Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė

KALBA RITA MILIŪNAITĖ Instytut Języka Litewskiego KODYFIKATORZY JĘZYKA LITERACKIEGO I KSZTAŁTUJĄCE SIĘ SPOŁECZEŃSTWO CYFROWEGO MODERNIZMU Na Litwie ukształtowały się silne tradycje działalności normatywnej i dbałości o język literacki: opracowuje się i publikuje dzieła kodyfikacyjne, tworzy normatywne bazy danych, redaguje teksty w języku pisanym, publikuje recenzje językowe różnych wydawnictw. Wychowano całe pokolenia kodyfikatorów, którzy aktywnie przyczyniali się i nadal przyczyniają do ustalania, wdrażania i funkcjonowania norm języka literackiego. W znacznej mierze stanowiło to i nadal stanowi przeciwwagę dla wpływu innych języków — początkowo słowiańskich, a obecnie angielskiego. Kodyfikacja języka literackiego na Litwie jest więc wyraźną i bodaj najlepiej widoczną dla społeczeństwa dziedziną językoznawstwa. Dlatego dla ludzi językoznawcy to przede wszystkim ci, którzy dbają o poprawność językową. Z biegiem czasu zmieniały się rola kodyfikatorów w społeczeństwie, problemy, z którymi się mierzą, oraz ich relacje z użytkownikami języka literackiego. Metody pracy kodyfikatorów zmieniają się jednak chyba najmniej. To jeden z powodów, dla których wyzwolone w ostatnim czasie społeczeństwo nie szczędzi językoznawcom negatywnych słów z powodu obecnej polityki językowej i konkretnych działań normatywnych*. Najczęściej wysuwane są dwa zarzuty: 1) podobno działa zamknięta sekta językoznawców, podejmująca nienormalne decyzje; 2) językoznawcy utrudniają życie społeczeństwu ciągłymi zakazami, czepiają się zbyt wielu rzeczy i zamiast zajmować się wyłącznie badaniami języka, ograniczają swobodę wypowiedzi. Ogólnie rzecz biorąc * Artykuł powstał jeszcze przed polemiką na temat sensu i metod kodyfikacji języka, która rozpoczęła się na początku 2011 r. (Uwaga autorki podczas czytania korekty artykułu – R. M.) 98 KALBOS KULTŪRA | 83 publicznie zgłaszane uwagi dotyczące poprawności językowej mogą w każdej chwili i przez każdego zostać zmiażdżone1. Część społeczeństwa jest już zupełnie inna i żyje w innym świecie niż jeszcze dwie dekady temu. W różnych systemach światopoglądowych zachodzi tak zwana zmiana paradygmatów. Współczesna globalizacja, upowszechnienie internetu i szybki rozwój nowych technologii informacyjnych, a także rozmaite ideologie, często przybierające skrajną postać (feminizm, poprawność polityczna, genderizm2, antyseksizm itp.), aktywnie wpływają na uzus, a przed kodyfikatorami języka stawiają również nowe zadania. Nie dziwi więc, że tradycyjne narzędzia działalności normatywnej coraz bardziej przestają odpowiadać potrzebom społeczeństwa. Z drugiej strony, jak pokazują badania, społeczeństwo odczuwa zarówno potrzebę istnienia standardu, jak i niezadowolenie, gdy język litewski jest zniekształcany. Ludzie chętnie dyskutują o kwestiach językowych, krytykują jednak sposoby, w jakie kodyfikatorzy wdrażają lub zmieniają normy. Sytuacja ta skłania do uważniejszego przyjrzenia się kodyfikatorom i przeanalizowania od wewnątrz problemów związanych z ich pracą, tym bardziej że niemal nie prowadzono takich badań. W artykule, uwzględniając przemiany zachodzące we współczesnym społeczeństwie, związane z procesami upowszechniania internetu, rozważa się, na czym kodyfikatorzy powinni skupić swoją działalność, aby jej rezultaty były bardziej akceptowane przez społeczeństwo. 1. KODYFIKATORZY JĘZYKA OGÓLNEGO. AUTORYTETY I PODMIOTY W literaturze językoznawczej można znaleźć różne schematy i modele aktywnych sił społecznych oddziałujących na proces kodyfikacji. W socjolingwistyce, omawiając teoretyczne zagadnienia norm językowych, niekiedy odwołuje się do pochodzącego ze Szwecji 1 Jednym z charakterystycznych, najnowszych przykładów jest reakcja internautów komentujących skargę widza sportowego, który pod pseudonimem Rimvydas Ž. złożył do Państwowej Komisji Języka Litewskiego skargę na Roberta Petrauskasa, komentatora sportowego telewizji TV3, która transmitowała na żywo z Turcji mecze Mistrzostw Świata w koszykówce; zarzucił mu niepoprawne użycie czasownika z przedrostkiem nugriūti zamiast pagriūti (przedrostek wyraźnie różnicuje znaczenia). Zob. www.delfi.lt: <http://sportas.delfi.lt/wbc2010/krepsinio-aistruolis-apskunde-netaisyklingai-kalbanti-komentatoriu.d?id=36165731> (dostęp 2010 09 06, 1242 komentarze); www.balsas.lt: <http://www.balsas.lt/naujiena/500696/kalbos-komisija-sulauke-skundo-del-netaisyklingos-krepsinio-komentatoriaus-kalbos> (dostęp 2010 09 06, 9 komentarzy). Gdy informacja o skardze została opublikowana na internetowych portalach informacyjnych, autorzy komentarzy, zamiast przyznać, że komentator powinien się poprawić, zmasowanym strumieniem ostro zaatakowali autora pisma, pytając, jak w ogóle śmie czepiać się takich drobiazgów. Oczywiście kult koszykówki jest na Litwie nieporównanie silniejszy niż szacunek dla języka, jednak komentarze te wyraźnie pokazały także, jak wiele niechęci do korekty językowej nagromadziło się przynajmniej w części społeczeństwa aktywnie udzielającej się w przestrzeni internetowej. 2 Apie genderizmo sąsajas su kalbos pokyčiais žr. Patackas, Žarkus 2010. R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 99 suomio filosofo Georgo Henriko von Wrighto (Wright 1963) normos samprata, pagal kurią skiriami normų autoritetai ir normų subjektai3. Šis skyrimas svarbus kalbant apie normintojų ir visuomenės santykius. Autorytet normatywny to podmiot, który formułuje preskrypcję, czyli nadaje normie moc normatywną. Moc normatywna jest skierowana do podmiotów normy; autorytet nimi kieruje, pozwala im coś robić lub tego zabrania. W teoretycznej literaturze dotyczącej planowania językowego przyjęło się dzielić planistów językowych, czyli aktywne siły świadomie wpływające na rozwój języka, na cztery grupy (por. Haarmann 1990: 120–121; Baldauf 2006: 151–154): • oficjalny szczebel polityczny – decyzje władz państwowych, • szczebel instytucjonalny – instytucje państwowe (naukowe, edukacyjne itp.), • szczebel organizacji społecznych – różne organizacje (stowarzyszenia) i grupy, • szczebel jednostek – poszczególne osoby. Jedną z zauważalnych zmian w ciągu przeszło stu lat rozwoju i kodyfikacji ogólnego języka litewskiego było przekształcenie rozumienia kodyfikatorów oraz ich roli w społeczeństwie: od autorytatywnej jednostki, przez zorganizowany kolektyw, aż po państwowe instytucje zajmujące się polityką językową i kodyfikacją. Sama praca kodyfikacyjna u zarania ogólnego języka litewskiego, w XVII–XVIII wieku w Prusach Wschodnich, a także w czasach Aušros i Varpo, miała charakter kolektywny (zob. Pupkis 2010: 13). Natomiast pod sam koniec XIX wieku i na początku XX wieku wśród inteligencji najwyraźniej wyróżniał się jako autorytatywna postać, która położyła podwaliny pod normy ogólnego języka litewskiego, Jonas Jablonskis – zaznaczył się więc szczebel jednostek (Pupkis 1995: 2): Litwa, nie mając własnej tradycyjnej elity (do początku XX wieku była ona w istocie albo spolonizowana, albo zrusyfikowana), nie wykształciła prestiżowego języka, charakterystycznego dla innych krajów. Co prawda przez co najmniej kilka dziesięcioleci wzorem języka prestiżowego był Jablonskis i jego pisma, ale przede wszystkim dla kodyfikatorów i nauczycieli języka, a nie dla całego społeczeństwa – za wzór językowy służył mu język gazet i książek, daleki od doskonałości. Po śmierci J. Jablonskisa (1930) rozpoczął się okres zorganizowanego kolektywu kodyfikatorów. W przedwojennej Litwie aktywnie działało Litewskie Towarzystwo Językowe, którego członkami byli (Pranas Skardžius, Antanas Salys, Petras Jonikas, 3 Dar žr. Ammon 2004: 277; Takahashi 2004: 173–174 – apie normų propaguotojus, pasipelnytojus iš normų, normų piktadarius, normų aukas ir kt. 100 KALBOS KULTŪRA | 83 Leonard Dambrauskas i inni przedyskutowali teoretyczne podstawy normowania języka ogólnego i prowadzili praktyczną działalność normatywną (zob. Miliūnaitė 1991: 7–21). W ten sposób przejście dokonało się na kolejny poziom. W czasach radzieckich działalność normatywną prowadził ówczesny Instytut Języka i Literatury Litewskiej, katedry szkół wyższych, a w latach 60. XX wieku powołano Komisję Języka Litewskiego przy Akademii Nauk. Chociaż praca miała już charakter zespołowy, wyróżniały się także wyraziste, autorytatywne osobowości, których wpływ na społeczeństwo w znacznej mierze wynikał również z oddziaływania mediów: Kazys Ulvydas, Juozas Pikčilingis i inni. Po odzyskaniu niepodległości Komisja Języka uzyskała status komisji państwowej, a zarazem powstała państwowa instytucja nadzoru nad językiem – Państwowa Inspekcja Językowa. A zatem obecnie na Litwie główny ciężar pracy normatywnej spoczywa na instytucjach, a pojedynczych autorytetów zdolnych wywierać silny wpływ na społeczeństwo już nie ma. Kwestia autorytetów nie jest jednak tak prosta. W podejściu do autorytetów, symbolicznie – przede wszystkim do J. Jablonskiego – ujawnia się większa lub mniejsza rozbieżność poglądów samych językoznawców (Pupkis 1995: 3): Niestety, autorytet Jablonskiego w społeczeństwie dziś całkowicie przygasł, a w pracach normatywistów odwołania do Jablonskiego pojawiają się zbyt rzadko i często tylko wtedy, gdy opinie autorów są zgodne z twierdzeniami wielkiego językoznawcy. W innych przypadkach zdarza się, że lekką ręką odrzuca się opinię największego normatywisty języka ogólnego i próbuje opierać się na kryteriach nie zawsze jasnych i niepoddanych powszechnej dyskusji. Zapomina się również o samej tradycji normowania: od Jablonskiego – przez Balčikonisa, Skardžiusa, Salysa, Jonikasa – aż do naszych czasów. Bronys Savukynas już wcześniej określił przeciwstawienie zwolenników idei J. Jablonskiego i idei wywodzących się z pokolenia pojablonskiego jako spór „populistów” z „modernistami” (Diskusija 2005): Nie możemy dziś powrócić do takiego litewskiego języka ogólnego, jaki zdołał wprowadzić Jonas Jablonskis w latach 1922–1930. Ten model jest już przestarzały, przerósł swoje ramy i nie odpowiada potrzebom XXI wieku. Zmieniło się także samo rozumienie języka ogólnego. Jablonskis za źródło normy uznawał wyłącznie język ludu. Już „Gimtoji kalba” (1933–40) sformułowała zasadę, że głównym kryterium języka ogólnego jest jego współczesne użycie. W czasach radzieckich, kiedy powstawała Sekcja Języka Litewskiego przy Towarzystwie Krajoznawczym i zamierzano wydawać „Mūsų kalba”, ponownie zaczęli się ujawniać zwolennicy kryterium „żywego języka ludu”, aktywni do dziś. [...] Praca nad kulturą języka nadal polega głównie na ponownym wdrażaniu poprawek J. Jablonskiego. Trzeba jednak dostrzegać i słyszeć to, o czym Jablonskis nawet nie śnił. [...] Należy więc dążyć do podniesienia prestiżu języka ogólnego w społeczeństwie. Jego prestiż znacznie już spadł. A spadł z powodu sporów i braku zgody samych językoznawców – „populistów” i „modernistów”. R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 101 Znalezienie właściwego stosunku do tradycji to zadanie, które wymaga ponawianych wysiłków każdego pokolenia normatywistów. Dziś chyba nikt już nie mówi o bezrefleksyjnym „ponownym wdrażaniu poprawek Jablonskiego”, pozostają jednak fundamentalne, tradycyjne i sprawdzone przez czas zagadnienia, którym w świetle zmienionych warunków życia społecznego można i należy nadać nowe znaczenie. Z powodu trwającej pół wieku okupacji radzieckiej zmiany zjawisk niosących ogólne znaczenie kulturowe na Litwie nadal zachodzą nierównomiernie, a różne ideologie i prądy kulturowe napływające z Zachodu torują sobie drogę przez wielowarstwowe układy pozostawione przez wcześniejsze systemy poglądów i przez dość długi czas współistnieją ze zjawiskami minionych epok. Nic więc dziwnego, że na początku XXI wieku wciąż mówiono o populistach i modernistach, a we współczesnej działalności normatywnej dotyczącej litewskiego języka ogólnego można dostrzec ślady ideologii romantycznej (zob. Vaicekauskienė 2008: 36), choć w kulturze Europy Zachodniej już w drugiej połowie XX wieku zaczęto przechodzić od społeczeństwa przemysłowego do społeczeństwa konsumpcyjnego, a w kulturze w ciągu ostatnich trzech dekad XX wieku modernizm ustąpił tendencjom postmodernistycznym (por. Lyotard 2010: 17; Žmuida 2010: 189). Jeśli rozumielibyśmy postmodernizm szerzej – nie tylko jako zjawisko kultury i sztuki, lecz także jako sposób myślenia i działania w ogóle, głoszący wyłącznie „tu i teraz” oraz cechujący się sceptycznym stosunkiem do świata (zob. Pennycook 2006: 62–63) – moglibyśmy powiedzieć, że na Litwie dopiero ostatnio, ze znacznym opóźnieniem, młodsi językoznawcy coraz bardziej się nim przesiąkają. 2. RYWALIZUJĄCY Z JĘZYKIEM OGÓLNYM. ANTYAUTORYTETY I NOWI INTELEKTUALI Modernizm uwypuklił takie ideały jak racjonalność, obiektywizm i postęp, natomiast postmodernizm pyta, czy istnienie tych ideałów jest w ogóle możliwe (por. http://lt.wikipedia.org/wiki/Postmodernizmas). Dlatego właśnie kwestia autorytetu normatywistów językowych staje się dość paląca w dzisiejszym naszym społeczeństwie. Dawniej podmioty normowania, tj. społeczeństwo, postrzegano jako dość bierną siłę, która powinna jedynie wykonywać decyzje normatywistów. Dziś jednak widzimy już coś innego. Relacja między autorytetami normowania a podmiotami ulega zmianie: autorytety – wśród nich także J. Jablonskį – próbuje się przekształcić w antyautorytety, a ich pracę deprecjonować, a nawet otwarcie z niej szydzić. W społeczeństwie słychać coraz więcej niezadowolenia z normatywistów i wątpliwości co do sensu ich pracy 102 KALBOS KULTŪRA | 83 (por.: „Choć przez długi czas sama stykałam się z kontrolerami języka jedynie pośrednio, zjawisko regulowania języka zawsze wydawało mi się niesprawiedliwe, pozbawione sensu i w ogóle jakoś wyjątkowo paskudnie raniące”; Azguridienė 2009: 276). Jonas Klimavičius tak pisze o tym postmodernistycznym pokoleniu nowych intelektualistów litewskich (cytując niektóre publikacje charakterystycznego dla tego nurtu czasopisma Naujasis židinys-Aidai) (Klimavičius 2008: 94): Najmłodszych, uznających się za światowców, nowych Litwinów już dawno opisałem za pomocą niewypowiedzianych przez nich, lecz jakby emanujących z całej ich pychy słów przed nami była potop, no, chyba że jakiś Greimas, ale na pewno nie Jablonskis. Okazuje się jednak, że był i J. Jablonskis. Tyle że w oczach nowych intelektualistów staje się... autokratycznym prekursorem ekstremizmu kulturowego: „niezadowolenie z niedemokratycznego charakteru norm, ograniczania indywidualnej i sytuacyjnej ekspresji językowej oraz konserwatywnych założeń normowania pozwala właśnie podejrzewać, że w standaryzacji języka tkwi zalążek ekstremizmu kulturowego” (Vaicekauskienė 2010: 170), ponieważ przypis do tego stwierdzenia brzmi następująco: Co ciekawe, sprzeciw wobec autokratycznego planowania językowego pojawił się już w latach dwudziestych, kiedy znani pisarze zbuntowali się przeciwko, jak to określali, „dyktaturze” Jablonskisa i domagali się prawa do tworzenia języka literackiego bez opierania się wyłącznie na kryterium poprawności. W czasach sowieckich sprzeciw ten nazwano „dialektalną anarchią”. Podobne poglądy nie wydawałyby się dziwne, lecz raczej zrozumiałe, gdybyśmy pojęli podstawę ich powstania – zmianę paradygmatu myślenia. Można co najwyżej zastanowić się, jaką wagę i sens miałyby takie twierdzenia, gdybyśmy opierali się nie na stu, lecz na trzystu lub czterystu latach kodyfikacji, nadzoru nad litewskim językiem ogólnym i jego funkcjonowania, jak to ma miejsce w przypadku niejednego języka ogólnego krajów Europy Zachodniej (por. Milroy, Milroy 1999: 24–33; Subačius 2004). Być może nieco ponad sto lat to po prostu nieprzyzwoicie krótki okres, jeśli wzniesioną w tym czasie budowlę litewskiego języka ogólnego można jednym gestem wywrócić do góry nogami. Nie dążąc w artykule do omówienia całej problematyki postmodernizmu, nawet tej związanej z językoznawstwem, a jeszcze konkretniej – z planowaniem językowym (szerzej zob. Pennycook 2006: 60–76), należy jedynie powiedzieć, że istotą postmodernistycznego stanowiska jest pozostawanie na marginesie, wysuwanie na pierwszy plan subiektywnych doświadczeń i podmiotu w opozycji do zbiorowego konsensusu; kulturę i sztukę postmodernistyczną wiąże się z fragmentarycznością i zabawowością, ironią, hybrydycznością, eklektyzmem, intertekstualnością- R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 103 lumu, nihilizmem i narcyzmem, gdy znikają granice czasu i przestrzeni, chronologia i linearne myślenie analityczne tracą sens, a człowiek odcina się od teorii o charakterze ogólnym (por. Pennycook 2006: 60; Arnatkevičiūtė 2006; Baranova 2006). Postmodernistom w ogóle właściwe jest radykalne przewartościowanie nowoczesnych założeń dotyczących kultury, tożsamości, historii czy języka, demitologizacja utrwalonych wartości, przy deklarowaniu, że jest to reakcja na modernizm i jego skłonność ku autorytaryzmowi i totalitaryzmowi (zob. Kasparavičius 2010). Jeden z nurtów postmodernizmu — sceptycyzm — wymierzony jest w wiele tradycyjnie pielęgnowanych pojęć i sposobów myślenia: mężczyzna, kobieta, klasa, rasa, etniczność, naród, tożsamość, świadomość, język, władza, polityka i inne są przyjmowane nie jako pojęcia o ustalonych odmianach, lecz jako pojęcia tworzone na potrzeby konkretnego przypadku (por. Pennycook 2006: 62). Doceniając pozytywne aspekty postmodernizmu, mówi się, że „[p]ostmodernizm nie miał oznaczać, że możemy z powodzeniem obejść się bez mądrości zgromadzonej przez naszych poprzedników, lecz że należy na nowo przywrócić pozytywne wartości przeszłości. [...] pozytywne cechy postmodernizmu tkwią w jego zamiarze odsłonięcia ukrytego skarbu, który może kryć się pod powierzchnią niewłaściwej metody, podejścia lub strategii” (Clark 2010). Jednak dziś pojęcie postmodernizmu najczęściej stosuje się w odniesieniu do niemal całkowitego odrzucenia wartości, dążeń i celów poprzednich pokoleń: „Niestety, w swojej najgorszej postaci postmodernizm okazuje się po prostu kolejnym pretekstem do samowoli i pozbywania się wszelkich ograniczeń pod osłoną nowo przyjętych norm kulturowych. [...] Największym wyzwaniem kultury postmodernistycznej jest to, że pozwala ona uchylać się od wszelkich wyraźnych punktów odniesienia [...]” (Clark 2010). Na Litwie postmodernistyczne postawy zaczęły silniej zaznaczać się w okresie postsowieckim, wraz z kształtowaniem się stosunków tak zwanej wolnego rynku i jednoczesnym przejmowaniem wszystkich grymasów późnego kapitalizmu. Uważa się, że na obszarach postsowieckich postmodernizm sięga znacznie głębiej niż na Zachodzie, ponieważ relatywizm i nihilizm mają tu charakter nie teoretyczny, lecz praktyczny (zob. Žukauskaitė 2002 i przywołany tam artykuł A. Sverdiolasa). Można na to patrzeć jak na naturalny rozwój myśli kulturowej, ponieważ na Litwie, jak wspomniano, dopiero teraz umacnia się pokolenie intelektualistów, któremu bliskie są idee postmodernizmu: dekonstruuje się mity narodowe, zanika pojedyncza tożsamość związana z językiem. Eugenijus Žmuida, choć pisze o kontekście twórczości modernistycznej Alfonso Nykos-Niliūnasa w kulturze litewskiej, porównując ją z późniejszą literaturą postmodernistyczną, trafia znacznie szerzej i jakby przedstawia obraz współczesnego postmodernistycznego stanu Litwy (2010: 194–195): 104 KALBOS KULTŪRA | 83 Człowiek postmodernistyczny uwolnił się od przytłaczających zobowiązań. [...]. Postmodernizm desakralizuje samo dzieło sztuki, nie szuka wartości ani w świecie, ani w sobie. Wszystko staje się jednakowo względne, jednocześnie ważne i nieważne. Wszystko zostaje zliberalizowane. Bawić się jak najpomysłowiej, nie przywiązując do tego wagi, a zarazem czerpać korzyści — być może to jedyne hasło. Karnawał bez hierarchii wartości albo jedna wartość — przyjemność. [...] W postmodernistycznym bycie pojęcia ojczyzny i miejsca urodzenia tracą znaczenie [...]. Nie ma znaczenia, gdzie się mieszka, bo jeden kraj niewiele różni się od drugiego; ojczyzną może być miejsce, które zapewnia dobre samopoczucie, komfort życia codziennego i wymaga jak najmniejszego idealistycznego zaangażowania. Można powiedzieć, że najbardziej wyraziste współczesne przemiany, obejmujące podstawy funkcjonowania społeczeństwa, zachodzą w znacznej mierze dlatego, że szybko rozpada się dawna, wyraźna więź określająca ludzką tożsamość: ziemia–naród–język; narodowość zostaje oddzielona od terytorium. Uznając to za nieuniknione (i często nie widząc potrzeby, by temu się przeciwstawiać), deklaruje się myśl właściwą nurtowi liberalnemu, że „myśląca jednostka jest ważniejsza niż kolektyw, wspólnota, naród”; a w naszym społeczeństwie „dekonstruuje się dziś anachroniczną świadomość państwową i narodową XIX wieku oraz czasów Smetony, zakonserwowaną przez okres sowiecki, którą od dawna należało poddać dekonstrukcji. Musi powstać nowa świadomość państwowa i narodowa” (Venclova 2010). Przyznając, że demitologizacja historii jest sama w sobie potrzebna, Andrius Martinkus ukazuje również drugą stronę tego procesu — lęk przed odpowiedzialnością i zobowiązaniem (Martinkus 2003): Przecież wydaje się, że dekonstruktorzy dawnych mitów i burzyciele tabu to wspaniali i nieustraszeni faceci, realizujący wielką misję kulturową, prowadzący nasze „konserwatywne”, „purytańskie” społeczeństwo ku „normalnemu” życiu i „cywilizowanemu” światu. Rzecz w tym, że dobre pochodzenie, szlachetna przeszłość, podobnie jak wysokie stanowiska, zobowiązują i zmuszają do przyjęcia odpowiedzialności, której zwykle nie wymaga się od osób bardziej pokrzywdzonych przez los, gorzej wykształconych i mających mniejsze doświadczenie życiowe. I tu właśnie leży pies pogrzebany. [...] W naszym kraju za krytyką dawnych mitów i drwinami z romantycznej idealizacji przeszłości Litwy (której, trzeba przyznać, nieobca jest naiwność) często kryje się lęk przed odpowiedzialnością nakładaną przez historię państwowości Litwy, przeszłość narodu litewskiego oraz jego historyczne dążenia i ambicje. Rzeczywista historia Litwy — ani upiększona, ani pomniejszona — zobowiązuje niektórych bardziej niż pocieszanie się własną twórczą impotencją i tym, że jesteśmy mali i nieistotni, zacofani, wiecznie goniący Zachód (?), wieczni studenci. I rzeczywiście, w naszym wielojęzycznym społeczeństwie, miotającym się między prowincjonalizmem a globalizmem, rozkwitają także skrajne przejawy postmodernizmu. Tożsamość zmieniana zależnie od okoliczności przeradza się w hipokryzję, odpowiedzialność — w beztroskę, kry- R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 105 …tyczność – nihilizmem. Na poziomie języka litewskiego pojawia się jeden z najbardziej wyrazistych punktów przecięcia – wolność jednostki przeciwstawiona „dyktaturze” norm języka standardowego. Język trafia do świata bez granic, w którym każde działanie normatywne oznacza ograniczanie wolności jednostki. Dlatego nie dziwi, że za pomocą ironizowania, wyśmiewania i manipulowania cytatami atakuje się tradycyjny kierunek działań normatywistów języka litewskiego, polegający na wspieraniu umiarkowanego rozwoju języka i prowadzeniu dość rygorystycznej, w porównaniu z niektórymi innymi krajami Europy, polityki nadzoru nad językiem publicznym. Taka konfrontacyjna postawa deklaruje dążenie do zasadniczej liberalizacji skodyfikowanych norm języka standardowego (zob. Vaicekauskienė 2008, 2010). Próbuje się zepchnąć normatywistów językowych na margines społeczeństwa postmodernistycznego – do grona tak zwanych tradycjonalistów, którzy wciąż „opierają tożsamość przede wszystkim na pamięci narodowej, zwyczajach i wartościach światopoglądowych, prawa człowieka i wolność jednostki podporządkowują zbiorowej moralności narodowej, a otwartość na inne kultury i globalizm traktują przede wszystkim jako zagrożenie dla tożsamości narodowej” (Švarplys 2010). Tyle że deklarowana przez postmodernistów wolność jednostki zdaje się nie prowadzić donikąd. Dlatego znamienna jest riposta L. Jonušysa na artykuł L. Vaicekauskienė o ideologiach normatywnych (Jonušys 2010; Vaicekauskienė 2010): W tym naukowym przeglądzie historycznym podważa się „najświętszą ze świętych” zasadę – preskryptywne podejście do normowania języka. To interesujące, ale brakuje tu dwóch rzeczy: perspektywy porównawczej (przecież wszystkie języki są do dziś normowane w większym lub mniejszym stopniu) oraz praktycznych propozycji – czy pozwolić na wszystko i w dowolny sposób? I oto właśnie wtedy, gdy w nowym pokoleniu litewskich ludzi kultury ideologia postmodernistyczna, jako prawidłowy kierunek przesunięcia myśli społeczeństwa postsowieckiego, zaczyna nabierać rozpędu, w Europie Zachodniej, dostrzegając, czym grozi prymat wolności jednostki (otwierającej drogę także konfliktowym przejawom wielokulturowości) nad wspólnymi dążeniami społeczeństwa, ogłasza się: postmodernizm umarł4. Na początku XXI wieku z postmodernistycznego, ironicznego społeczeństwa konsumpcyjnego powoli zaczyna wyrastać nowe – społeczeństwo cyfrowe. 4 W różnych źródłach wiąże się to nawet z konkretnymi datami i wydarzeniami: atak terrorystyczny przeprowadzony w USA 11 września 2001 r. (porwane samoloty zburzyły dwa drapacze chmur, tak zwane bliźniacze wieże) gruntownie zmienił społeczność światową, a postmodernizm miał zostać pogrzebany w ich ruinach; w 2007 r. zmarł jeden z najsłynniejszych teoretyków i ideologów postmodernizmu, Jean Baudrillard; w 2010 r. informacje publikowane przez serwis internetowy „Wikileaks”, które ujawniały kompromitujące, zwłaszcza politykę największych państw, materiały, zasadniczo zmieniły stosunek ludzkości do sfery publicznej oraz wpływu na nią technologii cyfrowych. 106 KALBOS KULTŪRA | 83 3. W DRODZE DO CYFROWEGO MODERNIZMU Pod koniec XX wieku zaczęto na świecie uznawać, że postmodernizm wyszedł z mody. Pojawiły się nowe zjawiska i kierunki kulturowe (wszystkie zbiorczo określane mianem postpostmodernizmu), ale żaden z nich nie jest dominujący5. To zrozumiałe: kiedy nowa epoka dopiero się rozpoczyna, trudno dokładnie określić jej najważniejsze cechy, ale nie ulega wątpliwości, że większość zmian wiąże się z globalizacją oraz upowszechnieniem nowych technologii, zwłaszcza internetu. Spośród różnych koncepcji tego, w co przekształca się postmodernizm, wyróżnia się idea cyfrowego modernizmu. Jest to jeden ze sposobów uporządkowania zmian zachodzących we współczesnym społeczeństwie w kulturze rozumianej szeroko. Pozwala nam lepiej zrozumieć także zupełnie nowe procesy związane z funkcjonowaniem języka w tym społeczeństwie i świadomym wpływaniem na jego rozwój. Czym zatem jest cyfrowy modernizm? Współczesny brytyjski kulturoznawca Alan Kirby w 2006 roku opublikował artykuł, w którym stwierdził: „Postmodernizm umarł i został pogrzebany” (Kirby 2006). W odpowiedzi na postmodernizm na jego miejsce przychodzi nowy paradygmat autorytetów i tworzenia wiedzy, napędzany przez nowe technologie informacyjne i współczesne siły społeczne, który wyraźnie zmienia stereotypy społeczeństwa postmodernistycznego. Kirby nazwał go pseudomodernizmem, a po kilku latach przemianował na cyfrowy modernizm (ang. digimodernism). Jesienią 2009 r. w Stanach Zjednoczonych ukazała się książka tego autora Cyfrowy modernizm: jak nowe technologie niszczą postmodernizm i rekonfigurują naszą kulturę. Myśli Alana Kirby’ego tworzą nowy kontekst do ponownego rozpatrzenia i badania idei nie tylko kulturoznawczych, lecz także językoznawczych, socjologicznych i socjolingwistycznych. Postmodernizm kulturowy był, za sprawą swego kierunku filozoficznego, związany z poststrukturalizmem – dekonstrukcją strukturalizmu. Wychodząc od postmodernizmu, tę koncepcję języka, jak twierdzi Kirby, trzeba będzie odrzucić albo uzupełnić inną, ale to już sprawa przyszłości. Pod koniec XX i na początku XXI wieku nowe technologie przeniosły wiele zwykłych rzeczy do przestrzeni cyfrowej. Istotą cyfrowego modernizmu jako zjawiska kulturowego jest zetknięcie tekstu z nowymi technologiami. 5 Wśród bardziej wyrazistych przejawów postpostmodernizmu warto wymienić altermodernizm (Nicolas Bourriaud), transmodernizm (Michaił Epšteinas), postmillenializm (Eric Gans), hipermodernizm (Gilles Lipovetsky) i performatyzm (Raoul Eshelman) oraz inne. Więcej zob. http://www.answers.com/topic/post-postmodernism, a także http://www.tate.org.uk/britain/exhibitions/altermodern/manifesto.shtm (dostęp 17.08.2010). R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 107 technologiami, które, zdaniem Kirby’ego, zrestrukturyzowały autora, czytelnika i tekst, a także relacje między nimi. Obecna produkcja kulturowa pokazuje, że postmodernizm nie jest już sztuką współczesną; można mówić jedynie o jego pozostałościach. Zapoznawszy się z postmodernistyczną literaturą piękną omawianą na uniwersytetach w Wielkiej Brytanii, Kirby wyciąga wniosek, że teksty te zostały opublikowane w innym świecie, w którym nie było jeszcze komputerów, internetu, poczty elektronicznej ani telefonów komórkowych. Nowe produkty kultury, będąc nietrwałe, zdaniem Kirby’ego nie mają trwałej wartości, ponieważ tworzy się je wyłącznie w czasie teraźniejszym, bez poczucia przeszłości ani przyszłości; dlatego optymistom wydają się demokratyzacją kultury, a pesymistom — nieznośną banalnością i bezsensem. Brytyjski kulturoznawca, mając na uwadze od dawna dostrzegane na świecie dysproporcje między szybkim rozwojem technologii a opóźnionym postępem nauk humanistycznych, nie ukrywa krytycznego stosunku do nowej kultury. Mimo to chciałoby się wierzyć, że prymitywizm jej treści jest zjawiskiem przejściowym, związanym z testowaniem działania nowych technologii i większym skupieniem na formie, a z czasem powinny powstawać dzieła bardziej solidne i dojrzalsze. Ponadto dopiero teraz dorasta pierwsze pokolenie wychowywane przez cyfrowy modernizm, a Litwa nie powinna już czuć się w tej dziedzinie bardzo zacofana: powszechna mobilność i komunikacja elektroniczna pozwalają znacznie zmniejszyć historycznie ukształtowane różnice w rozwoju naszego społeczeństwa w stosunku do krajów bardziej zaawansowanych. Warto teraz wymienić kilka najważniejszych cech cyfrowego modernizmu, rozważając zarazem, gdzie jego przejawy w naszym obecnym społeczeństwie otwierają nowe możliwości również dla normatywistów językowych. 3.1. Tekst Istotą cyfrowego modernizmu jest, według Kirby’ego, rewolucja tekstu, ponowne odkrycie mechaniki tekstu, opanowanie nowej — cyfrowej — formy oraz badanie jej możliwości. Tekst stał się centrum wszystkiego, paradygmatyczną formą produktów kultury. Gdy zatem cyfryzacja styka się z formami kultury i sztuki, powstaje nowy rodzaj tekstu. Jego cechy to niestabilność, nietrwałość, krótkotrwałość, rozwój naprzód, oparcie na przypadkowości i niekompletność (ma początek, lecz nie ma końca). Na przykład, podając w publikacji adres internetowy jako odsyłacz, zwykle zapisuje się datę dostępu, ponieważ tekst może ulec zasadniczej zmianie albo dana strona może po prostu przestać istnieć. 108 KALBOS KULTŪRA | 83 Przypadkowość sprawia, że tekst rozwija się wielokierunkowo; z powodu nieustannych zmian zanika trwała wartość konkretnego, namacalnego tekstu. Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów jest znana wszystkim encyklopedia internetowa vikipedija, tworzona zbiorowo przez internetowych wolontariuszy w różnych językach świata (na zasadzie tak zwanego viki) i stale zmieniana — uzupełniana i redagowana — istniejąca od 2001 roku. Stworzono w niej demokratyczne warunki pracy, bez autorytarnych decyzji; choć ma założyciela, nie ma jednego administratora serwisu. Nawiasem mówiąc, mamy nie tylko litewską, lecz także żmudzką wersję wikipedii (zob. ilustrację). Tradycyjne dialekty przenoszą się do internetu: tak wygląda logo wikipedii pisanej po żmudzku. Celem tej nowej kultury jest tworzenie produktu wysokiej jakości, jednak nie tyle nowej treści, ile wykorzystywanie tego, co już istnieje. Hipoteza cyfrowego modernizmu głosi, że komputeryzacja zrestrukturyzowała lub dopiero zrestrukturyzuje wszystkie znane nam formy tekstualności, i to nie tylko w kulturze internetowej (Kirby 2006)6. Dzieła kodyfikujące normę języka ogólnego na Litwie również przenoszone są do środowiska elektronicznego i dają użytkownikom (którzy, jak już wspomniano, nie są już wyłącznie biernymi czytelnikami) nowe możliwości. Ludzie potrzebują wiarygodnych, łatwych w użyciu informacji dostępnych w internecie, wyposażonych w nowoczesne narzędzia programowe i wzajemne powiązania oraz stale aktualizowanych. Właśnie na to powinny być bardziej ukierunkowane produkty kodyfikacji języka — bazy danych, słowniki internetowe, korpusy tekstów itp. W litewskojęzycznym internecie można już znaleźć ich niemało, jest to jednak dopiero pierwszy etap, nieuchronnie naznaczony fragmentarycznością i rozproszeniem. Dlatego podstawowym celem normatywistów powinno być zapewnienie łatwego dostępu do 6 Takiej transformacji podlega również sam język, wielorakie narzędzie stworzone przez człowieka. Kirby zdaje się nie mówić o konkretnych przemianach języka w przestrzeni cyfrowej, jednak wystarczy rozejrzeć się wokół, by wyraźnie je dostrzec. Język jako forma tekstualności, przeniesiony do środowiska elektronicznego, doświadcza ostatnio zmian, które wcześniej były niewyobrażalne (tekst staje się hipertekstem, powstają nowe gatunki internetowe, swoista stylistyka itd.). W środowisku elektronicznym dekonstrukcji ulegają także tradycyjne formy języka, a zwykłe słowa się przekształcają. W języku litewskim nowe znaczenia zyskały na przykład słowa pelė, svetainė, tinklas. Nadal potrafimy rozpoznać pierwotną postać takich wyrazów jak tinklaraštis, tinklalapis, tinklalaidė, vebinaras („seminarium internetowe”), vikinomika („gospodarka tworzona na zasadzie viki, czyli gospodarka roju”) itd. R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 109 informacje już dostępne w internecie, aby można było tworzyć na ich podstawie jakościowo nowe treści, włączając do tej twórczości także społeczność internetową. Warunki techniczne rozwoju produktów cyfrowych na Litwie są sprzyjające, ponieważ uznaje się, że w porównaniu z innymi krajami europejskimi w naszym kraju duże jest rozpowszechnienie urządzeń elektronicznych (zarówno internetu, jak i technologii mobilnych), co świadczy o otwartości społeczeństwa na nowości. 3.2. Autor i czytelnik Postmodernizm, podobnie jak wcześniej modernizm i romantyzm, przywiązywał dużą wagę do autora. Postmodernizm wyobrażano sobie jako widowisko, przed którym jednostka siedziała bezsilna – jak przed ekranem kina lub telewizora, gdzie analizowano problemy rzeczywistości, a konsument mógł dysponować jedynie wcześniej przygotowanym tekstem i jego znaczeniami, ale nie tworzyć go. Innymi słowy, czytano, słuchano, oglądano. „Konsument” cyfrowego modernizmu sam jest aktywny: pisze, klika myszą, wybiera, coś wysyła lub pobiera. Chociaż niektóre cechy przypisywane cyfrowemu modernizmowi dostrzega się również w kulturze postmodernistycznej („[d]zieło sztuki może nie mieć autora albo jego autorem może być zbiorowość”, „[k]ażdy, kto włączy komputer, może zostać artystą – układać wiersze, pisać muzykę albo zamieszczać swoje fotografie. Tworzyć i od razu publikować.”; zob. Žmuida 2010: 194), to najpewniej wskazuje jedynie na płynne przejście z jednego stanu w drugi. Cyfrowy modernizm przekształca dawne formy kultury: udział jednostki – fizyczna ingerencja w proces twórczy – jest warunkiem koniecznym powstania produktu kultury. Na przykład część programów TVR – reality show, loterie, a także kanały randkowe itp. – funkcjonuje dzięki widzom i słuchaczom, którzy dzwonią bezpośrednio do studia lub wysyłają wiadomości, i którzy częściowo decydują o samej treści oraz przebiegu programu7. Należą tu również gry komputerowe, w których gracze tworzą własne treści, a także zbiory utworów muzycznych, które w odróżnieniu od autorskich płyt kompaktowych (tj. spójnych kompozycyjnie i ideowo 7 To samo można powiedzieć o nowym gatunku dziennikarskim – relacjach publikowanych w internecie na żywo (zwłaszcza z wydarzeń sportowych), z natychmiastowym reagowaniem na komentarze pisane przez czytelników (por. Chovanec J. Online quasi-interactions: Male bonding in live text commentary. – Negotiating Transnational Space and Multilingual Encounters. Sociolinguistics Symposium 18, abstracts, 2010, dostęp online: <http://www.southampton.ac.uk/ss18>; dostęp 2010 11 05). Na przykład komentator sportowy na żywo relacjonuje pisemnie w internecie mecz, wplatając cytaty z wiadomości, które przesyłają mu widzowie oglądający mecz przez internet. Autorstwo relacji nie należy więc już w pełni wyłącznie do dziennikarza: na potrzeby tego celu tworzy się tymczasowa grupa ludzi komunikujących się wirtualnie. 110 KALBOS KULTŪRA | 83 utwór muzyczny), słuchacz sam tworzy na nośnikach cyfrowych, kierując się własnymi upodobaniami. Nawet terminy – widzowie i słuchacze – nie są już tak precyzyjne, ponieważ często nie są to już wyłącznie bierni obserwatorzy rzeczywistości. Najważniejszy staje się więc odbiorca tekstu: zostaje jego częściowym albo pełnoprawnym autorem. Nie ma już jednego tradycyjnego autora; często tworzy on jedynie początkowe parametry produktu lub przynajmniej kolejność jego elementów, a jego rola maleje i zazwyczaj pozostaje on na uboczu. Weźmy na przykład strony internetowe, które często nie są na tyle spersonalizowane, by wszyscy wiedzieli, kto je stworzył lub nadzoruje. Autorstwo przestaje być czymś odrębnym i indywidualnym; ani się go nie wywyższa, ani całkowicie nie odrzuca, staje się ono wielorakie, częściowo lub całkowicie anonimowe, rozproszone wśród nieznanej liczby użytkowników, w nieprzewidywalnych miejscach, a sam tworzony produkt jest za każdym razem inny i niepowtarzalny. Wiąże się to ze wzrostem liczby samych użytkowników internetu. Normatywiści językowi powinni w znacznie większym stopniu niż dotychczas wykorzystać tę aktywność społeczeństwa. Istnieją dobre przykłady. Nowa i nieoczekiwana była internetowa dyskusja na temat terminów informatycznych, która w 2003 r. trwała prawie kilka miesięcy i została zorganizowana przez autorów powstającego wówczas Słownika terminów informatycznych. Umożliwiono wszystkim chętnym udział w dyskusji i zgłaszanie propozycji, a słownik z pewnością na tym skorzystał8. Ogólnie jednak nadal nie mamy wartościowych dyskusji internetowych, w których uczestniczyliby także specjaliści, a nie tylko przedstawiciele społeczeństwa oburzeni wszystkim – najpewniej z obawy przed ogólnie niską kulturą publicznej komunikacji internetowej. 3.3. Relacje i postawy Wspomniano, że modernizm cyfrowy, według Kirby’ego, zmienia nie tylko tekst, autora i czytelnika, lecz także relacje między nimi. Wraz ze zmianą kulturowych form komunikacji i wypieraniem tradycyjnego sposobu mówienia (pisania) przez nowe gatunki zmieniają się również nawyki czytelników (użytkowników) tekstu. Komputer 8 Na stronie internetowej www.svarstome.lt w 2003 r. napisano: „kiedy 3 października rozpoczęto dyskusję nad projektem słownika objaśniającego terminologię komputerową, jak należało się spodziewać, nikt nie pozostał obojętny. Wrze dyskusja o tym, czy neologizmy są w ogóle potrzebne w takiej dziedzinie jak informatyka, które terminy byłyby trafniejsze, a które zupełnie nie do przyjęcia... W ciągu nieco ponad 10 dni zgłoszono ponad dwieście opinii. Co ciekawe, współczynnik aktywności jest wyjątkowo wysoki: w tym temacie zebrano 212 opinii, choć odwiedziło go 344 różnych użytkowników (spośród 857 osób odwiedzających tematykę terminologiczną). Więcej niż co czwarty odwiedzający zostawia swoją opinię, a około 60% odwiedzających nie pojawia się tylko raz — regularnie wracają na stronę dyskusji”. Łącznie stronę odwiedziło 4159 autorów, z których 1684 było różnymi osobami (więcej zob. <http://www.musicalia.lt/svarstome/terminija/details.php?pid=3> (dostęp 2010 09 27). R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 111 skłania do ciągłego korzystania z niego, ponieważ internet stwarza iluzję nieustannej nowości. Relacja z tekstem przestaje być linearna — polegająca na przechodzeniu kolejno od początku do końca — a staje się kolista (co prawda, to już nie myśl Kirby’ego9): w internecie często krąży się wciąż po tych samych miejscach, w nadziei na znalezienie czegoś nowego. Zmienia się emocjonalny stosunek autora lub czytelnika do rzeczywistości: od ironicznego postmodernistycznego obserwatora ku aktywnemu, szczeremu uczestnikowi (szczerość tę dobrze widać na przykład także na litewskich blogach). Wiarę, zaufanie i dialog zaczynają brać górę nad postmodernistycznym samozachwytem. Ludzie młodego pokolenia są wolni, samodzielni, pomysłowi, ekspresyjni i dynamiczni, otwarci na świat. Postmodernizm i wszystko, co było wcześniej, wydaje im się elitarne (czyli — odległe i ograniczające), głupie, bo wówczas komunikowano się oficjalnie, wygłaszając monologi. Szczególnie ważną cechą społeczności internetowej jest altruizm. To przeciwieństwo egoizmu wykształconego przez postmodernizm. Aktywną rolę zaczynają odgrywać nie konsumenci, lecz twórcy, którzy chcą dzielić się swoją wiedzą z innymi, pragną, by ich wysłuchano, albo przynajmniej chcą publicznie wyrazić swoje zdanie. Twórcy stron działających na zasadzie wiki bez postmodernistycznej hipokryzji podkreślają, że istotą ich pracy jest pożytek dla społeczeństwa10. Internet stwarza warunki do swobodnego i publicznego (choćby anonimowego) mówienia o rozmaitych sprawach ważnych dla ludzi. Nic więc dziwnego, że w dyskusjach o języku, komentarzach do artykułów i na forach11 dobrze widać liczne problemy związane z użyciem języka, z którymi stykają się dziennikarze, pisarze, tłumacze, redaktorzy, nauczyciele itd., a w końcu każdy, kto pisze w standardowym języku litewskim. Widać też, jak ludzie bezinteresownie starają się sobie nawzajem pomagać i doradzać. Ponadto na blogach, w serwisach społecznościowych i na forach internetowych odbywa się prawdziwa, nieskrępowana, niekontrolowana i nieprzewidywalna twórczość językowa współczesności. Powstają neologizmy i nowe środki wyrazu stylistycznego. Należy je badać i wspierać. Jak nigdy dotąd pojawiają się znakomite warunki, by ujawnić tkwiącą w samym społeczeństwie moc tworzenia języka. 9 Žr. Adams T. Ar elektroninės knygos pranašauja didžiosios kūrybos pabaigą? – Šiaurės Atenai, 2010 01 29. 10 Na podobnej zasadzie i przy podobnych motywacjach działa wspomniana strona internetowa „Wikileaks”, utworzona pod koniec 2006 r. i niedawno rozsławiona jako „pierwsza agencja wywiadu ludu”, ujawniająca społeczeństwu informacje o przestępczej działalności na wielką skalę (http://wikileaks.org; więcej zob. Lietuvos rytas, 2010 07 27), podobnie jak litewska strona www. ekspertai.eu. 11 Na przykład jedno z najpopularniejszych forów internetowych www.supermama.lt ma osobne działy dla nauczycielek języka litewskiego, tłumaczek, redaktorek itd. 112 KALBOS KULTŪRA | 83 Możliwości takiej altruistycznej współpracy — stawiania problemów i ich rozwiązywania — kodyfikatorzy również powinni wykorzystywać jak najszerzej: dawać impuls do działania, wskazywać kierunek, formułować jasne cele, a przede wszystkim tworzyć sprzyjające warunki do pielęgnowania języka litewskiego. Oczywiście nie można powiedzieć, że na Litwie normatywiści w ogóle nie starają się nawiązywać kontaktów ze społeczeństwem. Są dobre inicjatywy Państwowej Komisji Języka Litewskiego oraz innych instytucji językowych. Podejmuje się próby tworzenia tradycji ogólnokrajowego dyktanda i różnych quizów, prosi się o tworzenie neologizmów (litewskich odpowiedników wyrazów obcych). Jednak odzyskanie zaufania społeczeństwa i autorytetu wymagać będzie jeszcze niemało pracy i czasu. 4. UWAGI KOŃCOWE W proces normatywny pośrednio angażuje się coraz więcej osób. Czy normatywiści są w stanie sprostać różnorodności ich opinii? Czy można ją jakoś kontrolować? Na te pytania można spróbować odpowiedzieć, objaśniając i porządkując bardziej konkretne problemy normatywistów oraz szukając sposobów ich rozwiązywania. W historii kształtowania się litewskiego języka ogólnego wyraźnie zmieniała się nie tylko rola normatywistów, lecz także problemy, którymi się zajmowali. Początkowo, zgodnie z prawidłowościami rozwoju języków ogólnych, należało rozstrzygnąć kwestię podstawy języka ogólnego, skodyfikować normy podstawowe i rozwijać style funkcjonalne. Obecnie, mając na uwadze omówione perspektywy społeczeństwa cyfrowego, najważniejsze problemy, przed którymi stoją na Litwie normatywiści języka ogólnego, albo kwestie wymagające nowego rozwiązania, można ująć następująco: • naukowe podstawy kodyfikacji: jak zaktualizować teorię kodyfikacji i określić jej stosunek do tradycji? • badania uzusu: jak włączyć do nich medialekty funkcjonujące w internecie i jak je oceniać? • możliwości modernizacji języka: jak dostosować litewski język ogólny do współczesnych potrzeb (w tym rozwijać słownictwo, tworzyć nowe terminy oraz aktualizować leksykę i składnię języka administracyjnego, co wiąże się zwłaszcza z tłumaczeniem dokumentów UE)? • organizacja procesu kodyfikacji: jak regulować zmiany kodyfikacji i przejść do planowania językowego? • ciągłość i perspektywy pracy normatywnej: jak kształcić specjalistów w dziedzinie planowania językowego? R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 113 • relacje między kodyfikatorami a użytkownikami języka: jak stworzyć nowe formy kontaktu oparte na wzajemnym zaufaniu? Do rozważenia tych kwestii bardzo przydałoby się forum specjalistów językowych, jednak warunki do jego powstania chyba dopiero dojrzewają. WNIOSKI Wyraźną w ostatnim czasie w postsowieckim społeczeństwie Litwy dekonstrukcję litewskiej tożsamości i narodowych mitów, przekształcanie autorytetów w antyautorytety, a zarazem krytykę tradycyjnej działalności normatywnej oraz dążenie do liberalizacji norm języka ogólnego, tak aby nie ograniczały wolności jednostki i jej ekspresji, można wyjaśnić naturalnym pojawieniem się i rozwojem myśli postmodernistycznej. Jednak na początku XXI wieku na świecie mówi się już o końcu ponowoczesnego, ironicznego społeczeństwa konsumpcyjnego oraz o nowych kierunkach w kulturze, sztuce i filozofii, których pojawieniu się sprzyjają globalizacja i rozwój nowych technologii informacyjnych, zwłaszcza związany z upowszechnieniem internetu. Na Litwie również występują przejawy tych nowych zjawisk. Istotą jednego z nowych kierunków postpostmodernizmu — cyfrowego modernizmu — są zmiany ogólnych form kultury, które wynikają z nowych technologii informacyjnych. Brytyjski kulturoznawca Alan Kirby, który zaproponował pojęcie cyfrowego modernizmu, podkreśla, że nie jest to ideologia, lecz pole sił kulturowych przeciwstawiających się postmodernizmowi: wpływ komputeryzacji na kulturę, sztukę i tekstualność. Nie mówi się tu ani o prawach czy wolnościach człowieka, ani o odpowiedzialności. Dlatego autor ten nie udziela na razie jasnej odpowiedzi na pytanie, czym jest autorytet i jaka jest jego rola w nowym społeczeństwie cyfrowym. Jednak nawet krytycznie odnosząc się do niektórych powstających przejawów cyfrowego modernizmu, nie sposób ignorować zachodzących w społeczeństwie procesów, które on stymuluje. Kodyfikatorzy powinni ocenić nowe możliwości, ponieważ poznanie prawidłowości rozwoju nowego społeczeństwa cyfrowego może pomóc lepiej dostosować się do jego potrzeb. W warunkach kształtującego się cyfrowego modernizmu szczególnego znaczenia nabiera rola wspólnoty językowej jako aktywnej siły. Co prawda na Litwie nadal najczęściej działa ona jako bezlitosny krytyk kodyfikatorów, jednak pojawia się 114 KALBOS KULTŪRA | 83 sprzyjający grunt do zmniejszania tej opozycji między kodyfikatorami a społeczeństwem. Kodyfikatorzy języka powinni wykorzystać tę szansę, by doskonalić proces kodyfikacji: szukać sposobów na uporządkowanie spontanicznego procesu powstawania i upowszechniania nowych norm użycia; włączać aktywnych użytkowników języka w tworzenie i omawianie norm; ukierunkowanie oddziaływać na twórcze siły społeczeństwa; tworzyć i stale aktualizować dostępne dla społeczeństwa cyfrowe opracowania kodyfikacyjne, koncentrując się na ich jakości — wiarygodności danych i szybkim reagowaniu na zmiany. LITERATŪRA Ammon U. 2004: Standard Variety. – Sociolinguistics. An international handbook of the science of language and society. Eds. U. Ammon, N. Dittmar, K. J. Mattheier, P. Trudgill, 2nd ed., V. 1, Walter de Gruyter, 273–283. Arnatkevičiūtė L. 2006: Lietuvių esė postmodernizmo situacijoje: Rolandas Rastauskas. – Lituanistica 65 (1), 63–72. Azguridienė G. 2009: Kaip aš likau be vardo. – Naujasis židinys-Aidai 7, 275–276. Prieiga per internetą: <http://www.aidai.lt/db/get_file_nza_article.php?id=1442> (žiūrėta 2010 10 27). Baldauf R. B. Jr. 2006: Rearticulating the Case for Micro Language Planning in a Language Ecology Context. – Current Issues in Language Planning 7(2–3), 147–170. Prieiga per internetą: <http://espace.library.uq.edu.au/eserv/UQ:121324/HCA10UQ121324.pdf> (žiūrėta 2010 11 01). Baranova J. 2006: Postmodernism in Lithuanian literature. – Athena 3, 135–155. Clark J. 2010: Postmodernusis pasaulis. [Vertė K. Pulokas]. – www.bernardinai.lt, liepos 18. – Prieiga per internetą: <http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2010-07-18-jeff-clark-postmodernusis-pasaulis/47604> (žiūrėta 2010 07 20). Diskusija 2005: Iš diskusijos „Lietuvių kalba ir Lietuvos kultūra ateities Europoje: raidos perspektyvos“ Lietuvos Respublikos Seimo Konstitucijos salėje 2005 m. vasario 14 d. – Literatūra ir menas, gegužės 6. Haarmann H. 1990: Language planning in the light of a general theory of language: A methodological framework. – International Journal of the Sociology of Language 86 (1), 103–126. Jonušys L. 2010: Žodžių valstybėse. – Šiaurės Atėnai, liepos 16. Kasparavičius A. 2010: Kultūra, politika, moralė ir laimė. – www.balsas.lt, rugsėjo 18. Prieiga per internetą: <http://www.balsas.lt/naujiena/502487/kultura-politika-morale-ir-laime> (žiūrėta 2010 09 19). R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 115 K i r b y A. 2006: The Death of Postmodernism And Beyond. – Philosophy now. November / December. Issue 58. Prieiga per internetą: <http://www.philosophynow.org/issue58/58kirby.htm> (žiūrėta 2010 09 04). K i r b y A. 2009: Digimodernism: How New Technologies Dismantle the Postmodern and Reconfigure Our Culture. New York. K l i m a v i č i u s J. 2008: Lietuvių kalba ir visuomenė: bendrasis ir terminologinis aspektai. – Terminologija 15, 56–104. L y o t a r d J. F. 2010: Postmodernus būvis, Vilnius: Baltos lankos. M a r t i n k u s A. 2003: Principai, kompleksai ir baimė. – Šiaurės Atenai, rugsėjo 9. M i l i ū n a i t ė R. 1991: Kalbos norminimo teorija „Gimtojoje kalboje“ (1933–1941 m.). – Kalbos kultūra 61, 7–21. M i l r o y J., M i l r o y L. 1999: Authority in language: Investigating Standard English, 3rd ed., London: Routledge. P a t a c k a s A., Ž a r s k u s A. 2010: Nauj kalbė, arba Juodoji kalbos magija. – Lietuvos žinios, liepos 12–13. Prieiga per internetą: <http://www.lzinios.lt/lt/2010-07-12/poziuris/naujakalbe_arba_juodoji_kalbos_magija.html> ir <http://www.lzinios.lt/lt/2010-07-13/poziuris/naujakalbe_arba_juodoji_kalbos_magija_ii.html> (žiūrėta 2010 10 15). P e n n y c o o k A. 2006: Postmodernism in Language Policy. – An introduction to language policy: Theory and method. Ed. T. Ricento, Blackwell Publishing, 60–76. P u p k i s A. 1995: Prestižinė kalba ir Jablonskio autoritetas. – Gimtoji kalba 12, 1–4. P u p k i s A. 2010 [1984]: Prie lietuvių kalbos kultūros teorijos ištakų. – Lietuvių kalbos normintojai ir puoselėtojai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 11–17. S u b a č i u s G. 2004: Standartinių (bendrinių) kalbų istorijos chronologija. – Metmenys 84, 97–115. Š v a r p l y s A. 2010: Ar Grainio liepa yra Lietuvos sprendimas globaliame pasaulyje? – www.delfi.lt, rugpjūčio 2. Prieiga per internetą: <http://www.delfi.lt/news/ringas/lit/article.php?id=35059615> (žiūrėta 2010 08 03). T a k a h a s h i H. 2004: Language norms. – Sociolinguistics. An international handbook of the science of language and society. Eds. U. Ammon, N. Dittmar, K. J. Mattheier, P. Trudgill, 2nd ed., V. 1, Walter de Gruyter, 172–179. V a i c e k a u s k i e n ė L. 2008: Preskriptyvumas ir deskriptyvumas (skolinių) norminimo politikoje. – Darbai ir dienos 50, 31–41. V a i c e k a u s k i e n ė L. 2010: Lietuvių kalbos norminimo šimtmetis. – Naujasis židinys-Aidai 5–6, 165–172. 116 KALBOS KULTŪRA | 83 Venclova T. 2010: Aš dūstu. – IQ. The Economist partneris Lietuvoje, liepa. Prieiga per internetą: <http://www.delfi.lt/news/ringas/lit/article.php?id=34549563> (žiūrėta 2010 07 23). Von Wright G. H. 1963: Norm and Action. A Logical Inquiry, London: Routledge & Kegan Paul. To paties turinio paskaitos 1958–1960 m.: Gifford Lectures. Prieiga per internetą: <http://www.giffordlectures.org/Browse.asp?PubID=TPNORM&Cover=TRUE> (žiūrėta 2010 09 15). Žmuidā E. 2010: Alfonsas Nyka-Niliūnas ir modernizmas. – Naujasis židinys-Aidai 5–6, 189–195. Žukauskaitė A. 2002: Postmodernizmas, kapitalizmas ir regresyvi istorija posovietinėje arealybėje. – Menotyra 2 (27), 4–8. Gauta 2010 11 08 PRESCRIBERS OF STANDARD LANGUAGE AND THE EMERGING MODERN DIGITAL SOCIETY Summary The article presents the changing perception of language prescribers and users, or authoritative personalities and target audiences, and their role in the development of Standard Lithuanian. One of the changes involves a shift from an authoritative personality (Jonas Jablonskis) to an institutionalized state authority or, currently, an anti-authority. The criticism of authorities and the traditional standardization process as well as different attempts to apply liberal unrestrictive norms could be accounted for by a natural development of post-modern ideas and shifts in the post-soviet Lithuanian society. The beginning of the 21st century, however, marks the end of the post-modern consumer society and brings out new artistic and philosophical cultures and directions whose appearance has been mainly stimulated by globalization and new technologies, the Internet among them. One of the most distinctive interpretations of the postmodern transformation is the concept of the digital modernism. It proposes a structural view of cultural changes in the modern society. The author of the article relies on the ideas of the modern British culturologist Alan Kirby to distinguish peculiarities of the digital modernism. These peculiarities may contribute to a better understanding of social processes and, consequently, ease the current tension between language prescribers and the society at large. R. MILIŪNAITĖ. Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė 117 The digital modernism relates cultural shifts to the increased role of the digital text in private and public life. Clearly, the new IT technologies have essentially changed the nature of the author, addressee (reader) and the text itself. Realizations of the digital modernism, one of them being the rise of the language community as an active force, provides grounds for a new standardization products and allows to involve in the standardization process the most active members of the community. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 118 KALBOS KULTŪRA | 83