Jono Jablonskio dėmesys stiliui

REGINA KOŽENIAUSKIENĖ Uniwersytet Wileński JONAS JABLONSKIS I JEGO ZAINTERESOWANIE STYLEM WSTĘP W przedmowie do Stylistyki języka litewskiego Juozas Pikčilingis pisze: „Szukając odpowiedzi na pytanie, od kogo należy uczyć się stylu, najpierw kierujemy wzrok ku tym samym źródłom, na których opierał się Jonas Jablonskis” (Pikčilingis 1971: 3). Należałoby dodać, że stylista kieruje wzrok nie tylko ku tym samym źródłom, lecz przede wszystkim ku pismom samego Jonasa Jablonskisa. I rzeczywiście, prace stylistyczne J. Pikčilingisa pełne są cytatów, przykładów, poprawek i redakcji J. Jablonskisa. Pisma J. Jablonskisa były dla niego prawdziwą szkołą stylistyki praktycznej: „Jako stylista nieustannie muszę do niego wracać i upewniać się – czy podążam właściwą drogą...” (Marčiulionytė 1991: 23). J. Pikčilingis niejednokrotnie oceniał wkład J. Jablonskisa w stylistykę podczas konferencji, w programach telewizyjnych, audycjach radiowych i wywiadach1. Po raz ostatni uczcił go okolicznościowym artykułem „Niech żyje sumienie języka” (Pikčilingis 1990: 5–6), poświęconym 130. rocznicy urodzin twórcy języka ogólnego. Be J. Pikčilingio, apie J. Jablonskio pažiūras į stilių yra rašę Jonas Palionis (1959: 43–47), Arnoldas Piročkinas (1975: 4–11; 2000: 162–163), o apžvalginėje monografijos dalyje „Apie lingvistinės lietuvių stilistikos formavimąsi“ – Vaida Knabikaitė (2006: 50–63). Tačiau J. Jablonskio atliktų darbų mastas toks didelis, o stilistų tyrimai tokie fragmentiški ir epizodiški, kad jų laukia dar gana daug darbų. J. Jablonskio dėmesys stiliui atsiskleidžia įvairiais aspektais: 1) praktinės stilistikos, t. y. stiliaus kultūros; 2) minties logikos ir stiliaus santykio; 3) kalbos etikos, iš jos – ir etinės stilistikos. Kiekvienas iš jų galėtų būti medžiaga atskirai temai. Antra vertus, dėmesio nusipelno ir paties J. Jablonskio rašymo stilius, buvęs pavyzdžiu to meto rašytojams – ne tik literatams, bet ir laikraštininkams, vertėjams, recenzentams, vadovėlių autoriams. Iš minėtų aspektų straipsnyje paminėsiu tik vieną kitą ryškesnį kalbininko dėmesio stiliui ženklą. Pamė- 1 Apie tai yra sakęs interviu pats J. Pikčilingis (žr. Marčiulionytė 1991: 23). 66 KALBOS KULTŪRA | 83 spróbujemy scharakteryzować także styl samego J. Jablonskisa (na ten temat, jak się zdaje, w ogóle jeszcze nie pisano). Logicznie wyważone, zwięzłe interpretacje J. Jablonskisa dotyczące takiego czy innego sformułowania, a także uważna polemika z pisarzami pozwalają sądzić, że istniały kryteria nie tylko poprawności i logiczności języka, lecz także jego stylistyczności, jak również ogólne zasady wymagań stylistycznych. Kodyfikator języka ogólnego troszczył się zarówno o poprawność i czystość języka, jak i o precyzję, jasność, płynność, żywość oraz zwięzłość. Wszystkie wymieniane przez J. Jablonskisa cechy języka – płynny, jasny, powszechnie zrozumiały, przyzwoity, możliwy – są zarazem ogólnymi cechami języka poprawnego stylistycznie. Pogląd J. Jablonskisa na poprawianie stylu widać w pojedynczych uwagach i obszerniejszych komentarzach: „poprawka wyjętego z tekstu pojedynczego zdania czy słowa, bez samego tekstu, ma, jak się zdaje, niewielką wartość dla czytelnika” (JablR IV 1935: 222); „W zapisanych przeze mnie przykładach językowych jest niemało takich słów [...], które w omawianym piśmie użyto jedynie nie na swoim miejscu. Same te słowa są używane w języku” (JablR IV 1935: 328); „w tym celu należałoby najlepiej znać wszystkie gwary ludzkiego języka” (JablR IV 1935: 114). „Autor, który chce być zrozumiały dla czytelnika, pisząc swój tekst, powinien wiedzieć, dla kogo go pisze. Do ludzi o niewielkiej wiedzy powinien pisać w sposób zrozumiały; pisząc do człowieka bardziej wykształconego, może posługiwać się także bardziej zawiłymi i wyszukanymi sformułowaniami...” (JablR V 1936: 37). Komentarze te można rozumieć jako objaśnienie obiektywnych czynników stylu: przy wyborze, użyciu lub proponowaniu określonych środków językowych i stylistycznych należy uwzględniać treść całego tekstu, jego kontekst i sytuację komunikacyjną, dziedzinę użycia języka oraz odbiorcę, jego wiek i wykształcenie. Por. „Jeżeli autor [Jonas Jablonskis] recenzuje jakiś podręcznik szkolny, oczywiście często wyraża swoją opinię o jego przydatności również z punktu widzenia pedagogiki...” (Balčikonis 1935: VII). Ponadto J. Jablonskis uznaje, że redaktor powinien dobrze rozumieć myśl autora; ważne jest, aby podczas poprawiania tekstu jej nie zniekształcił. Uwagi te są aktualne także dla współczesnych badań nad stylistyką lingwistyczną. KRYTYKA NIELOGICZNEGO MYŚLENIA Jeden z obszerniejszych rozdziałów Stylistyki języka litewskiego J. Pikčilingis rozpoczął od podrozdziału „Kultura języka – kultura myśli”, czyli od logicznego myślenia, jasności i precyzji języka jako podstawy dobrego stylu, zasadniczo opierając się na poprawkach J. Jablonskisa i cytując R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 67 jego myśli oparte na krytycznym myśleniu. Współcześni, którzy znali J. Jablonskisa, podkreślają jego żelazną logikę: „W uczniach zwracał szczególną uwagę na rozwijanie logicznego rozumowania”. (Jokantas 1921: 541); „Oczywiście, jego spojrzenie było wszędzie krytyczne, bo przecież był człowiekiem o wielkiej logice, wiele widział i myślał”. (Smetona 1930: 44). Nawet w utworach artystycznych, jak mawiał J. Jablonskis, baśniach tworzonych należy zachować logikę treści myśli, obrazy muszą być przekonujące, nie mogą odbiegać od rzeczywistości. Warto tu przypomnieć, że ukończył filologię klasyczną i studiował retorykę antyczną, w której za jedną z najważniejszych cech języka tekstu uznaje się prawdę, prawdziwość (łac. veritas), realizm (łac. veri similis). W książce do czytania, natrafiwszy na nieprawdziwe informacje o pszczołach, językoznawca cierpliwie wyjaśnia, że pszczoły „nie napełniają «swojego miodowego brzuszka», niczego nie wlewają «przez swoją rurkę» i niczego nie rozdają swoim siostrzyczkom!... Mówmy z dziećmi wprost, ale w podręczniku mówmy tak, żeby dzieci nas rozumiały i żeby nauka, którą im przekazujemy, była dla nich zdrowa” (JablR II 1933: 224). Jak widać na tym przykładzie, czujności recenzenta, logicznego myślenia i dążenia do prawdy nie usypiają łagodne zdrobnienia (brzuszka, rurkę, siostrzyczkom). Znalazłszy w tej samej książce zdanie „orzeł zakłada sobie gniazdo na dębach”, J. Jablonskis dostrzega w nim aż dwa odstępstwa i pisze, że pod żadnym pozorem nie wolno tak mówić w podręczniku szkolnym, takie ptaki nie zakładają, lecz tylko „budują albo w inny sposób robią gniazda; po drugie, orzeł zakłada gniazdo tylko gdzieś daleko, na wysokich skałach, gdzie, jak się zdaje, nie ma nawet dębów” (JablR II 1933: 225). J. Pikčilingis, podążając śladem tradycji J. Jablonskisa, pisze: „zanim zdanie zostanie poprawione stylistycznie, należy sprawdzić je pod kątem wymogów logicznego rozumowania, w przeciwnym razie cała stylistyczna «ozdoba» może okazać się bezsensowna” (Pikčilingis 1971: 36). Oczywiście nie należy „sztucznie dopasowywać każdego wypowiedzenia do łoża Prokrusta logiki [...]. Język nie zawsze lubi nadmierną logizację. Zwłaszcza tam, gdzie pełni funkcję oddziaływania emocjonalnego” (tamże, 42), czyli w utworach artystycznych. REDAKCJA TEKSTÓW ARTYSTYCZNYCH J. Jablonskis poprawiał przede wszystkim błędy językowe wynikające z wpływu języków słowiańskich (rosyjskiego, polskiego). W niejednym artykule językoznawca wskazuje obiektywne przyczyny takich błędów. Te słowa kierował do Vincasa Krėvė-Mickevičiusa, Juozasa Tumasa-Vaižgantasa, Faustasa Kiršy i innych pisarzy: litewscy pisarze 68 KALBOS KULTŪRA | 83 mieli być z tego powodu oddaleni od języka swoich ludzi, że uczyli się w rosyjskich szkołach, mówili i pisali po rosyjsku lub polsku, przywykli wyrażać swoje myśli rosyjskimi zwrotami literackimi, a miejscami także polską frazeologią. Niejeden przez dłuższy czas mieszkał i pracował w Rosji, „tam miał też okazję porządnie nasiąknąć tymi obcymi naleciałościami” (JablR IV 1935: 335). Poprawiając mnóstwo błędów ortograficznych, interpunkcyjnych, gramatycznych i leksykalnych (pojedyncze jednostki leksykalne i połączenia wyrazowe), językoznawca poruszał również kwestie swoistości języka i stylu, ale nie wyodrębniał ich osobno. Swoistość języka litewskiego, nierozerwalnie związana z ojczystym językiem i wyczuciem stylu, szczególnie dobrze uwidacznia się w przekładzie z języka obcego na własny: „Językoznawca mógłby tu zwrócić uwagę na styl dwóch naszych pisarzy, przyjrzeć się, na ile cały ten przekład został wyrażony w sposób możliwy do przyjęcia za pomocą słów i zdań naszego języka” (JablRR II 1959: 416) – pisze J. Jablonskis o przekładzie Petra Vaičiūnasa zredagowanym przez Krėvėgo. W innej recenzji, pisząc o przetłumaczonym przez B. Grigai ty tė wydaniu Skvorcova Nuostabūs skruzdės gyvenimo atsitikimai, J. Jablonskis ubolewa nad brakiem żywości języka – chciał, by „czytelnik, mając przed sobą «przekład», czuł się jak u siebie w domu, jakby obcował z tekstem przeznaczonym bezpośrednio dla dzieci litewskich, dla naszych ludzi” (JablRR II 1959: 241–242). Chciał widzieć taki przekład, który „sławi mistrza” (JablRR II 1959: 292), dlatego sam cierpliwie poprawiał wszystkie jego nierówności i doskonalił styl. Nie tracił też z oczu odbiorcy, dla którego przeznaczony był przekład. Na przykład nie ganił wyrazów międzynarodowych ani gwarowych, mówił jedynie, że trzeba umieć posługiwać się nimi właściwie: „tylko tam, gdzie nie możemy się bez nich obejść” (JablR IV 1935: 144). „Tłumaczka może lubić czy też używać pewnych słówek ze swojej gwary, niezrozumiałych dla wielu osób, ale mimo to nie należałoby ich wciskać do przekładu przeznaczonego dla szkoły: utrudnią zrozumienie tekstu” (JablRR II 1959: 243). W innej recenzji podobnie wypowiadał się z punktu widzenia stylistyki o używaniu wyrazów międzynarodowych – że bez tych „złych ostów” zdania byłyby dla ucznia o wiele jaśniejsze, zrozumialsze, żywsze, bardziej ludzkie… J. Jablonskis krytykował poważną wadę tekstów tłumaczonych – przekład dosłowny. Językoznawca uczył, by tłumaczyć myśl, a nie słowa; odnosił to szczególnie do frazeologii. Sam przekładał różne połączenia wyrazowe dość pomysłowo, stylowo, za pomocą litewskich konstrukcji. Można to ocenić na podstawie przetłumaczonej przez niego w 1908 r. rosyjskiej książeczki M. Bogdanova Visuomenės įnamiai. Oto kilka przykładów: zabrošennaja dereuška – menkiausias kaimelis; kruglyj god – ištisi metai; mucha-babucha – muselė-pasiutėlė; durak-durakom – kaip koks vėpla; važnoje lico – didelis daiktas; suščij vzdor – tušti plepalai i in. „W rzeczywistości te przekłady zawierały całą wiedzę językową J. Jablonskisa [...], tłumaczenie frazeologizmów i R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 69 specyficznych połączeń wyrazowych świadczy o umiejętności tłumacza rozumienia ducha zarówno języka obcego, jak i własnego. W tym przypadku należy najbardziej wystrzegać się przekładu dosłownego...” (Vasili auskaitė 1970: 154–155). J. Jablonskiemu za wymagające poprawy uchodziły nawet niektóre frazeologizmy, które dziś już się przyjęły: łamać ręce: łamiąc ręce (= załamując ręce) mówi... (JablR IV 1935: 327), odchodzić od zmysłów odejść (= wyjść z głowy odejść) (JablL 1985: 28, 29). W Krėvės Skirgailoje raził go frazeologizm mieć na myśli (= mieć w głowie, przed oczami): Czy masz na myśli tego Niemca? (JablR IV 1935: 327). Frazeologizmy łamać ręce, odchodzić od zmysłów, mieć na myśli, choć w istocie są kalkami, spotykamy zarówno w folklorze, jak i w twórczości najwybitniejszych pisarzy2. Zwykle nie poprawia się przecież obcych elementów we frazeologizmach, nawet słów niezrozumiałych, nie redaguje się też niepoprawnej składni. Jednak J. Jablonskis poprawiał również takie rzeczy. Na przykład, jak zauważył A. Piročkinas (2000: 153), redagując Vaižgantasa, J. Jablonskis zmieniał połączenie całego świata handlarz na całego świata handlarza. Tekst Vaižgantasa Tekst poprawiony przez J. Jablonskisa Nie ćwierkały nawet świerszcze. Tepl aveno był ten jeden wielki czarny motyl. Przywykliśmy widzieć, jak wszelka praca porusza fale powietrza i wydaje dźwięk; to bebalsis plav enimas wielkimi skrzydłami, jak i muszka, lecąc w powietrzu, zvembia, jeszcze bardziej potęgowało upiorność ciszy, jeszcze bardziej rozpalało wyobraźnię dzieci, przenosząc ją w świat duchów, który zaczyna się tutaj, wokół grodziska Valiulisa; przez nie wchodzi się do tego zaklętego królestwa, gdzie duchy leżą nieruchomo: żywe czy martwe? Gdzie, choć biegają, nie wiadomo, czy w jakimś celu, czy bez celu, stąpają żywymi czy martwymi nogami; vygais czy martwymi skrzydłami, jak ten gedulo motyl, unoszą się w powietrzu.” Nie ćwierkały nawet świerszcze. Jeden czarny motyl tepleveno wielkimi skrzydłami. To bebalsiškas jo plevenimas – przywykliśmy widzieć i słyszeć, jak każde działanie porusza fale powietrza i wydaje dźwięk, jak i muszka, lecąc w powietrzu, zvimbia – jeszcze bardziej potęgowało upiorność ciszy, jeszcze bardziej rozpalało wyobraźnię dzieci, przenosząc ją w świat duchów, który zaczyna się tutaj, wokół grodziska Valiulisa: przez nie wchodzi się do tego zaklętego królestwa, gdzie leżą nieruchomo duchy, żywe czy martwe, gdzie, choć biegają, nie wiadomo, czy w jakimś celu, czy bez celu, depczą ziemię żywymi czy martwymi nogami; żywymi czy martwymi skrzydłami, jak ten żałobny motyl, latają w powietrzu. (JablRR II 1959: 403) 2 Pavyzdžiui, Frazeologijos žodynas (FŽ 2001: 570) teikia tokius laužyti rankas (reikšme „labai sielvartauti“) pavyzdžius: Taip nelaužyk sau rankų, kaip beržo šakas kad laužo užrūstintas vėjas Mair. Tik Zubrys vienas netylėjo, baltas rankas laužė Krėv. Laužo baltas rankeles jau-nopi martelė ir gailias ašaras lieja Vien. Labiausiai verkė jauna mergelė po sodą vaikščiodama, rankeles laužydama Tvr. Motina rankas laužė, o vaiko jau nėr Grv. 70 KALBOS KULTŪRA | 83 W tym miejscu warto przyjrzeć się próbie poprawienia przez J. Jablonskisa tekstu Vaižgantasa. Kilka zredagowanych przez niego zdań Vaižgantasa omówili J. Palionis, A. Piročkinas i V. Knabikaitė, dlatego przedstawiam tu nieanalizowany dotąd fragment tekstu Vaižgantasa. Indywidualność i oryginalność tego pisarza uznawał także sam J. Jablonskis: „Różni się on od innych również swoim stylem” (JablRR II 1959: 399). Widać, że nawet po dość ostrożnych ingerencjach J. Jablonskisa w tekst zniknęły anaforyczne paralelizmy Vaižgantasa: niečiRškė / teplav(en)o na początku zdań, zabrakło też miłych gwarowych teplaveno, plavenimas3. Dobór synonimów również budzi wątpliwości. Na przykład słowo Vaižgantasa lakioja jest łagodniejsze, bardziej poetyckie (gdy mowa o świecie lekkich, lotnych, stworzonych przez wyobraźnię widm), zapewne pasuje lepiej niż stylistycznie neutralne skraido. Ponadto trójzgłoskowe lakioja rytmicznie lepiej zamyka koniec całego akapitu niż dwuzgłoskowe skraido. Wyrażenie oru skraido zdaje się nie pasować do opisu „motyla żałoby”, który bebalsis plavena, bo po poprawce słychać już hałaśliwą aliterację dźwięków r, r (oru skraido). Nawet poprawiona interpunkcja (na którą J. Jablonskis zwracał największą uwagę) zmienia intonację frazy. Na przykład po zmianie szyku wyrazów (kur guli nejuda, gyvos ar negyvos, dv asios) i rezygnacji ze znaku zapytania znika intrygujący dylemat: kur dvasios guli nejuda: gyvos ar negyvos? To, co najbardziej intryguje czytelnika, co zapiera mu dech w piersiach (gyvos ar negyvos?), Vaižgantas całkiem zasadnie umieszcza na końcu zdania, dzięki czemu ciekawość czytelnika podtrzymywana jest jak najdłużej, a znak zapytania jest tu bardzo potrzebny — stanowi „symbol wyrażający i obrazujący wątpliwości, różne dręczące rozważania [...], zagadkowe myśli” (Abaravičius 2002: 168). W zredagowanym tekście znika w tym przypadku tajemnica domysłu Vaižgantasa oraz sugestywność opowieści artystycznej. Zmieniono leksykę, składnię i morfologię, szyk wyrazów, ortografię oraz interpunkcję — oczywiście nie tylko ze względu na poprawność; J. Jablonskis dążył, jak się wydaje, do większej jasności, płynności i żywości myśli. Poprawek było niewiele i wprowadzano je nieśmiało, jednak, jak pokazuje ten niemały fragment tekstu Vaižgantasa, redakcja J. Jablonskisa zmieniła sposób wypowiadania się pisarza. „Styl to ogół środków wyrazu właściwych danemu autorowi i ich powtarzalność; to sposób przekazywania myśli i uczuć, który uwidacznia się w doborze słów, ich użyciu oraz w sposobie łączenia ich w zdania.” (Pikčilingis 1971a: 6). Jak przyznawał sam J. Jablonskis, nie lubił ingerować w styl pisarza: „kwestię stylu skłonny jestem pozostawić samym pisarzom — najczęściej mnie 3 Por. z tekstem J. Balčikonisa: Ludzie myśleli, że tam łabędź machał skrzydłami (LKŽ X 118). R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 71 pati stiliaus kalba terūpi“ (JablR V 1936: 72), tačiau, kaip matėme, net mažiausias žodžių tvarkos pakeitimas keičia rašytojo stilių. Štai, rodos, be reikalo pataisytos net ir daugiskaitos įnagininko galūnės gyvomis ar negyvomis kojomis, nes nebelieka šnekamojo stiliaus intonacijų: plg. gyvom ar negyvom kojom. Nekeliantis abejonių dalykas čia yra J. Jablonskio pastebėta teksto rinkėjų klaida: vygais / gyvais, gal dar nekliūva redaktoriaus prirašytas žodis žemę [mina], nors ir be jo mintis visiškai aiški, todėl belieka pritarti J. Palioniui, kad „[...] savaip perdirbdamas, perstilizuodamas atskirus Vaižganto sakinius, vietomis kiek nublandkino originalų „vaižgantišką“ stilių [...], šitoks tų sakinių pertvarkymas (dalyvinių ar padalyvinių lyčių įvedimas, kai kurių žodžių pakeitimas ir kt.) kiek modifikavo ir patį Vaižganto stilių: perstilizuotieji sakiniai jau nebe tokie glausti ir išraiškingi, jau nebe tokie „vaižgantiški“ (Palionis 1959: 46–47). Panaši ir A. Piročkino nuomonė: „Jablonskis labai rūpestingai ieškojo stilistiškai adekvačių norimai išreikšti minčiai, piešiamam vaizdui pakaitalų. Tačiau ne visada jam tai pavyko padaryti [...]. Apskritai reikėtų pasakyti, kad kiekvienas redaktoriaus įsikišimas į tokio rašytojo kaip Vaižgantas kalbą yra įsikišimas ir į stilių.“ (Piročkinas 2000: 162). O tym, że J. Jablonskis nie zawsze był przekonany co do poprawiania tekstów niektórych literatów (najczęściej nieoryginalnych, lecz tłumaczonych), świadczą także towarzyszące tym poprawkom komentarze wydaje mi się, że lepiej pasowałoby i tak dalej. Rozumiejąc, jak trudno wyznaczyć granicę między odpowiednie / nieodpowiednie, na przykład w przypadku poprawek do Skirgaili Krėvėgo, pisze: „Jeśli autor lub ktoś inny naprawdę nie zgodziłby się z którąś z moich poprawek w tym miejscu i chciał publicznie spierać się o nie ze mną, mógłbym tych poprawek bronić albo, jeśli będzie trzeba, z nich zrezygnować lub tu i ówdzie ustąpić, a może nawet zgodzić się ze swoim «przeciwnikiem».” (JablRR II 1959: 312). Nie moglibyśmy jednak w żadnym razie twierdzić, że J. Jablonskis nie przyczynił się do doskonalenia stylu pisarzy. Nawet urażeni i niezgadzający się z poprawkami pisarze byli zmuszani do dyskusji i poszukiwania precyzyjniejszego, żywszego, jaśniejszego litewskiego słowa oraz litewskiej konstrukcji składniowej, do głębszego namysłu i uważniejszego zastanowienia się, co i jak pisać. J. Jablonskis uprzejmie i taktownie przypominał pisarzom, by przyjęli przynajmniej te poprawki, z którymi się zgadzają, a swoją poprawną mową i nienagannym stylem niewątpliwie dyscyplinował literatów lubujących się w nadmiernej swobodzie i piszących „bez żadnych ograniczeń”. Słowami językoznawcy, licentia poetica (JablR IV 1935: 304) nie może zastąpić reguł językowych nawet w poezji: 72 KALBOS KULTŪRA | 83 „Tłumaczowi radzę wreszcie poważnie zająć się nauką własnego języka: bez języka nie ma literatury...” (JablR IV 1935: 305). Švietimo darbe (1924, nr 12), mówiąc o niezbyt udanym przekładzie Fausta Kiršy (J. I. Kraszewskiego Vitolio rauda), J. Jablonskis za pomocą pytania retorycznego wyprowadza analogię godną pióra stylisty: „Kończąc swoją recenzję, zadaję tłumaczowi pytanie: jak spojrzałby on na dzieło malarza, z którego widać, że ów malarz nie ma pojęcia i nie troszczy się o to, by mieć pojęcie o znaczeniu kolorów w malarstwie, o materiale obrazu, jego rodzaju (formie)?” (JablR IV 1935: 305). POPRAWKI STYLU GAZETOWEGO Język ówczesnych gazet był, można powiedzieć, zupełnie słaby, pełen wyrazów obcych, kalkowanych konstrukcji składniowych i niezgrabnych sformułowań. J. Jablonskiemu zależało przede wszystkim na poprawieniu błędów logicznych, ortograficznych, interpunkcyjnych i gramatycznych; wspominał też o przekładach frazeologizmów przywiezionych z Rosji: Oto fakt na twarzy (JablR II 1933: 364); postaw mu pytanie na ukos (tamże); Milcz, bo ty nie masz z tym nic wspólnego (JablR V 1936: 63). O języku dziennika Lietuvos žinių językoznawca pisał: „Należałoby, jak mi się zdaje, zatroszczyć się o to, by wszyscy autorzy jednej gazety posługiwali się jednolitym językiem, by różnili się od siebie jedynie stylem.” (JablR IV 1935: 181). Przyznawał więc różnorodność stylów nie tylko literatów, lecz także dziennikarzy, ale dostrzegał niedostatki stylu, ponieważ chciał, by język gazet był „bardziej jednolity, piękniejszy, poprawniejszy” (JablR IV 1935: 187), aby „gazety i pisarze [...] korzystali z tych uwag w przyszłości, o ile się z nimi zgadzają” (JablR IV 1935: 182). Komentarze i uwagi J. Jablonskiego na temat niedostatków stylu gazetowego są dość trafne: „Tymczasem w dzienniku zdarzają się niekiedy także [...] c) dość długie sformułowania, które między innymi wyrażone są zbyt wyszukanym, nie całkiem dobrym, nie całkiem poprawnym stylem (X, 1 i 2). «Błędy» tego rodzaju nie będą całkiem zrozumiałe dla prostego człowieka — a ten powinien przede wszystkim leżeć na sercu pisarzowi — i trudno je poprawić.” (JablR IV 1935: 181). W krótkich zdaniach poprawiano głównie błędy językowe i niejasne sformułowania. Na przykład takie nielogiczne zdania: Z powodu politycznych warunków wielu nauczycieli musiało porzucić nauczycielstwo; Zjazd nauczycieli zamknął się J. Jablonskis poprawiał — jak lubił mawiać — na ludzki język: Z powodu politycznych R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 73 okoliczności, warunków wielu nauczycieli musiało porzucić nauczanie; Zjazd nauczycieli zakończył się (JablR IV 1935: 177). Wydaje się, że poprawiano tylko język, a do spraw stylu jeszcze nie przystąpiono, jednak do każdego nieodpowiedniego wyrazu J. Jablonskis proponuje co najmniej dwa poprawne odpowiedniki (okoliczności i warunków; zamknął się i zakończył się), spośród których autor może wybrać trafniejszy, odpowiedniejszy. W znalezionych dłuższych zdaniach gazetowych, oprócz kwestii językowych, poprawiano także styl: wiadomości litewskie zdania Zdania poprawione 1. Co widzimy dzisiaj? Czy nie nadmierne wyprostowanie obciążonych pracą zgarbionych ramion? Czy nie walkę o prawa i stanowcze trwanie przy już wywalczonych zdobyczach? 1. Co widzimy dzisiaj? Czy nie nadmierne wyprostowanie zgarbionych ramion zmęczonych? Czy nie walkę o prawa i stanowczą obronę zwycięzców? 2. Mamy organizm, który jednym skrzydłem olbrzyma przerzucił się przez Ocean Atlantycki, drugim — na Wschodzie nieustannie pędzony (JablR IV 1935: 177). 2. Mamy organizm, który jednym skrzydłem olbrzyma przerzucił się przez Ocean Atlantycki, drugim — na Wschodzie stale, bez ustanku, nieprzerwanie unoszony, zatapiany (?). Zdania autora gazety są niepoprawne, przez co niejasna jest również ich myśl. Pierwsze zdanie zredagowane przez J. Jablonskiego stało się płynniejsze dzięki poprawionemu szykowi wyrazów i współbrzmieniu form gramatycznych na końcu pytań retorycznych: wyprostowanie / obronę. W drugim zdaniu zamiast nieustannie podał kilka poprawnych wyrazów bliskoznacznych — stale, bez ustanku, nieprzerwanie, a zamiast zupełnie niejasnego wyrazu „bėginamą” — unoszony, zatapiany (?). Znak zapytania wskazuje, że J. Jablonskis sam nieco wahał się co do tej poprawki; po drugie, być może pozostawił autorowi pole do wyboru. Językoznawca najczęściej jedynie proponował, jego zdaniem, poprawniejszy, lepszy wyraz, podawał ich kilka i z tolerancją przyznawał, że nie wyczerpał jeszcze wszystkich bogactw języka i stylu: „Te myśli można oczywiście wyrazić także inaczej; trzeba tylko zawsze dbać o to, by formułowano je zgodnie z zasadami języka ludzkiego.” (JablRR II 1959: 210). Poprawki Jono Jablonskiego były wielkim wsparciem dla pracowników ówczesnej prasy, a nie mniejszy wpływ miał jego osobisty przykład: był nie tylko redaktorem gazet, lecz także aktywnym autorem artykułów i recenzji, wyróżniających się wypracowanym, indywidualnym stylem. „Skąd współpracownicy mają umieć pisać po ludzku do gazety, jeśli gazeta nie daje im dobrego przykładu swoim językiem i całym sposobem organizacji pracy?” (JablR IV 1935: 186). 74 KALBOS KULTŪRA | 83 O SZCZEGÓLNYM STYLU JONA JABLONSKIEGO J. Balčikonis pisze, że zebranie wszystkich pism Jona Jablonskiego, które powstawały „przez niemal pół wieku”, niekiedy pod pseudonimami, a często zupełnie bez podpisu, i ustalenie, co wyszło spod jego pióra, nie było szczególnie trudne: „[w]iększych pomyłek być nie mogło, ponieważ jego język różni się od języka innych pisarzy nie tylko poprawnością, lecz także szczególnym stylem (wyróżnienie moje. – R. K.) (Balčikonis 1932: VII). Mimo to do dziś w litewskim językoznawstwie, jak się zdaje, nie omówiono, na czym konkretnie polega wyjątkowość jego stylu. Rzeczywiście, oceniając teksty J. Jablonskiego z punktu widzenia stylu, zwraca uwagę nie tylko poprawność, logiczność i jasność jego języka, lecz także jego płynność, częste, skłaniające do namysłu pytania retoryczne oraz szczególnie upodobane okresy. Współczesny językoznawcy Motiejus Gustaitis nazywał okres „pełnią stylu, czyli jego rozkwitem”. Posłuchajmy pełnych stylistycznie zdań J. Jablonskiego, sformułowanych jako pytania retoryczne — rytmicznych okresów. „Aby sprawdzić, czy zdanie jest eurytmiczne, należy je przeczytać na głos” (Pikčilingis 1971: 255). W retoryce klasycznej okres był pożądanym modelem budowy zdań pod względem znaczeniowym, rytmicznym i intonacyjnym. Sztuki konstruowania okresów J. Jablonskis nauczył się, jak można przypuszczać i wyraźnie odczuć, podczas studiów filologii klasycznej na Uniwersytecie Moskiewskim, z mów i listów Cycerona. Okresy J. Jablonskiego mają brzmienie mowy 4; słyszymy rytmiczne falowanie zdania, wyrażone „zaokrąglonymi, kunsztownie uporządkowanymi zdaniami” (Gustaitis 1923: 77). I rzeczywiście — żywy łańcuch logicznej myśli zdaje się zataczać krąg; staje się całkowicie jasny dopiero wtedy, gdy początek myśli okresu łączy się w końcu z jego zakończeniem i jakby jednym zamachem wyraża złożony kompleks myśli: Sam wprawdzie używam słowa „wojna”, ale używam go tylko dlatego, że znam je — tę „wojnę” — z języka ludzi: z pieśni i słownika Juški, z języka Prusaków. (JablRR II 1959: 111) Omówmy szerzej jeden dłuższy okres: Pozostaje jeszcze odpowiedzieć na jedno pytanie: czy omawiany podręcznik nadaje się na potrzeby naszej szkoły początkowej — na jej drugi rok nauki? Zamiast odpowiadać na to palące pytanie, tym razem zaznaczę, że naszym nauczycielom już pora naprawdę zatroszczyć się o to, by wolna szkoła naszego narodu 4 Felicija Bortkevičienė w Lietuvos žinios (1930 02 25) pisała, że „na ustach Jablonskiego język litewski brzmiał jak najpiękniejsza muzyka”. R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 75 z pewnością wkrótce doczekałby się naprawdę dobrych podręczników językoznawczych przeznaczonych do kształcenia dzieci: bardzo ich potrzebujemy, jeśli chcemy poważnie mówić o przyszłości naszej szkoły, naszego narodu, jeśli droga jest nam szkoła, nasze młode pokolenie, życie i szczęście ojczystej ziemi... (JablR II 1933: 91) Zdanie jest rytmiczne, żywe, ma początek – pytanie retoryczne – i koniec – jasną odpowiedź sformułowaną za pomocą równorzędnych członów zdania. Jest okresowe, z bogatymi wyliczeniami jednostek intonacyjnych, powtórzeniami członów zdania o podobnej długości i gradacjami. Pierwsza część okresu jest spokojniejsza, powściągliwsza, stwierdzająca (już czas [...] troszczyć się). Jedyna rzecz w tej części okresu – być może należałoby nieco poprawić szyk wyrazów w zbyt długim członie zdania podrzędnego (aby wolna szkoła naszego narodu wkrótce doczekała się naprawdę dobrych podręczników językoznawczych na potrzeby...). Druga część okresu, następująca po dwukropku (bardzo ich potrzebujemy), uzasadnia, argumentuje, dlaczego potrzebne są dobre podręczniki; emocjonalnie narasta, wznosi się, jest bardzo rytmiczna, podzielona znaczącymi pauzami i składa się z równorzędnych członów zdania podrzędnego o podobnej długości: bardzo ich potrzebujemy, jeśli chcemy poważnie mówić o przyszłości naszej szkoły, naszego narodu, jeśli droga jest nam szkoła, nasze młode pokolenie, życie i szczęście ojczystej ziemi... Młode pokolenie litewskie J. Jablonskis metaforycznie nazywa życiem i szczęściem ojczystej ziemi... Nieobcy jest mu zarówno sposób mówienia metaforyczny, jak i alegoryczny (zawsze jednak jasny, logiczny, nieprzyćmiony). Oto jak J. Jablonskis pisze w Lietuvos žinios (1914, nr 111) o języku ojczystym (myśl, że język ojczysty jest „ostatnią twierdzą Litwy”, przeczytał w tym samym dzienniku i nie pozostał wobec niej5 obojętny). Zgadzając się z autorem, pięknie rozwinął tę myśl w okresie: Wspaniała, piękna myśl! Jeśli nie zatroszczymy się o to teraz, jeśli sami nie zrozumiemy już teraz, że postępujemy źle, burząc tę twierdzę – później, po pewnym czasie, bardzo trudno będzie naprawić zniszczenia tej wielkiej twierdzy. (JablR IV 1935: 182) 5 J. Pikčilingis taip pat šią mintį yra plėtojęs (žr. Marčiulionytė 1991: 24), kalbėdamas apie gimtojo žodžio bičiulių draugiją „Aidija“: „Mano mintis buvo, kad reikia traukti pavyzdžiu, reikia žodžio, kalbos švenčių. Juk, anot V. Hamilttono, „žodis – tai pilis gimtojoji žemė“, tad kiekvienas turim būti atsakingas už tos pilies tvirtumą.“ 76 KALBOS KULTŪRA | 83 M. Gustaitis w Stilistikoje pisze: „Oprócz zasad gramatyki i składni okres koniecznie wymaga jeszcze dwóch warunków: w e w n ę t r z n e g o, czyli logicznego, przejawiającego się w ścisłej jedności myśli, oraz z e w n ę t r z n e g o – stylistycznego, wymagającego pełnego i płynnego rozwinięcia myśli”. (Gustaitis 1923: 78). J. Jablonskis, specjalista od gramatyki, zwłaszcza składni, doskonale spełnia oba warunki sformułowane przez M. Gustaitisa. Nieustannie podkreślając, że „pisarze sami powinni zacząć troszczyć się o to, aby nasz język pisany był a) łatwy, piękny, jasny, powszechnie zrozumiały oraz b) poprawny (powinien kierować się zasadami języka ludzi, czytelników)” (JablR IV 1935: 144), J. Jablonskis, dzięki swojej poprawnej polszczyźnie, lekkiemu i płynnemu stylowi, dał dobry przykład wszystkim piszącym litewskim inteligentom: Jeśli kilka moich notatek składniowych nic nie mówi krytykowi w tej sprawie [...], to czy nie przemówi do niego przynajmniej fakt, że tego „pańszczyźnianego” języka bardzo szeroko używają także Łotysze, którzy wyszli z „pańszczyźnianego zaczynu”, i ich niemieccy ciemięzcy, że posługiwali się nim również wielcy rzymscy bohaterowie, wojownicy (C. J. Caesar...), ciemięzcy, gnębiciele i nauczyciele innych narodów? Szanowny Panie Pileti! „Język narracyjny” nie jest pozostałością pańszczyzny. To nie pańszczyzna jest tu winna! To, że nie rozumiemy tego języka, że nie używamy go tam, gdzie należy, wynika wyłącznie z naszej własnej nieznajomości naszego języka i lekceważenia praw języka ludzi... Bądźmy przynajmniej szczerzy. (JablRR II 1959: 100) Uznając, że J. Jablonskis pisał językiem niezwykle poprawnym, jasnym i czystym, oraz opierając się na podziale stylów M. Gustaitisa6, trzeba powiedzieć (potwierdzają to również przytoczone przykłady), że językoznawca doskonale znał wymagania zarówno stylu „poważnego”, „okresowego”, „ozdobnego”, „prostego”, „wysokiego”, „żartobliwego”, jak i innych stylów. J. Jablonskis bardzo dobrze wyczuwał, kiedy pisać w danym stylu: kiedy odpowiedni jest styl prosty, spokojny, powściągliwy (tak pisał o zagadnieniach językoznawczych), a kiedy uroczysty, wzniosły (na przykład tak powitał ukazanie się Vilniaus žinios w artykule „Nasze święto i nasza troska” (JablR I 1932: 73). Rzeczywiście, niekiedy, zwłaszcza w odpowiedziach oponentom, myśl J. Jablonskisa rozbłyskiwała subtelną pomysłowością, a według M. Gustaitisa – żartobliwością 6 M. Gustaičio Stilistikoje (1923) skiriamos devynios stiliaus rūšys: I. Atskilasis, periodingasis ir mišrasis; II. Paprastasis, dailusis ir vidutinis; III. Liaudies ir meningi liaudiškas; IV. Lietuviškasis ir nelietuviškasis; V. Plast ingasis ir abstraktinis; VI. Rimtasis, juokaujamasis ir aukštasis; VII. Bendrinis ir individinis; VIII. Laiškinis; IX. Nau joviškieji. Toks alogiškas stilių skirstymas ne vienu pagrindu šiandien, be abejo, kelia tam tikrų abejonių, bet J. Jablonskio amžininkas M. Gustaitis nurodo ir lietuviškojo stiliaus pavyzdį: „Idėm lietuviškajam kalbos stiliui pakraipą davė Jablonskis“ (Gustaitis 1923: 201). R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 77 stylem. Jak opowiada lekarz Wiktor Wajczunas, nawet ciężko chory, częściowo sparaliżowany J. Jablonskis potrafił żartować i zawsze był w dobrym nastroju. „Swoją otwartością i zdrowym humorem [...] szybko zjednywał sobie wszystkich ludzi”. (Lukėnaitė-Griciuvienė 2009: 39). W pismach J. Jablonskiego nie brakuje przykładów stylu żartobliwego. Omawiając podręcznik Kazysa Bizauskasa, w którym mowa o wzniosłych zagadnieniach literatury i stylistyki, i krytykując nadmiernie złożony sposób wypowiadania się autora oraz pomieszanie terminów stylistycznych, pisze z lekką ironią: „Nam, prostym ludziom, bardzo trudno jest uchwycić te nieuchwytne różnice”. (JablR II 1933: 181). Znalazłszy w języku wierszy zamieszczonych w podręczniku J. Palukaitisa Žiburėlis sporo błędów, niepoprawnych konstrukcji składniowych i dosłownych przekładów z języka rosyjskiego, J. Jablonskis bardzo subtelnie pisze: „Wskazane wypowiedzi w języku ludzi «nienatchnionych» mogłyby, jak się zdaje, zastąpić takie oto słowa... (JablR IV 1935: 219). Po poprawkach dodaje jednak, że „[n]ie powinniśmy pozwalać, by nawet wiersze zbytnio oddalały się od języka ludzi!” (JablR IV 1935: 220). Kiedy surowy przeciwnik językoznawcy Druskius7 w jednym z artykułów zawołał emocjonalnie i nerwowo: „Umrę — i nie zapomnę artykułów Rygiškių Jonasa, potępionych przez naukę, [...] tak mocno utkwiły mi w pamięci!”, J. Jablonskis odpowiedział z właściwym sobie spokojem ducha, żartobliwie i — jak miał w zwyczaju — płynnym, okresowym stylem: „Prosiłbym autora artykułu, aby «w godzinę śmierci» jednak ulitował się nad «czcigodnym językoznawcą»; zapomniał o jego grzechu czy też tylko «wynalazku» i mu wybaczył: wtedy przecież będą ważniejsze sprawy, które w chwili śmierci warto mieć w myślach i przed oczami”. (JablR IV 1935: 172). W ten sposób „grzeszny tępiciel pcheł”, stylem przypominającym intonację modlitw, pokornie prosi śmiertelnie urażonego Druskiausa o przebaczenie. Oceniając styl J. Jablonskiego z punktu widzenia współczesnych stylów funkcjonalnych, można ogólnie powiedzieć, że jego artykuły na tematy językowe napisane są popularnonaukowym stylem — jasno, obiektywnie i taktownie. A. Piročkinas również pisze: „Najwidoczniej inne poprawki były podobne. Wszystko zostało powiedziane bardzo taktownie, łagodnie, przyjaźnie”. (Piročkinas 1978: 75). Nawet na najostrzejsze oceny i obelgi, których było niemało i które bywały bardzo kategoryczne, na przykład: „Nieproszeni poprawiacze stylu są dzisiejszym pisarzom i poetom zupełnie niepotrzebni” (JablR V 1936: 66); „sami nie mając najmniejszego pojęcia o stylu” (JablR V 1936: 62); „na długi czas uśmiercili litewską książkę” (JablR V 1936: 7 Druskius — Adomas Jakštas (właściwe nazwisko: Aleksandras Dambrauskas). 78 KALBOS KULTŪRA | 83 61) i in., J. Jablonskis potrafił reagować powściągliwie, trzeźwo i pryncypialnie, zawsze odpowiadając na zarzuty logicznie, rzeczowo i syntetycznie. Artykuły na tematy społeczne, kulturalne i oświatowe, przeznaczone najczęściej dla gazet, J. Jablonskis pisał stylem publicystycznym, łączącym charakterystyczny dla niego język intelektualny z powściągliwymi środkami ekspresji (jak pokazują przytoczone przykłady językowe, potrafił mówić nie tylko poprawnie i logicznie, lecz także emocjonalnie, obrazowo i wymownie). Od czasu do czasu odpowiadając przeciwnikom w żartobliwym stylu, J. Jablonskis ostatecznie obalił charakterystykę niektórych pisarzy, według której był jedynie suchym gramatykiem, suwalskim dogmatykiem, nieznającym subtelności stylu. POCZĄTKI STYLISTYKI ETYCZNEJ Badania nad stylistyką etyczną na Litwie dopiero się rozpoczynają. Stylista K. Župerka pisze: „Należałoby dokonać przeglądu prac naszych językoznawców, w których omawiane są zagadnienia etyki języka; powstałby obraz litewskiej lingwistyki etycznej, a na jego podstawie można by już wyraźniej wyodrębnić stylistykę etyczną”. (Župerka 2005: 28)8. Z pism J. Jablonskisa zgromadziło się więc tyle przykładów etyki języka, że wystarczyło materiału na osobne wystąpienie9. Wybiorę z nich przynajmniej kilka przypadków związanych z tematem tego artykułu, w których językoznawca zwraca uwagę na środki wyrazu stylistycznego, oceniając język autora tekstu (tłumacza, oponenta) z perspektywy stylistyki etycznej. Językoznawca skrytykował takie sformułowanie: W bułgarskiej Tracji jest prawie 500 tysięcy mieszkańców głów (JablR IV 1935: 131). W stylistyce taki trop, w którym całego człowieka zastępuje jakaś część jego ciała (w tym przypadku – głowa), nazywa się synekdochą, czyli pars pro toto. W języku potocznym czy utworach literackich takie synekdochy są jak najbardziej odpowiednie: Patrz przez okno – same głowy (w znaczeniu – wielu ludzi). A oto J. Jablonskisowi wspomniane zdanie dlatego, 8O stylistyce etycznej zob. także Koženiauskienė R. Funkcja słownictwa potocznego i żargonowego w publicznym dyskursie dziennikarza. – Kalbos kultūra, 2009, 82, 126–137. 9Etyka języka J. Jablonskisa została szerzej omówiona przez autorkę artykułu w referacie „Kultura retoryczna: znaczenie ciągłości tradycji (początki etyki języka J. Jablonskisa)”, wygłaszanym 3 grudnia 2010 r. na międzynarodowej konferencji naukowej „Wyzwania dynamiki współczesnego świata dla nauk humanistycznych”, organizowanej przez Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Michała Romera, natomiast o stylistyce etycznej pisze się po raz pierwszy. R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 79 widocznie raziło go również to, że ludzi liczy się na głowy, jak bydło (przykłady z języka potocznego: Przez zimę będzie trzeba wydoić osiem głów krów z jałówkami Sml; Wymieniamy krowę za krowę Ml)10. Choć krytykowane zdanie, podobnie jak inne, wyrwano z kontekstu, z kilku zdań można się jednak domyślić, że chodzi o artykuł dziennika Viltis o spisie ludności, a więc tekst w stylu rzeczowym, nie literackim, dlatego językoznawca proponował zastąpić je neutralnym sformułowaniem: W bułgarskiej Tracji jest prawie 500 tysięcy ludzi albo jest prawie 500 tysięcy mieszkańców. J. Jablonskis subtelnie wyczuwał etyczno-stylistyczne odcienie słów. Językoznawca publicznie skrytykował nieetyczne sformułowanie litewskiego Povila Žaldokasa, syna Apolinarasa, zawierające słowo rioglinti: Bracia-Litwini, nie gapmy się i nie pozwólmy Polakom rioglinti (!) umieścić polski podpis w Wilnie, stolicy Litwy, na „Ostrej Bramie”, obok obrazu Matki Bożej! Nawet bez kontekstu rioglinti jest wyraźnie pejoratywnym słowem, oznaczającym „brzydko kłaść, stawiać, niezgrabnie iść, wlec się”. W tym tekście widać, jak bardzo jest ono nieżyczliwe wobec polskojęzycznych mieszkańców Litwy. J. Jablonskis pisze: „Gdyby chodziło o litewski podpis, syn Apolinarasa, rzecz jasna, obyłby się bez słowa «rioglinti»”. (JablR I 1933: 102). Omówione przykłady pokazują, że Patriarcha Języka11 był osobą o wysokiej kulturze, dobrze rozumiejącą zagadnienia stylistyki, w tym stylistyki etycznej. WNIOSKI KOŃCOWE Poprawiając błędy językowe, Jonas Jablonskis kształtował zarazem kryteria stylistycznej normalizacji języka standardowego. Potwierdza to jedynie przekonanie, że język i styl są nierozłączne, że kultura stylu nie istnieje bez kultury myśli i języka, a bez języka nie ma literatury. Oceniając język i styl utworu, J. Jablonskis przede wszystkim zwracał uwagę na logikę treści myśli, ganił wymyślone, nadmiernie oddalone od rzeczywistości obrazy. Jego logiczny umysł nie akceptował takich stylistycznych „ozdób”, które są sprzeczne z logiką myślenia. 10 W języku potocznym takie wyrażenie może odnosić się również do ludzi: Siedem głów rodziny (w siedmioro) – wszyscy muszą coś zjeść i się ubrać Sml. Bajorai mieli pod sobą zapisane głowy (mieli ludzi poddanych) Grśl. (LKŽ III 79). 11 Taip savo interviu Joną Jablonskį pavadino J. Pikčilingis (žr. Marčiulionytė 1991: 24). 80 KALBOS KULTŪRA | 83 Redagując twórczość literacką, oryginalną lub tłumaczoną, J. Jablonskis ze szczególną wrażliwością poruszał kwestie stylistyki, mówiąc, że nie są one całkowicie jasne nawet dla niego samego, i uznając prawo pisarzy do różnorodności stylistycznej. Nawet nie zgadzając się z niektórymi poprawkami, pisarze musieli dyskutować, polemizować, szukać prawdy, lepiej przemyśleć, co i jak pisać. Nieustanne zainteresowanie J. Jablonskiego językiem i stylem pisarzy (literatów, dziennikarzy, autorów podręczników) przyniosło dobre rezultaty: język litewski stawał się bardziej jednolity, poprawniejszy, żywszy i łatwiejszy. Oceniając styl samego J. Jablonskiego z perspektywy współczesnych stylów funkcjonalnych, można powiedzieć, że jego artykuły poświęcone zagadnieniom językowym są napisane popularnonaukowym stylem — jasno, obiektywnie i taktownie. Na zarzuty oponentów językoznawca potrafił reagować powściągliwie, trzeźwo, logicznie i rzeczowo. Artykuły poświęcone sprawom społecznym, kultury i oświaty, najczęściej przeznaczone dla gazet, J. Jablonskis pisał stylem publicystycznym, łączącym charakterystyczny dla niego intelektualny język z powściągliwymi, ekspresywnymi środkami stylistycznymi. Omówione przykłady pokazują, że Jonas Jablonskis dobrze znał nie tylko zagadnienia językowe, lecz także stylistyczne. Poprzez poprawki i objaśnienia dotyczące języka i stylu, umiejętność poprawnego, logicznego i jasnego pisania oraz płynny, lekki i przekonujący styl językoznawca przyciągał innych swoim żywym przykładem. Podsumowując, można powiedzieć, że zainteresowanie Jona Jablonskiego stylem, przejawiające się w różnych aspektach, wpływało zarówno na pisarzy, jak i badaczy stylistyki, a szczególnie wiele korzyści przyniosło stylistyce praktycznej. ŠALTINIAI FŽ 2001: Frazeologijos žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. JablR I 1932: Jablonskio raštai 1, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. JablR II 1933: Jablonskio raštai 2, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. JablR IV 1935: Jablonskio raštai 4, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. JablR V 1936: Jablonskio raštai 5, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. JablRR II 1959: J. Jablonskis. Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. JablL 1985: Jono Jablonskio laiškai, Vilnius: Mokslas. LITERATŪRA Abaravičius J. 2002: Skyrybos stilistika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Balčikonis J. 1932: Prakalba. – Jablonskio raštai 1, VII–XXVIII. R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 81 Balčikonis J. 1935: Prakalba. – Jablonskio raštai 4, VII–VIII. Gustaitis M. 1923: Stilistika. Vadovėlis literatūros teorijai, Marijampolė. Jokantas K. 1921: Jablonskis Mintaujoj, Revely, Pskove. – Lietuvos mokykla 12, 540–543. Knabikaitė V. 2006: Lingvistinės lietuvių stilistikos raida XX amžiuje, Vilnius: Mintis. Lukėnaitė-Griciuvienė E. 2009: Konstancijos ir Jono Jablonskių šeima, Lietuvos nacionalinis muziejus. Marčiulionytė I. 1991: „Žodis – tai pilis gimtojoj žemėj“ (interviu su J. Pikčilingiu). – Gimtoji kalba 3, 23–25. Palionis J. 1959: J. Jablonskio kalbiniai taisymai. – J. Jablonskis. Rinktiniai raštai 2, 43–47. Pikčilingis J. 1971: Lietuvių kalbos stilistika 1, Vilnius: Mintis. Pikčilingis J. 1971a: Kas yra stilius, Vilnius: Mintis. Pikčilingis J. 1975: Lietuvių kalbos stilistika 2, Vilnius: Mintis. Pikčilingis J. 1990: Teatgyja ji, kalbos sąžinė. – Mūsų žodis 2, 5–6. Piročkinas A. 1975: Jablonskis ir kalbos stiliai. – Mūsų kalba 6, 4–11. Piročkinas A. 1978: J. Jablonskis – bendrinės kalbos puoselėtojas, Vilnius: Mokslas. Piročkinas A. 1986: Jono Jablonskio kalbos taisymai, Kaunas: Šviesa. Piročkinas A. 2000: Jonas Jablonskis redaguoja Vaižgantą. – Archivum Lithuanicum 2, 162–163. Smetona A. 1930: Atsiminimų bruožai. – Kalba 1(2), 37–44. Vasiliauskaitė S. 1970: J. Jablonskis – frazeologinių junginių vertėjas. – Pergalė 3, 154–157. Župerka K. 2005: Tekstas etinės stilistikos požiūriu. – Žmogus ir žodis 7(1), 28. Gauta 2010 10 29 82 KALBOS KULTŪRA | 83 JONAS JABLONSKIS’ CONCERN ABOUT THE LANGUAGE STYLE Summary When editing literary texts of other writers, Jonas Jablonskis gave a particular attention to stylistics matters. Although he admitted that certain stylistic issues remained unclear to him, he did recognize the writers’ right to stylistic variation. J. Jablonskis’ constant attention to the written word of writers, newspaper reporters, textbook authors yielded good results: the Lithuanian language was becoming more standardized, correct and expressive. From the modern perspective of functional styles, the style of J. Jablonskis could be described as popular science writing—his articles on language are written in clear, objective and non-biased language. His responses to opponents are moderate, sensible, logical and argumentative. J. Jablonskis’ articles on social, cultural and educational issues (mostly for the newspapers) are written in the publicistic style which combines the intellectual discourse with moderately expressive stylistic means. Some of his texts are written in witty humourous style which denies the opinion that he was a conservative and dogmatic grammarian insensitive to stylistic subtlety. It is possible to conclude that the distinctive features of Jonas Jablonskis’ style are an exceptionally correct usage of Lithuanian, transparent and logical expression of ideas as well as easiness in writing and ability to formulate ideas in fluently flowing syntactical periods, showing his fondness for rhetorical questions that focus the reader’s attention and encourage him to think. REGINA KOŽENIAUSKIENĖ Vilniaus universitetas Universiteto g. 3, LT-01513 Vilnius [email protected] R. KOŽENIAUSKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 83