Jono Jablonskio dėmesys stiliui

66 Kultura Języka | 83 REGINA KOŽENIAUSKIENĖ Vilniaus universitetas WPŁYW JANA JABLONSKIEGO NA STYL W przedmowie do Stylistyki języka litewskiego Juozas Pikčilingis pisze: „Szukając odpowiedzi na pytanie, od kogo należy uczyć się stylu, przede wszystkim kierujemy wzrok ku tym samym źródłom, na których opierał się Jonas Jablonskis.” (Pikčilingis 1971: 3). Należałoby dodać, że wzrok stylisty kieruje się nie tylko ku tym samym źródłom, lecz przede wszystkim – ku samym pismom Jonasa Jablonskisa. I rzeczywiście, prace J. Pikčilingisa z zakresu stylistyki są pełne cytatów, przykładów, poprawek i redakcji J. Jablonskisa. Pisma J. Jablonskisa były dla niego prawdziwą szkołą stylistyki praktycznej: „Mnie, jako styliście, nieustannie przychodzi zwracać się ku niemu i sprawdzać – czy podążam właściwą drogą...” (Marčiulionytė 1991: 23). Wkład J. Jablonskisa w stylistykę J. Pikčilingis niejednokrotnie oceniał na konferencjach, w audycjach telewizyjnych, godzinach radiowych i wywiadach1. Po raz ostatni uczcił go okolicznościowym artykułem „niech żyje ona, sumienie języka” (Pikčilingis 1990: 5–6), poświęconym 130. rocznicy urodzin twórcy języka ogólnego. Oprócz J. Pikčilingisa o poglądach J. Jablonskisa na styl pisali Jonas Palionis (1959: 43–47), Arnoldas Piročkinas (1975: 4–11; 2000: 162–163), a w przeglądowej części monografii „o kształtowaniu się lingwistycznej stylistyki litewskiej” – Vaida Knabikaitė (2006: 50–63). Jednak zakres prac wykonanych przez J. Jablonskisa jest tak duży, a badania stylistów tak fragmentaryczne i epizodyczne, że czeka ich jeszcze niemało pracy. Uwaga J. Jablonskisa poświęcona stylowi ujawnia się w różnych aspektach: 1) stylistyki praktycznej, czyli kultury stylu; 2) relacji między logiką myśli a stylem; 3) etyki języka, a w jej ramach także stylistyki etycznej. Każdy z nich mógłby stać się materiałem na odrębny temat. Z drugiej strony na uwagę zasługuje również sam styl pisarski J. Jablonskiego, będący wzorem dla ówczesnych pisarzy – nie tylko literatów, lecz także dziennikarzy, tłumaczy, recenzentów i autorów podręczników. Spośród wymienionych aspektów w artykule wspomnę tylko o jednym czy drugim bardziej wyrazistym przejawie zainteresowania językoznawcy stylem. Sam J. Pikčilingis mówił o tym w wywiadzie (zob. Marčiulionytė 1991: 23). r. KožENIausKIENĖ. Ujmę również styl samego J. Jablonskiego (w tej kwestii, jak się zdaje, w ogóle jeszcze nie pisano). Logicznie wyważone, lakoniczne interpretacje J. Jablonskiego dotyczące tego czy innego wyrażenia, uważna polemika z pisarzami pozwalają sądzić, że uznawał on nie tylko kryteria poprawności i logiczności języka, lecz także stylowości, ogólne zasady wymagań stylistycznych. Normatywiście języka ogólnego zależało zarówno na poprawności i czystości języka, jak i na precyzji, jasności, płynności, żywości oraz zwięzłości. Wszystkie wymieniane przez J. Jablonskiego cechy języka – płynny, jasny, szeroko zrozumiały, przyzwoity, możliwy – są również cechami ogólnie pojętego języka stylowego. Podejście J. Jablonskiego do poprawek stylistycznych widać w jednej z uwag lub w szerszym komentarzu: „poprawka polegająca na usunięciu z tekstu tego czy innego zdania lub słowa, bez samego tekstu, ma, jak się zdaje, niewielką wartość dla czytelnika” (Jablr Iv 1935: 222); „W zapisanych przeze mnie przykładach językowych niemało jest takich słów [...], które tutaj, w omawianym piśmie, zostały użyte tylko nie na swoim miejscu. Same te słowa są używane w języku” (Jablr Iv 1935: 328); „do tego należałoby także jak najlepiej znać wszystkie gwary języka ludzkiego” (Jablr Iv 1935: 114). „autor, który chce być zrozumiany przez czytelnika, pisząc swoje dzieło, musi wiedzieć, dla kogo je pisze. Ludziom o niewielkim wykształceniu powinien pisać w sposób możliwie operuoti...“ (Jablr v 1936: 37). Šiuos komentarus galima suvokti kaip objektyviųjų stiliaus veiksnių aiškinimą, kai parenkant, vartojant ar siūlant przystępny; pisząc dla człowieka o większym wykształceniu, może posługiwać się także bardziej zawiłymi, kunsztowniejszymi wyrażeniami przy stosowaniu określonych środków językowych i stylistycznych należy zwrócić uwagę na treść całego tekstu, jego kontekst i sytuację komunikacyjną, na dziedzinę użycia języka oraz adresata, jego wiek i wykształcenie. Por. „Jeżeli recenzowany jest jakiś podręcznik szkolny autorstwa [Jona Jablonskiego], to oczywiście często wyraża on swoją opinię o jego przydatności także z punktu widzenia pedagogiki...” (Balčikonis 1935: VII). Ponadto J. Jablonskis przyznaje, że redaktor powinien dobrze rozumieć myśl autora; ważne jest, aby, poprawiając tekst, jej nie zniekształcił. Uwagi te są aktualne również dla współczesnej nauki o stylistyce lingwistycznej. KRYTYKA NIELoGICZNEGO MYŚLENIA jeden z najobszerniejszych rozdziałów stylistyki języka litewskiego „Ogólne wymagania dotyczące stylowego języka” J. Pikčilingis rozpoczął od podrozdziału „Kultura języka – kultura myśli”, czyli od logicznego myślenia, jasności i precyzji języka jako podstawy dobrego stylu, zasadniczo opierając się na poprawkach J. Jablonskisa, cytując 68 Kultura języka | 83 myśli oparte na jego krytycznym myśleniu. Współcześni, którzy znali J. Jablonskisa, podkreślają jego żelazną logikę: „W uczniach szczególnie zwracał uwagę na rozwijanie logicznego rozumowania.” (Jokantas 1921: 541); „Oczywiście, jego poglądy były wszędzie krytyczne, ponieważ był przecież człowiekiem o wielkiej logice, wiele widział i wiele przemyślał.” (smetona 1930: 44). Nawet w drobnych utworach artystycznych, jak mawiał J. Jablonskis, w zmyślonych opowieściach powinna być zachowana logika treści myślowej, obrazy zaś powinny być wiarygodne, nieodbiegające od rzeczywistości. Warto tu przypomnieć, że ukończył filologię klasyczną i studiował retorykę antyczną, w której jako jedną z najważniejszych cech języka tekstu wysuwa się prawdę, sprawiedliwość (łac. veritas), prawdopodobieństwo (łac. veri similis). Znalazłszy w książce do czytania błędny opis pszczół, językoznawca cierpliwie wyjaśnia, że pszczoły „nie napełniają „swojego b r z u s z k a m i o d o w e g o”, niczego nie wlewają „przez swoją rurkę” i niczego n i e d z i e l ą się ze swoimi siostrzyczkami!... Mówmy także z dziećmi wprost, tylko mówmy w podręczniku tak, żeby d z i e c i nas rozumiały i żeby zdrowa była dla nich ta nauka, którą im przekazujemy” (Jablr II 1933: 224). Jak widać na tym przykładzie, czujności recenzenta, logicznego myślenia i dążenia do prawdy nie usypiają łagodne zdrobnienia (brzuszka, rurkę, siostrzyczkami). Znalazłszy w tej samej książce zdanie „orzeł zakłada sobie gniazdo w dębach”, J. Jablonskis dostrzega w nim aż dwa odstępstwa i pisze, że w żaden sposób nie można tak mówić w podręczniku szkolnym, takie ptaki nie zakładają, lecz tylko „budują albo w inny sposób robią sobie gniazda; z drugiej strony orzeł buduje gniazdo tylko gdzieś daleko, w wysokich skałach, gdzie, zdawałoby się, nie ma nawet dębów” (Jablr II 1933: 225). J. Pikčilingis, podążając drogą tradycji J. Jablonskisa, pisze: „przed poprawieniem zdania pod względem stylistycznym należy je sprawdzić zgodnie z wymogami rozumowania logicznego, gdyż w przeciwnym razie cała stylistyczna «ozdoba» może pozostać bez sensu” (Pikčilingis 1971: 36). oczywiście, nie należy „sztucznie naginać każdego wypowiedzenia do wymogów logiki [...]. Język nie zawsze lubi nadmierną logiczność. Zwłaszcza tam, gdzie pełni funkcję oddziaływania emocjonalnego” (tamże, 42), tzn. w utworach artystycznych. REDAKOWANIE TEKSTÓW ARTYSTYCZNYCH J. Jablonskis poprawiał głównie błędy językowe popełniane pod wpływem języków słowiańskich (rosyjskiego, polskiego). Językoznawca w niejednym artykule wskazuje obiektywne przyczyny takich błędów. Słowa te odnosił do Vincasa Krėvė-Mickevičiusa, Juozasa Tumasa-Vaižgantasa, Faustasa Kiršy i innych pisarzy: litewscy pisarze R. KožENIausKIENĖ. Uwaga Jona Jablonskisa na styl 69 rzekomo odsunęła ich od języka własnego ludu, ponieważ uczyli się w rosyjskich szkołach, mówili i pisali po rosyjsku lub po polsku, przywykli wyrażać swoje myśli rosyjskimi zwrotami literackimi, a miejscami także polską frazeologią. Niejeden, długo mieszkając i pracując w rosji, „tam dostał także okazję, by znacznie zapomnieć o tych obcościach” (Jablr Iv 1935: 335). Poprawiając mnóstwo błędów ortograficznych, interpunkcyjnych, gramatycznych i leksykalnych (poszczególnych jednostek leksykalnych i połączeń wyrazowych), językoznawca poruszał także kwestie swoistości języka i stylu, jednak nie wydzielał ich specjalnie. Swoistość języka litewskiego, nierozerwalnie związana z poczuciem języka ojczystego i stylu, szczególnie dobrze widać podczas tłumaczenia z języka obcego na własny: „Językoznawca mógłby tutaj zwrócić uwagę na styl dwóch naszych pisarzy, zobaczyć, w jakim stopniu całe to tłumaczenie zostało możliwie wyrażone słowami i zdaniami naszego języka” (Jablrr II 1959: 416) – pisze J. Jablonskis o tłumaczeniu Petra vaičiūnasa zredagowanym przez Krėvę. W innej recenzji, pisząc o przetłumaczonym przez b. grigaitytė wydaniu skvorcova Nuostabūs skruzdės gyvenimo atsitikimai, J. Jablonskis ubolewa nad brakiem żywości języka – aby „czytelnik, mając przed sobą «tłumaczenie», czuł się zupełnie jak w domu, miał do czynienia z utworem przeznaczonym bezpośrednio dla litewskich dzieci, dla naszego ludu” (Jablrr II 1959: 241–242). Chciał widzieć pracę tłumaczeniową taką, która „wychwala mistrza” (Jablrr II 1959: 292), dlatego sam cierpliwie poprawiał wszystkie nierówności przekładu, ulepszał styl. Nie tracił z oczu także adresata, dla którego przeznaczone jest tłumaczenie. Na przykład nie ganił słów międzynarodowych ani gwarowych, tylko mówił, że trzeba umieć właściwie ich używać: „tylko tam, gdzie nie możemy się bez nich obejść” (Jablr Iv 1935: 144). „tłumaczka może lubić albo używać pewnych słówek ze swojej gwary, dla wielu niezrozumiałych, ale mimo wszystko nie należy ich wciskać na siłę do tłumaczenia przeznaczonego dla szkoły: będą utrudniać zrozumienie tekstu.“ (Jablrr II 1959: 243). W innej recenzji podobnie pod względem stylistycznym pisał także o używaniu wyrazów międzynarodowych – że bez tych „złych kolców” zdania byłyby dla ucznia znacznie jaśniejsze, zrozumialsze, żywsze, bardziej ludzkie... J. Jablonskis krytykował wielką wadę tekstów tłumaczonych – tłumaczenie dosłowne. Językoznawca uczył tłumaczyć myśl, a nie słowa; odnosił to szczególnie do frazeologii. Sam różne połączenia wyrazowe tłumaczył dość pomysłowo, stylistycznie, za pomocą konstrukcji litewskich. można to wywnioskować z jego przetłumaczonej w 1908 r. rosyjskiej książeczki M. Bogdanowa Visuomenės įnamiai. Oto kilka przykładów: zabrošenna ja de re vuš ka – najmniejsza wioska; krągły rok – całe lata; mucha-babucha – muszka-wariatka; durak-durakom – jak jakiś głupek; ważna persona – wielka rzecz; suščij vzdor – puste gadanie itd. „W rzeczywistości w tych 70 Kultura Języka | 83 przekład specyficznych połączeń wyrazowych ukazuje umiejętność tłumacza pojmowania zarówno ducha języka obcego, jak i ojczystego. Tutaj najbardziej należy unikać przekładu dosłownego...“ (Vasiliauskaitė 1970: 154–155). J. Jablonskiemu wydawały się wymagające poprawy nawet niektóre obecnie już utrwalone frazeologizmy: laužyti rankas: laužydama rankas (= grąžydama rankas) sako... (Jablr Iv 1935: 327), iš proto išeiti (= iš galvos išeiti) (Jabll 1985: 28, 29). W Krėvės Skirgailoje raził go frazeologizm turėti omenyje (= turėti galvoj, akivaizdoj): Ar tu omeny turi tą vokietį? (Jablr Iv 1935: 327). Frazeologizmy laužyti rankas, iš proto išeiti, turėti omenyje, choć w istocie są one kalkami, znajdujemy zarówno w folklorze, jak i w twórczości najlepszych pisarzy2. Zwykle przecież nie poprawia się obcych elementów występujących we frazeologizmach, nawet słów nie całkiem zrozumiałych, nie redaguje się też niepoprawnej składni. Jednak J. Jablonskis poprawiał również takie rzeczy. Na przykład, jak zauważył a. Piročkinas (2000: 153), redagując tekst Vaižgantasa, J. Jablonskis wyrażenie viso svieto pirklys poprawił na viso pasaulio pirklį. przekładach zawarta była cała nauka języka J. Jablonskisa [...], frazeologizmów i tekst Vaižgantasa, tekst poprawiony przez J. Jablonskisa Nie ćwierkały nawet świerszcze. Trzepotała tamta jedna wielka czarna ćma. Przywykłszy widzieć, jak każda praca wprawia w drgania fale powietrza i wydaje głos, to bezgłośne trzepotanie wielkimi skrzydłami, podczas gdy nawet mucha, lecąc w powietrzu, brzęczy, jeszcze bardziej potęgowało grozę ciszy, jeszcze bardziej podnosiło wyobraźnię dzieci ku światu duchów, który tutaj wokół grodziska Waliulisa się zaczyna; przez nie wchodzi się do tego przeklętego państwa, gdzie duchy leżą bez ruchu: żywe czy martwe? Gdzie choćby biegają, nie wiesz, w jakim celu czy bez celu, żywymi czy martwymi nogami stąpają; żywymi czy martwymi skrzydłami, jak ta żałobna ćma, latają w powietrzu. Nie ćwierkały nawet koniki polne. jedna czarna ćma trzepotała wielkimi skrzydłami. to jego bezgłośne trzepotanie – przywykłszy widzieć, słyszeć, jak każde działanie wprawia w drgania fale powietrza i wydobywa głos, jak nawet mucha, lecąc w powietrzu, brzęczy – jeszcze bardziej potęgowało grozę ciszy, jeszcze silniej podnosiło wyobraźnię dzieci ku światu duchów, zaczynającemu się tutaj wokół grodziska Waliulisa: przez nie wchodzi się do tego przeklętego państwa, gdzie leżą bez ruchu duchy, żywe czy martwe, gdzie choćby biegają, ale nie wiesz, w jakim celu czy bez celu, żywymi czy martwymi nogami stąpają po ziemi; żywymi lub martwymi skrzydłami, jak ten motyl żałoby, lata w powietrzu. (Jablrr II 1959: 403) 2 Na przykład Słownik frazeologiczny (Fž 2001: 570) podaje następujące przykłady wyrażenia laužyti rankas (w znaczeniu „bardzo rozpaczać”): Taip nelaužyk sau rankų, kaip beržo šakas kad laužo užrūstintas vėjas Mair. Tylko Zubrys jeden nie milczał, łamał białe ręce Krėv. Łamie białe rączki młoda synowa i tylko roni gorzkie łzy. Najbardziej płakała młoda dziewczyna, chodząc po sadzie i załamując rączki tvr. Matka załamywała ręce, a dziecka już nie ma grv. r. KožENIausKIENĖ. Uwaga Jona Jablonskiego na styl 71 lionis, a. Piročkinas i v. Knabikaitė, dlatego przedstawiam tu jeszcze nieanalizowany fragment Šioje vietoje būtų pravartu žvilgtelėti į J. Jablonskio mėginimą taisyti vaižganto tekstą. Keletą jo redaguotų vaižganto sakinių yra aptarę J. Patekstu Vaižgantasa. Indywidualność i oryginalność tego pisarza uznał również sam J. Jablonskis: „różni się on od innych także swoim stylem” (Jablrr II 1959: 399). Widać, że nawet po dość ostrożnych ingerencjach J. Jablonskiego w tekst zniknęły anaforyczne paralelizmy Vaižgantasa: na początku zdań nie ćwierkało / nie trzepotało, nie pozostały już miłe gwarowe trzepotało, trzepotanie3. dobór synonimów również budzi wątpliwości. na przykład słowo Vaižgantasa lakioja jest delikatniejsze, bardziej poetyckie (gdy mowa o świecie lekkich, lotnych, stworzonych przez wyobraźnię widm), zapewne bardziej pasuje niż stylistycznie neutralne skraido. poza tym trójsylabowe lakioja rytmicznie lepiej zamyka koniec całego akapitu niż dwusylabowe skraido. Wyrażenie oru skraido raczej nie nadawałoby się do napisania o „motylu żałoby”, że bezgłośnie trzepocze, ponieważ po poprawce słychać już hałaśliwą aliterację głosek r, r (oru skraido). Nawet poprawiona interpunkcja (której J. Jablonskis poświęcił największą uwagę) zmienia intonację frazy. Na przykład po zmianie szyku wyrazów (gdzie leżą nieruchome, żywe czy martwe, duchy) i rezygnacji ze znaku zapytania znika intrygujący dylemat: gdzie duchy leżą nieruchome: żywe czy martwe? to, co najbardziej intryguje czytelnika, co zapiera mu dech w piersiach (żywe czy martwe?), Vaižgantas całkowicie zasadnie umieszcza na końcu zdania, dzięki czemu ciekawość czytelnika utrzymuje się jak najdłużej, a znak zapytania jest tu bardzo potrzebny, jest on „symbolem nadawania znaczenia i przedstawiania wątpliwości, różnorodnych dręczących rozważań [...], zagadkowych myśli” (Abaravičius 2002: 168). W zredagowanym tekście w tym przypadku znika tajemnica domysłów Vaižgantasa oraz sugestywność estetycznej narracji. I leksyka, i składnia, i morfologia, szyk wyrazów oraz ortografia i interpunkcja zostały poprawione, bez wątpienia, nie tylko ze względu na poprawność – J. Jablonskis najwyraźniej dążył do większej jasności myśli, płynności i żywości. Poprawek było niewiele i wprowadzano je nieśmiało, jednak, jak pokazuje ten niemały fragment tekstu Vaižgantasa, poprawki J. Jablonskisa zmieniły sposób wypowiadania się pisarza. „styl – to całość właściwych autorowi środków wyrazu i ich powtarzalność, to sposób przekazywania myśli i uczuć, ujawniający się poprzez dobór słów, ich użycie oraz właściwości łączenia ich w zdania.“ (Pikčilingis 1971a: 6). Jak przyznawał sam J. Jablonskis, nie lubił ingerować w styl pisarza: „kwestię stylu skłonny jestem pozostawić samym pisarzom – mnie najczęściej 3 Por. z tekstem J. Balčikonisa: Žmonės manė, kad ten gulbė plaveno sparnais (LKŽ X 118). 72 Kultura Języka | 83 interesuje jedynie sam język stylu” (Jablr V 1936: 72), jednak, jak widzieliśmy, nawet najmniejsza zmiana szyku wyrazów zmienia styl pisarza. Oto, jak się zdaje, niepotrzebnie poprawiono nawet końcówki liczby mnogiej narzędnika w wyrażeniu żywymi lub martwymi nogami, ponieważ znikają intonacje stylu potocznego: por. gyvom ar negyvom kojom. Niebudzącą wątpliwości kwestią jest dostrzeżony przez J. Jablonskisa błąd osób przepisujących tekst: vygais / gyvais, być może nie razi jeszcze dopisane przez redaktora słowo ziemię [depcze], choć i bez niego sens jest całkowicie jasny, dlatego pozostaje zgodzić się z J. Palionisem, że „[...] przekształcając na swój sposób, ponownie stylizując poszczególne zdania Vaižgantasa, miejscami nieco przyćmił oryginalny «vaižgantiškas» styl [...], takie uporządkowanie tych zdań (wprowadzenie form imiesłowowych lub gerundialnych, zmiana niektórych wyrazów itd.) zmodyfikowało również sam styl Vaižgantasa: zdania ponownie stylizowane nie są już tak zwięzłe i wyraziste, nie są już tak «vaižgantiškie»” (Palionis 1959: 46–47). Podobna jest opinia A. Piročkinasa: „Jablonskis bardzo starannie poszukiwał stylistycznie išreikšti minčiai, piešiamam vaizdui pakaitalų. tačiau ne visada jam tai pavyko padaryti [...]. apskritai reikėtų pasakyti, kad kiekvienas redaktoriaus adekwatnych ingerencja w język takiego pisarza jak Vaižgantas jest ingerencją również w styl.” (Piročkinas 2000: 162). O tym, że J. Jablonskis nie zawsze był przekonany co do poprawek niektórych tekstów literackich (najczęściej nie oryginalnych, lecz tłumaczonych), świadczą również towarzyszące im komentarze bardziej by pasowało, moim zdaniem itd. Rozumiejąc, jak trudna do określenia jest granica między pasuje / nie pasuje, na przykład w związku z poprawkami do Skirgaiły Krėvėgo, pisze: „Jeśli autor lub ktoś inny rzeczywiście nie zgodziłby się z którąś z moich poprawek tego miejsca i chciałby publicznie spierać się ze mną o te poprawki, mógłbym się za te poprawki tłumaczyć albo, jeśli zajdzie potrzeba, z nich zrezygnować lub miejscami ustąpić i, być może, zgodzić się ze swoim «przeciwnikiem».” (Jablrr II 1959: 312). mimo to w żaden sposób nie moglibyśmy twierdzić, że J. Jablonskis nie przyczynił się do doskonalenia stylu pisarzy. Nawet obrażeni i nie zgadzając się z poprawkami, pisarze byli zmuszani do dyskusji, poszukiwania dokładniejszego, żywszego, jaśniejszego litewskiego słowa, litewskiej konstrukcji składniowej, do lepszego zastanowienia się i uważniejszego rozważenia, co i jak pisać. J. Jablonskis grzecznie i taktownie przypominał pisarzom, aby przynajmniej przyjęli te poprawki, z którymi się zgadzają, a swoją poprawną mową i nienagannym stylem niewątpliwie dyscyplinował literatów lubiących nadmierną swobodę i piszących „bez żadnych ograniczeń“. Zdaniem językoznawcy licentia poetica (Jablr Iv 1935: 304) nie może zastąpić zasad języka nawet w poezji: r. KožENIausKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 73 „tłumaczowi radzę w końcu zacząć poważnie uczyć się także własnego języka: bez języka nie ma literatury...“ (Jablr Iv 1935: 305). W Švietimo darbe (1924, nr 12), mówiąc o niezbyt udanym tłumaczeniu Fausta Kiršy (Żałoba Witolda J. I. Kraszewskiego), J. Jablonskis za pomocą pytania retorycznego wyprowadza analogię godną pióra stylisty: „kończąc swoją recenzję, stawiam tłumaczowi pytanie: jak spojrzałby on na dzieło malarza, z którego wynika, że ów malarz nie ma pojęcia o znaczeniu barw w malarstwie, o materiale i kształcie (formie) obrazu oraz nie troszczy się o to, aby je poznać?“ (Jablr Iv 1935: 305). PoPrawKI STYLU GAZET język ówczesnych gazet był, można powiedzieć, zupełnie słaby, pełen obcojęzycznych zapożyczeń, kalkowanych konstrukcji składniowych, niezgrabnych sformułowań. J. Jablonskiemu przede wszystkim zależało na poprawieniu błędów logicznych, ortograficznych, interpunkcyjnych i gramatycznych; wspomina on również o tłumaczeniach frazeologizmów przywiezionych z Rosji: Oto fakt na twarzy (Jablr II 1933: 364); postaw mu pytanie żebrem (tamże); Milcz, bo ty do niczego (Jablr v 1936: 63). O języku dziennika Lietuvos žinios językoznawca pisał: „należałoby, jak mi się zdaje, dbać o to, aby język wszystkich pisarzy jednej gazety był jednolity, aby różnili się od siebie tylko stylem.“ (Jablr Iv 1935: 181). A zatem uznawał on różnorodność stylów nie tylko literatów, lecz także dziennikarzy, jednak zauważał niedostatki stylu, ponieważ chciał, aby język gazet był „bardziej jednolity, piękniejszy, poprawniejszy“ (Jablr Iv 1935: 187), aby „gazety i pisarze [...] z tych spostrzeżeń, z g o d n i e z n i m i , w przyszłości również korzystali“ (Jablr Iv 1935: 182). Komentarze i uwagi J. Jablonskiego dotyczące niedostatków stylu gazet są dość trafne: „W dzienniku tymczasem zdarza się czasem również [...] c) takich dość długich wypowiedzi, które między innymi zostały wyrażone zbyt podniosłym, nie całkiem dobrym, nie całkiem poprawnym stylem (X, 1 i 2). Tego rodzaju „błędy” dla prostego człowieka — a ten powinien przede wszystkim obchodzić pisarza — nie będą całkiem zrozumiałe; niełatwo je też poprawić.» (Jablr Iv 1935: 181). w krótkich zdaniach poprawiano głównie błędy językowe i niejasne wypowiedzi. Na przykład takie nielogiczne zdania: Ačiu politikos sąlygoms, daugelis mokytojų turėjo mesti mokytojavę; Mokytojų suvažiavimas užsidengė, J. Jablonskis poprawiał, jak zwykł mawiać, ludzkim językiem: Dėl politikos 74 Kalbos Kultūra | 83 aplinkybių, sąlygų daugelis mokytojų turėjo mesti mokę; Zjazd nauczycieli zamknął się, zakończył (Jablr Iv 1935: 177). wydaje się, że poprawiono tylko język, do kwestii stylistycznych jeszcze nie przystąpiono, jednak dla każdego niewłaściwego słowa J. Jablonskis proponuje co najmniej dwa poprawne odpowiedniki (okoliczności i warunki; zamknął się i zakończył), spośród których autor może wybrać dokładniejszy, bardziej odpowiedni. w znalezionych dłuższych zdaniach gazetowych, oprócz kwestii językowych, poprawia się również styl: Zdania z „Lietuvos žinios” zdania zredagowane 1. Co my dzisiaj widzimy? czy nie wy-1. Co my dzisiaj widzimy? czy nie wyprostowanie nadmiernie pod brzemieniem nie walkę o prawa i Simą? czyż nie walkę o prawa i mocne, wytrwałe trwanie skrzydłem przez Ocean Atlantycki przelatujący, drugim – na wschodzie 1935: 177). nieustannie podnoszony, rozpościerany (?). Zdania autora gazety są zredagowane przez J. Jablonskiego stało się płynniejsze dzięki poprawionemu retorycznych: wyprostowanie się / obrona. W drugim zdaniu zamiast przerwy, nieustannie, a zamiast całkowicie niejasnego słowa „bėginamą” – również nieco wątpił w zasadność tej poprawki, a po drugie, być może pracy zgiętych ramion nadmiernie zmęczonych wyprostowanych ramion? czyż przy już zdobytych? obronę zdobytych? 2. mamy organizm, jednym olbrzymim nieustannie płonący, drugim – na wschodzie stale, bez przerwy, biegany (Jablr Iv niepoprawne, dlatego niejasna jest także ich myśl. Pierwsze zdanie szykowi wyrazów oraz współbrzmieniu form gramatycznych na końcu pytań nesiliaujančiai podał kilka poprawnych synonimicznych wyrazów – stale, bez podnoszony, rozpościerany (?). Znak zapytania wskazuje, że J. Jablonskis sam pozostawił autorowi swobodę wyboru. Językoznawca najczęściej jedynie proponował, jego zdaniem, poprawniejsze, lepsze słowo, podawał kilka takich słów i tolerancyjnie przyznawał, że nie wyczerpał jeszcze wszystkich bogactw języka i stylu: „Myśli te można oczywiście wyrazić także inaczej; trzeba tylko zawsze dbać o to, aby były wyrażane zgodnie z zasadami języka ludzkiego.“ (Jablrr II 1959: 210). Poprawki Jona Jablonskisa były wielką pomocą dla ówczesnych pracowników prasy, nie mniejszy wpływ miał także jego osobisty przykład: był nie tylko redaktorem gazet, lecz także aktywnym autorem artykułów i recenzji, pisanych w swoistym, udoskonalonym stylu. „Skąd współpracownicy będą umieli po ludzku pisać do gazety, jeśli sama gazeta swoim językiem i całym uporządkowaniem swojej pracy nie daje im dobrego przykładu?“ (Jablr Iv 1935: 186). r. KožENIausKIENĖ. Jono Jablonskio uwaga poświęcona stylowi 81 podczas redagowania oryginalnej lub tłumaczonej twórczości literackiej J. Jablonskis szczególnie wrażliwie poruszał kwestie stylistyki, mówiąc, że nie są one całkowicie jasne nawet dla niego samego, oraz uznając prawo pisarzy do różnorodności stylu. Nawet nie zgadzając się z niektórymi poprawkami, pisarze musieli dyskutować, polemizować, szukać prawdy, lepiej zastanowić się, co i jak pisać. Stała uwaga J. Jablonskisa poświęcana językowi i stylowi pisarzy (literatów, dziennikarzy, autorów podręczników) przyniosła dobre rezultaty: język litewski stawał się bardziej jednolity, poprawniejszy, żywszy, łatwiejszy. Oceniając styl samego J. Jablonskisa z punktu widzenia współczesnych stylów funkcjonalnych, można powiedzieć, że jego artykuły dotyczące kwestii językowych są napisane stylem popularnonaukowym — jasno, obiektywnie i taktownie. Na zarzuty oponentów językoznawca potrafił reagować powściągliwie, trzeźwo, logicznie i rzeczowo. Artykuły dotyczące kwestii społecznych, kultury i oświaty, najczęściej przeznaczone dla gazet, J. Jablonskis pisał stylem publicystycznym, w którym właściwy mu język intelektualny łączy się z powściągliwymi ekspresyjnymi środkami stylistycznymi. Omówione przykłady pokazują, że Jonas Jablonskis dobrze znał nie tylko zagadnienia języka, lecz także stylistyki. Poprzez poprawki i wyjaśnienia dotyczące języka i stylu, umiejętność pisania poprawnie, logicznie i jasno, a także płynny, lekki i sugestywny styl językoznawca przyciągał innych swoim żywym przykładem. Podsumowując, można powiedzieć, że uwaga Jono Jablonskisa poświęcana stylowi, przejawiająca się w różnych aspektach, wpływała zarówno na pisarzy, jak i badaczy stylistyki, a szczególnie wiele pożytku przyniosła stylistyce praktycznej. ŠaltINIaI Fž 2001: Frazeologijos žodynas, vilnius: lietuvių kalbos institutas. Jablr I 1932: Jablonskio raštai 1, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. Jablr II 1933: Jablonskio raštai 2, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. Jablr Iv 1935: Jablonskio raštai 4, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. Jablr v 1936: Jablonskio raštai 5, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. Jablrr II 1959: J. Jablonskis. Rinktiniai raštai 2, vilnius: valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Jabll 1985: Jono Jablonskio laiškai, vilnius: Mokslas. lItEratūra a b a r avi č i u s J. 2002: Skyrybos stilistika, vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. b a l č i ko n i s J. 1932: Prakalba. – Jablonskio raštai 1, vII–XXvIII. 82 Kalbos Kultūra | 83 b a l č i ko n i s J. 1935: Prakalba. – Jablonskio raštai 4, vII–vIII. g u s t a i t i s M. 1923: Stilistika. vadovėlis literatūros teorijai, Marijampolė. Jo k a n t a s K. 1921: Jablonskis Mintaujoj, revely, Pskove. – Lietuvos mokykla 12, 540–543. Knabikaitė v. 2006: Lingvistinės lietuvių stilistikos raida XX amžiuje, vilnius: Mintis. l u k ė n a i t ė - g r i c i u v i e n ė E. 2009: Konstancijos ir Jono Jablonskių šeima, lietuvos nacionalinis muziejus. M a r č i u l i o ny t ė I. 1991: „žodis – tai pilis gimtojoj žemėj“ (interviu su J. Pik čilingiu). – Gimtoji kalba 3, 23–25. Pa l i o n i s J. 1959: J. Jablonskio kalbiniai taisymai. – J. Jablonskis. Rinktiniai raštai 2, 43–47. P i k č i l i n g i s J. 1971: Lietuvių kalbos stilistika 1, vilnius: Mintis. P i k č i l i n g i s J. 1971a: Kas yra stilius, vilnius: Mintis. P i k č i l i n g i s J. 1975: Lietuvių kalbos stilistika 2, vilnius: Mintis. P i k č i l i n g i s J. 1990: teatgyja ji, kalbos sąžinė. – Mūsų žodis 2, 5–6. P i r o č k i n a s a. 1975: Jablonskis ir kalbos stiliai. – Mūsų kalba 6, 4–11. Piročkinas a. 1978: J. Jablonskis – bendrinės kalbos puoselėtojas, vilnius: Mokslas. P i r o č k i n a s a. 1986: Jono Jablonskio kalbos taisymai, Kaunas: Šviesa. P i r o č k i n a s a. 2000: Jonas Jablonskis redaguoja vaižgantą. – Archivum Lithuanicum 2, 162–163. s m e t o n a a. 1930: atsiminimų bruožai. – Kalba 1(2), 37–44. va s i l i a u s k a i t ė s. 1970: J. Jablonskis – frazeologinių junginių vertėjas. – Pergalė 3, 154–157. ž u p e r k a K. 2005: tekstas etinės stilistikos požiūriu. – Žmogus ir žodis 7(1), 28. gauta 2010 10 29 r. KožENIausKIENĖ. Jono Jablonskio dėmesys stiliui 83 Troska JoNAsa JABloNsKIsA o styl języka Podsumowanie Podczas redagowania tekstów literackich innych pisarzy Jonas Jablonskis poświęcał szczególną uwagę kwestiom stylistycznym. Chociaż przyznawał, że niektóre zagadnienia stylistyczne pozostawały dla niego niejasne, uznawał prawo pisarzy do stylistycznego zróżnicowania. Stała uwaga J. Jablonskisa poświęcana słowu pisanemu pisarzy, reporterów prasowych i autorów podręczników przyniosła dobre rezultaty: język litewski stawał się coraz bardziej ustandaryzowany, poprawny i ekspresywny. Z nowoczesnej perspektywy stylów funkcjonalnych styl J. Jablonskisa można opisać jako popularnonaukowy — jego artykuły o języku są napisane jasnym, obiektywnym i bezstronnym językiem. Jego odpowiedzi oponentom są umiarkowane, rozsądne, logiczne i argumentacyjne. Artykuły J. Jablonskisa dotyczące kwestii społecznych, kulturalnych i edukacyjnych (głównie przeznaczone dla gazet) są napisane w stylu publicystycznym, który łączy dyskurs intelektualny z umiarkowanie ekspresywnymi środkami stylistycznymi. Niektóre z jego tekstów są napisane dowcipnym, humorystycznym stylem, co podważa opinię, że był konserwatywnym i dogmatycznym gramatykiem niewrażliwym na subtelności stylistyczne. Można stwierdzić, że charakterystycznymi cechami stylu Jonasa Jablonskisa są wyjątkowo poprawne posługiwanie się językiem litewskim, przejrzyste i logiczne wyrażanie myśli, a także łatwość pisania oraz umiejętność formułowania myśli w płynnie biegnących okresach składniowych, ukazująca jego upodobanie do pytań retorycznych, które skupiają uwagę czytelnika i skłaniają go do refleksji. rEgINa KožENIausKIENĖ Vilniaus universitetas ul. uniwersytecka 3, lt-01513 wilno Regina. K[email protected]