie, murdyti: ~o dziecko do rzeki – jeszcze je utopi. ‖ sngr.: ~ydamiesi wyciągali siano z kałuży. 2. prk. wikłać, wciągać w kłopoty. ~ymas (1) Zarówno w DŽ₂, jak i w późniejszych wydaniach czasowniki przedrostkowe, z wyjątkiem derywatów z przedrostkiem ne-, są podawane w osobnych artykułach. W tym wydaniu jest kilka czasowników przedrostkowych z rdzeniem murg-, a zatem zasadniczo DŽ₂ podaje czasowniki ze wszystkimi trzema rdzeniami (mur-, murg-, murk-). Interesujące, że murádyti i murkdyti oraz įmurádyti i įmurkėdyti są podane w osobnych artykułach. Pozostałe derywaty przedrostkowe wraz z wariantami o rdzeniu murg- podano w tym samym artykule (išmur(g)dyti, numur(g)dyti, primur(g)dyti, sumur(g)dyti, užmur(g)dyti), z wyjątkiem pamurádyti i pamurgdyti, które podano osobno. Warto dodać, że pamurgdyti objaśniono jako „pamurdyti” (nie odesłano do tego hasła). Przykłady ilustracyjne (zarówno skrócone, jak i pełne) nie pozwalają w tym przypadku stwierdzić, który wariant uznano za podstawowy. Np.: išmùr(g) d‖yti, ~o, ~ė wykąpać, zanurzając w wodzie: I. szczeniaka. ‖ sngr.: Wpadł do rzeki i cały się wykąpał. užmùr(g)d‖yti, ~o, ~ė 1. zatkać, zapchać: Zatkać butelkę korkiem. 2. zamęczyć, dusząc: Dzieci zamęczą kotka. 3. wcisnąć na głowę: Wcisnąć czapkę na głowę. Struktura semantyczna omawianych czasowników i ich derywatów została przedstawiona podobnie jak w poprzednim wydaniu słownika, z wyjątkiem czasowników zwrotnych, które nie są już podawane jako odrębne znaczenia. 1.3. W DŽ₃₋₄ podano wszystkie trzy czasowniki bezprzedrostkowe: mùrd‖yti, ~o, ~ė 1. zanurzać, pogrążać w wodzie, w błocie: Nemùrdýk taip giliai. ‖ Po dumblą ~ytis. 2. napychać, wkładać, wpychać: Šieną ~o į maišą, į daržinę. 3. przen. wciągać, wikłać w kłopoty: Pats įkliuvo ir mane ~o. ~ymas (1) mùrgd‖yti, ~o, ~ė zob. m u r d y t i mùrkd‖yti, ~o, ~ė 1. zob. m u r d y t i 1. 2. zob. m u r d y t i 3 D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murga(dyti)(s), murkdyti(s) pateikimas žodynuose ir dabartinėje vartosenoje 153 Ich znaczenia przedstawiono inaczej, tzn. znaczenie przenośne „wciągać, wikłać w kłopoty”, które we wcześniejszych wydaniach DŽ było charakterystyczne wyłącznie dla czasownika murkdyti, obecnie przypisuje się także czasownikowi murdyti, uznawanemu za wariant podstawowy; pozostałe czasowniki jedynie do niego odsyłają. Ponadto semantyka murgdyti całkowicie pokrywa się z semantyką murdyti (tak jak w DŽ₁), natomiast murkdyti nie ma znaczenia „napychać, wkładać, wpychać” (co jest charakterystyczne dla wszystkich wydań DŽ). Najbardziej widoczną nowością w DŽ₃₋₄ jest brak wariantów czasowników przedrostkowych z -g-, które w poprzednim wydaniu podawano pod jednym hasłem razem z wariantem podstawowym. Jedyny išmur(g)dyti (a zarazem jedyny przypadek podania wariantów pod jednym hasłem) zapewne pozostał przez pomyłkę. A zatem w DŽ₃₋₄ zostały tylko dwa czasowniki z rdzeniem murg- – murgdyti i išmurgdyti. 1.4. W elektronicznych wydaniach DŽ₅₋₆ obraz zasadniczo się zmienia – znikają warianty z rdzeniem murk- (z wyjątkiem prisimurkdyti), a czasowniki z rdzeniem murg- są wszędzie konsekwentnie odsyłane do wariantu podstawowego murdyti oraz jego form przedrostkowych. Ciekawe również, że we wszystkich wydaniach DŽ poza pierwszym podaje się drugie znaczenie užmurdyti: „zamęczyć przez duszenie (murgdant w DŽ₂)”: Vaikai užmur­dys kačiuką. Jednak w haśle czasownika podstawowego nie ma takiego znaczenia, na którym mogłaby się opierać forma pochodna (por. podawane w LKŽ „miętosić, ugniatać”). 1.5. Hasła omawianych czasowników i ich form przedrostkowych w LKŽ oraz LKŽₑ różnią się. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że w LKŽₑ murgdyti uznano za błąd i poprawiono na murkdyti; hasło podano bez przykładów ilustracyjnych i nie uwzględniono żadnych jego form pochodnych. Drukowane LKŽ podaje zarówno murgdyti, jak i jego formy zwrotne oraz przedrostkowe: įmurgdyti, numurgdyti, nusimurgdyti, pamurgdyti, pasimurgdyti, primurgdyti, prisimurgdyti, sumurgdyti. Wszystkie one odsyłają do murdyti albo do odpowiednich przedrostkowych lub zwrotnych form pochodnych tego czasownika; zilustrowano je przykładami z żywego języka i tekstów pisanych. Ogólnie rzecz biorąc, w LKŽ odnotowano wiele słów o takiej samej lub zbliżonej semantyce, z rdzeniami mur-, murg-, murk- i in.: murà „grzęzawisko, błotnisko”; ¹ mùras „rozmokła, grząska ziemia”; mùras², -à „mokry, rozmiękły”; murdėti, mùrda (mùrdi?), -ėjo „być zanurzonym, tonąć, grzęznąć”; murdýnas, murdỹne „grząskie, bagienne miejsce, błotnisko”; mùrdinti (-yti), -ina, -ino zob. murdyti 4 („wkładać do wody lub innej cieczy, zanurzać”); mùrduloti, -oja, -ojo „myć byle jak, miętosić”; ¹ murgėti, 154 KALBOS KULTŪRA | 83 mùrga, -ėjo „smulkiai lyti, purkšti“; murglà „tiršta migla; labai smulkus lietus“; mùrglinas, -à 1. „purvinas, nešvarus“; 2. „sukaitęs, suprakaitavęs“; murglýnas „purvynas“; murglýnė „labai klampi vieta, dumblynas“; 2 muõglinti, -ina, -ino „purvinti, tepti“; muõglytis, -ijasi, -ijosi „maudytis, turlytis“; murgliuoti, -iuoja, -iavo „tepti, terlioti“; murglótas, -a „su smulkiu lietumi, miglotas“; murglóti, -ója, -ójo „smulkiai lynoti, dulksnoti“; 3 mùrinas, -à 1. „purvinas, murzinas, išteptas“; 2. „šlapias, suplukęs, sušilęs“; 1 mùrinti, -ina, -ino 1. „tepti, terlioti, murzinti“; | refl.; 2. „mirkyti, šlapinti“; 2 mùrinti, -ina, -ino „murdyti“; 2 įmùrinti „įmurdyti, įkišti“; 2 išmùrinti žr. išmurdyti 3 („važiuojant išmindyti, išdrembti“): Išmùrintas kelýs; mùrioti, -ioja, -iojo 1. „tepti, teršti, purvinti“; 2. refl. „netikusiai praustis, terliotis“; mùrkyti, -o (-ia), -ė „maigyti, niurkyti“; įmùrkyti „įkišti, įniurkyti“; sumùrkyti 1. „sulamdyti, sumurdyti, sumaigyti“; 2. „sutraiškyti, sutriuškinti, sumurdyti“; 3. „sukišti į vandenį, sumerkti“; murklýnė žr. murglýnė; 2 mùrklinti, -ina, -ino žr. 2 murglinti; murklóti, -ója, -ójo „klampoti, makoti“; murknà „atlydys, atodrėkis“; murknùs, -i „apsiniaukęs, darganotas“; murksóti, mùrkso, -ójo 3. „būti apsiniaukus“; 1 murkšlà „smulkus lietus“; murkšlénti, -ėna, -ėno „terlioti, purvinti, nešvariai ką daryti (pvz., skalbti)“; 1 mùrkšlinti, -ina, -ino „tepti, terlioti“; mùrkšlioti, -ioja, -iojo 3. „prastai, nešvariai mazgoti, prausti“; murkšlótas, -a „apsiniaukęs; smulkiais lašeliais lynojantis“; 1 murkšlóti, -ója, -ójo „smulkiai lyti, lynoti“; mùrkteleti, -ėja (-ia), -ėjo 1. „staiga pasinerti“; 2. „staiga įlįsti, įbėgti, šmurkštelėti“; 2 mùrkti, -ia, -ė „be paliovos lyti, merkti“; 2 murla „rūkas, migla“; 2 murlìà „klampi vieta, dumblynė“; muõliotis, -iojasi, -iojosi „lynoti, dulkti“; muõlyti, -ija, -ijo 1. „teršti, tepti, drumsti“; 2. refl. „pliuš kentis, tašky tis, turly tis“; mùrti, -sta (mūra), -o 1. „šlapti, mirkti, težti“; 3. „klimpti, grimzti“ ir kt. Dar plg. mùrmaliuoti, -iuoja, -iavo žr. murlyti 2: Ančiukai mùrmaliuoja po klaną; murmýnė 1. „klampynė“; mùrminti (-yti), -ina, -ino 3. „kišti, grūsti, murdyti“; 5. refl. „važiuoti blogu keliu, klampoti“. Turint galvoje tiek formos, tiek reikšmės tapatumą ar panašumą, straipsnyje nagrinėjamus šaknų mur-, murg-, murk- ir kitus čia išvardytus žodžius dar galima sieti su mirkti, merkti, maurai ir pan. Bogaty materiał LKŽ pokazuje, że zarówno wyrazy z rdzeniem murg-, jak i te z rdzeniem murk- tworzą rozbudowane gniazda słowotwórcze. W obu przypadkach możliwa jest pozycja przed samogłoską i półsamogłoską (np.: murgėti, murgla, murkti (murkia, murkė), murkyti, murkna), dlatego błędne byłoby uznawanie pisowni rdzenia murg- za niepoprawną na skutek asymilacji spółgłosek. D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murga(dyti)(s), murk(dyti)(s) pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena 155 Podsumowując dane LKŽ i LKŽₑ, można stwierdzić, że czasowniki z rdzeniem mur– są bardziej typowe dla Żmudzinów i zachodnich Auksztotów, natomiast czasowniki z rdzeniem murg– / murk– – dla wschodnich Auksztotów. 2. DANE ŹRÓDEŁ ETYMOLOGICZNYCH W Lietuvių kalbos etimologiniame žodyne Ernsta Fraenkla w haśle mūrg̃linas „przemoczony” -gl- wywodzi się z -*dl-; wyraz ten łączy się z mùrdyti, mùrti, mùras, murióti, máuras „błoto, muł”, a także z łot. murdi „strumień, źródło (Sprudel)”, mùrdēt „wrzeć”, murdinât „mącić”, murga „kałuża, bajoro, nieczysta istota (Pfütze, unreines Wesen)”, murît, -êt „zabrudzić, ubłocić” (Fraenkel 1965: 472). W słowniku Kārļa Mīlenbacha i Jānisa Endzelīnsa murdinât oznacza: 1. „mącić” (vandeni); 2. „sprawiać, że coś wrze, bulgocze” (vanduo); 3. „sprawiać, że kot mruczy” (katė) i być może wiąże się z lit. mùrdyti (Wohl zu li. murdyti „trząść czymś w wodzie”; ME 1925–1927: 668), natomiast murga – z lit. mùrti (ME 1925–1927: 669). W łotewskim słowniku etymologicznym z murdyti wiąże się łot. murdētb „bulgotać, wrzeć” oraz rosyjski dialektyzm мурда́ „błoto, grzęzawisko”. Główne znaczenie rdzenia ukazują dialektalne murît „ochlapać, zabrudzić, upaprać” oraz murga „kałuża, bajoro”. Na znaczenie łotewskiego wyrazu wpłynął homonim murdēta „mówić niewyraźnie, gderać, mamrotać” (Karulis 1992: 608–609)⁴. W Lietuvių kalbos etimologiniame žodyne Wojciecha Smoczyńskiego wyrazy z rdzeniem murk- murksėti „zanurzyć się, tonąć” i murknà „odwilż” podano w etymologii czasownika merkti; czasowniki i rzeczowniki z rdzeniem mur– (i)mùrti, mùrdyti(s), murdėti, mùrinti, murà, mùras, mùrinas i in. – w etymologii wyrazu máuras. Natomiast murgėti, murglà, murglóti, na podstawie relacji znaczeniowej pol. mżyć (1. „mżyć, padać drobnym deszczem” i 2. „być widocznym jak przez mgłę, świecić rozproszonym światłem, migotać, mienić się”), wiążą się z łot. mùrgt „spędzać czas bez snu, trudzić się, męczyć”, mùrgi „majaczenie, urojenie; widma; zorza polarna”, mùrguôt „majaczyć, roić, fantazjować” i podano je w etymologii wyrazu mirgėti (Smoczyński 2007: 378, 390, 404). 4 Por. lit. mùrminti (–yti), –ina, –ino 1. intr. N „mruczeć, gderać”. 2. tr. „drażnić, złościć”: Kam mùrmini juos, t. y. pykini! J. 3. tr. „wkładać, wciskać, męczyć”: Dukrele, mùrmink gerai siūlus, kad dažai geriau nukąstų Kp. 4. tr. „wiercić, dłubać”: Dalgiočiu èmiau murmýti liūną, ir atsivėrė eketėlė Slm. 5. refl. „jechać złą drogą, brnąć”: Mùrminas po duobes, ir gana Skr. (LKŽₑ). 156 KALBOS KULTŪRA | 83 W jednym z wpisów w Lietuvių kalbos etimologinio žodyno duomenų bazės (http://etimologija.baltnexus.lt/?w=murdyti) murdyti „trząść”) zestawiono z mъrd-, rekonstruowaną podstawą prasłowiańskiego pochodzenia wyrazów serbsko-chorwackich: *mъrdati (sę) – mȍdamu (ce), oraz ich odpowiednikami: słoweń. mȑdati, bułg. мъ̀рдam, мръ̀двам, мръ̀дна, pol. mardać, merdać, serb.-chorw. mrdati (wszystkie o zbliżonych znaczeniach: „poruszać, dotykać”). Brak danych o murgdyti, murkdyti (stan na 24.11.2010). Informacje o omawianych czasownikach w źródłach etymologicznych są zatem dość zróżnicowane i w niektórych przypadkach budzą wątpliwości. W żadnej etymologii nie wymieniono wszystkich trzech. Najpewniej murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) należy uznać za wyrazy różnego pochodzenia. Z synchronicznego punktu widzenia pierwszy wiąże się z murti, trzeci zaś z merkti, mirkti. Drugi – murgdyti(s) – wyraźnie nie jest udźwięcznionym wariantem murkdyti(s). 3. SEMANTYKA Podstawowe znaczenie omawianych czasowników murdyti, murgdyti, murkdyti to „(zwykle wielokrotnie) wkładać, zanurzać w cieczy lub podobnym środowisku”; np.: murkdyti į vandenį, į sniegą; murkdyti purvyne (więcej przykładów użycia ilustrujących to i inne znaczenia zob. w pierwszym artykule słownikowym BŽ zamieszczonym w rozdziale 5 niniejszego artykułu). Z tego znaczenia wywodzi się znaczenie przenośne „szkodzić, wpędzać w kłopoty, poniżać, znieważać, niszczyć”; np.: geras žmonės vardas dabar murkdomas purve; teismuose užmurkdyti; sumurdytas konkurentas vargiai beatsigaus. Czasownik murdyti wyróżnia się tym, że jego pochodny czasownik z przedrostkiem iš-murdyti oznacza także „rozdeptać, zniszczyć przez chodzenie lub jeżdżenie (o drogach)”5. Warto zauważyć, że przykład użycia w tym znaczeniu odnotowano tylko w pierwszym spośród wszystkich wydań DŽ (zob. cytowany artykuł słownikowy murgdyti); błędnie ilustruje on jednak wspomniane wcześniej pierwsze znaczenie. Badanie użycia wskazuje jednak, że czasownik išmurdyti najczęściej występuje w znaczeniu „rozdeptać”. Ze znaczeniem podstawowym „zanurzać w cieczy lub podobnym środowisku” wiążą się znaczenia form zwrotnych murdytis, murgdytis, murkdytis: „brnąć, poruszać się, grzęznąc, szamotać się itp.” oraz „kąpać się, nurkować, pluskać się”; istnieje też 5Prawdopodobnie išmurdyti w tym znaczeniu należy uznać za czasownik z przedrostkiem, a nie przedrostkowy, tj. za kauzatywny derywat z przyrostkiem -dyti utworzony od išmurti, a nie za derywat z przedrostkiem iš- od murdyti. W artykule słownikowym dotyczącym tego ostatniego znaczenie to nie zostało podane w LKŽ. Oczywiście, w zależności od kontekstu, išmurdyti, podobnie jak wiele innych czasowników zawierających przedrostki i przyrostki, może być analizowany także inaczej (Urbutis 1978: 92). D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena 157 znaczenie przenośne „trudzić się, borykać się, napotykać przeszkody, dokładać starań, zmagając się z troskami, rozwiązując problemy itp.”; np. murkdyti skolose, intrigose, skandaluose. Na podstawie danych z drukowanych wydań DŽ, murkdyti nie ma znaczenia „wpychać, upychać, wciskać siłą”, charakterystycznego dla czasowników murdyti i murgdyti. LKŽₑ podaje przykłady użycia įmurkdyti, primurkdyti i sumurkdyti, które ilustrują to znaczenie upychania i wciskania: O kas čia tave įmurkdė į tą maišą? rš. Kuo tik radęs, savo maišą primurk­dė Svn. Moteriškė, sumurk­džiusi atgal į kašutę beišlendanti gaidį, nuskubėjo savo keliais P. Cvir. Warto jednak zauważyć, że w drukowanym LKŽ dwa pierwsze zdania ilustrują czasowniki įmurgdyti ir primurgdyti (z podaniem tych samych źródeł)6. 4. ODBICIE WSPÓŁCZESNEGO UŻYCIA W INTERNECIE W badaniu współczesnego użycia czasowników murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) oraz ich derywatów z przedrostkami wykorzystano wyszukiwarkę Google (przeszukiwanie przeprowadzono 16–20.06.2010; czasowniki zwrotne zbadano dodatkowo 08.11.2010, uzyskane wyniki zasadniczo odpowiadały wcześniejszym). Publicznie dostępne teksty internetowe można umownie podzielić ze względu na charakter komunikacji na informacyjne i komunikacyjne; te drugie są raczej porównywalne z „odmianą języka mówionego w formie pisanej, (mniej lub bardziej) prywatną” (Vaicekauskienė 2008: 71–72). W tym przypadku dane statystyczne zebrano bez klasyfikowania tekstów internetowych na wspomniane kategorie, choć na pierwszy rzut oka można stwierdzić, że tekstów o charakterze komunikacyjnym było więcej. Jest to naturalne, ponieważ badane wyrazy są nacechowane stylistycznie i typowe dla języka potocznego. Szczególnie często używa się ich w znaczeniach przenośnych. Teksty o charakterze komunikacyjnym są być może w pewnym sensie nawet ważniejsze dla tego badania — stanowią przeciwwagę dla analizowanych źródeł leksykograficznych, z których (ze względu na dość niejednorodny sposób prezentacji) trudno 6 Ogólnie rzecz biorąc, część przykładów podanych w drukowanym LKŽ z rdzeniem murg- w wydaniu elektronicznym odpowiednio skorygowano, tak by ilustrowały użycie czasowników z rdzeniem murk- (na co uwagę redaktorów BŽ zwrócił doc. dr Albinas Drukteinis). Większość skorygowanych przykładów pochodzi z języka żywego; zbierający materiał mogli je zapisać, kierując się własnym wyobrażeniem o poprawnej pisowni (tj. z –g–). Gdy redaktorzy LKŽₑ uznali murgdyti za przypadek błędnej pisowni, cytowane i inne przykłady użycia mogli poprawić i zamieścić w artykułach słownikowych dotyczących czasowników zapisanych poprawnie. Poprawiono wprawdzie także kilka przykładów ze źródeł pisanych, ale były to teksty stare lub z innych przyczyn niezbyt wiarygodne pod względem pisowni — oznaczono je skrótami BsP (= Lietuviškos pasakos įvairios. Surinko Dr. J. Basanavičius. I–IV dalis. Chicago 1903–1905) i rš (= wyraz lub zdanie z przekładów i innych pism, które poza tym nie wyróżniają się szczególnie). 158 KALBOS KULTŪRA | 83 wnioskować o rzeczywistym użyciu wymienionych czasowników i ich wzajemnych relacjach. Poszukiwano zarówno osobowych form czasowników prostych, jak i zwrotnych, a także imiesłowów czynnych i biernych. Ponieważ długość ciągu wyszukiwania jest ograniczona, a czasowniki cechują się bogactwem i różnorodnością form, wyszukiwano formy uznane za najbardziej prawdopodobne, tj. najczęstsze (por. Aleksandravičiūtė 2008: 270). Na przykład w przypadku murdyti, murdytis ciągi wyszukiwania były następujące: (1) osobowe formy proste – „murdyti“ OR „murdau“ OR „murdai“ OR „murdo“ OR „murdomė“ OR „murdote“ OR „murdžiau“ OR „murdei“ OR „murdė“ OR „murdėme“ OR „murdėte“ OR „murdydavau“ OR „murdydavai“ OR „murdydavo“ OR „murdydavome“ OR „murdydavote“ OR „murdysiu“ OR „murdysi“ OR „murdys“ OR „murdysime“ OR „murdysite“ OR „murdytų“ OR „murdyk“ OR „murdykite“; (2) osobowe formy zwrotne – „murdytis“ OR „murdausi“ OR „murdaisi“ OR „murdosi“ OR „murdomės“ OR „murdotės“ OR „murdžiausi“ OR „murdeisi“ OR „murdėsi“ OR „murdėmės“ OR „murdėtės“ OR „murdydavausi“ OR „murdydavaisi“ OR „murdydavosi“ OR „murdydavomės“ OR „murdydavotės“ OR „murdysis“ OR „murdytusi“ OR „murdykis“ OR „murdykitės“; (3) formy imiesłowów czynnych – „murdomas“ OR „murdomo“ OR „murdomam“ OR „murdomą“ OR „murdomu“ OR „murdomame“ OR „murdomi“ OR „murdomų“ OR „murdomiems“ OR „murdomus“ OR „murdomais“ OR „murdomuose“ OR „murdoma“ OR „murdomos“ OR „murdomai“ OR „murdomoje“ OR „murdomoms“ OR „murdomomis“ OR „murdomose“; (4) formy imiesłowów biernych – „murdytas“ OR „murdyto“ OR „murdytam“ OR „murdytą“ OR „murdytu“ OR „murdytame“ OR „murdytiems“ OR „murdytus“ OR „murdytais“ OR „murdy tuose“ OR „murdyta“ OR „murdytos“ OR „murdytai“ OR „murdytoje“ OR „murdytoms“ OR „murdytomis“ OR „murdytose“. Wyniki wyszukiwania przedstawiono w tabeli 1. W pierwszej kolumnie (1) podano statystyki osobowych form czasowników prostych, w kolumnie (2) – zwrotnych, w kolumnie (3) – imiesłowów czynnych, a w kolumnie (4) – imiesłowów biernych (z wyjątkiem form mianownika i dopełniacza liczby mnogiej, które pokrywają się z bezokolicznikiem i formą 3. osoby trybu przypuszczającego, dlatego zostały policzone łącznie z osobowymi formami prostymi). W pierwszym wierszu liczb podano czasowniki bez przedrostków, a w kolejnych – czasowniki z różnymi przedrostkami, np. w drugim wierszu – į(si)murdyti, į(si)murgdyti, į(si)murkdyti, w trzecim – iš(si)murdyti, iš(si)murgdyti, iš(si)murkdyti itd. Podano dane statystyczne. Badano również rzeczownikowe nazwy czynności omawianych czasowników; ciągi wyszukiwania obejmowały pełne paradygmaty odmiany rzeczowników prostych i zwrotnych. Częstotliwość użycia nazw czynności przedstawia tabela 2. D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena 159 TABELA 1. Użycie czasowników z rdzeniami mur-, murg-, murk- Przedr. murdyti (1) (2) (3) (4) łącznie murgdyti (1) (2) (3) (4) łącznie murkdyti (1) (2) (3) (4) łącznie − 153 192 31 9 385 52 86 16 4 158 278 529 122 21 950 į- 53 1 15 16 85 8 1? − 2 11 108 5 6 35 154 iš- 10 2 − 4 16 8 5 − 2 15 31 21 2 18 72 ne- 16 12 1 1 30 1 12 1 4 18 16 19 3 4 42 nu- 10 2 − 7 19 3 − − 1 4 8 1 1 4 14 pa- 39 35 1 5 80 31 21 − 5 57 76 92 5 10 183 pri- 11 3 − 1 15 1? − − − 1 4 4 − 2 10 su- 51 11 1 22 85 23 − 1 8 32 78 2 5 31 116 už- 4 − − 2 6 − − − − − 7 4 3 1 15 Łącznie 347 258 49 67 721 127 125 18 26 296 606 677 147 126 1556 TABELA 2. Użycie nazw czynności z rdzeniami mur-, murg-, murk- Przedr. murdymas prosta zwr. łącznie murgdymas prosta zwr. łącznie murkdymas prosta zwr. łącznie − 19 23 42 11 5 16 39 5 44 į- 1 − 1 1 − 1 − − − iš- − − − − − − 2 2 4 ne- − − − − − − 1 − 1 nu- − − − − − − − − − pa- 2 3 5 1 6 7 7 19 26 pri- − − − − − − 1 − 1 su- 5 − 5 − − − 3 1 4 už- − − − − − − − − − Łącznie 27 26 53 13 11 24 53 27 80 160 KALBOS KULTŪRA | 83 Tabele 1 i 2 wyraźnie pokazują, że najczęstsze są czasowniki z rdzeniem murk- oraz ich abstrakty – odpowiednio 1556 i 80 przykładów użycia. Znacznie rzadziej używane są czasowniki i rzeczowniki z rdzeniem mur- (721 i 53), natomiast czasowniki z rdzeniem murg- są ponad pięciokrotnie (abstrakty – 3,3 razy) rzadsze niż najczęstsze czasowniki z rdzeniem murk- (odnotowano 296 użyć czasowników i 24 użycia rzeczowników). Mając na uwadze różnorodność tekstów internetowych, przewagę tekstów o charakterze komunikacyjnym, zróżnicowany poziom piśmienności ich autorów (większość tekstów nie jest redagowana) oraz inne czynniki pozajęzykowe, można tylko częściowo opierać się na tych wskaźnikach częstotliwości przy wyborze jednego lub drugiego wariantu rdzenia jako podstawowego. Nie wiadomo, którzy autorzy tekstów świadomie wybierają warianty z murg- i murk-, a którzy po prostu piszą tak, jak słyszą, nie zwracając uwagi na asymilację spółgłosek. Niemniej dane statystyczne są bardzo wymowne i pokazują, że formy z rdzeniem murk- wyraźnie dominują we współczesnym użyciu7. 5. HASŁA SŁOWNIKU JĘZYKA LITERACKIEGO LITEWSKIEGO Zgodnie z koncepcją BŽ słownik ten „ma być słownikiem norm rzeczywistych, w którym, stosując zróżnicowane kryteria poprawności i nie unikając podawania wariantów, kształtowany będzie język prestiżowy, bez rugowania języka codziennego” (Naktinienė 2000: 16). W języku codziennym, jak wynika z przeprowadzonego badania, czasowniki o rdzeniach mur-, murg- i murk- są używane wariantywnie i mają te same podstawowe znaczenia, a semantyka wyrazów z rdzeniami mur- i murk- jest niemal identyczna. Należy pamiętać, że nowy słownik będzie normatywny, a zmiany normy nie mogą być gwałtowne. Podstawowy wymóg kodyfikacji to podtrzymywanie zasadniczej cechy normy – stabilności (Pupkis 1980: 37; Vitkauskas 1995: 88). Z drugiej strony „redaktorzy BŽ muszą uwzględniać społeczny charakter norm, a wybierając spośród kilku wariantów akceptowanych w języku ogólnym – kierować się zasadą prymatu uzusu” (Naktinienė 2000: 17). Decydując o wariancie podstawowym w BŽ, należy zwrócić uwagę na pochodzenie wyrazów, ich związki słowotwórcze z wyrazami należącymi do tego samego gniazda słowotwórczego (pod względem znaczenia i formy), historię ich ujęcia w słownikach oraz współczesne użycie. Ten ostatni czynnik ma w tym przypadku szczególne znaczenie, ponieważ współczesny uzus pisany pokazuje, że semantyka murdyti i murkdyti stała się niemal identyczna, wyrazy mają te same 7 Interesujące, że narzędzie wyszukiwania Google, opierając się na własnych danych statystycznych i wskaźnikach częstotliwości użycia, czasem dopytuje, proponując częstszy wariant, np. „Czy chodziło Ci o wyszukanie įmurkdyti?” (gdy wyszukiwana jest forma įmurgdyti). D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) pateikimas žodynuose ir dabartinėje vartosenoje 161 te same znaczenia. Spośród form przedrostkowych wyróżnia się tylko išmurdyti, mające swoiste znaczenia. Niektóre formy przedrostkowe czasownika murgdyti mają mniej znaczeń niż ich warianty podstawowe, przynajmniej tak wynika z ich użycia w internecie. W przygotowywanym słowniku za wariant podstawowy proponuje się uznać najczęściej używany i mający najwięcej znaczeń czasownik murkdyti. Przy każdym z jego znaczeń należy osobno podać znaczenia rzadszego wariantu murdyti, zilustrowane przykładami. Murgdyti, aby nie odbiegać nadmiernie od LKŽ, planuje się na razie podać wyłącznie jako wariant odsyłający do wariantu podstawowego, bez rozróżniania znaczeń i bez przykładów. A zatem hasła dotyczących czasowników w BŽ mogłyby wyglądać mniej więcej tak (to nie jest ostateczna redakcja; między innymi przykładów użycia jest tu zbyt wiele, a podano je po to, by lepiej zilustrować struktury semantyczne wyrazów i ich wzajemne relacje): mùrkdyti, mùrkdo, mùrkė czas. 1. (coś) (zwykle wielokrotnie) wkładać, zanurzać w wodzie lub innej cieczy, błocie, śniegu itp., poruszać czymś po zanurzeniu: Dzieci lubią nurkować, zanurzać siebie nawzajem. Na szczęście w porę zauważyłem dziewczynki miotane przez fale. | (coś, w coś, w czymś): Przecieram tłuste talerze namydloną szmatką i płuczę je w wodzie. Kierowcy znów będą grzęznąć samochodami w trawnikach pod blokami, zamienionych w błotniste kałuże. Upiekłem faworki, a potem zanurzałem je w miodzie. | zwr.: Gdy spławik zacznie zanurzać się pod wodę, wyciągnij wędkę. | przecząco (czego, w co, pod co): Przestałem grzęznąć zimowymi butami w błocie i kałużach, wyciągnąłem kozaki. W wodzie nie wolno dokazywać ani zanurzać siebie nawzajem. Dobry ten samochód terenowy, niegrzęznący w bagnach i błocie. | przen. (czym): Byłem wdzięczny autorowi za to, że nie wciskał mi nosa w opisywaną przez siebie gęś. 2. zwr. (w czym, pod co) brodzić, brnąć, poruszać się, grzęznąc, szamotać się, grzebać się: Na łące fotografka brodziła w błocie, w kaloszach. Sprzedawcy używanej odzieży brodzą w kałużach [brną przez kałuże], gdy pada deszcz. Wygląda na to, że gracze rugby bardzo lubią grzęznąć w błocie. W poszukiwaniu (zgubionego) drogiego pierścionka hydraulicy przez kilka godzin grzebali się w kanalizacji. Ludzie brnęli, przejeżdżając przez strumyk. | przen.: Ty pogrążasz się w użalaniu nad sobą. | przecząco (w czym, pod co): Nie będę brnąć w śniegu. Aby ludzie nie grzęźli w wiosennym i jesiennym błocie, stale rozmiękająca się droga żwirowa została wybrukowana kamieniami. 3. zwr. (w czym) kąpać się, nurkować, pluskać się: Dzieci, wystarczy już pluskania się, wychodźcie na brzeg! Opalaliśmy się, pluskaliśmy w morzu [w falach], aż posinieliśmy. Ptaki pluskają się w strumyku. Zimą kąpały się w przerębli. 4. (kogoś/coś) szkodzić, źle czynić, wciągać w kłopoty, mieszać, poniżać, znieważać, niszczyć: Dopóki car nas gnębił, inne narody tworzyły arcydzieła. W roku, gdy Wilno było Europejską Stolicą Kultury, zarówno je chwalono, jak i szkalowano. Strategia jest prosta – jakoś przyciągnąć klienta, a potem go pogrążać. Człowiek był i człowiekiem pozostanie, choćbyście nie wiem jak go poniżali. | (kogoś/coś, w co, w czym, czym, pod co): Twórca branży reklamowej jest nieustannie pogrążany w błocie. Władza wciąga Litwę w 162 KALBOS KULTŪRA | 83 długu. Jak długo jeszcze pozwolimy kalać dobre imię kraju? Starajmy się zachęcać rozmówcę, wspierać go, a nie grzebać w krytyce. Po co teraz tak jeden drugiego tarzać w błocie? Sam nieraz byłem wdeptany twarzą w błoto. • por. zatapiać, grzęznąć. | przec. (kogo): Jeśli już siebie wywyższasz, to przynajmniej nie pogrążaj kolegów. Nie trzeba pogrążać innych ludzi. | przec. (kogo, w czym): Prawdziwy dziennikarz nie powinien grzebać czytelnika w szambie. 5. zwr. (w czym, z czym) trudzić się, zmagać, napotykać przeszkody, podejmować wysiłki w określonej sytuacji (zwykle zmagając się z troskami, przykrościami, rozwiązując problemy): Grzęznąć w biedzie [korupcji, konfliktach interesów, intrygach, długach]. Grzęźniemy w rutynie [gąszczu przepisów], jak grzęźliśmy. Ja też zostałem wepchnięty do tej samej dziury, w której grzęźnie cała Litwa. Były prezydent grzęźnie w błocie skandali. Drużyna grzęźnie na dole tabeli turniejowej (sport.). Stoję w kolejkach i znów obiecuję sobie, że następnym razem zrobię zakupy z wyprzedzeniem. • por. tonąć, brnąć. | (z czym): Już drugi dzień zmagam się z tym hasłem. 6. (co, w co) wpychać z siłą; [syn.] upychać, wciskać: Dziewczynka zamyka książkę i wciska ją do torebki. Taki podarek po prostu weź i wepchnij do worka Świętego Mikołaja. | przen.: Dzieci wtykają nosy w sprawy dorosłych. | przec. (czego, w co): Nie wciskaj dziecku stóp do buta na siłę. 7. (co) miętosić, ugniatać: Kot ugniatany przez córeczki przez jakiś czas nie protestuje. mùrdyti, mùrdo, mùrdė czas. MURKDYTI: 1. (co): Odwilż wciąż przygniatała drzewa, łamała je. | (co, w co, czym): Szczeniak wciąż wciska w śnieg swój obolały pyszczek. Oni grzęzną w błocie samochodami terenowymi, prowadzą je na niebezpieczne trasy. | przec. (kogo, w co, czym): Nie będziesz mnie tarzać w śniegu [w zaspy] ani obrzucać śnieżkami. | przen. (czym): Nasza policja nie rzuca jeszcze twarzą o asfalt kobiet, które popełniły przestępstwa. 2. zwr. (w czym, pod co): Tarzam się w rowie [w błocie, w kałuży], tonę. Przyjechawszy (na targ) tarzaliśmy się w śniegu. Samochody terenowe tarzały się na trasie w kałużach. 3. zwr. (w czym): Dzieci z zadowoleniem tarzają się w stawie. W brudzie ulic taplały się świnie, ptaki i psy. 4. (kogo/co): Ona nie poddała się poniżaniu i jeszcze wygrała sprawę. Litwa, gnębiona przez okupantów przez pięćdziesiąt lat, znów odetchnęła wolnością. | (kogo/co, w co, czym): Pogrążać w długach. Pogrzebani w błocie kłamstw i oszczerstw ludzie tęsknili za prawdą. Komisja specjalna jest potężną bronią do pogrążania przeciwnika politycznego w błocie. Opłata za wywóz śmieci pogrąża mieszkańców w chaosie. | przec. (kogo, w co, czym): Chciałoby się, żeby nie pogrążali nas w gnoju głębiej, niż już jesteśmy. Mnie w tym bagnie już więcej nie pogrążą! (o gąszczu przepisów). 5. zwr. (w czym): I ty będziesz grzęznąć w szarej rutynie codzienności. Jeśli gospodarki krajów rozwijających się nie będą rosły, będą nadal grzęznąć w biedzie. Grzebię w encyklopedii i niczego nie znajduję. Kupujesz dobry samochód, a potem musisz grzęznąć ze złomami na ulicach [w korkach]. | przec. zwr. (w czym): Żyję tu i teraz, nie grzebię się w przeszłości. 6. (co, w co): Ogrodnik zagrabia opadłe liście i wsypuje je do worka. Z zamkniętymi oczami coraz głębiej zanurzałam twarz w g D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena 163 łowę. Stojąc na dachu, na skraju koła, bocian wcisnął między szprychy przyniesioną gałąź. Każdy urzędnik wkłada rękę do państwowego skarbca. | przec. (czego, w co): Do pojemnika z napisem „Papier” nie należy wrzucać tapet. 7. (kogo/co): Zawsze szturcha i zaczepia młodszą siostrzyczkę. | przec. (kogo): Nie zaczepiaj teraz szczeniąt, przecież śpią najedzone i spokojne. mùrgdyti, mùrgdo, mùrgdė czas. MURKDYTI. Podobnie zamierza się podać również formacje prefiksalne. Mając na uwadze wspomnianą szczególność czasownika išmurdyti (tj. jego najbardziej charakterystyczne znaczenie: rozmiękczyć, rozdeptać itp., w którym jest najczęściej używany), omawiane czasowniki z przedrostkiem iš– planuje się podać nieco inaczej: išmurdyti, išmùrdo, išmùrdė czas. 1. (co) zniszczyć przez jeżdżenie, rozmiękczyć, rozdeptać: Droga jest już mocno rozjeżdżona. Ziemia ciepła, rozjeżdżona przez koła, rozdeptana przez bydło. 2. (co, czym) IŠMURKDYTI 1: Nalałem wody i płynu do zlewu i umyłem w niej talerze. Chłopaki złapią świnię i wytarzają ją w błocie [w stawie]. 3. zwr. (w czym) IŠMURKDYTI 2: Wczoraj wpadł do rzeki albo do rowu, do kałuży i cały się wytarzał. išmùrkdyti, išmùrkdo, išmùrkdė czas. 1. (co, czym) wyprać, wykąpać, mocno zmoczyć, zabrudzić przez zanurzenie w płynie, błocie, śniegu itp.: Udało mi się wykąpać kota, ale zabrakło mi cierpliwości, by go wytrzeć i wysuszyć. Nie wystarczy tylko zanurzyć mięso w marynacie, musi się marynować kilka godzin. Deszcz porządnie nas przemoczył. Tym rzeczom nie zaszkodził mróz, celowo je wytarzano w kałużach. 2. zwr. (w czym) mocno zmoknąć, ubrudzić się, tarzając się: Wędrowcy musieli też wytarzać się w bagnie. Wygląda na to, że przepłynąłem po powierzchni wody, nie dostrzegając, jak dobrze się w niej wytarzałem. Pies, zanim wskoczył do łodzi, wytarzał się w błocie. | przen.: Aby osiągnąć doskonałość, trzeba się wytarzać w błędach. 3. (kogo/co) zaszkodzić, skrzywdzić, wplątać w kłopoty, poniżyć, pogardzić: Równie mocno czuje się pokrzywdzona w tej sprawie także poszkodowana. Z kim ty zadarłeś, ten da ci porządnie popalić! 4. (co) wymiętosić, wymiętosić: Po powrocie do domu najpierw wymiętosiłabym i wyściskałabym wszystkie swoje koty. 5. (co, czym) IŠMURDYTI 1: Maszynami ważącymi dziesiątki ton rozjeżdżają nie tylko drogi, ale i pola rolników. išmùrgdyti, išmùrgdo, išmùrgdė czas. IŠMURKDYTI. Czasowniki z rdzeniem murg- konsekwentnie odsyła się do podstawowego wariantu z rdzeniem murk-, starając się pokazać, że ich pisownia nie jest błędna (skoro trafiły do słownika normatywnego), a zarazem nie oddalać się nadmiernie od sposobu podania w LKŽₑ. Mimo to takie przedstawienie nie jest ścisłe, ponieważ użycie internetowe i LKŽ wskazują, że znaczenia czasowników z rdzeniem murg- nie we wszystkich przypadkach całkowicie pokrywają się ze znaczeniami wariantu podstawowego. Najczęściej tych znaczeń jest mniej. 164 KALBOS KULTŪRA | 83 Na przykład išmurgdyti ma tylko jedno znaczenie: „wyprać, wykąpać, obficie zmoczyć, ubrudzić przez zanurzenie w cieczy, błocie, śniegu itp.”: Śmietana, dużo ziół przyprawowych <...>, pieprzu, cebuli, sok z połowy cytryny – no i w tym wszystkim zanurzasz mięsko (o marynowaniu). Suczka zabiera mi rękawiczkę, po prostu ściąga ją z ręki, a potem tarza ją w śniegu. Forma zwrotna išsimurgdyti również występuje tylko w znaczeniu „bardzo się zmoczyć, ubrudzić, taplając się”: Robisz pieskowi fryzurę, a on w tej samej chwili tapla się z innymi w błocie – przykre. Wielu uczestników zawodów survivalowych wytaplało się w błocie. Te dwa znaczenia to tylko dwa z pięciu podanych w haśle wariantu podstawowego išmurkdyti, choć widząc odsyłacz do całego hasła, a nie do konkretnego znaczenia wariantu podstawowego, naturalnie można oczekiwać, że wariant poboczny jest semantycznie całkowicie tożsamy z podstawowym, tj. ma wszystkie właściwe mu znaczenia. Z drugiej strony pa(si)murgdyti ma w użyciu internetowym więcej znaczeń niż pa(si)murkdyti, do którego ma odsyłać. Badany czasownik w zdaniu Mano (katė) tai pasikėlus, ateis pas tave tik tada, kai pati norės, žinoma, būna, kad ir per prievartą pamurgdau wskazuje na wyraźny związek z 7. znaczeniem czasownika bezprzedrostkowego murkdyti, „miętosić, ugniatać”, którego, nie znalazłszy przykładów użycia, nie zamierza się podawać w haśle pamurkdyti. O tym znaczeniu świadczy również użycie rzeczownika odczasownikowego w zdaniu Barbė (šuo) laukė pamurgdymo parodoj. Trzeba też pamiętać, że w BŽ czasowniki zwrotne podawane są w hasłach odpowiadających im czasowników niezwrotnych, co może powodować dodatkowe zamieszanie, gdy odsyła się do całego hasła, a nie do konkretnego znaczenia. Nie wspominając już o tym, że czytelnicy słowników niebędący filologami z trudem rozumieją odsyłaczowe powiązanie wariantów (Naktinienė 2000: 21). Wprawdzie w BŽ zamierza się podawać tylko najczęściej używane czasowniki pochodne z przedrostkami murgdyti(s), z przedrostkami į-, iš-, nu-, pa- i su-, a spośród ich rzeczowników odczasownikowych ze względu na rzadkość użycia trafiłoby do słownika tylko pa(si)murgdymas. Podczas badania użycia nie znaleziono wystarczającej liczby czasowników z tym rdzeniem ani ich rzeczowników odczasownikowych z innymi przedrostkami, by należało je uwzględnić w BŽ. Ogólnie rzecz biorąc, jak pokazują statystyki, słowa z rdzeniem murg- są używane znacznie rzadziej i, kierując się wyłącznie kryterium częstości użycia, być może nie należałoby włączać ich do indeksu haseł BŽ. Całkowite ich pominięcie byłoby jednak równie niewłaściwe, właśnie ze względu na omawianą tu wariantywność; uznając, że jest to wariant najrzadszy i semantycznie najprostszy spośród trzech, należy go odpowiednio przedstawić – inaczej niż wariant drugi z rdzeniem mur-, który jest semantycznie niemal całkowicie równoważny wariantowi podstawowemu. A zatem spośród kilku teoretycznie możliwych sposobów przedstawienia czasowników z rdzeniem murg- i ich rzeczowników odczasownikowych obecnie wybrano ten, który stanowi mniejsze zło. Jest to D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena 165 nieunikniona wada, ponieważ w takim przypadku część wyrazów zostaje w BŽ przedstawiona nieprecyzyjnie. Jest to jednak bardzo niewielka część. Rozwiązanie ma też zalety – podwójne odsyłacze pozwalają pokazać różnicę między wariantami, a najrzadszy wariant mimo wszystko trafia do słownika, ponieważ na podstawie analizy wyrazów pokrewnych i in. uznaje się go za dopuszczalny w języku ogólnym. WNIOSKI 1. Czasowniki murdyti, murgdyti, murkdyti oraz ich formy zwrotne i pochodne przedrostkowe zamierza się przedstawić w BŽ zasadniczo inaczej niż w wydanych wcześniej słownikach i ich wersjach elektronicznych. 2. Te czasowniki i ich formy pochodne są przedstawiane w różnych wydaniach słowników współczesnego języka oraz słownika akademickiego dość rozmaicie, toteż trudno byłoby zachować w BŽ jakąkolwiek ciągłość. Próbując pogodzić trudne do pogodzenia w tym przypadku wymogi stabilności normy i nadrzędności uzusu, wybrano zróżnicowany sposób prezentowania wariantów za pomocą odsyłaczy. 3. Ze względu na największą częstość użycia i najbogatszą semantykę za warianty podstawowe w BŽ uznano by czasowniki z rdzeniem murk-; do nich odsyłano by rzadziej używane czasowniki z rdzeniem mur-, mające niemal identyczne znaczenia, które również byłyby podzielone według znaczeń i opatrzone przykładami użycia. Najrzadsze czasowniki z rdzeniem murg- również byłyby przedstawione z odesłaniem do wariantów podstawowych, lecz bez podziału semantycznego i przykładów. 4. Takie przedstawienie czasowników z rdzeniem murg- daje nieco zniekształcony obraz ich semantyki. Gdyby jednak przedstawiono je jako odpowiedniki czasowników z rdzeniem mur-, uznano by równoważność dwóch wariantów (z rdzeniami murg- i mur-), co byłoby sprzeczne z LKŽe, gdzie czasowniki z rdzeniem murg- uznaje się za błędne i poprawia. 5. Aby właściwie – precyzyjnie, systemowo, zgodnie z wymaganiami norm i bez zniekształcania rzeczywistego uzusu – przedstawić w BŽ czasowniki murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) i ich formy pochodne przedrostkowe, bardzo przydatne byłoby poznanie opinii nie tylko leksykografów, lecz także specjalistów w dziedzinie leksykologii, semantyki, słowotwórstwa, etymologii, a zwłaszcza ortografii. Po przedyskutowaniu tej kwestii już w pierwszym wydaniu BŽ można by na nowo przedstawić te czasowniki oraz wyrazy z licznych gniazd słowotwórczych, korygując wszystkie błędy i niekonsekwencje obecne we wcześniejszych słownikach oraz pokazując współczesny uzus. 166 KALBOS KULTŪRA | 83 ŠALTINIAI DŽ1 1954: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Atsak. red. J. Kruopas. 1 leidimas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DŽ2 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Atsak. red. J. Kruopas. 2 leidimas, Vilnius: Mintis. DŽ3 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 3 leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. DŽ4 2000: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 4 leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DŽ5e 2003: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 5 (elektroninis) leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. – Prieiga per internetą: www.lki.lt DŽ6e 2006: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 6 (elektroninis) leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LKŽ 1966, 1970: Lietuvių kalbos žodynas 7, 8. Atsak. red. J. Kruopas, Vilnius: Mintis. LKŽe 2005: Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (elektroninis variantas). Vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. – Prieiga per internetą: www.lkz.lt Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. – Prieiga per internetą: http://donelaitis.vdu.lt Interneto tekstų ištekliai (naršyta paieškos sistema Google). LITERATŪRA Aleksandravičiūtė S. 2008: Paieškos sistemos Google naudojimo galimybės tiriant kalbos reiškinius. – Kalbos kultūra 81, 266–282. Fraenkel E. 1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 2, Heidelberg: Carl Winter. Universitätsverlag, Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht. Karulis K. 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca 1, Rīga: Avots. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys S. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Lietuvių kalbos etimologinio žodyno duomenų bazė. – Prieiga per internetą: http://etimologija.baltnexus.lt Liutkevičienė D. 2006: Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Siekiamybė ir realybė. – Aiškinamųjų bendrinės kalbos žodynų aktualijos [Leksikografija ir leksikologija 1], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 9–18. ME 1925–1927: Mīlenbahs K. Latviešu valodas vārdnīca 2. Red. J. Endzelīns, Rīga: Kultūras fonds. Naktinienė G. 2000: Bendrinės kalbos žodynas ir leksikos norminimo problemos. – Kalbos kultūra 73, 12–24. Pupkis A. 1980: Kalbos kultūros pagrindai, Vilnius: Mokslas. D. MURMULAITYTĖ. Murdyti(s), murga(d)yti(s), murkdyti(s) pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena 167 Smoczyński W. 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Universitето? Urbutis V. 1978: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslas. Vaicekauskienė L. 2008: Nauji naujųjų skolinių norminimo klausimai. – Kalbos kultūra 81, 65–79. Vitkauskas V. 1995: Apie „Lietuvių bendrinės kalbos žodyną“: – Kalbos kultūra 67, 87–91. ЛЭС 1990: Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В. Н. Ярцева, Москва: Советская энциклопедия. Gauta 2010 11 26 TREATMENT IN THE DICTIONARIES AND THE CURRENT USAGE OF THE VERBS MURDYTI(S), MURGDYTI(S), MURKDYTI(S) Summary The article compares the presentation of the verbs murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) ‘dip (into), plunge (into)’ in different dictionaries of Lithuanian, namely, six editions of the Dictionary of Contemporary Lithuanian (Dabartinės lietuvių kalbos žodynas) and two editions of the Dictionary of Lithuanian (Lietuvių kalbos žodynas), which have been released both in the print and electronic versions, analyzes the current usage of the verbs, their interrelation and semantics. The analysis of frequency in the contemporary Lithuanian language and semantic analysis of the verbs call for a new treatment of these verbs and their derivatives in the Dictionary of Standard Lithuanian. Attempts to accomodate the requirement of norm stability and the criterion of variable language use encouraged the application of differentiated approach to the inclusion of cross-references. Yet this approach has certain drawbacks as it fails to accurately reveal the semantics of variants with the root murg-. Hopefully, this article will stimulate a discussion among lexicographers, lexicologists, language norm prescribers and other experts and will eventually allow to improve the treatment of the above-mentioned and other verbs in the Dictionary of Standard Lithuanian. DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 168 KALBOS KULTŪRA | 83