Bendrinės kalbos normintojai ir besikurianti skaitmeninio modernizmo visuomenė

98 Kultura Języka | 83 Język RITA MILIŪNAITĖ lietuvių kalbos institutas normatywiści języka ogólnego i kształtujące się społeczeństwo cyfrowego modernizmu na Litwie ukształtowały się silne tradycje pracy normalizacyjnej i nadzoru nad językiem ogólnym: opracowuje się i wydaje dzieła kodyfikacyjne, tworzy normatywne bazy danych, redaguje teksty języka pisanego, publikuje recenzje językowe różnych wydawnictw. wychowano całe pokolenia normatywistów, którzy aktywnie przyczynili się i przyczyniają się do ustalania, wdrażania i funkcjonowania norm języka ogólnego. w znacznej mierze było to i nadal jest przeciwwagą dla wpływu innych języków – początkowo słowiańskich, obecnie już angielskiego. a zatem normalizacja języka ogólnego na Litwie jest wyraźną i bodaj najlepiej widoczną dla społeczeństwa dziedziną językoznawstwa. dlatego też językoznawcy są dla ludzi przede wszystkim tymi, którzy troszczą się o poprawność języka. Z czasem zmieniały się rola normatywistów w społeczeństwie, problemy, przed którymi stawali, oraz ich stosunek do użytkowników języka ogólnego. ale metody pracy normalizatorów prawdopodobnie zmieniają się najmniej. to jedna z przyczyn, dla których społeczeństwo, które w ostatnim czasie stało się bardziej wolne, nie szczędzi językoznawcom negatywnych słów z powodu obecnej polityki językowej i konkretnej działal ności normalizacyjnej*. najwięcej zarzutów dotyczy dwóch kwestii: 1) jakoby działała zamknięta sekta językoznawców i podejmowała nienormalne decyzje; 2) językoznawcy utrudniają życie społeczeństwa ciągłymi zakazami, zbytnio się czepiają i zamiast zajmować się wyłącznie badaniami języka ograniczają wolność wypowiedzi. ogólnie rzecz biorąc * artykuł został przygotowany jeszcze przed rozpoczętą na początku 2011 r. polemiką na temat sensu i metod normalizacji języka. (uwaga autorki podczas czytania korekty artykułu – R. M.) R. Miliūnaitė. Normalizatorzy języka ogólnego i tworzące się społeczeństwo cyfrowego modernizmu 99 publicznie wyrażane uwagi dotyczące poprawności językowej mogą w każdej chwili i przez każdego zostać rozbite w proch1. Część społeczeństwa jest już zupełnie inna i żyje w innym świecie niż jeszcze parę dziesięcioleci temu. W różnych systemach poglądów zachodzi tak zwana zmiana paradygmatów. Współczesna globalizacja, internetyzacja i szybki rozwój nowych technologii informacyjnych, a także różne ideologie, często urastające do skrajności (feminizm, poprawność polityczna, genderyzm2, antyseksizm i in.), aktywnie wpływają na użycie języka, a przed kodyfikatorami językowymi stawiają również nowe zadania. Dlatego nie dziwi, że tradycyjne środki działalności normalizacyjnej coraz bardziej przestają odpowiadać potrzebom społeczeństwa. Z drugiej strony, jak pokazują badania, w społeczeństwie istnieje zarówno potrzeba standardu, jak i niezadowolenie, gdy język litewski jest wypaczany. Ludzie chętnie dyskutują o kwestiach językowych, krytykują jednak sposoby, za pomocą których kodyfikatorzy językowi wdrażają lub zmieniają normy. Taka sytuacja skłania do uważniejszego przyjrzenia się kodyfikatorom, przeanalizowania od wewnątrz problemów ich pracy, tym bardziej że takich badań niemal nie mamy. W artykule, uwzględniając zmiany zachodzące we współczesnym społeczeństwie, związane z procesami internetyzacji, analizuje się, na czym kodyfikatorzy powinni skupić swoją działalność, aby rezultaty ich pracy były bardziej akceptowalne dla społeczeństwa. 1. Kodyfikatorzy języka ogólnego. autorytety i podmioty W literaturze językoznawczej można znaleźć różne schematy i modele aktywnych sił społecznych, które oddziałują na proces normalizacyjny. W socjolingwistyce, przy analizowaniu teoretycznych zagadnień norm językowych, niekiedy odwołuje się do szwedzkiego pochodzenia 1 Jednym z charakterystycznych najnowszych przykładów jest reakcja internetowych komentatorów na skargę widza sportowego, posługującego się pseudonimem Rimvydas Ž., skierowaną do Państwowej Komisji Języka Litewskiego w sprawie komentatora sportowego telewizji TV3, która bezpośrednio transmitowała z Turcji mecze Mistrzostw Świata w Koszykówce, Roberta Petrauskasa, który niepoprawnie używał czasownika przedrostkowego nugriūti zamiast pargriūti (przedrostek wyraźnie różnicuje znaczenia). Zob. www.delfi.lt: <http://sportas.delfi.lt/wbc2010/ krepsinio-aistruolis-apskunde-netaisyklingai-kalbanti-komentatoriu.d? id=36165731> (dostęp 2010 09 06, 1242 komentarze); www.balsas.lt: <http://www.balsas.lt/naujiena/500696/ kalbos-komisija-sulauke-skundo-del-netaisyklingos-krepsinio-komentatoriaus-kalbos> (dostęp 2010 09 06, 9 komentarzy). Gdy fakt dotyczący skargi został opublikowany na internetowych portalach informacyjnych, autorzy ich komentarzy, zamiast przyznać, że komentator powinien się poprawić, masowo i ostro zaatakowali autora pisma, oburzając się, jak w ogóle śmie czepiać się takich błahostek. Oczywiście kult koszykówki na Litwie jest nieporównanie silniejszy niż szacunek dla języka, jednak komentarze te wyraźnie pokazały również, ile niechęci do poprawiania języka nagromadziła przynajmniej część społeczeństwa aktywnie wypowiadająca się w przestrzeni internetowej. 2 o związkach genderyzmu ze zmianami językowymi zob. Patackas, Žarskus 2010. 100 Kultura Języka | 83 z koncepcją normy fińskiego filozofa Georga Henrika von Wrighta (Wright 1963), zgodnie z którą wyróżnia się autorytety norm i podmioty norm3. Rozróżnienie to jest istotne w kontekście relacji między normatywistami a społeczeństwem. autorytet norm – działający podmiot, który ustanawia preskrypcję, tj. nadaje normie moc normatywną. Moc normatywna jest adresowana do podmiotów norm; autorytet nimi kieruje, zezwala im na coś lub czegoś im zabrania. W teoretycznej literaturze dotyczącej planowania językowego przyjęto dzielić planistów językowych, tj. aktywne siły świadomie wpływające na rozwój języka, na cztery grupy (por. Haarmann 1990: 120–121; baldauf 2006: 151–154): • oficjalny poziom polityczny – decyzje władz państwowych, • poziom instytucjonalny – instytucje państwowe (naukowe, oświatowe itp.), • poziom struktur społecznych – różne organizacje (stowarzyszenia) i grupy, • poziom jednostek – poszczególne osoby. Jedną z zauważalnych zmian w ciągu minionych z górą stu lat rozwoju i normalizacji ogólnego języka litewskiego była także zmiana pojmowania normalizatorów oraz ich roli w społeczeństwie: od autorytatywnej jednostki, następnie – zorganizowanego kolektywu, aż po państwowe instytucje zajmujące się kształtowaniem i normalizacją języka. Sama praca normalizacyjna u zarania ogólnego języka litewskiego, w XVii– XViii w. w Prusach Wschodnich, a także w czasach „Aušry” i „Varpasa”, miała charakter kolektywny (zob. Pupkis 2010: 13). a pod sam koniec XiX w. – na początku XX w. jako autorytatywna jednostka, która położyła podwaliny pod normy ogólnego języka litewskiego, wśród inteligencji najwyraźniej wyróżniał się jonas jablonskis – uwidocznił się zatem poziom jednostek (Pupkis 1995: 2): lietuva, nie posiadając własnej tradycyjnej warstwy wyższej (do początku XX w. była ona zasadniczo albo spolonizowana, albo zrusyfikowana), nie wykształciła takiego prestiżowego języka, charakterystycznego dla innych krajów. co prawda, przez co najmniej dwa dziesięciolecia wzorcem prestiżowego języka był jablonskis i jego pisma, lecz i to przede wszystkim dla normalizatorów języka oraz nauczycieli języka, a nie dla całego społeczeństwa – to ostatnie za wzór językowy uważało bynajmniej nie wzorowy język gazet i książek. Po śmierci j. jablonskisa (1930 r.) rozpoczął się okres zorganizowanego kolektywu normalizatorów. W przedwojennej lietuvie aktywnie działało Towarzystwo Języka Litewskiego, którego członkowie (Pranas skardžius, antanas salys, Petras jonikas, 3 zob. także ammon 2004: 277; takahashi 2004: 173–174 – o propagatorach norm, czerpiących zyski z norm, przestępcach przeciwko normom, ofiarach norm itd. r. miliūnaitė. Normalizatorzy ogólnego języka litewskiego i kształtujące się społeczeństwo cyfrowego modernizmu 101 leonardas dambrauskas i inni) przedyskutowali teoretyczne podstawy normalizacji ogólnego języka litewskiego i prowadzili praktyczną pracę normalizacyjną (zob. miliūnaitė 1991: 7–21). w ten sposób przejście na inny poziom. W czasach sowieckich pracę normalizacyjną wykonywał ówczesny Instytut Języka i Literatury Litewskiej, katedry szkół wyższych, a w 7ej dekadzie powołana przy Akademii Nauk Komisja Języka Litewskiego. Chociaż praca miała już charakter kolektywny, wyróżniały się także wyraziste, autorytatywne osobistości, których wpływ na społeczeństwo w znacznej mierze wynikał również z działalności środków masowego przekazu: Kazys Ulvydas, Juozas Pikčilingis i inni. Po odzyskaniu niepodległości Komisja Języka uzyskała status komisji państwowej, a jednocześnie powstała państwowa instytucja nadzoru językowego – Państwowa Inspekcja Językowa. A zatem obecnie na Litwie największy ciężar pracy normalizacyjnej spoczywa na poziomie instytucjonalnym, a pojedynczych autorytetów mogących wywierać silny wpływ na społeczeństwo już nie ma. Jednak kwestia autorytetów nie jest tak prosta. Poprzez stosunek do autorytetów, symbolicznie – przede wszystkim do J. Jablonskisa – ujawnia się większa lub mniejsza konfrontacja poglądów samych specjalistów językowych (Pupkis 1995: 3): niestety, dziś autorytet Jablonskisa w społeczeństwie całkowicie wygasł, w pracach normalizatorów zbyt rzadko odwołuje się do Jablonskisa i często tylko w tych przypadkach, gdy opinie autorów są zgodne z twierdzeniami wielkiego językoznawcy. W innych przypadkach zdarza się, że lekką ręką odrzuca się opinię największego normalizatora języka ogólnego i próbuje opierać się na nie zawsze jasnych, powszechnie nieprzedyskutowanych kryteriach. Zapomina się także samą tradycję normalizacji: od Jablonskiego – przez Balčikonisa, Skardžius, Salysa, Jonikasa – aż po nasze czasy. Bronys Savukynas już określił przeciwstawienie zwolenników idei J. Jablonskiego i idei wywodzących się z pokolenia pojablonskiego jako spór „ludowców” i „modernistów” (dyskusja 2005): nie możemy teraz powrócić do takiego litewskiego języka ogólnego, jaki Jonas Jablonskis próbował wprowadzić w latach 1922–1930. Ten model już się zestarzał, został przerastany i nie odpowiada potrzebom XXI w. Zmieniło się także samo rozumienie języka ogólnego. Jablonskis za źródło normy uważał wyłącznie język ludowy. Już „Gimtoji kalba” (1933–40) sformułowała zasadę, że głównym kryterium języka ogólnego jest jego współczesne użycie. W czasach sowieckich, gdy przy Towarzystwie Krajoznawczym powstawała sekcja języka litewskiego i zamierzano wydawać „Mūsų kalbą”, ponownie zaczęli się ujawniać zwolennicy kryterium „żywego języka ludowego”, aktywni do dziś. [...] Praca nad kulturą języka nadal polega w największej mierze na ponownym wdrażaniu poprawek J. Jablonskiego. ale trzeba też widzieć i słyszeć to, o czym Jablonskis nawet nie śnił. [...] a więc trzeba dążyć do tego, aby w społeczeństwie wzrastał prestiż języka ogólnego. jego prestiż już znacznie podupadł. a podupadł z powodu sporów i nieporozumień samych językoznawców – „ludowców” i „modernistów”. 102 Kalbos Kultūra | 83 odkrycie akceptowalnego stosunku do tradycji – praca wymagająca od każdego pokolenia kodyfikatorów nieustannego ponawiania wysiłków. Dziś chyba nikt już nie mówi o ślepym „ponownym wdrażaniu poprawek Jablonskisa”, jednak pozostają podstawowe, tradycyjne i sprawdzone przez czas kwestie, którym, z uwzględnieniem zmienionych warunków życia społecznego, można i należy nadać nowe znaczenie. z powodu trwającej pół wieku okupacji sowieckiej na Litwie zmiany zjawisk w ogólnym sensie kultury nadal są nierównomierne, a różne ideologie i prądy kulturowe napływające z Zachodu torują sobie drogę przez wielowarstwowe pokłady pozostawione przez wcześniejsze systemy poglądów i dość długo współistnieją równolegle ze zjawiskami minionych okresów. dlatego nie dziwi, że na początku XXI wieku wciąż mówiono o ludowcach i modernistach, a we współczesnej kulturze jeszcze w drugiej połowie XX wieku zaczęto bendrinės lietuvių kalbos norminamojoje veikloje randama romantinės ideologijos pėdsakų (žr. Vaicekauskienė 2008: 36), nors Vakarų europos przechodzić od społeczeństwa przemysłowego do społeczeństwa konsumpcyjnego, zaś w kulturze w ciągu trzech ostatnich dziesięcioleci XX wieku modernizm zastąpiły tendencje postmodernistyczne (por. Lyotard 2010: 17; Žmuida 2010: 189). gdybyśmy postmodernizm rozumieli szerzej – nie tylko jako zjawisko kultury i sztuki, lecz także ogólnie jako sposób myślenia i działania, głoszący jedynie „tu i teraz”, charakteryzujący się sceptycznym podejściem do świata (zob. Pennycook 2006: 62–63), moglibyśmy powiedzieć, że na Litwie dopiero w ostatnim czasie – znacznie się spóźniając – coraz bardziej przejmują się nim młodsi specjaliści językowi. 2. Przeciwnicy języka ogólnego. antyautorytety i nowi intelektualiści modernizm uwypuklił takie ideały jak racjonalność, obiektywność i postęp, natomiast postmodernizm pyta, czy istnienie tych ideałów jest w ogóle możliwe (por. http://lt.wikipedia.org/wiki/Postmodernizmas). Dlatego właśnie kwestia autorytetów kodyfikatorów języka staje się w naszym współczesnym społeczeństwie dość drażliwa. Wcześniej podmioty kodyfikacji, tj. społeczeństwo, zwykło się postrzegać jako dość pasywną siłę, która powinna jedynie wykonywać decyzje kodyfikatorów. Jednak dziś widzimy już coś innego. Relacja między autorytetami kodyfikacji a ich podmiotami zmienia się: autorytety – wśród nich także J. Jablonskiego – próbuje się przekształcić w antyautorytety, a ich pracę deprecjonować lub nawet otwarcie wyśmiewać. W społeczeństwie słychać coraz więcej niezadowolenia z kodyfikatorów i wątpliwości- r. Miliūnaitė. Normatywiści języka ogólnego i kształtujące się społeczeństwo cyfrowego modernizmu 103 sensu ich pracy (por.: „chociaż przez długi czas sama z kontrolerami języka Azguridienė 2009: tesusidurdavau netiesiogiai, kalbos reguliavimo reiškinys man visada atrodė neteisingas, neprasmingas ir apskritai kažkoks itin bjauriai žeidžiantis“; 276). Jonas Klimavičius o tym postmodernistycznym pokoleniu nowych litewskich intelektualistów (cytując niektóre publikacje charakterystycznego dla tego nurtu czasopisma Naujasis židinys-Aidai) pisze (Klimavičius 2008: 94): najmłodszych uważa za prowincjonalnych nowolitwinów już dawno scharakteryzowałem ich niewypowiedzianymi, lecz jakby emanującymi z całej ich pychy słowami: przed nami był potop, no, chyba że jakiś Greimas, ale z pewnością nie Jablonskis. Jednak, jak się okazuje, był nim także J. Jablonskis. Tylko w oczach nowych intelektualistów staje się on... autokratycznym prekursorem ekstremizmu kulturowego: „niezadowolenie z niedemokratycznego charakteru norm, ograniczania indywidualnej i sytuacyjnej ekspresji językowej, konserwatywnych założeń normalizacji pozwala właśnie podejrzewać tkwiący w standaryzacji języka zalążek ekstremizmu kulturowego” (Vaicekauskienė 2010: 170), ponieważ przypis do tego stwierdzenia brzmi następująco: Interesujące, że opór wobec autokratycznego planowania języka istniał już w trzeciej dekadzie, kiedy znani pisarze wystąpili przeciwko, jak to określali, „dyktaturze” Jablonskisa i domagali się prawa do tworzenia języka ogólnego bez opierania się wyłącznie na kryterium poprawności. W okresie sowieckim ten opór nazwano „anarchią gwarową”. Podobne myśli nie wydawałyby się dziwne, raczej byłyby naturalne, gdybyśmy rozumieli podstawę ich powstania – wraz ze zmianą paradygmatu myślenia. Można co najwyżej rozważyć, jaka byłaby waga i znaczenie takich twierdzeń, gdybyśmy opierali się nie na stu, lecz na trzystu lub czterystu latach nadzoru nad kodyfikowanym litewskim językiem ogólnym i jego funkcjonowania, jak ma to miejsce w przypadku niejednego języka ogólnego krajów Europy Zachodniej (por. Milroy, Milroy 1999: 24–33; Subačius 2004). Może sto z górą lat to po prostu boleśnie krótki odcinek czasu, skoro zbudowaną w tym czasie konstrukcję ogólnego języka litewskiego można jednym ruchem odwrócić do góry nogami. nie dążąc w artykule do objęcia całej problematyki postmodernizmu, nawet tej związanej z językoznawstwem, a dokładniej – z planowaniem języka (szerzej zob. Pennycook 2006: 60–76), wystarczy powiedzieć, że istota stanowiska postmodernistycznego polega na pozostawaniu na pograniczu, wysuwaniu na pierwszy plan subiektywnych doświadczeń i podmiotu przed zbiorowym konsensusem; kultura i sztuka postmodernistyczna wiążą się z 104 Kalbos Kultūra | 83 z chaosem, nihilizmem i narcyzmem, gdy zanikają granice czasu i przestrzeni, chronologia i linearne myślenie analityczne tracą sens, gdy odchodzi się od teorii o charakterze ogólnym (por. Pennycook 2006: 60; Arnatkevičiūtė 2006; Baranova 2006). Postmodernistom w ogóle właściwe jest radykalne przewartościowanie nowoczesnych założeń dotyczących kultury, tożsamości, historii czy języka, demitologizacja utrwalonych wartości, przy deklarowaniu, że jest to reakcja na modernizm i jego skłonność ku autorytaryzmowi oraz totalitaryzmowi (zob. Kasparavičius 2010). Jeden z kierunków postmodernizmu – sceptycyzm – wymierzony jest w wiele tradycyjnie pielęgnowanych pojęć i sposobów myślenia: mężczyzna, kobieta, klasa, rasa, etniczność, naród, tożsamość, świadomość, język, władza, polityka itd. przyjmuje się nie jako pojęcia oparcia, lecz jako pojęcia tworzone dla określonego przypadku (por. Pennycook 2006: 62). fragmentarycznością i zabawowością, ironią, hybrydycznością, eklektyzmem, intertekstua Oceniając zalety postmodernizmu, mówi się, że „[p]ostmodernizm nie miał na celu ogłoszenia, że możemy z powodzeniem obyć się bez mądrości zgromadzonej przez naszych poprzedników, lecz ponowne odtworzenie pozytywnych wartości przeszłości. [...] pozytywne cechy postmodernizmu tkwią w jego zamiarze odsłonięcia ukrytego skarbu, który może kryć się pod powierzchnią niewłaściwej metody, podejścia lub strategii” (Clark 2010). jednak dziś pojęcia postmodernizmu najczęściej używa się w odniesieniu do niemal całkowitego odrzucenia wartości, dążeń i celów wcześniejszych pokoleń: „niestety, w swojej najgorszej postaci postmodernizm okazuje się po prostu kolejnym pretekstem do samowoli i pozbycia się wszelkich ograniczeń, pod pozorem nowo przyjętych norm kulturowych. […] największym wyzwaniem kultury postmodernistycznej jest to, że pozwala ona uchylić się od wszelkich wyraźnych punktów odniesienia [...]” (Clark 2010). na Litwie postmodernistyczne postawy zaczęły silniej przejawiać się w okresie postsowieckim, w miarę kształtowania się stosunków tak zwanego wolnego rynku, wraz z przejmowaniem wszystkich grymasów późnego kapitalizmu. uważa się, że w krajach postsowieckich postmodernizm sięga znacznie głębiej niż na Zachodzie, ponieważ relatywizm i nihilizm mają tu charakter nie teoretyczny, lecz praktyczny (zob. Žukauskaitė 2002 oraz wskazany tam artykuł A. Sverdiolasa). Można na to patrzeć jak na naturalny rozwój myśli kulturowej, ponieważ na Litwie, jak wspomniano, dopiero teraz umacnia się pokolenie intelektualistów, którym bliskie są idee postmodernizmu: dekonstruowane są mity narodowe, nie pozostaje już jedna tożsamość związana z językiem. Eugenijus Žmuida, choć pisze o kontekście twórczości Alfonsasa NykasaNiliūnasa w kulturze litewskiej, porównując ją z późniejszą literaturą postmodernistyczną, trafia znacznie szerzej i jakby przedstawia fotografię obecnego postmodernistycznego stanu Litwy (2010: 194–195): R. Miliūnaitė. normatywiści języka ogólnego i kształtujące się społeczeństwo cyfrowego modernizmu 105 Człowiek postmodernistyczny uwolnił się od przytłaczających zobowiązań. [...]. Postmodernizm desakralizuje samą sztukę, nie szuka wartości ani w świecie, ani w sobie. Wszystko staje się jednakowo względne, jednocześnie ważne i nieważne. Wszystko ulega liberalizacji. Grać jak najbardziej pomysłowo, nie przywiązując do tego wagi, ale czerpiąc z tego korzyści – być może jedyne hasło. Karnawał bez hierarchicznych wartości, albo jedna jest wartość – przyjemność. [...] W kondycji ponowoczesnej pojęcia ojczyzny i miejsca urodzenia tracą znaczenie [...]. nie jest ważne, gdzie mieszkasz, ponieważ jeden kraj niewiele różni się od drugiego, ojczyzną może być to miejsce, które gwarantuje dobre samopoczucie, bytowy komfort i wymaga jak najmniejszego idealistycznego zaangażowania. Można powiedzieć, że najbardziej wyraziste przemiany naszych czasów, obejmujące podstawy funkcjonowania społeczeństwa, zachodzą w znacznej mierze dlatego, że szybko pęka dawna wyraźna więź określająca tożsamość człowieka: ziemia–naród–język; tożsamość narodowa zostaje oderwana od terytorium. Uznając to za nieuniknione (i często nie widząc potrzeby przeciwstawiania się temu), deklaruje się charakterystyczną dla nurtu liberalnego myśl, że „myśląca jednostka jest ważniejsza od kolektywu, wspólnoty, narodu”, a w naszym społeczeństwie obecnie „dekonstrukcji poddawana jest anachroniczna świadomość państwowa i narodowa XIX wieku oraz czasów Smetony, zakonserwowana przez okres sowiecki i od dawna wymagająca dekonstrukcji. musi pojawić się nowa świadomość państwowa i narodowa” (Venclova 2010). Uznając, że demitologizacja historii sama w sobie jest potrzebna, Andrius Martinkus ujawnia również drugą stronę tego procesu – lęk przed odpowiedzialnością i zobowiązaniem (Martinkus 2003): wszak wydaje się, że ci, którzy dokonują dekonstrukcji dawnych mitów i obalają tabu, są świetnymi i nieustraszonymi chłopakami, realizującymi wielką misję kulturową, prowadzącymi nasze „konserwatywne”, „purytańskie” społeczeństwo ku „normalnemu” życiu i „cywilizowanemu” światu. rzecz w tym, że dobre pochodzenie, zaszczytna przeszłość, podobnie jak wysokie stanowisko, zobowiązują i zmuszają do przyjęcia odpowiedzialności, której zazwyczaj nie wymaga się od jednostek bardziej pokrzywdzonych przez los, gorzej wykształconych i mających mniejsze doświadczenie życiowe. Oto gdzie pogrzebany jest pies. [...] w naszym kraju za krytyką dawnych mitów i wyśmiewaniem romantycznej idealizacji przeszłości Litwy (której, trzeba przyznać, nie jest obca naiwność) często kryje się lęk przed odpowiedzialnością nakładaną przez historię litewskiej państwowości, przeszłość narodu litewskiego oraz jego historyczne dążenia i ambicje. realna historia Litwy, ani upiększona, ani pomniejszona, zobowiązuje niektórych do czegoś więcej niż pocieszania się, usprawiedliwiającego własną twórczą impotencję, że jesteśmy mali i nieistotni, zacofani, wiecznie ścigający Zachód, odwieczni studenci. i rzeczywiście, w naszym wielowymiarowym społeczeństwie, miotającym się między prowincjonalizmem a globalizmem, kwitną również skrajne przejawy postmodernizmu. Tożsamość zmieniana w zależności od okoliczności przeradza się w hipokryzję, odpowiedzialność – w beztroskę, kry- 106 Kalbos Kultūra | 83 tyczność – w nihilizm. na poziomie języka litewskiego pojawia się jeden z najwyraźniejszych punktów przecięcia – wolność jednostki przeciwko „dyktaturze” norm ogólnego języka. Język trafia do świata bez granic, w którym każde działanie normalizacyjne oznacza ograniczanie wolności jednostki. dlatego nie dziwi, że poprzez ironizowanie, wyśmiewanie i manipulowanie cytatami atakuje się tradycyjny kierunek normatywistów ogólnego języka litewskiego, polegający na wspieraniu umiarkowanego rozwoju języka i prowadzeniu dość rygorystycznej, w porównaniu z niektórymi innymi krajami europejskimi, polityki nadzoru nad językiem publicznym. Tą konfrontacyjną postawą deklaruje się dążenie do zasadniczej liberalizacji skodyfikowanych norm ogólnego języka (zob. Vaicekauskienė 2008, 2010). Próbuje się zepchnąć normatywistów językowych na margines społeczeństwa postmodernistycznego – do grona tak zwanych tradycjonalistów, którzy wciąż „opierają tożsamość przede wszystkim na pamięci narodowej, obyczajach i wartościach światopoglądowych, prawa człowieka i wolność jednostki podporządkowują zbiorowej moralności narodowej, a otwartość na inne kultury i globalizm traktują przede wszystkim jako zagrożenie dla tożsamości narodowej” (Švarplys 2010). tylko że ta deklarowana przez postmodernistów wolność jednostki jakby donikąd nie prowadzi. dlatego symptomatyczna jest replika L. Jonušysa na artykuł L. Vaicekauskienė o ideologiach normatywnych (Jonušys 2010; Vaicekauskienė 2010): W tym naukowym przeglądzie historycznym podejmuje się próbę naruszenia „najświętszej z zasad” – preskryptywnego stanowiska wobec normalizacji języka. to interesujące, ale brakuje tu dwóch rzeczy – perspektywy porównawczej (przecież wszystkie języki są do dziś w mniejszym lub większym stopniu normalizowane) oraz praktycznych propozycji – czy pozwolić na wszystko i w dowolny sposób? i oto wtedy, gdy w nowym pokoleniu litewskich działaczy kultury ideologia postmodernistyczna, jako prawidłowy przejaw przesunięcia myśli społeczeństwa postsowieckiego, zaczyna nabierać rozpędu, w Europie Zachodniej, dostrzegłszy, czym grozi dominacja wolności jednostki (otwierającej drogę także konfliktowym przejawom wielokulturowości) nad wspólnymi dążeniami społeczeństwa, ogłasza się: postmodernizm umarł4. Na początku XXI wieku z postmodernistycznego i ironicznego społeczeństwa konsumpcyjnego zaczyna stopniowo wyrastać nowe – społeczeństwo cyfrowe. 4 W różnych źródłach wiąże się to nawet z konkretnymi datami i wydarzeniami: zamach terrorystyczny przeprowadzony w USA 11 września 2001roku (porwane samoloty zburzyły dwa wieżowce, tak zwane bliźniacze) gruntownie zmienił wspólnotę światową, a postmodernizm miał zostać pochowany w ich ruinach; w 2007 r. zmarł jeden z najwybitniejszych teoretyków i ideologów postmodernizmu, Jean Baudrillard; w 2010 r. publikowane przez stronę internetową „Wikileaks” tajne informacje, kompromitujące przede wszystkim politykę wielkich mocarstw, zasadniczo zmieniły stosunek ludzkości do jawności i wpływu technologii cyfrowych na nią. R. Miliūnaitė. normatywiści języka ogólnego i kształtujące się społeczeństwo cyfrowego modernizmu 113 takie możliwości altruistycznej wspólnej pracy – stawiania problemów i ich rozwiązywania – muszą jak najszerzej wykorzystywać także kodyfikatorzy: dać początkowy impuls, wskazać kierunek, sformułować jasne cele i, co najważniejsze, przygotować twórcze środowisko wspierające język litewski. Oczywiście lietuvoje normintojai visai nesistengia ieškoti ryšių su visuomene. yra gerų iniciatyvų iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos, kitų kalbos instinie można byłoby powiedzieć, że tucijų. podejmuje się próby tworzenia tradycji ogólnokrajowego dyktanda i różnych quizów, prosi się o tworzenie neologizmów (litewskich odpowiedników wyrazów obcych). ale aby odzyskać zaufanie i autorytet społeczeństwa, potrzeba będzie jeszcze niemało pracy i czasu. 4. Uwagi końcowe W proces normatywny pośrednio angażuje się coraz więcej ludzi. czy normatywiści są w stanie wytrzymać różnorodność ich opinii? czy można to w jakiś sposób kontrolować? Na te pytania można próbować odpowiedzieć, wyjaśniając i strukturyzując bardziej konkretne problemy normatywistów oraz poszukując sposobów ich rozwiązywania. W historii kształtowania się ogólnego języka litewskiego wyraźnie zmieniała się nie tylko rola kodyfikatorów, lecz także problemy przez nich analizowane. początkowo, zgodnie z prawidłowościami rozwoju języków ogólnych, należało zdecydować o podstawie języka ogólnego, skodyfikować podstawowe normy i rozwijać style funkcjonalne. Obecnie, mając na uwadze omówione perspektywy społeczeństwa cyfrowego, najważniejsze problemy, przed którymi stoją litewscy kodyfikatorzy języka ogólnego, lub kwestie wymagające nowego rozwiązania, można przedstawić następująco: • naukowe podstawy kodyfikacji: jak zaktualizować teorię kodyfikacji i określić jej stosunek do tradycji? • badania nad użyciem języka: jak włączyć do nich i ocenić medialekty funkcjonujące w internecie? • możliwości modernizacji języka: jak dostosować ogólny język litewski do współczesnych potrzeb (w tym rozwój słownictwa, tworzenie nowych terminów oraz aktualizację leksyki i składni języka administracyjnego, która jest szczególnie związana z tłumaczeniami dokumentów es)? • organizacja procesu kodyfikacji: jak regulować zmiany kodyfikacyjne i przejść do planowania językowego? • ciągłość i perspektywy pracy normatywnej: jak kształcić specjalistów w zakresie planowania językowego? 114 Kultura Języka | 83 • relacje między kodyfikatorami a użytkownikami języka: jak stworzyć pasitikėjimu pagrįstas ryšio formas? Šiems dalykams svarstyti labai praverstų kalbos specialistų forumas, tanowe, wzajemne warunki — prawdopodobnie dopiero dojrzewają. WNIOSKI W postsowieckim społeczeństwie litewskim widoczną w ostatnim czasie dekonstrukcję litewskiej tożsamości i mitów narodowych, przekształcanie autorytetów w antyautorytety, a także krytykę tradycyjnej działalności normatywnej oraz dążenie do liberalizacji norm języka ogólnego, aby nie ograniczały wolności jednostki i jej samorealizacji, można wyjaśnić naturalnym pojawieniem się i rozwojem myśli postmodernistycznej. Jednak na początku XXI w. na świecie mówi się już o końcu postmodernistycznego, ironicznego społeczeństwa konsumpcyjnego oraz o nowych kierunkach kultury, sztuki i filozofii, których pojawienie się stymulują globalizacja i rozwój nowych technologii informacyjnych, szczególnie związany z upowszechnieniem internetu. Na Litwie również występują takie nowe przejawy. Istotą jednego z nowych kierunków postpostmodernizmu — modernizmu cyfrowego — są zmiany ogólnych form kultury, uwarunkowane przez nowe technologie informacyjne. Brytyjski kulturoznawca Alan Kirby, który zaproponował pojęcie modernizmu cyfrowego, podkreśla, że nie jest to ideologia, lecz przeciwstawiające się postmodernizmowi pole sił kulturowych: wpływ komputeryzacji na kulturę, sztukę i tekstualność. Nie mówi się tu ani o prawach czy wolnościach człowieka, ani o odpowiedzialności. dlatego jak dotąd autor ten nie przedstawia jasnej odpowiedzi na pytanie, czym jest autorytet i jaka jest jego rola w nowym społeczeństwie cyfrowym. jednak nawet krytycznie patrząc na niektóre przejawy kształtującego się cyfrowego modernizmu, nie można ignorować zachodzących w społeczeństwie procesów przez niego stymulowanych. dla normatywistów ważne jest ocenianie nowych możliwości, ponieważ poznanie prawidłowości rozwoju nowego społeczeństwa cyfrowego może pomóc lepiej dostosować się do potrzeb takiego społeczeństwa. w warunkach kształtującego się cyfrowego modernizmu szczególnie ważna staje się rola wspólnoty językowej jako aktywnej siły. prawda, na Litwie najczęściej nadal działa ona jako bezlitosna krytyczka normatywistów, jednak pojawia się. Miliūnaitė. Normatywiści języka ogólnego i kształtujące się społeczeństwo cyfrowego modernizmu 115 jąca się sprzyjająca przestrzeń do zmniejszenia tej konfrontacji normatywistów ze społeczeństwem. Kodyfikatorzy języka powinni to wykorzystać do doskonalenia procesu kodyfikacji: • poszukiwać sposobów strukturyzowania spontanicznego procesu kształtowania się i rozpowszechniania nowych norm użycia języka; • włączać aktywnych użytkowników języka w tworzenie i omawianie norm; • celowo oddziaływać na twórcze siły społeczeństwa; • tworzyć i stale aktualizować dostępne dla społeczeństwa cyfrowe dzieła kodyfikacyjne, koncentrując się na ich jakości – wiarygodności danych i szybkim reagowaniu na zmiany. literatura a m m o n u. 2004: standard Variety. – Sociolinguistics. Międzynarodowy podręcznik nauki o języku i społeczeństwie. eds. u. ammon, n. dittmar, K. j. mattheier, P. trudgill, 2nd ed., V. 1, Walter de Gruyter, 273–283. a r n a t k evi č i ū t ė l . 2006: litewski esej w sytuacji postmodernizmu: rolandas rastauskas. – Lituanistica 65 (1), 63–72. azguridienė G. 2009: Jak zostałam bez imienia. – Naujasis židinys-Aidai 7, 275–276. Dostęp przez internet: <http://www.aidai.lt/db/get_file_nza_article. php?id=1442> (dostęp 2010 10 27). b a l d a u f r. b. jr. 2006: ponowne sformułowanie argumentacji na rzecz mikroplanowania językowego w kontekście ekologii językowej. – Current Issues in Language Planning 7(2–3), 147–170. Dostęp przez internet: <http://espace.library.uq.edu.au/eserv/ UQ:121324/HCA10UQ121324.pdf> (dostęp 2010 11 01). b a r a n ova j. 2006: Postmodernism in lithuanian literature. – Athena 135–155. 3, C l a r k j. 2010: Świat postmodernistyczny. [Przełożył K. Pulokas]. – www.bernardinai.lt, 18 lipca. – Dostęp przez internet: <http://www.bernardinai.lt/ 2010 07 20). straipsnis/2010-07-18-jeff-clark-postmodernusis-pasaulis/47604> (dostęp dyskusja 2005: z dyskusji „język litewski i kultura litewska w przyszłej Europie: perspektywy rozwoju” w Sali Konstytucyjnej Sejmu Republiki Litewskiej 14 lutego 2005 r. – Literatura i sztuka, 6 maja. H a a r m a n n H . 1990: planowanie językowe w świetle ogólnej teorii języka: ramy metodologiczne. – International Journal of the Sociology of Language 86 (1), 103–126. jego nuš ys l . 2010: Państwo słów. – Šiaurės Atėnai, 16 lipca. K a s p a r av i č i u s a . 2010: Kultura, polityka, moralność i szczęście. – www.balsas. lt, 18 września. Dostęp przez internet: <http://www.balsas.lt/naujiena/502487/ kultura-politika-morale-ir-laime> (dostęp 2010 09 19). 116 Kalbos Kultūra | 83 K i r by a . 2006: śmierć postmodernizmu i później. – Philosophy now. listopad / grudzień. numer 58. Dostęp przez internet: <http://www.philosophynow.org/issue58/58kirby.htm> (dostęp 2010 09 04). K i r by a. 2009: Digimodernism: How New Technologies Dismantle the Postmodern and Reconfigure Our Culture, new york. K l i m av ič iu s j. 2008: język litewski i społeczeństwo: aspekty ogólne i terminologiczne. – Terminologija 15, 56–104. lyo t a rd j. F. 2010: Kondycja postmodernistyczna, Wilno: baltos lankos. martinkus a. 2003: Zasady, kompleksy i strach. – Šiaurės Atėnai, 9 sierpnia. m i l i ū n a i t ė r . 1991: Teoria normalizacji języka w „Gimtojoje kalboje“ (1933– 1941 m.). – Kalbos kultūra 61, 7–21. m i l r oy j. , m i l roy l . 1999: Autorytet w języku: badanie standardowej angielszczyzny, wyd. 3, london: routledge. Pa t a c k a s a . , Ž a r s k u s a . 2010: nowomowa albo czarna magia języka. – Lietuvos žinios, 12–13 lipca. Dostęp przez internet: <http://www. lzinios.lt/lt/2010-07-12/poziuris/naujakalbe_arba_juodoji_kalbos_magija. html> oraz <http://www.lzinios.lt/lt/2010-07-13/poziuris/naujakalbe_arba_ juodoji_kalbos_magija_ii.html> (dostęp 15.10.2010). P e n ny c o o k a . 2006: Postmodernizm w polityce językowej. – Wprowadzenie do polityki językowej: teoria i metoda. red. t. ricento, blackwell Publishing, P u p k i s a . 60–76. 1995: Język prestiżowy i autorytet Jablonskisa. – Język ojczysty 12, 1–4. P u p k i s a . 2010 [1984]: U źródeł teorii kultury języka litewskiego. – Normatywiści i krzewiciele języka litewskiego, Wilno: Centrum Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych, 11–17. s u b a č i u s G. 2004: Chronologia historii języków standardowych (ogólnych). – Metmenys 84, 97–115. Š var p l y s a . 2010: Czy lipa Grainisa jest litewskim rozwiązaniem w globalnym świecie? – www.delfi.lt, 2 sierpnia. Dostęp przez internet: <http://www. delfi.lt/news/ringas/lit/article.php?id=35059615> (dostęp 2010 08 03). ta k a h a sh i H. 2004: normy językowe. – Socjolingwistyka. Międzynarodowy podręcznik nauki o języku i społeczeństwie. red. U. Ammon, N. Dittmar, K. J. Mattheier, P. Trudgill, wyd. 2, t. 1, Walter de Gruyter, 172–179. Vaicekauskienė L. 2008: Preskryptywność i deskryptywność w polityce normowania (zapożyczeń). – Darbai ir dienos 50, 31–41. Vaicekauskienė L. 2010: stulecie normalizacji języka litewskiego. – Naujasis židinys-Aidai 5–6, 165–172. R. Miliūnaitė. Normatywiści języka ogólnego i kształtujące się społeczeństwo cyfrowego modernizmu 117 Ve n c l ova T. 2010: duszę się. – IQ. Partner The Economist na Litwie, lipiec. Dostęp przez internet: <http://www.delfi.lt/news/ringas/lit/article.php?id= 34549563> (dostęp 2010 07 23). Vo n W r i g h t G. H. 1963: Norma i działanie. Dociekanie logiczne, londyn: routledge & Kegan Paul. wykłady o tej samej treści w latach 1958–1960: Gifford lectures. Dostęp przez internet: <http://www.giffordlectures.org/Browse.asp? PubID=TPNORM&Cover=TRUE> (dostęp 15.09.2010). Ž m u i d a e . 2010: alfonsas nykaniliūnas i modernizm. – Naujasis židinys-Aidai 5–6, 189–195. Ž u k a u s k ai t ė a . 2002: Postmodernizm, kapitalizm i regresywna historia w przestrzeni postsowieckiej. – Menotyra 2 (27), 4–8. Otrzymano 2010 11 08 Preskrybenci standardowego języka i wyłaniające się nowoczesne społeczeństwo cyfrowe Podsumowanie: artykuł przedstawia zmieniające się postrzeganie kodyfikatorów i użytkowników języka, czyli autorytatywnych osobistości i grup docelowych, oraz ich rolę w rozwoju standardowego języka litewskiego. Jedna ze zmian polega na przejściu od autorytatywnej osobistości (Jonasa Jablonskisa) do zinstytucjonalizowanego autorytetu państwowego lub, obecnie, antyautorytetu. Krytykę autorytetów i tradycyjnego procesu standaryzacji, a także różne próby zastosowania liberalnych, niewiążących norm, można tłumaczyć naturalnym rozwojem idei postmodernistycznych i przemianami w postsowieckim społeczeństwie litewskim. Początek XXI wieku oznacza jednak koniec ponowoczesnego społeczeństwa konsumpcyjnego i przynosi nowe kultury oraz kierunki artystyczne i filozoficzne, których pojawienie się było w głównej mierze stymulowane przez globalizację i nowe technologie, w tym internet. Jedną z najbardziej charakterystycznych interpretacji przemiany ponowoczesnej jest koncepcja cyfrowego modernizmu. Zakłada ona strukturalne ujęcie zmian kulturowych we współczesnym społeczeństwie. Autor artykułu opiera się na ideach współczesnego brytyjskiego kulturoznawcy Alana Kirby’ego, aby wyróżnić cechy cyfrowego modernizmu. Cechy te mogą przyczynić się do lepszego zrozumienia procesów społecznych, a w konsekwencji złagodzić obecne napięcie między kodyfikatorami języka a całym społeczeństwem. 118 Kalbos Kultūra | 83 cyfrowy modernizm wiąże przemiany kulturowe ze zwiększoną rolą tekstu cyfrowego w życiu prywatnym i publicznym. Oczywiście nowe technologie informatyczne zasadniczo zmieniły naturę autora, adresata (czytelnika) i samego tekstu. Realizacje cyfrowego modernizmu, z których jedną jest pojawienie się wspólnoty językowej jako aktywnej siły, stwarzają podstawy do nowej standaryzacji produktów i pozwalają zaangażować w proces standaryzacji najbardziej aktywnych członków wspólnoty. rita miliūnaitė lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, lt10308 Wilno [email protected]