„Murdyti(s)“, „murgdyti(s)“, „murkdyti(s)“ pateikimas žodynuose ir dabartinė vartosena

D. MurMulaitytė. Hasła Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) w słownikach i współczesne użycie 151 DAIVA MURMULAITYTĖ lietuvių kalbos institutas MURDYTI(S), MURGDYTI(S), MURKDYTI(S) W SŁOWNIKACH I WSPÓŁCZESNYM UŻYCIU WSTĘP Jedną z nowości przyszłego Słownika ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽ) (i jedną z przyczyn jego opóźnienia) jest opracowywanie i redagowanie nie alfabetycznie, jak czyniono wcześniej, lecz poprzez grupowanie wyrazów według ich wspólnych cech semantycznych i derywacji (Liutkevičienė 2006: 9). W ten sposób dąży się do stworzenia słownika w miarę możliwości bardziej systemowego. Za punkt wyjścia przyjęto komputerową wersję 3. wydania Słownika współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ). Jego hasła dzieli się na leksykalne grupy semantyczne, dane analizuje się, koryguje i uzupełnia, bada się współczesne użycie oraz najnowsze źródła leksykograficzne (w tym także późniejsze wydania DŽ), a wszystko to ostatecznie przybiera postać nowych artykułów słownikowych1. Podczas opracowywania haseł czasowników z przyrostkiem -yti i ich derywatów (jednej z podgrup tej grupy) zauważono, że różne wydania DŽ i Lietuvių kalbos žodynas (dalej – lKŽ) dość różnie traktują wzajemne relacje czasowników murdyti, murgdyti, murkdyti (a także ich derywatów). Współczesne użycie wskazuje, że są one wariantami2: czasowniki z rdzeniem muri murk- (z wyjątkiem nielicznych przypadków) mają identyczne znaczenia, natomiast najrzadziej używane czasowniki z rdzeniem murgzazwyczaj mają mniej znaczeń niż główny wariant z murk-. A zatem podczas opracowywania haseł tych czasowników i ich derywatów trzeba było rozstrzygnąć następujące kwestie: w jakim stopniu można opierać się na wcześniejszych opracowaniach leksykograficznych 1 Zob. także artykuł D. Liutkevičienė w niniejszym tomie „Kalbos kultūra” (s. 141–150). 2 W językoznawstwie pojęcie wariantu rozumiane jest różnie (ЛЭС 1990: 80). W niniejszym artykule wariantami nazywa się różnice, odmiany tego samego elementu językowego, w tym przypadku – wyrazu, mające identyczną semantykę i różną formę wyrażenia. Główny, ustabilizowany wariant, wymagany w języku ogólnym, jest normą (KtŽ 1990: 225, 134). 152 KalBOS Kultūra | 83 źródłach, czy możliwe jest zachowanie ciągłości prezentacji tych wyrazów w tych źródłach, czy można przyznać pierwszeństwo współczesnemu użyciu tych czasowników, jeśli jego badanie pozwala uznać wspomniane wyrazy za warianty i wskazuje na wyraźną przewagę jednego z nich, jak uzgodnić BŽ i lKŽe, w którym jeden z wariantów uznawany jest za błąd itd. Odpowiedzi na te pytania nie są jeszcze w pełni jasne, dlatego niniejszy artykuł ma na celu zachęcić do dyskusji3, sprowokować krytykę i propozycje, które pozwoliłyby właściwie przedstawić te wyrazy w BŽ, nie naruszając wymogów normy i nie zniekształcając faktów rzeczywistego użycia. 1. PrZEDStawiENiE BaDaNYcH CZaSowNiKÓw w SŁowNiKaCH 1.1. DŽ1 podaje wszystkie trzy omawiane czasowniki, dwa z nich – murdyti i murgdyti – w jednym artykule: mùr(g)d‖yti, ~o, ~ė 1. zanurzać, brodzić w wodzie, w błocie: M., įm. kogoś w kałużę. Drogi wiejskie (wiosną) są rozjeżdżone, nie można przejechać. 2. wpychać, wkładać, upychać: Siano wpychać do stodoły. Miara jest zatkana, upchana i z czubem. Pełną stodołę napchał siana. 3. zwr. brnąć, kąpać się (w błocie): Po równinach u podnóża ~ytis. ~ymas (1) mùrkd‖yti, ~o, ~ė 1. wkładać do kałuży, nurzać, zanurzać: Gyvulius balose ~o. [Zanurzają zwierzęta w kałużach.] ~ydamiesi šieną traukė iš balos. [Wyciągając siano, wyciągali je z kałuży.] Visus baltinius sumùrkdė į katilą. [Całą bieliznę zanurzył w kotle.] 2. przen. wikłać, wciągać w kłopoty. ~ymas (1) W DŽ1, w hasłach czasowników bezprzedrostkowych, wraz z przykładami użycia podaje się również czasowniki przedrostkowe i zwrotne utworzone od czasowników hasłowych (DŽ1 Vii, Xi), dzięki czemu do tego wydania słownika trafiły także įmurdyti, išmurdyti, numurdyti, primurdyti, mur(g)dytis i sumurkdyti. Oczywiste jest, że ze względów oszczędnościowych w jednym haśle czasowniki murdyti i murgdyti uznano za warianty, których znaczenia całkowicie się pokrywają. Sądząc z pochodnych przedrostkowych przedstawionych w ilustracjach, które wszystkie utworzono wyłącznie od murdyti, można przypuszczać, że ten ostatni wariant jest też uznawany za podstawowy. W ten sposób wyjaśnia się również murkdyti, przedstawione w osobnym artykule, którego dopiero na pierwszą prośbę redaktorów 3. Słownika (za pośrednictwem starszej specjalistki Państwowej Komisji Języka Litewskiego Aistė Pangonytė) swoje opinie w interesującej kwestii wyrazili doc. dr. Jurgis Pakerys i doc. dr. Albinas Drukteinis. Byłoby bardzo pożyteczne, gdyby zgodzili się rozwinąć swoje myśli i publicznie zapoznać z nimi szersze społeczeństwo. D. MurMulaitytė. Ujęcie murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) w słownikach oraz współczesne użycie w znaczeniu 153 pokrywają się z pozostałymi dwoma czasownikami, a ponadto mają jeszcze właściwe tylko im znaczenie przenośne. Formacja zwrotna murkdytis nie została wyodrębniona jako osobne znaczenie (por. mur(g)dyti 3. zwrt. ). 1.2. W DŽ2 podano tylko dwa spośród omawianych czasowników bezprzedrostkowych: mùrd‖yti, ~o, ~ė 1. pogrążać, zanurzać w wodzie, w bagnie: Nemùrdyk taip mùrkd‖yti, ~o, ~ė 1. zanurzać w wodzie, moczyć: ~o dziecko w giliai. ‖ sngr.: Po dumblą ~ytis. 2. kimšti, kišti, grūsti: Šieną ~o į maišą, į daržinę. ~ymas (1) rzece – jeszcze je utopi. ‖ sngr. : ~ydamiesi wyciągali siano z kałuży. 2. przen. wikłać, wpędzać w kłopoty. ~ymas (1) zarówno w DŽ2, jak i w późniejszych wydaniach czasowniki przedrostkowe, z wyjątkiem derywatów z przedrostkiem ne-, podawane są w osobnych hasłach. W niniejszym wydaniu występuje kilka czasowników przedrostkowych z rdzeniem murg-, zatem zasadniczo DŽ2 podaje czasowniki wszystkich trzech rdzeni (mur-, murg-, murk-). Interesujące, że murdyti i murkdyti oraz įmurdyti i įmurkdyti podano w osobnych hasłach. Derywaty z innymi przedrostkami wraz z ich wariantami, mającymi rdzeń murg-, podawane są w tym samym artykule (išmur(g)dyti, numur(g)dyti, primur(g)dyti, sumur(g)dyti, užmur(g)dyti), z wyjątkiem pamurdyti i pamurgdyti, które podawane są osobno. Nawiasem mówiąc, pamurgdyti objaśnia się przez „pamurdyti” (nie odsyła się do niego). przykłady ilustracyjne (zarówno skrócone, jak i pełne) w tym przypadku nie dają możliwości odgadnięcia, który z wariantów uważa się za główny. Np.: išmùr(g)d‖yti, ~o, ~ė wykąpać, zanurzając w wodzie: I. szczeniaka. ‖ zwr. : Wpadł do rzeki i cały się išsimùr(g)dė. užmùr(g)d‖yti, ~o, ~ė 1. zatkać, zakorkować: Zakorkował butelkę. 2. zamęczyć przez zanurzanie: Dzieci zamęczą kociaka. 3. naciągnąć na głowę: U. czapkę na głowę. Struktura semantyczna omawianych czasowników i ich derywatów została przedstawiona podobnie jak w poprzednim wydaniu słownika, z wyjątkiem czasowników zwrotnych, które nie są już podawane przy poszczególnych znaczeniach. 1.3. W DŽ3-4 podano wszystkie trzy czasowniki nieprefiksalne: mùrd‖yti, ~o, ~ė 1. zanurzać, pogrążać w wodzie, w błocie: Nemùrdyk taip giliai. ‖ zwr. : Tarzać się w błocie. 2. upychać, wkładać, wpychać: Siano ~o do worka, do stodoły. 3. przen. wciągać, wikłać w kłopoty: Sam wpadł i mnie ~o. ~ymas (1) mùrgd‖yti, ~o, ~ė zob. murdyti mùrkd‖yti, ~o, ~ė 1. zob. m u rd y t i 1. 2. zob. murdyti 3 154 JĘZYK Kultura | 83 Ich znaczenia przedstawiono inaczej, tzn. znaczenie przenośne „wciągać, wikłać w kłopoty”, które we wcześniejszych wydaniach DŽ było charakterystyczne wyłącznie dla czasownika murkdyti, obecnie przypisuje się również czasownikowi murdyti, uznawanemu za wariant podstawowy; pozostałe czasowniki są jedynie do niego odsyłane. Ponadto semantyka czasownika murgdyti całkowicie pokrywa się z semantyką murdyti (podobnie jak w DŽ1), natomiast murkdyti nie ma znaczenia „upychać, wtykać, wciskać” (jest to charakterystyczne dla wszystkich wydań DŽ). Najwyraźniejszą nowością DŽ3–4 jest brak wariantów czasowników przedrostkowych z -g-, które w poprzednim wydaniu były podawane w jednym haśle z wariantem podstawowym. Jedyny wyraz išmur(g)dyti (a zarazem jedyny przypadek podania wariantów w jednym haśle) najwidoczniej pozostał przez pomyłkę. A zatem w DŽ3–4 pozostały tylko dwa czasowniki rdzenne z murg – murgdyti i išmurgdyti. 1.4. W elektronicznych wydaniach DŽ5–6 obraz zasadniczo się zmienia – nie ma już wariantów z rdzeniem murk- (z wyjątkiem prisimurkdyti), a czasowniki z rdzeniem murgsą wszędzie konsekwentnie odsyłane do wariantu podstawowego murdyti i jego derywatów przedrostkowych. Interesujące jest również to, że we wszystkich wydaniach DŽ, z wyjątkiem pierwszego, podaje się drugie znaczenie czasownika užmurdyti: „zamęczyć przez murdant (murgdant w DŽ2)”: Vaikai užmurdys kačiuką. jednakże w haśle czasownika podstawowego nie ma takiego znaczenia, na którym mógłby opierać się derywat (por. podawane w lKŽ „niurkyti, maigyti”). 1.5. Sposób przedstawienia omawianych czasowników i ich derywatów przedrostkowych w lKŽ i lKŽe różni się. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że w lKŽe murgdyti uznaje się za błąd, poprawia na murkdyti, podaje bez przykładów ilustracyjnych; nie ma tam również jego derywatów. Drukowane lKŽ podaje zarówno murgdyti, jak i jego formę zwrotną oraz derywaty przedrostkowe įmurgdyti, numurgdyti, nusimurgdyti, pamurgdyti, pasimurgdyti, primurgdyti, prisimurgdyti, sumurgdyti. Wszystkie one są odsyłane do murdyti albo do odpowiednich jego derywatów przedrostkowych lub zwrotnych, ilustrowane przykładami z żywej mowy i piśmiennictwa. ogólnie w lKŽ odnotowano wiele słów o takiej samej lub zbliżonej semantyce, z rdzeniami mur-, murg-, murki in.: murà „grzęzawisko, błotnisko”; 1 mùras „rozmokła, rozpaćkana ziemia“; mùras2, -à „mokry, rozpaćkany“; murdti, mùrda (mùrdi?), ėjo „być pogrążonym, tonąć, grzęznąć“; murdýnas, murdỹnė „grząskie, bagniste miejsce, błotnisko“; mrdinti (-yti), ina, ino zob. murdyti 4 („wkładać do wody lub jakiejś innej cieczy, zanurzać, pogrążać“); mrduloti, oja, ojo „myć byle jak, moczyć“; 1 murgti, D. MurMulaitytė. Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) – hasła w słownikach i współczesne użycie 155 mùr ga, ėjo „drobno padać, kropić“; murglà „gęsta mgła; bardzo drobny deszcz“; muglinas, -à 1. „błotnisty, brudny“; 2. „rozgrzany, spocony“; murg lýnas „błotnisko“; murglỹnė „bardzo grząskie miejsce, mokradło“; 2 muglinti, ina, ino „brudzić, smarować“; muglytis, ijasi, ijosi „kąpać się, tarzać się“; murgliuoti, iuoja, iavo „smarować, brudzić“; murglótas, a „z drobnym deszczem, mglisty“; murglóti, ja, jo „drobno mżyć, siąpić“; 3 mùrinas, -à 1. „brudny, umazany, wymazany“; 2. „mokry, spocony, rozgrzany“; 1 mrinti, ina, ino 1. „smarować, mazać, brudzić“. | refl. ; 2. „moczyć, zwilżać“; 2 mrinti, ina, ino „grzęznąć w błocie“; 2 įmrinti „wgrzęznąć w błoto, wcisnąć“; 2 išm rinti zob. išmurdyti 3 („jadąc, rozdeptać, rozbłocić“): Išmùrintas kelys; mrioti, ioja, iojo 1. „smarować, brudzić, zanieczyszczać błotem“; 2. refl. „niedbale się myć, brudzić się“; mrkyti, o (ia), ė „ugniatać, miętosić“; įmrkyti „wcisnąć, wgnieść“; sumrkyti 1. „zgnieść, zmiętosić, ugnieść“; 2. „rozgnieść, zmiażdżyć, zgnieść“; 3. „wepchnąć do wody, zanurzyć“; murklỹnė zob. murglynė; 2 muklinti, ina, ino zob. 2 murglinti; murklóti, ja, jo „brodzić, taplać“; murknà „odwilż, odtaja“; murknùs,  „pochmurny, słotny“; murksóti, mukso, jo 3. „być pochmurnym“; 1 murkšl „drobny deszcz“; murkšlnti, na, no „mazać, brudzić, robić coś niechlujnie (np. prać)“; 1 mrkšlinti, ina, ino „smarować, brudzić“; mrkšlioti, ioja, iojo 3. „myć, kąpać niedbale i nieczysto“; murkšlótas, a „pochmurny; mżący drobnymi kroplami“; 1 murkšlóti, ja, jo „drobno padać, mżyć“; mrktelėti, ėja (ia), ėjo 1. „nagle zanurzyć się“; 2. „nagle wejść do środka, wbiec, smyrgnąć“; 2 mukti, ia, ė „bez przerwy padać, mżyć“; 2 murla „mgła, opar“; 2 murli „grząskie miejsce, błotnisko“; muliotis, iojasi, iojosi „mżyć, siąpić“; mulyti, ija, ijo 1. „brudzić, smarować, mącić“; 2. refl. „pluskać się, chlapać się, taplać się“; mrti, sta (mūra), o 1. „moknąć, nasiąkać, mięknąć“; 3. „grzęznąć, zapadać się“ i in. Por. też mrmaliuoti, iuoja, iavo zob. murlyti 2: Kaczęta mùrmaliuoja po kałuży; murmỹnė 1. „bagno“; mrminti (yti), ina, ino 3. „wtykać, upychać, ugniatać“; 5. refl. „jechać złą drogą, brnąć“. mając na uwadze zarówno tożsamość lub podobieństwo formy, jak i znaczenia, omawiane w artykule wyrazy z rdzeniami mur-, murg-, murkir oraz inne wymienione tu słowa można jeszcze wiązać z mirkti, merkti, maurai itp. Liczne dane lKŽ pokazują, że zarówno wyrazy z rdzeniem murg-, jak i z rdzeniem murk tworzą niemałe gniazda słowotwórcze. w obu przypadkach możliwe są pozycje przed samogłoską i półsamogłoską (np.: murgėti, murgla, murkti (murkia, murkė), murkyti, murkna), dlatego uznanie pisowni rdzenia murg za błędną z powodu asymilacji spółgłosek byłoby niewłaściwe. 156 KALBOS KULTŪRA | 83 apibendrinus lKŽ ir lKŽe duomenis matyti, kad šaknies murveiksmažodžiai būdingesni žemaičiams ir vakarų aukštaičiams, o murg- / murk- – mieszkańcom wschodniej Auksztoty. 2. DaNe EtYMOlOGicZNe Dane w Litewskim słowniku etymologicznym Ernsta Fraenkela w haśle muglinas „przemoczony” -gl wywodzi się od -*dl; wyraz ten wiąże się z mùrdyti, mùrti, mùras, muriti, máuras „błoto, brud”, a także z łot. murdi „strumień, źródło (Sprudel)”, mùrdêt „kipieć”, murdinât „mącić”, murga „kałuża, bagno, brudna istota (Pfütze, unreines Wesen)”, murît, -êt „brudzić, zanieczyszczać” (Fraenkel 1965: 472). W słowniku Karla Mühlenbacha i Janisa Endzelīna murdinât 1. „mącić” (wodę); 2. „powodować kipienie, bulgotanie” (wody); 3. „powodować mruczenie” (kota) prawdopodobnie wiąże się z lit. mùrdyti (Wohl zu li. murdyti „etwas im Wasser rüttelnd behandeln“; ME 1925–1927: 668), a murga – z lit. mùrti (ME 1925–1927: 669). w łotewskim słowniku etymologicznym z murdyti wiązane jest łotewskie la. murdētb „bulgotać, kipieć”, rosyjskie słowo gwarowe мурдá „błoto, błotniste miejsce”. Podstawowe znaczenie rdzenia ukazuje gwarowe murīt „opryskiwać, brudzić, paprać”, murga „kałuża, bajoro”. na znaczenie łotewskiego słowa wpłynął homonim murdēta „mówić niewyraźnie, mruczeć, mamrotać” (Karulis 1992: 608–609)4. W Etymologicznym słowniku języka litewskiego Wojciecha Smoczyńskiego rdzenne wyrazy murkmurksti „zanurzać się, pogrążać się”, murknà „odwilż” są przedstawione przy etymologizowaniu czasownika merkti, zaś rdzenne czasowniki i rzeczowniki mur- (į)mùrti, mùrdyti(s), murdti, mùrinti, murà, mùras, mùrinas i in. – przy etymologizowaniu słowa máuras. Natomiast murgti, murglà, murglti, opierając się na le. ze względu na stosunek znaczeniowy (1. „mżyć, siąpić” i 2. „być widocznym jak przez mgłę, świecić rozproszonym światłem, błyskać, migotać”), wiązane z la. mùrgt „spędzać czas bez snu, trudzić się, męczyć się”, mùrgi „majaczenie, bredzenie; widma; zorza polarna“, mùrguôt „majaczyć, bredzić, fantazjować” i przytaczane w etymologii słowa mirgėti (Smoczyński 2007: 378, 390, 404). 4 Por. lit. mùrminti (yti), ina, ino 1. intr. N „mruczeć, pomrukiwać“. 2. tr. „drażnić, złościć”: Kam mùrmini juos, t. y. pykini! J. 3. tr. „upychać, wpychać, ugniatać“: Córeczko, dobrze ugniataj nici, żeby barwnik lepiej chwycił Kp. 4. tr. „grzebać, dłubać“: Trzonkiem kosy zacząłem grzebać w bagnie i otworzył się przerębel Slm. 5. refl. „jechać złą drogą, brnąć“: Brnie po dziurach, i tyle Skr. (lKŽe). D. MurMulaitytė. Występowanie murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) w słownikach i współczesne użycie 157 W jednym z wpisów bazy danych Litewskiego słownika etymologicznego (http://etimologija.baltnexus.lt/?w=murdyti) murdyti „trząść” zestawiono z wyrazami serbsko-chorwackimi pochodzenia prasłowiańskiego (opartymi na *mъrd) *mъrdati (sę) – мрдати (ce) oraz odpowiadającymi im słoweńskimi. mdati, bułg. мрдат, мрдвам, мрдна, le. mardać, merdać, s. cz. mrdati (wszystkie znaczenia są podobne – „poruszać, dotykać”). Danych dotyczących murgdyti, murkdyti brak (sprawdzono 24.11.2010). a zatem informacje o omawianych czasownikach w źródłach etymologicznych są dość różnorodne, a w niektórych przypadkach budzą wątpliwości. W żadnej etymologii nie są wymieniane wszystkie trzy. Najprawdopodobniej murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) należy uznać za słowa różnego pochodzenia. W ujęciu synchronicznym pierwszy należy wiązać z murti, trzeci zaś – z merkti, mirkti. drugi – murgdyti(s) – najwyraźniej nie jest ubezdźwięcznionym wariantem murkdyti(s). 3. SEMaNtiKa Podstawowym znaczeniem omawianych czasowników murdyti, murgdyti, murkdyti jest „(zwykle wielokrotnie) wkładać, zanurzać w cieczy lub podobnym środowisku”, np.: murkdyti į vandenį, į sniegą; murkdyti purvyne (więcej ilustracyjnych przykładów użycia tego i innych znaczeń zob. w pierwotnym artykule słownikowym BŽ zamieszczonym w 5. rozdziale niniejszego artykułu). Z tego znaczenia powstało znaczenie przenośne „szkodzić, wpędzać w kłopoty, poniżać, pogardzać, rujnować”, np.: geras įmonės vardas dabar murkdomas purve; утопленные в судах; изуродованный конкурент вряд ли придёт в себя. Глагол murdyti своеобразен тем, что его производное išmurdyti также означает «размягчить, испортить, топча, проезжая (о дорогах)»5. Примечательно, что пример употребления в этом значении зафиксирован только в первом из всех изданий DŽ (см. цитированную статью murgdyti), правда, он ошибочно иллюстрирует упомянутое ранее первое значение. однако при изучении употребления представляется, что глагол išmurdyti в значении размягчения употребляется чаще всего. С основным значением погружения в жидкость или подобную среду связаны значения возвратных производных murdytis, murgdytis, murkdytis «брести, двигаясь с погружением, барахтаться и т. п.» и «купаться, нырять, плескаться»; есть и 5 Вероятно, išmurdyti в этом значении следует считать префиксально-суффиксальным, а не префиксальным глаголом, то есть производным с причинным суффиксом -dyti от išmurti, а не префиксальным производным от murdyti. В статье последнего в lKŽ это значение не указывается. Bez wątpienia, w zależności od kontekstu, derywację czasownika išmurdyti, podobnie jak wielu innych czasowników mających przedrostki i przyrostki, można wyjaśniać również inaczej (Urbutis 1978: 92). 158 KalBOS Kultūra | 83 znaczenie przenośne „trudzić się, męczyć się, napotykać przeszkody, dokładać starań”; na podstawie danych drukowanych wydań DŽ czasownik murkdyti nie ma znaczenia „z siłą dorojantis su rūpesčiais, sprendžiant problemas ir pan.“, pvz., murkdytis skolose, intrigose, skandaluose. wkładać, upychać, wpychać”, właściwego czasownikom murdyti i murgdyti. lKŽe podaje przykłady użycia įmurkdyti, primurkdyti i sumurkdyti, wskazujące na to znaczenie związane z upychaniem i wpychaniem: O kas čia tave įmurkdė į tą maišą? rš. Kuo tik radęs, savo maišą primurkdė Svn. Moteriškė, sumurkdžiusi atgal į kašutę beišlendantį gaidį, nuskubėjo savo keliais P. Cvir. prawdą jest, że w drukowanym lKŽ pierwsze dwa zdania ilustrują czasowniki įmurgdyti i primurgdyti (wskazując te same źródła)6. 4. Odzwierciedlenie współczesnego użycia w Internecie W celu zbadania współczesnego użycia czasowników murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) oraz ich derywatów przedrostkowych wykorzystano wyszukiwarkę Google (przeszukiwanie przeprowadzono w dniach 16–20.06.2010; czasowniki zwrotne zbadano dodatkowo 08.11.2010, a uzyskane wyniki zasadniczo odpowiadały wcześniejszym). Publicznie dostępne teksty internetowe ze względu na charakter komunikacji można umownie podzielić na informacyjne i komunikacyjne; te drugie można raczej uznać za „odmianę (mniej lub bardziej) prywatnego języka mówionego w formie pisanej” (Vaicekauskienė 2008: 71–72). W tym przypadku dane statystyczne zebrano bez klasyfikowania tekstów internetowych na wspomniane części, choć na pierwszy rzut oka można stwierdzić, że tekstów o charakterze komunikacyjnym było więcej. jest to naturalne, ponieważ badane słowa są nacechowane stylistycznie i charakterystyczne dla języka potocznego. szczególnie często są one używane w znaczeniach przenośnych. częściowo teksty o charakterze komunikacyjnym mogą być nawet ważniejsze dla niniejszego badania – jako przeciwwaga dla analizowanych źródeł leksykograficznych, z których (z powodu dość niejednolitego sposobu prezentacji) trudno 6 w ogóle część przykładów drukowanych w lKŽ i podawanych z rdzeniem murg-, odpowiednio skorygowanych w wydaniu elektronicznym, ilustruje użycie czasowników z rdzeniem murk (na tę kwestię uwagę redaktorów BŽ zwrócił doc. dr Albinas Drukteinis). Większość skorygowanych przykładów pochodzi z żywego języka; zbieracze słów mogli je zapisać, opierając się na własnym rozumieniu poprawnej pisowni (tj. z -g-). Ponieważ redaktorzy lKŽe uznali murgdyti za przypadek błędnej pisowni, cytowane i inne przykłady użycia mogły zostać poprawione i podane w hasłach czasowników zapisanych poprawnie. co prawda poprawiono również kilka przykładów ze źródeł pisanych, jednak starych lub z innych powodów niezbyt wiarygodnych pod względem pisowni – oznaczono je skrótami BsP (= lietuviškos pasakos yvairios. Surinko Dr. J. Basanavičius. i–iV dalis. Chicago 1903–1905) oraz rš (= słowo lub zdanie z przekładów i ogólnie z pism mniej wyróżniających się pod innymi względami). D. MurMulaitytė. Występowanie czasowników murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) w słownikach i ich współczesne użycie 159 pozwala wnioskować o rzeczywistym użyciu wymienionych czasowników i wzajemnych relacjach między nimi. poszukiwano zarówno osobowych form czasowników prostych, jak i zwrotnych, a także imiesłowów czynnych i biernych. Ponieważ długość wiersza wyszukiwania jest ograniczona, a czasowniki charakteryzują się mnogością i różnorodnością form, wyszukiwano wybrane najbardziej prawdopodobne, tj. najczęstsze, formy (por. aleksandravičiūtė 2008: 270). Na przykład w przypadku murdyti, murdytis wiersze wyszukiwania wyglądały następująco: (1) osobowe formy proste – „murdyti“ Or „murdau“ Or „murdai“ Or „murdo“ Or „murdome“ Or „murdote“ Or „murdžiau“ Or „murdei“ Or „murdė“ Or „murdėme“ Or „murdėte“ Or „murdydavau“ Or „murdydavai“ Or „murdydavo“ Or „murdydavome“ Or „murdydavote“ Or „murdysiu“ Or „murdysi“ Or „murdys“ Or „murdysime“ Or „murdysite“ Or „murdytų“ Or „murdyk“ Or „murdykite“; (2) osobowe formy zwrotne – „murdytis“ Or „murdausi“ Or „murdaisi“ Or „murdosi“ Or „murdomės“ Or „murdotės“ Or „murdžiausi“ Or „murdeisi“ Or „murdėsi“ Or „murdėmės“ Or „murdėtės“ Or „murdydavausi“ Or „murdydavaisi“ Or „murdydavosi“ Or „murdydavomės“ Or „murdydavotės“ Or „murdysis“ Or „murdytųsi“ Or „murdykis“ Or „murdykitės“; (3) formy imiesłowów czynnych – „murdomas“ Or „murdomo“ Or „murdomam“ Or „murdomą“ Or „murdomu“ Or „murdomame“ Or „murdomi“ Or „murdomų“ Or „murdomiems“ Or „murdomus“ Or „murdomais“ Or „murdomuose“ Or „murdoma“ Or „murdomos“ Or „murdomai“ Or „murdomoje“ Or „murdomoms“ Or „murdomomis“ Or „murdomose“; (4) formy imiesłowów biernych – „murdytas“ Or „murdyto“ Or „murdytam“ Or „murdytą“ Or „murdytu“ Or „murdytame“ Or „murdytiems“ Or „murdytus“ Or „murdytais“ Or „murdytuose“ Or „murdyta“ Or „murdytos“ Or „murdytai“ Or „murdytoje“ Or „murdytoms“ Or „murdytomis“ Or „murdytose“. Wyniki wyszukiwania przedstawiono w tabeli 1. W pierwszej (1) kolumnie przedstawiono statystykę form osobowych czasowników prostych, w (2) – czasowników zwrotnych, w (3) – dane liczbowe dotyczące imiesłowów czynnych, a w (4) – imiesłowów biernych (z wyjątkiem form mianownika i dopełniacza liczby mnogiej, które pokrywają się z formami bezokolicznika i 3. osoby trybu przypuszczającego, dlatego zostały policzone razem z osobowymi formami czasowników prostych). W pierwszym wierszu liczb przedstawiono statystykę czasowników bezprzedrostkowych, w kolejnych – czasowników mających różne przedrostki, np. w drugim wierszu – į(si)murdyti, į(si)murgdyti, į(si)murkdy ti, w trzecim – iš(si)murdyti, iš(si)murgdyti, iš(si)murkdyti itd. Ponadto interesowano się abstraktami omawianych czasowników; wiersze wyszukiwania tworzyły pełne paradygmaty odmiany rzeczowników prostych i zwrotnych. Częstotliwość użycia nazw czynności przedstawiono w tabeli 2. 166 KalBOS Kultūra | 83 nieunikniony mankament, ponieważ w takim przypadku część słów w BŽ jest przedstawiana niedokładnie. jednak ta część jest bardzo niewielka. Istnieją również zalety – podwójne odsyłacze pozwalają pokazać różnicę między wariantami, najrzadszy wariant mimo wszystko trafia do słownika, ponieważ na podstawie analizy wyrazów pokrewnych itd. nie jest uznawany za niewskazany w języku ogólnym. WNIOSKI 1. Czasowniki murdyti, murgdyti, murkdyti oraz ich formy zwrotne i pochodne prefiksalne mają zostać przedstawione w BŽ zasadniczo inaczej niż we wcześniej wydanych słownikach i ich wersjach elektronicznych. 2. Te czasowniki i ich pochodne są przedstawiane w różnych wydaniach współczesnego języka i słownika akademickiego dość odmiennie, dlatego w BŽ trudno byłoby zachować jakąkolwiek ciągłość. Próbując pogodzić w tym przypadku trudne do pogodzenia wymagania stabilności normy i nadrzędności uzusu, wybrano zróżnicowany odsyłaczowy sposób przedstawiania wariantów. 3. Ze względu na najczęstsze użycie i najbogatszą semantykę za warianty główne w BŽ uznawane byłyby czasowniki z rdzeniem murk-, do nich odsyłane byłyby rzadziej używane czasowniki z rdzeniem mur-, mające niemal identyczne znaczenia, które również dzieli się według znaczeń i przedstawia z przykładami użycia. najrzadsze i tylko częściowo zbieżne semantycznie czasowniki z rdzeniem murgrównież przedstawia się, odsyłając do wariantów głównych, jednak nie dzieli się ich semantycznie ani nie ilustruje. 4. Takie przedstawienie czasowników rdzeniowych murgukazuje nieco zniekształcony obraz ich semantyki. jednak przedstawienie ich jako odpowiadających czasownikom rdzeniowym muroznaczałoby uznanie równoważności dwóch wariantów (mających rdzenie murgi mur-) i tym samym byłoby sprzeczne z lKŽ, gdzie czasowniki rdzeniowe murguznaje się za błąd i poprawia. 5. Aby czasowniki murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) i ich formy przedrostkowe przedstawić w BŽ właściwie – dokładnie, systemowo, zgodnie z wymaganiami norm i bez zniekształcania rzeczywistego uzusu – bardzo przydatne byłoby poznanie opinii nie tylko leksykografów, lecz także specjalistów z zakresu leksykologii, semantyki, słowotwórstwa, etymologii i (zwłaszcza) ortografii. Po przedyskutowaniu tego już w pierwszym wydaniu BŽ czasowniki te oraz wyrazy z licznych ich gniazd słowotwórczych mogłyby zostać przedstawione na nowo, po poprawieniu wszystkich błędów i niekonsekwencji występujących we wcześniejszych słownikach oraz ukazaniu współczesnego uzusu. D. MurMulaitytė. Murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) w słownikach i współczesny uzus 167 ŠaltiNiai DŽ1 1954: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. atsak. red. J. Kruopas. 1 leidimas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. DŽ2 1972: Słownik współczesnego języka litewskiego. red. odpowiedzialny J. Kruopas. wydanie 2, Wilno: Mintis. DŽ3 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego. red. naczelny S. Keinys. wydanie 3, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. DŽ4 2000: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. S. Keinys. 4. wydanie, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DŽ5e 2003: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. S. Keinys. 5. (elektroniczne) wydanie, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. – Dostęp przez internet: www.lki.lt DŽ6e 2006: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. S. Keinys. Wydanie 6 (elektroniczne), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. lKŽ 1966, 1970: Słownik języka litewskiego 7, 8. red. odpowiedzialny J. Kruopas, Wilno: Mintis. lKŽe 2005: Słownik języka litewskiego 1–20 (wersja elektroniczna). Red. nacz. G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. – Dostęp przez internet: www.lkz.lt Korpus współczesnego języka litewskiego, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. – Dostęp przez internet: http://donelaitis.vdu.lt zasoby tekstów internetowych (wyszukiwano za pomocą wyszukiwarki Google). litEratūra aleksandravičiūtė S. 2008: Możliwości wykorzystania wyszukiwarki Google w badaniu zjawisk językowych. – Kalbos kultūra 81, 266–282. Fraenkel E. 1965: Litewski słownik etymologiczny 2, Heidelberg: Carl Winter. universitätsverlag, Getynga: Vandenhoeck und ruprecht. Karulis K. 1992: Łotewski słownik etymologiczny 1, Ryga: Avots. KtŽ 1990: Gaivenis K., Keinys S. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Baza danych etymologicznego słownika języka litewskiego. – Dostęp przez internet: http://etimologija.baltnexus.lt liutkevičienė D. 2006: Słownik ogólnego języka litewskiego. Dążenie i rzeczywistość. – Aktualności objaśniających słowników ogólnego języka [Leksykografia i leksykologia 1], Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 9–18. ME 1925–1927: Mīlenbahs K. Słownik języka łotewskiego 2. red. J. Endzelīns, Ryga: Kultūras fonds. Naktinienė G. 2000: Słownik języka ogólnego i problemy normalizacji leksyki. – Kultura języka 73, 12–24. Pupkis a. 1980: Podstawy kultury języka, Wilno: Mokslas. 168 KULTURA JĘZYKA | 83 Smoczyński W. 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas. Vaicekauskienė l. 2008: Kwestie normalizacji nowych zapożyczeń. – Kultura języka 81, 65–79. Vitkauskas V. 1995: apie „lietuvių bendrinės kalbos žodyną“. – Kalbos kultūra 67, 87–91. ЛЭС 1990: Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В. Н. Ярцева, Москва: Советская энциклопедия. Otrzymano 2010 11 26 trEatMENt iN tHE DiCtiONariES aND tHE CurrENt uSaGE OF tHE VErBS MURDYTI(S), MURGDYTI(S), MURKDYTI(S) Streszczenie: artykuł porównuje przedstawienie czasowników murdyti(s), murgdyti(s), murkdyti(s) ‘zanurzać (w), pogrążać (w)’ w różnych słownikach języka litewskiego, a mianowicie w sześciu wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego (Dabartinės lietuvių kalbos žodynas) oraz dwóch wydaniach Słownika języka litewskiego (Lietuvių kalbos žodynas), które ukazały się zarówno w wersjach drukowanych, jak i elektronicznych; analizuje współczesne użycie tych czasowników, ich wzajemne relacje i semantykę. Analiza frekwencji we współczesnym języku litewskim oraz analiza semantyczna czasowników przemawiają za nowym opracowaniem tych czasowników i ich derywatów w Słowniku Języka Litewskiego Standardowego. Próby pogodzenia wymogu stabilności normy z kryterium zmiennego użycia języka zachęciły do zastosowania zróżnicowanego podejścia do uwzględniania odsyłaczy. Jednakże podejście to ma pewne wady, ponieważ nie pozwala dokładnie ujawnić semantyki wariantów z rdzeniem murg-. Miejmy nadzieję, że niniejszy artykuł pobudzi dyskusję wśród leksykografów, leksykologów, kodyfikatorów norm językowych i innych specjalistów, a ostatecznie umożliwi udoskonalenie opracowania wyżej wymienionych i innych czasowników w Słowniku Języka Litewskiego Standardowego. DaiVa MurMulaitytė lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]