Jonas Jablonskis – varpininkas (Mintauja, ėjimas į „Varpą“)

30 Kultura Języka | 83 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ Uniwersytet Szawelski JoNas JabloNsKIs – Varpininkas (Mitawa, przystąpienie do Varpa) Działalność Jonasa Jablonskisa omówiono w monografiach Arnoldasa Piročkinasa (1977, 1978), jednak o niektórych kwestiach wspomina się w nich tylko przelotnie. W niniejszym artykule ukazano, jak J. Jablonskis stał się varpininkasem, omówiono jego działalność związaną z czasopismem „Varpas” w okresie mitawskim, przedstawiając tematykę publikacji oraz niektóre poglądy J. Jablonskisa – zaprzysięgłego „litwomanina”, uczonego i językoznawcy. 1. PRZYSTĄPIENIE DO VARPA Mówiąc o współpracy Jonasa Jablonskisa z czasopismem „Varpas”, warto przypomnieć drogę kształtowania się jego świadomości narodowej. Kiedy uczył się w gimnazjum w Mariampolu (1872–1881), młodzież nie rozważała kwestii tożsamości narodowej, a większość gimnazjalistów uważała się za krzewicieli kultury polskiej. a więc i J. Jablonskis, który wyjechał na studia na Uniwersytet Moskiewski, nadal był niezdecydowanym młodzieńcem. O jego dojrzewaniu narodowym świadczą jego własne wspomnienia1: „wśród studentów uniwersytetu znalazłem niemało znajomych Litwinów. bez wielkiej ochoty („inaczej nie mogłem postąpić“) wstąpiłem do kółka litewskiego. Jeden z moich przyjaciół-Litwinów tego nie uczynił, nie ganiłem go za to, tylko sam się przed nim usprawiedliwiałem, on mnie nie ganił i sam usprawiedliwiał się z tego, że nie wstąpił. Powoli nowi przyjaciele, kółko „litwomanów”, zaczęli mi się podobać, choć na wielu wciąż patrzyłem z ukosa. wśród tych przyjaciół był także Jonas Šliūpas, który wydał mi się ze wszystkich najbardziej sumienny, ze wszystkich najbardziej pracowity. Nie zgadzać się z nimi w kwestiach wspólnych, dotyczących spraw narodu litewskiego, było trudno, jednakże ta litewskość przecież nie była wymysłem samej logiki: przynajmniej wówczas ważyły także inne motywy, dawne ideały i wrażenia „Polaka”. Gdyby tylko ktoś mógł wykazać, że i my potrafimy naprawdę zjednoczyć się jak jeden człowiek i będziemy mogli żyć życiem narodu, wątpliwości, choć nie śmiałem o nich mówić, zapewne by nie było. wśród przyjaciół 1 Cytowane z pism J. Jablonskiego opracowanych przez J. Balčikonisa, ponieważ z nich jasno wynika autorstwo artykułów. G. ČePaItIeNĖ. Jonas Jablonskis – varpininkas (Mintauja, droga do „Varpas”) 31 było oczywiście i wielu takich właśnie oziębłych, ale ci mnie nie pociągali. Gdy rozpoczynała się jakaś rozmowa, na ustach Litwinów często można było słyszeć także język rosyjski. może było to wówczas usprawiedliwione, jednak na mnie, budzącego się ze snu Litwina, zawsze wywierało bardzo ciężkie wrażenie. czas płynął i we mnie, tak czy inaczej, chcąc nie chcąc dojrzewał i rósł „litwoman”. Po przeżyciu około pół roku mógłbym już otwarcie, gdzie należało, usprawiedliwiać i bronić dobrej strony litewskiego „szaleństwa”: to pół roku wiele uczyniło, wiele zburzyło, wiele wyjaśniło. (Jr I: 71) Ten dość długi fragment ujawnia co najmniej kilka rzeczy: 1) przybywszy na studia do Moskwy, Jonas Jablonskis nie miał żadnych wyraźniejszych aspiracji narodowych; 2) do działalności kółka studentów litewskich włączył się nie świadomie, lecz przypadkowo; 3) spośród wszystkich uczestników kółka największy wpływ wywarł na niego Jonas Šliūpas; 4) w ciągu półrocza narodowa świadomość J. Jablonskiego dojrzała. Chociaż cytat wskazuje, że swoją decyzję narodową wiązał on przede wszystkim z działalnością tak zwanych litwomanów2, to bez wątpienia znaczenie miały również same studia filologiczne, pełen szacunku stosunek profesorów Fiodora Korša i Filipa Fortunatova do mniejszości narodowych, a zwłaszcza ich zainteresowanie językiem litewskim i podkreślanie jego wartości naukowej. O dojrzałości narodowej świadomości J. Jablonskiego świadczą również jego prace: jeszcze podczas studiów na Uniwersytecie Moskiewskim chwyta za pióro – pisze do prasy rosyjskiej w sprawach zakazu prasy litewskiej, a po rozpoczęciu wydawania „Aušry” publikuje w niej sześć tekstów. Za wyraz decyzji narodowej można uznać również list napisany wiosną 1883 roku do Vincasa Kudirki, w którym zarzuca mu utożsamianie się z narodem polskim: „ty i obyczaj, i zwyczaj cały ich naśladujesz, już sobie przyswoiłeś – świadczy o tym twoje pismo – ich język, którym przelewasz na papier dar swojej głowy, jakbyś już utracił swój język ojczysty, tj. język ojca i matki, którzy bez lęku kołysali cię po litewsku i wychowywali. Jeśli jeszcze w zeszłym roku pisałem do ciebie nie po litewsku, lecz po polsku, to tylko według starego zwyczaju, od którego trudno się szybko odłączyć, co dziś mogę ci otwarcie powiedzieć.“ (Piročkinas 1985: 196). 2. SPOSOBY WSPÓŁPRACY Z „VARPEM” Jonas Jablonskis przyjął „Varpą” nie tylko będąc świadomie narodowo, lecz także rozpocząwszy pracę kulturalną. Najaktywniej współpracowano z „Varpem”, mieszkając i pracując w Mitawie (1889–1895). ta współpraca była różnorodna: grupa 2 świadomych Litwinów nazywała się „Towarzystwem litewskich studentów w Moskwie” (zob. Piročkinas 1977: 35). 32 Kalbos Kultūra | 83 w 1890 roku kierował „komisją literacką”, która zachęcała do włączenia do współpracy z „Varpem” jak najliczniejszego grona litewskiej inteligencji; opublikowano 24 napisane przez niego samego artykuły różnego rodzaju; 3) „Varpas” był wspierany finansowo. Nie cały okres mintałwski był jednakowo intensywny: w 1890 roku opublikowano 2 artykuły, w 1891 r. – brak publikacji, które można przypisać jego pióru, w 1892 r. – 2 artykuły, w 1893 r. – 13, a w 1894 r. – 8 artykułów. a więc najwięcej publikacji ukazało się w 1893 roku, niemal co miesiąc pisano po jednym artykule. 3. TeMAtYKA Publikacji „Varpasa” Publicystykę opublikowaną w „Varpasie” można podzielić tematycznie na 4 grupy: 1) Mintauja i mieszkający w niej Litwini; 2) historia Litwy; 3) historia piśmiennictwa litewskiego; 4) kwestie językowe. 3.1. Mitawa i mieszkający w niej Litwini Mitawie poświęcono artykuł opublikowany w 5. numerze z 1890 r. Jego struktura, ton narracji, sam tytuł („Z Mitawy”) przypominają tekst gatunku informacyjnego. Na początku przypomina się, czym Mitawa przyciągała Litwinów wcześniej (zanim pojawiła się kolej, Litwini wozić mieli do Mitawy zboże); dokąd jeździ się do Mitawy obecnie (przybywają chłopi, aby sprzedawać zboże, siemię lniane, len) i jak się tutaj czują (Litwin docierać ma tylko na obrzeża miasta, znajdować tu napisy „gdzie może dobrze się napić i zabawić” (Jr I: 10), ubolewać, że te napisy są „nieopisanie pokręcone”, ale nie wspominać, że w samej Litwie nawet takich napisów z powodu zakazu używania alfabetu łacińskiego nie było. Znaczna część artykułu poświęcona jest opisowi tych Litwinów, którzy osiedlili się w Mitawie. Najpierw mowa o litewskiej parafii katolickiej (liczy ona 1000–1200 osób), zauważa się, że ewangelików (litewskich kalwinistów) w Mitawie w ogóle nie ma. omawia się, czym zajmują się osiadli tutaj Litwini: mężczyźni najczęściej są służącymi, „woźnicami”, dniówkarzami, a należący do wyższej warstwy społecznej „pracują w sklepach jako pomocnicy samych sprzedawców albo w kancelariach, do których się dostali, znając język ruski” (Jr I: 12), dziewczęta – służące w polskich, niemieckich, łotewskich domach. Autor ubolewa, że w Kurlandii (tj. także w Mitawie) Litwini zajmują niską pozycję społeczną, podczas gdy Łotysze, którzy przenieśli się na Litwę, zajmują wyższe stanowiska. Wyciąga się z tego następujący wniosek: „takim sposobem G. ČePaItIeNĖ. Jonas Jablonskis – varpininkas (Mitawa, droga do „Varpas”) 33 można powiedzieć, że przesiedlenie się Litwinów do Kurlandii, a następnie Łotyszy na Litwę wskazuje jedynie na bardzo smutne położenie nas, Litwinów: im dalej, tym bardziej podupadamy i słabniemy, wszystko, co najdroższe i najcenniejsze – swoją ziemię – pozostawiamy przybyszom – Łotyszom, którzy za to dają nam w Kurlandii jedynie pilnować, wozić Niemców i im służyć.–“ (Jr I: 12). Wydaje się, że po stuleciu ta myśl J. Jablonskisa znów staje się aktualna. W ostatniej części artykułu Litwini są zachęcani do posyłania dzieci do mitawskiego gimnazjum. Wyjaśnia się, że w klasach gimnazjum są jeszcze wolne miejsca, że przyjmowani są także starsi uczniowie, a władze gimnazjum „patrzą przede wszystkim na głowę dziecka, a nie na majątek jego rodziców“ (Jr I: 13). Na końcu artykułu zapowiedziano kontynuację tego tematu: „o tych naszych uczniach i uczennicach, jak również o całej naszej młodzieży, która szuka światła w Kurlandii (Kurlandii) i Liwonii, mam nadzieję napisać w następnym liście“. Niestety, tego tematu J. Jablonskis w „Varpasie” dalej nie rozwijał. 3.2. Historia Litwy Publikacje związane z historią Litwy stanowią głównie recenzje różnych książek i opracowań. J. Jablonskis w „Varpasie” recenzuje nie tylko prace przygotowane przez Litwinów, lecz także rosyjskie, polskie i niemieckie publikacje naukowe lub przynajmniej pretendujące do miana naukowych. J. Jablonskis bardzo cenił zasady analizy naukowej. Już omawiając prace IX kongresu rosyjskich archeologów (1893, nr 9) i zachęcając do udziału w X kongresie, pisał, że „podczas kongresu mogą być odczytywane wszelkie badania starożytności, jeśli będą oparte na naukowych podstawach”. Do tych „naukowych podstaw” odwołuje się także przy omawianiu referatów wspomnianego kongresu. Dla historyków nauki cenne są uwagi J. Jablonskisa dotyczące organizacji samego kongresu w Wilnie. Okazuje się, że przygotowywali go i zbierali materiały „nie poprzez znawców przedmiotu i prawdziwych przedstawicieli kraju, lecz poprzez nauczycieli (niemal wszyscy oni są wynajętymi rusyfikatorami), poprzez pisarzy gminnych (Rosjan) i poprzez rosyjskich księży, a na koniec... poprzez policję” (Jr I: 16). ważne uwagi o językach używanych na kongresie – chociaż języki kongresu były trzy (rosyjski, niemiecki, francuski), jednak ludzie pochodzący z ówczesnego terytorium Rosji musieli na kongresie mówić wyłącznie po rosyjsku: referaty w języku niemieckim lub francuskim wolno było odczytywać tylko uczonym z zagranicy. J. Jablonskis zwraca uwagę, że stanowisko organizatorów kongresu wydawało się nie do przyjęcia dla wielu archeologów z Litwy i Polski, toteż ci w ogóle nie uczestniczyli w kongresie. Z 80 referatów wygłoszonych na kongresie omawia trzy, skupiając uwagę na referacie A. Bezzenbergera 34 Kalbos Kultūra | 83 „O starożytności ziem Prus Wschodnich“. Ten uczony, zdaniem J. Jablonskisa, obalił myśl wysuwaną przez wielu rosyjskich prelegentów, że początków samego narodu rosyjskiego należy szukać na wybrzeżu Prus, a przeciwnie – udowodnił, „że w guberniach litewskich i w wielu miejscach, gdzie obecnie mieszkają Białorusini, nasi rodacy mieli swoje siedziby co najmniej przed około 7000 laty. Według tego poglądu, obecnie powszechnie przyjętego, nasz kraj nie może zatem być nazywany „искони русскiй край (od wieków kraj rosyjski)“, jak chcieliby nasi rusyfikatorzy. „Referat ten wykazuje, że cały nasz kraj od niepamiętnych czasów jest czysto litewski.“ (Jr I: 22). poszczególne recenzje poświęcono książce Pawła Briancewa Очеркъ древней Литвы и западной Россiи (Вильна, 1891) oraz pracy Teobalda Литовскоязыческiе очерки (Вильна, 1890). obie te prace omówiono w 10. numerze „Varpasa” z 1893 roku. J. Jablonskis spogląda na recenzowane prace okiem krytyka. Autor pierwszego studium, zdaniem J. Jablonskisa, „jako prawdziwy rusyfikator chce, aby wszyscy Litwini przestali być tym, kim chcą być, i całkowicie przemienili się w Rosjan; pisząc swój podręcznik, przekonuje swoich czytelników, że nasi przodkowie byli już niemal prawosławni, zawsze się nimi stawali i mieli przemienić się w Rosjan“ (Jr I: 23). W wielu miejscach recenzji zwraca się uwagę na tendencyjność autora studium: zniekształcanie lub przemilczanie faktów historycznych, mówienie o tym, co jest korzystne dla z góry przyjętej postawy rusyfikatora. Również praca Teobalda oceniana jest negatywnie. Tutaj, stosując kryterium naukowości, wskazuje się błędy związane z kilkoma przyczynami: 1) Teobald nie znał języka litewskiego, dlatego w niejednym miejscu przedstawia błędne interpretacje (np. nazwał Litwinów z Wielony wilnianami); 2) autor wypowiada się o publikacjach, z którymi nie jest zaznajomiony (np. twierdzi, że zbiór pieśni F. Fortunatowa i W. Milera został przetłumaczony z języka niemieckiego, podczas gdy w rzeczywistości pieśni zapisano od litewskich informatorów); 3) autor nie potrafi krytycznie oceniać wcześniej opublikowanych prac, dlatego nadal rozpowszechnia oczywiste pomyłki i błędy. podsumowując, J. Jablonskis pisze: „Jeśli któryś z Litwinów chciałby korzystać z tej książki, powinien pamiętać, że z materiałem, który trafił do tego zbioru, należy obchodzić się z wielką ostrożnością: pomieszano w nim rozmaite pozostałości starożytności i nie wszędzie można im wierzyć.“ (Jr I: 27). Zasadniczo pozytywnie J. Jablonskis oceniał książkę Wołyniaka Bazylianie na żmudzi (1894, Nr. 4), w której wyjaśniono historię osiedlenia się bazylianów, zakonników unickich, w Padubysiu oraz przyczyny upadku tego klasztoru, związane z powstaniem 1831 roku, tak zwanym krakosmečiu. Mimo to istnieje jeden poważny zarzut: książeczka jest poświęcona „wszystkim Żmudzinom, którzy jeszcze czują się G. ČePaItIeNĖ. Jonas Jablonskis – varpininkas (Mintauja, ėjimas į Varpą) 35 rzekomo Polakami“ (Jr I: 58). J. Jablonskis twierdzi, że nie rozumie, jak można patrzeć na Litwinów jako na część prowincji polskiej, skoro sam naród litewski już znacznie się zmienił, ma około 10 gazet, a więc jest świadomy narodowo. Szczególnie dobra jest opinia J. Jablonskiego o wydanym w Heidelbergu zbiorze Mitteilungen der Litauischen literarischen Gesellschaft (18. Heft). Poświęcona mu recenzja została opublikowana w 12. numerze „Varpasa” z 1893 roku. Recenzent zapoznaje czytelników z treścią publikacji, zwracając uwagę na przygotowany przez Eduarda Voltera dział, z którego można się dowiedzieć „o naszych książkach i gazetach; wymieniono tam również mnóstwo różnego rodzaju broszurek i książek, w których cudzoziemcy piszą o nas – o naszej historii, literaturze, języku etc.“ (Jr I: 41). J. Jablonskis wskazuje, że wszystkie działy są interesujące, sam zaś dokładniej przygląda się napisanemu przez A. Kuršaitisa działowi „Przyczynek do historii Litwinów pruskich“. Czytelnikom „Varpasa” powtarza podaną przez A. Kuršaitisa statystykę dotyczącą zmniejszania się liczby Litwinów w Małej Litwie, cytuje myśli tego autora o przyczynach decydujących o spadku liczby Litwinów i stawia czytelnikom pytanie: „Chcielibyśmy wiedzieć, czy ze strony litewskiej robi się coś przeciwko germanizacji, ile zrobiono i jakimi środkami się to robi“ (Jr I: 43). 3.3. Historia piśmiennictwa litewskiego Mieszkając w Mitawie, J. Jablonskis napisał dla „Varpasa” recenzje dwóch litewskich publikacji: książki Jonasa Šliūpasa Lietuviszkiejie rasztai ir rasztininkai (Pisma litewskie i pisarze; 1894, nr 1) oraz Jono Basanavičiusa Etnologiškos smulkmenos (1894, nr 2). Jak wiadomo, książka J. Šliūpasa jest pierwszą historią literatury litewskiej. W recenzji J. Jablonskisa praca ta jest zasadniczo oceniana przychylnie. Wskazano tylko kilka wad książki: 1) historia piśmiennictwa jest analizowana w oderwaniu od historii narodu; 2) brakuje krytyki omawianych pism, ponieważ jednakowo omawiani są zarówno autorzy ważni, jak i ci, którzy niewiele zasłużyli się dla naszego piśmiennictwa; 3) autor nie uniknął subiektywizmu, mówiąc o Antanasie Baranauskasie i jego pismach oraz o litewskiej prasie periodycznej. Taki subiektywizm, jak się wydaje, był dla J. Jablonskisa bardzo bolesny. w recenzji pisze: „o Varpe i Ukininkasie w artykule nie ma ani słowa, jak gdyby przy pisaniu o „litewskich pismach i pisarzach“ tych gazet w ogóle nie było. Widać, że w oczach l. M-jausa[3] stoją one niżej od wszelkich „laišków“, „Keleivių“ i „Ceitungasów“. (Jr I: 46). Recenzent książki sam był dobrze zaznajomiony z ówczesnym piśmiennictwem litewskim. [3] l. M-jas – lietuvos Mylėtojas (pod takim pseudonimem wydana została ta książka Jonasa Šliūpasa). 36 Kalbos Kultūra | 83 Na książkę Jonasa Basanavičiusa J. Jablonskis patrzy oczami językoznawcy. Jego zarzuty wobec autora dotyczą głównie błędnych etymologii słów, ponieważ samo podobieństwo brzmienia słów nie jest wystarczającą podstawą do udowodnienia ich historycznej wspólnoty. Zwraca się również uwagę na język książki. Zdaniem J. Jablonskisa niepotrzebnie używa się cytatów nieprzetłumaczonych na język litewski: „w ten sposób książeczkę p. b-a mogą czytać nieliczni, tylko ci, którzy oprócz języka litewskiego znają jeszcze łacinę, polski, niemiecki i rosyjski“ (Jr I: 55). Kolejny zarzut dotyczy pisowni nazw miejscowości. J. Basanavičius niepotrzebnie zamiast Berezina, Dźwina, Grodno, Mińsk itd. pisze Berżinė, Duna, Gartynas, Miniškis – „z nazwami obcych narodów powinniśmy postępować tak, jak chcielibyśmy, aby one, tj. obce narody, postępowały z naszymi własnymi nazwami” (Jr I: 56). Recenzent zarzuca również użycie tego czy innego niewłaściwego słowa lub jego formy, choć zasadniczo o językowym wyrazie J. Basanavičiusa wyciąga taki wniosek: „Jeśli trzeba byłoby po prostu wypowiedzieć się o języku pana B-a, to powinniśmy powiedzieć, że pan B-us pisze po litewsku całkiem pięknie, o wiele lepiej niż wielu innych naszych pisarzy.” (Jr I: 56). Do tematu historii piśmiennictwa litewskiego można zaliczyć jeszcze dwa napisane w Mitawie artykuły J. Jablonskisa: „s. „Życie i pisma Daukantasa” (1893, nr 11) oraz „Dwaj Nezabitauskiai” (1893, nr 12). W pierwszym artykule przedstawia biografię Simona Daukantasa, opierając się na trzech źródłach: artykułach E. Volterisa i D. Silvestraitisa oraz danych przedstawionych przez nieznanego autora. J. Jablonskis krótko określa przyczynę powstania artykułu. Ubolewając, że w książce J. Šliūpasa Lietuviškieji raštai ir raštininkai tak mało miejsca poświęcono S. Daukantasowi, próbuje on wypełnić powstałą lukę. W artykule znajduje się nie tylko biografia S. Daukantasa, lecz także cytowany jest przetłumaczony na język litewski jego testament; przedstawiono również wykaz dzieł podzielonych na grupy tematyczne. O języku S. Daukantasa J. Jablonskis jedynie wspomina: „pisał po żmudzku, ze znaczną domieszką łotewskich słów i niekiedy konstrukcji. [...] Jeśli w języku D-ta czasami widoczne są swobodne i niezręczne zjawiska, dość trudne i wyszukane konstrukcje, to trzeba ponownie przyznać, że z jego pism wynika również, iż był wielkim, niezwykłym znawcą swego rodzimego języka, nie tylko żywego, lecz także starożytnego.“ (Jr I: 38). W drugim artykule przedstawiono znaleziony w jednym z rękopisów tekst polski, w którym wymieniono dzieła Kajetona i Kiprijona Nezabitauskasów. J. Jablonskis twierdzi, że sam zapoznał się z przetłumaczoną z języka polskiego książeczką Kiprijona Nezabitauskasa o pszczołach oraz z wydanym w 1824 r. elementarzem Kajetona Nezabitauskasa Naujas moksłas skaytima diel maźū waykū Źemaycziu yr Lietuvos, ale czuje, że zbyt mało wie o dziełach Nezabitauskasów, dlatego G. ČePaItIeNĖ. Jonas Jablonskis – varpininkas (Mintauja, ėjimas į Varpą) 37 pisze: „również miło byłoby dowiedzieć się więcej o życiu Nezabitauskich (jednego czy drugiego), jeśli to życie może choć trochę wyjaśnić litewski ruch narodowy i literaturę tamtych czasów.“ (Jr I: 40). Cytat ten pozwala stwierdzić, że dla J. Jablonskisa ważne były zaczątki litewskiego ruchu narodowego z początku XIX wieku oraz cechy jego przejawów. 3.4. Zagadnienia językowe Duży zbiór artykułów J. Jablonskisa poświęcony jest zagadnieniom językowym. W jednych analizowane są kwestie ortografii, etymologii i semantyki, składni, w innych recenzowane są gramatyki i słowniki, jeszcze w innych – przedstawiana jest analiza językowa innych publikacji. W „Varpie“ po raz pierwszy w historii naszego piśmiennictwa rozpoczyna się dyskusja na temat ortografii języka litewskiego4. W artykule „Jeszcze kilka słów o naszej ortografii“ (1893, nr 1) J. Jablonskis omawia pięć kwestii ortograficznych: rozróżnianie w piśmie samogłosek długich i krótkich (i-y, u-ū), odpowiedniki dyftongów ie, uo w gwarach i osobliwości ich zapisu, zamiast afrykaty č proponuje stosować dwuznak tš: „czy tak, czy inaczej, będziemy postępować wprost wbrew logice gramatycznej, jeśli przy dž w naszych pismach będziemy uparcie trzymać oddzielnie występującą w naszym języku literę č“ (Jr III: 6), pisownię samogłosek nosowych i połączeń tautosylabicznych z n, pisownię tak zwanego znaku miękkości – litery i po miękkich spółgłoskach. wspólnie proponował redakcji „Varpasa” używanie opracowanego przez siebie alfabetu. Propozycje J. Jablonskisa nie dla wszystkich były do przyjęcia. W 8. numerze „Varpasa” z 1893 roku po raz kolejny powraca on do konieczności odróżniania literami samogłosek długich i krótkich („czy potrzebne są pewne znaki do wyrażenia długich i i u?”). J. Jablonskis pisze: „p. sk-dra[5] bardzo się myli, jeśli nie wiedząc, gdzie pisać y, domaga się, aby ta samogłoska została całkowicie usunięta z naszej pisowni. Co by było, gdyby każdy, chcąc ułatwić sobie naukę, chciał odrzucić wszystko, czego tylko nie umie, jako jakiś niepotrzebny drobiazg? !” (Jr III: 11). a zatem językoznawca był przekonany, że w alfabecie litewskim niezbędne są specjalne znaki do oznaczania samogłosek długich i krótkich. Już wspomniane i inne kwestie pisowni są ponownie omawiane w artykule „d-ro J. basanavyčiaus rašyba“ (1894, Nr. 5). Ponownie mówi się tu o zapisie afrykat. W 1884 m. w rosyjskim dzienniku Современные известия ukazały się artykuły (wydaje się, że kilka z nich napisał sam J. Jablonskis) o alfabecie litewskim, jednak omawiano w nich przywrócenie alfabetu łacińskiego, a nie strukturę alfabetu (zob. Piročkinas 1977: 42). [5] sk-dra – M. skiedra (pseudonim lekarza i działacza społecznego Mikolajusa Kuprevičiusa). 38 Kalbos Kultūra | 83 bą (J. Jablonskis krytykuje J. basanavičiusa za proponowane wprowadzenie całkiem nowych znaków do oznaczania afrykaty [č] i jej pary, spółgłoski dźwięcznej: utrudniłoby to alfabet), zarzuca mu się nierozróżnianie głosek [·] i [e·] (basanavičius jednakowo zapisuje formy musė i muse), mylenie e i ia (zapisuje się żale liepele „zielona lipka” i antelia „kaczuszka”), nierozróżnianie samogłosek długich i krótkich (mylone są litery i i y), a także niepotrzebne używanie zamiast uo znaku ů. Podsumowując, J. Jablonskis mówi, że nie można jedynie naśladować niegdyś istniejącej pisowni, lecz trzeba pamiętać o „prostych prawach gramatyki i konsekwencji” (Jr III: 17). W „Kalbos dalykai”, opublikowanych przez J. Jablonskisa w 8. numerze „Varpas” z 1892 roku, najwięcej uwagi poświęca się wyjaśnieniu nieuzasadnionych etymologii. artykuł – odpowiedź na uwagi Pruso6 dotyczące leksyki litewskiej, publikowane w kilku numerach „Varpas”. Przed przeanalizowaniem poszczególnych słów J. Jab lonskis wspomina, że w języku jest niemało zawiłych kwestii, i zachęca innych do dyskusji, wyrażając zarazem życzenie, aby „polemika, jaka mogłaby wyniknąć z tych artykułów, zawsze opierała się na czystej nauce” (Jr IV: 9). W artykule pokazuje się, dlaczego nieuzasadnione są próby łączenia słów pinigas, kunigas, grašis ze słowami pynė, kūnas, gręžti; na podstawie licznych przykładów gwarowych obala się pogląd, że słowo trūkti nie ma znaczenia „brakować”; wyjaśnia się, co oznacza słowo tardymas, a dla udowodnienia jego użycia przytacza się przykład z K. donelaitisa, zaś typ słowotwórczy wyjaśnia się innymi słowami; Na podstawie odpowiedniości głosek wykazuje się, że imię litewskiego księcia nie może brzmieć Olkertas i że nie można go wiązać z połączeniem uolą kertu (sam językoznawca nazywa Algirdasa Algirdžisem). W dalszej części tego artykułu (1892, nr 12; 1893, nr 5) J. Jablonskis wyjaśnia, jakimi słowami należy zastąpić popularne wówczas zapożyczenia (rėdas, parėdas... urėdas), a także związek semantyki niektórych słów z ich właściwościami słowotwórczymi. Opierając się na strukturze wyrazów podstawowych, odrzuca jako utworzone niepoprawnie słowa rašėjas, prekėjas, a na ich miejsce proponuje rašytojas i prekininkas lub pirklys, zaleca używanie słów pirkinys (zamiast tavoras), prekymetis (zamiast utworzonego na wzór języka niemieckiego metturgis), tautietis (zamiast viengentis, vientautis – mają to być rzekomo przymiotniki), velionis (a nie słowiańskiego zapożyczenia nabašninkas). Wyjaśnia się tu, że zgodnie z prawami języka litewskiego nie można utworzyć przymiotników draugijinis, tikėjimiškas, tėvyniškas, i proponuje się zamiast nich używać połączeń z nieodmiennym przydawkowym określeniem: draugijos reikalai, tikėjimo dalykas, tėvynės varpai (Jr IV: 14–20). Mówiąc o czasownikach, językoznawca wskazuje, że należy unikać słowiańskiego przyrostka -avoti. 6 Prusas – pseudonim lekarza i pisarza Vincasa Pietarisa.