Jonas Jablonskis ir lietuvių spaudos draudimas

V. Labutis. Jonas Jablonskis i zakaz prasy litewskiej 19 VITAS LABUTIS Uniwersytet Wileński JONas JabLONsKis I ZAKAZ PRASY LITEWSKIEJ W drugiej połowie XIX w. język litewski i litewskość cierpiały między młotem a kowadłem – między brutalną rusyfikacją a powolną, lecz rozpoczętą już dawno polonizacją – polszczeniem i polonizowaniem się. Rusyfikacja szczególnie dotkliwie uderzyła po wprowadzeniu zakazu prasy litewskiej pisanej alfabetem łacińskim (1864–1865). Najboleśniej odczuła to dojrzała litewska inteligencja, lecz większa część narodu litewskiego w taki czy inny sposób sprzeciwiała się uciskowi. Jonowi Jablonskisowi również przypadły ciosy młota carskiego ucisku, ponieważ był także działaczem społecznym. W swoich wspomnieniach zauważył to również Antanas Smetona: „Często ktoś mówi, że J. Jablonskis był tylko językoznawcą, że nie interesowała go ani polityka, ani życie społeczne. Nieprawda. Interesowało go wszystko, co dotyczyło losu Litwinów, przede wszystkim oczywiście ich język i piśmiennictwo.“ (Smetona 1930: 43). Jeszcze dokładniej społeczne zaangażowanie Jonasa Jablonskisa scharakteryzował wydawca jego pism Juozas Balčikonis. W krótkim życiorysie J. Jablonskisa powiedział: „Obdarzony wielkim i jasnym umysłem, mógł daleko przekroczyć granice nauki o języku litewskim i zasłynąć w ogólnej nauce o języku, gdyby na drodze nie stanęła inna cecha jego osobowości – jego niezwyciężone pragnienie służenia swemu krajowi, pragnienie, aby osiągnięte przez niego wyniki naukowe zostały przyswojone przez szerokie społeczeństwo. [...] Interesowało go całe życie litewskie: cieszył się z osiągnięć swoich rodaków, boleśnie odczuwał nieszczęścia, sam wszędzie, gdzie tylko mógł, przyczyniał się swoją pracą i wsparciem. „[...] Gdzie i kiedy tylko ojczyzna wzywała swoje dzieci, on pierwszy słyszał jej głos i pierwszy rzucał się jej służyć.” (Balčikonis 1932: XI). Ostatecznie J. Jablonskis postanowił poświęcić swoje życie pracy na rzecz litewskości, a przede wszystkim trosce o język litewski, gdy w 1881 r., ukończywszy gimnazjum w Mariampolu1, rozpoczął studia na Uniwersytecie Moskiewskim2. 20 KULTURA JĘZYKA | 83 Na to postanowienie wpłynęło kilka okoliczności: 1) aktywna działalność wcześniej działającego kółka litewskich studentów w Moskwie, którzy odróżniali się od Polaków; 2) wykłady nauczycieli, którzy podkreślali znaczenie nauki języka litewskiego dla studiów nad innymi językami – F. Korsza (język grecki, a później także łaciński), F. Fortunatowa (językoznawstwo porównawcze3, zwłaszcza prowadzony przez niego kurs języka litewskiego; por. Piročkinas 1977: 32), V. Millera (historia Wschodu); 3) przybyła do Moskwy, oczekiwana już tutaj, nielegalna Aušra4, która ukazała się w Prusach w 1883 r. Należy również pamiętać o chłopskim pochodzeniu J. Jablonskisa z Suwalszczyzny, z pogranicza Prus, najmniej dotkniętej polonizacją, oraz o iskrach litewskości, które utkwiły mu w pamięci jeszcze w latach gimnazjalnych podczas spotkań z Piotrem Z Kriaučiūnisem i Jonem Basanavičiusem. W 1864 r. wprowadzony zakaz prasy litewskiej5 był maskowany chęcią odciągnięcia Litwinów od Polaków, jednak urzędnikom carskim najbardziej zależało na asymilacji narodu litewskiego i odtworzeniu rzekomo niegdyś istniejącego jednolitego państwa rosyjskiego, w którym mówiono i pisano po rosyjsku6. Cały program rusyfikacji Litwinów składał się z 1 Gimnazjum w Mariampolu J. Jablonskis ukończył zdłotym medalem, zdobywszy niezłe podstawy języków klasycznych i nie tracąc z oczu, choć słabo wykładanego, kursu języka litewskiego, który umożliwił mu otrzymanie stypendium Uniwersytetu Moskiewskiego. 2 W drugiej połowie XIX w. na Uniwersytecie Moskiewskim studiowała liczna grupa przyszłych wybitnych działaczy społecznych i naukowych Litwy – J. Basanavičius, A. Botyrius, K. Grinius, J. Jablonskis, P. Mašiotas, S. Matulaitis, V. Pietaris i in. 3 Przychylność F. Fortunatowa i V. Milera wobec J. Jablonskisa prawdopodobnie wzmacniała także odwiedzona i opisana przez nich dziesięć lat wcześniej gwara liudwinowska, bardzo bliska gwarze Jablonskisa (zob. MUI, 1872, Nr. 1–4). Wydaje się, że F. Fortunatow zachęcił J. Jablonskisa do zainteresowania się folklorem i żywym językiem. Jablonskis nie zerwał kontaktów z Fortunatowem także po ukończeniu uniwersytetu – przez ponad 20 lat. 4 J. Jablonskis od razu zaczął przesyłać Aušrze korespondencje z Moskwy oraz opisy życia mieszkańców swojej rodzinnej ziemi (zob. Palionis 1957). 5 Obfita literatura dotycząca zakazu prasy nie jest tu nawet próbą objęta – wymienić należy tylko kilku autorów: Ruseckas 1929; Merkys 1978, 1994; Vėbra 1992; Tyla 2004; Staliūnas (red.) 2004 i in. 6 Zakaz druku był także jednym ze środków represyjnych, które władze rosyjskie zastosowały wobec narodu litewskiego po powstaniu w 1863 r. Jego tłumieniem kierował hrabia M. Murawjow, który już wcześniej zasłynął w walce z uczestnikami powstania 1830–1831, odwiedził cara, postulując zamknięcie Uniwersytetu Wileńskiego oraz wykładanie wszystkiego w szkołach guberni zachodnich w języku rosyjskim (Ivinskij, Masionienė i in. (red.) 1998: 212). Augustowska (suwalska) gubernia, z której pochodził J. Jablonskis i która weszła w skład tak zwanego Królestwa Polskiego, nie podlegała bezpośrednio M. Murawjowowi, który został generał-gubernatorem wileńskim i wydał pierwsze zarządzenia zakazujące druku litewskiego alfabetem litewskim; jednakże M. Murawjow wywalczył, aby jego rozporządzenia dotyczące zakazu druku obowiązywały również tutaj. Nawiasem mówiąc, J. Jablonskis nie wymienia innych inicjatorów i wykonawców zakazu druku, lecz tylko „zmarłego hrabiego Murawjowa”. A było ich niemało: K. Kaufman, I. Kornilow, W. Kulinas, S. Mickiewicz, N. Milutin i in. (zob. Merkys 1978). V. Labutis. Jonas Jablonskis i zakaz prasy litewskiej 21 ograniczenie języka litewskiego w życiu oficjalnym, zakaz nauczania w języku litewskim w szkołach, zakaz litewskiej prasy drukowanej alfabetem łacińskim i gotyckim oraz wprowadzenie zamiast nich rosyjskich znaków, prześladowanie Kościoła katolickiego i protek­cjonowanie prawosławia, zakaz pracy litewskich katolików w charakterze nauczycieli i urzędników administracji, a w ich miejsce zatrudnianie rosyjskich przesiedleńców (por. Tyla 2004: 8). Najważniejszymi celami zakazu litewskiej prasy drukowanej znakami opartymi na alfabecie łacińskim były elementarze i podręczniki szkolne, modlitewniki, kalendarze, inna literatura przeznaczona dla społeczeństwa oraz prasa periodyczna. Później wyjątki zaczęto w ograniczonym zakresie stosować jedynie wobec prac naukowych. Od czasów studiów J. Jablonskis zaangażował się w walkę z ideowymi podstawami zakazu prasy, aktywnie uczestniczył w prasie objętej zakazem, ukrywał ją, rozpowszechniał, pomagał kolporterom książek, a okresami pisał w liberalnych rosyjskich gazetach i czasopismach oraz na szersze tematy dotyczące litewskości. Walka ta przeniknęła trzy dziesięciolecia jego działalności pedagogicznej i naukowej. Z drugiej strony carskie rozporządzenia przeciwko prasie i represje urzędników nieustannie rujnowały życie samego J. Jablonskisa. J. Jablonskis przez cały czas nie tracił z oczu wpływu polonizacji na język litewski i samą litewskość. Będąc studentem trzeciego roku, w 1884 r. przekazał rosyjskiej legalnej prasie 5 obszernych artykułów, których kierunek wskazują również tytuły: „Litwa i alfabet dla niej”, „To i owo o Litwie”, „Siła duchowieństwa litewskiego”, „Głos Litwina (Jeszcze o alfabecie)”, „W sprawie artykułu P. Muraszki „Całkowite oddzielenie Litwinów pruskich od Polaków”7. Omówiono tu głównie dwa tematy: nieudane próby zastosowania cyrylicy do pism litewskich oraz dalsze szerzenie się polonizacji, do którego przyczyniła się również znaczna część księży katolickich. W pierwszym artykule, polemizując z jakimś panem P. B., próbującym dowodzić, że cyrylica była od dawna używana w pismach litewskich i zupełnie się do nich nadaje, J. Jablonskis odrzuca wszystkie rzekome argumenty pana P. B., przypomina, że Litwini nienawidzą książek drukowanych rosyjskimi literami, a nawet je palą, i trafnie formułuje główne przyczyny, dla których książki te Litwinom nie odpowiadają: 1) alfabet łaciński jest używany w piśmiennictwie litewskim już od ponad trzystu lat i wrósł w ciało i krew ludu litewskiego; 2) naród litewski, w większości rolniczy, jest dość konserwatywny i niechętnie rezygnuje ze starych form; 3) nowy alfabet potępili mający wielki wpływ miejscowi 7 Pierwsze cztery artykuły opublikowano w gazecie Современные известия, a piąty – w czasopiśmie Русь. (Oparto się na ustaleniu autorstwa tych artykułów i przekładach A. Piročkinasa zamieszczonych w opracowanym przez niego zbiorze; zob. Piročkinas 1991: 12–54). 22 KULTURA JĘZYKA | 83 księża; 4) wszyscy lituaniści na świecie używają alfabetu łacińskiego, drukując teksty litewskie; 5) sam fakt, że nakazano drukować po rosyjsku, działa całkowicie odwrotnie (Piročkinas, oprac., 1991: 15). Panu P. B., twierdzącemu, że wszystkie dźwięki języka litewskiego można oznaczyć rosyjskimi literami, J. Jablonskis proponuje przyjrzeć się przynajmniej wydanym przez F. Fortunatowa i W. Millera litewskim pieśniom ludowym, w których pośród rosyjskich znajdzie właśnie litery i znaki łacińskie, a nawet nowo wymyślone, niemające odpowiedników w alfabecie rosyjskim. W legalnie wydawanej w Rosji gazecie J. Jab lonskis kilkakrotnie cytuje przybyłą z Prus „Aušrę” i wreszcie mówi wprost: „Rosyjskie plany na Litwie zbankrutowały...”8 Po ukończeniu w 1885 r. Uniwersytetu Moskiewskiego J. Jablonskis przez cztery i pół roku bezskutecznie szukał posady nauczyciela w wileńskim, warszawskim i innych okręgach szkolnych. Szczególnie pociągało go gimnazjum w Mariampolu, gdzie pracowało kilku znanych mu nauczycieli, a funkcję inspektora pełnił człowiek z tych stron, Andrius Botyrius. Niestety, ten ostatni, skonfliktowawszy się z dyrektorem slawofilem z powodu litewskości, już od 1 sierpnia tego samego roku został przeniesiony do Kalisza (zob. Cirkuliar 1885: 253). J. Jablonskis przez pewien czas musiał utrzymywać się z dorywczych prac. Dzięki protekcji J. Jablonskisowi w 1889 r. w końcu udało się otrzymać posadę nauczyciela języków łacińskiego i greckiego w Mitawie. Mieszkało i uczyło się tutaj niemało Litwinów. Dom Jablonskich stał się prawdziwym ośrodkiem litewskich uczniów i inteligencji, w którego działalność zaangażowana była cała rodzina (Piročkinas 1977: 73–75; LukėnaitėGriciuvienė 2009: 25). W Mitawie na różne sposoby i w różnych formach J. Jablonskis prowadził działalność budziciela litewskości: pomógł założyć tajne stowarzyszenie „Kūdikis”, współpracował z założonym z inicjatywy V. Kudirki „Towarzystwem Literackim”, pomagał organizować zjazdy varpininkasów, tutaj odwiedzał go również kolporter książek Jurgis Bielinis (zob. Avižonis 1921: 532). Szczególnie owocnie w tym okresie, podpisując się różnymi pseudonimami, współpracował z redagowanym przez V. Kudirkę „Varpasem”. Według obliczeń A. Piročkinasa w latach 1890–1894 J. Jablonskis opublikował w „Varpasie” ponad 24 artykuły (Piročkinas 1977: 78). Omawiano w nich kwestie litewskich szkół i elementarzy, tematykę książeczek przeznaczonych dla rolników itp. Varpininkasów 8 Po kilkunastu latach zakazu prasy litewskiej beznadziejność tej sytuacji i główne przyczyny jego niepowodzenia zaczęli podobnie dostrzegać niektórzy ostrożniejsi urzędnicy rosyjscy: w 1896 r. warszawski generał-gubernator A. Imeretinski, gubernator kowieński S. Suchodolski, później także wileński generał-gubernator P. ŚwiatopołkMirski, a wreszcie, pod wpływem zgromadzonych informacji, również minister spraw wewnętrznych (który zresztą przeanalizował cały przebieg zakazu prasy litewskiej) W. Plewe (1904). Oczywiście byli też nieustępliwi administratorzy, którzy bronili zakazu prasy litewskiej (Tyla 2004: 5, 9). V. Labutis. Jonas Jablonskis i zakaz prasy litewskiej 23 już rozumiał, że walcząc z zakazem prasy i polonizacją, trzeba również troszczyć się o przyszłość języka litewskiego, dlatego drukowano także prace J. Jablonskisa, kładące podwaliny pod język ogólny, nawet tak obszerne dzieło o charakterze czysto językowym jak Medega sintaksiui. Patrząc szeroko na sprawy litewskości, J. Jablonskis angażował się także w dyskusje dotyczące historii Litwy. Wystarczy wspomnieć o dwóch artykułach z tej dziedziny opublikowanych w „Varpas” (zob. Jablonskio raštai 1932: 13–22, 23–24). W pierwszym podkreśla się, jak obniżył się poziom naukowy zorganizowanego w Wilnie kongresu rosyjskich archeologów wskutek żądania, by uczeni litewscy i polscy wygłaszali referaty wyłącznie w języku rosyjskim (wielu archeologów z tych krajów w ogóle nie uczestniczyło w tym kongresie). J. Jablonskis, przypominając referat A. Bezzenbergera wygłoszony w języku niemieckim, wypowiada myśl aktualną do dziś: „Jak przyjemnie, wyszedłszy z ohydnych nor polityki, zobaczyć na własne oczy, że prawdziwa nauka zawsze pozostaje nauką.” (Jablonskio raštai 1932: 17). Z Mitawy J. Jablonskis napisał kilka listów do rosyjskich uczonych – redaktora czasopisma Живая старина V. Lamanskiego, prof. F. Fortunatowa, A. Szachmatowa i in. (Piročkinas, oprac., 1985: 205–206). J. Jablonskis wspomina, że zebrał około 1000 litewskich pieśni ludowych i około 100 bajek (los zebranego folkloru jest nieznany). W innym liście do Lamanskiego przypomina, że przed 12–15 laty profesorowie Uniwersytetu Moskiewskiego F. Korsz, F. Fortunatow i W. Miller próbowali utworzyć towarzystwo filologów litewskich, które zamierzało drukować swoje prace alfabetem łacińskim. Niestety, towarzystwo nie otrzymało pozwolenia na działalność, ponieważ rzekomo mogło budzić litewską świadomość narodową. W 1896 r. J. Jablonskis przedłożył Wydziałowi Etnografii propozycję założenia towarzystwa litewsko-łotewskiego, podobnego do niedozwolonego niegdyś w Moskwie towarzystwa filologów litewskich. J. Jablonskis bardzo surowo skrytykował książkę P. Briancewa, który uważał się za pisarza, historyka i publicystę, Очерк древней Литвы и западной России (wydaną w Wilnie w 1891 r.)9, w której twierdzi się, że większość Litwinów już od XIII w. doskonale mówiła po rosyjsku, przyjęła rosyjskie obyczaje i wiarę prawosławną. Zarys P. Briancewa miał zastąpić dostosowany do Litwy podręcznik historii Rosji, próbujący dowieść wspólno9 Fragmenty zarysu Pawła Briancewa (jego imię nie brzmiało Dymitr) można znaleźć w wydanej przed kilkunastu laty chrestomatii (zob. Ivinskij, Masionienė i in. 1998: 242–243). P. Briancevas, jak się zdaje, pretendował do wygrania konkursu ogłoszonego dawno temu przez M. Murawjowa na napisanie specjalnego podręcznika historii Rosji przeznaczonego dla Kraju Północno-Zachodniego. Chociaż obiecano solidną nagrodę w wysokości 1000 rubli, nikt nie zachwycił się konkursem rozpatrywanym przez kilkanaście lat na Uniwersytecie Moskiewskim (zob. MUI 1872). 24 KULTURA JĘZYKA | 83 od najdawniejszych czasów, co bardzo leżało na sercu polityce carskiej. Wielostronna działalność J. Jabłońskiego, a zwłaszcza jego wpływ na młodzież, zwróciły uwagę rosyjskich żandarmów i został on przeniesiony dalej od Litwy – do Tallinna (Rewala). W Tallinnie J. Jabłoński musiał bezpośrednio doświadczyć represji rosyjskich urzędników prowadzących prześladowania prasy litewskiej. Ich zdaniem sprawa była zakończona, gdy podczas przeszukań przeprowadzanych w wielu miejscach u L. Vaineikisa w Połądze znaleziono niemało adresów, wśród nich także adres J. Jabłońskiego. Zaczęto przeszukiwać wszystkich Litwinów, którzy utrzymywali kontakty z L. Vaineikisem. Pod koniec października 1900 r. przeszukanie przeprowadzono również w mieszkaniu J. Jabłońskiego. Żandarmi zabrali wszystkie materiały rękopiśmienne oraz niemało książek. Rozpoczęły się przesłuchania, a zastępca naczelnika żandarmerii w Lipawie A. Wonsiackis zaczął konstruować sprawę10. O przebiegu sprawy i stawianych zarzutach J. Jablonskis dość szczegółowo pisał do rosyjskich akademików F. Korsza, F. Fortunatowa, A. Szachmatowa oraz redaktora czasopisma Живая старина V. Lamanskiego. Od nich oczekiwał pomocy. W swoich listach omawiał, jak niewielkie były tak zwane dowody rzeczowe. Były to brudnopisy dwóch listów napisanych do V. Kudirki, brudnopis artykułu „Towarzystwo ubezpieczeniowe przed prześladowaniem”, notes z różnymi uwagami filologicznymi. Najstraszniejszy okazał się jeden brudnopis, w którym znajdowało się nieładne zdanie: „Zwęszą jakiś drobiazg psie łby, i zdrów zniknął”11. Ponadto ujawniło się, że osobą podpisującą się w Varpe pseudonimem Obuolaitis jest J. Jablonskis. Podczas przesłuchań i w pisemnych wyjaśnieniach dotyczących wszystkich zarzutów J. Jablonskis uparcie się bronił, jednak został zmuszony do złożenia prośby o zwolnienie z pracy nauczyciela. Energicznie przystąpił do obrony J. Jablonskiego F. Koršas, dobrze znający pracującego w Rydze kuratora okręgu naukowego, do którego należał J. Jablonskis, A. Švarcę, jednak ten, niegdyś będący jego wykładowcą łaciny, teraz uważał J. Jablonskiego za twórcę i kolportera nielegalnych wydawnictw. Niestety, sprawa trafiła do prokuratury petersburskiej, Ministerstw Spraw Wewnętrznych i Sprawiedliwości. Tutaj J. Jablonskiemu nie zdołali pomóc nawet akademicy. Za zgodą cara on i grupa innych Litwinów zostali w trybie administracyjnym ukarani dwuletnim dozorem policyjnym oraz zesłaniem. Miejscem zesłania J. Jablonskis wybrał Psków. Chociaż i 10 Przed kilkoma laty ten sam A. Wonsiackis rozbijał w Mariampolu towarzystwo „Sietynas“. Cały przebieg sprawy wytoczonej J. Jablonskiemu został szczegółowo omówiony w specjalnym artykule A. Piročkinasa (Piročkinas 1971: 113–124). 11 Z listu do F. Fortunatowa z 7 grudnia 1900 r. (zob. Piročkinas, red., 1985: 105). Ten i inne pisemne dowody opisano również w liście do W. Łamańskiego z 2 lutego 1901 r., tylko tutaj dodatkowo podkreślono, że ta notatka była napisana czerwonym atramentem (tamże, 222–224). Najwyraźniej żandarmów ten czerwony atrament doprowadził do wściekłości. V. Labutis. Jonas Jablonskis i zakaz prasy litewskiej 25 przygnębiony, przebywający na zesłaniu językoznawca nie złożył broni12. Z Pskowa przesłał Akademii Nauk w Rosji „Słowo końcowe” pierwszego tomu słownika A. Juški (około 50 s.). Wspomina się tu między innymi, że osoby, które dostarczyły materiały do słownika, po wyjeździe zapisującego je badacza żandarmi czasami bez ceremonii przeszukiwali (Piročkinas, red., 1991: 143). Ponadto w 1903 r. J. Jablonskis odważył się przesłać czasopismu Varpas plik swoich wspomnień – jednak tylko o dzieciństwie, nauce, ukazaniu się Aušry, nawróceniu Kudirkasa, ale nic o pracy w Mitawie ani o swojej sprawie. Wspomnienia te podpisał szczególnym pseudonimem – „Kirvelis Nusmuko“ (Jablonskio raštai 1932: 69–73). J. Jablonskiemu zesłanie skrócono i zezwolono mu zamieszkać w Szawlach, ponieważ zbliżało się zniesienie zakazu druku. Jeszcze z Pskowa, w liście napisanym do Povila Višinskisa, J. Jablonskis dostrzegł w prasie rosyjskiej takie oznaki13. Wytrwałość narodu litewskiego w obronie litewskiej prasy na różne sposoby (niemały był w tym również wkład J. Jablonskisa), głosy rosyjskich ludzi nauki i niektórych urzędników, że zakaz ten się nie sprawdził14, rozpoczęty w całym Imperium Rosyjskim ruch rewolucyjny i niezadowolenie z wyniku wojny z Japonią – wszystko to w końcu wpłynęło na władze rosyjskie i 7 maja 1904 r. ogłoszono carskie zarządzenie znoszące ten zakaz. O zniesieniu zakazu druku J. Jablonskis dowiedział się w Szawlach z gazet. A carski ukaz natychmiast został ogłoszony po litewsku również w wileńskim kościele św. Mikołaja. Poruszeni ludzie zbierali podpisy, aby podziękować generał-gubernatorowi SwiatopolkowiMirskiemu, a nawet carowi. J. Jablonskis nie popierał takich podziękowań. 12 P. Mašiotas trafnie zauważył: „[i]m dotkliwszą karę ponosił Jablonskis, tym gorliwiej potem zabierał się do przerwanej pracy” (Mašiotas 1930: 46). 13 W tym czasie na łamach czasopisma Новое время doświadczony dziennikarz Siergiej Syromiatnikow, który pisał nie tylko w różnych rosyjskich, lecz także zagranicznych wydawnictwach prasowych, opublikował artykuł wskazujący, że władze wreszcie zainteresowały się rozwiązaniem kwestii czcionki litewskiej oraz że im szybciej zostanie zniesiony zakaz drukowania „ksiąg litewskich i żmudzkich czcionką litewsko-łacińską, tym korzystniejsze to będzie dla sprawy rosyjskiej” (Piročkinas, red., 1985: 393). 14 Sprawy prasy litewskiej drukowanej znakami litewsko-łacińskimi były rozpatrywane w różnych instytucjach Imperium Rosyjskiego przez ponad 7 lat: od 1896 r. do początku 1904 r. (por. Tyla 2004: 10). Byli zarówno obrońcy zakazu druku, jak i ci, którzy zgadzali się na jego częściową zmianę – zezwolenie na drukowanie literami łacińskimi jedynie elementarzy, modlitewników oraz kalendarzy – a także ci, którzy domagali się całkowitego zniesienia tego zakazu druku. Ciekawe, że przeciwnicy zniesienia zakazu wywodzili się głównie z Ministerstwa Oświaty Ludowej, natomiast jego zwolennicy – z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (K. Strolman, W. Plėvė i in.). Car powołał specjalny komitet, który postanowił unieważnić wszystkie wcześniejsze decyzje i rozporządzenia rządu rosyjskiego, „ograniczające piśmiennictwo litewskie i żmudzkie w jego dziełach; zezwolić, obok znaków rosyjskich, na używanie znaków łacińskich i innych”. Car zatwierdził uchwałę tego komitetu. 26 KULTURA JĘZYKA | 83 Listownie zaprosił Povila Višinskisa, aby natychmiast przyjechał do Szawli, a następnego dnia już obiecywał pojechać do Wilna, żeby zobaczyć, co robią wilnianie. J. Jablonskis za największe święto uważał dzień, w którym w Wilnie zaczęto wydawać dziennik „Vilniaus žinios”. Legalne litewskie gazety i kalendarze, pisane dobrą, zrozumiałą dla wszystkich polszczyzną, miały podnosić samoświadomość Litwinów; ponadto czekała jeszcze ciężka walka o litewskie szkoły i odpowiednie dla nich podręczniki. Litwa nadal była częścią Imperium Rosyjskiego, cenzura prasy nie zniknęła, wciąż rozwijała się polonizacja15. Trudna sytuacja szczególnie ciążyła sprawom szkolnictwa. W Wilnie zezwolono na nauczanie w języku litewskim w trzech szkołach, jednak władze nie przeznaczyły na to pieniędzy. Ludzie sami składali pieniądze na rzecz języka litewskiego, z których wypłacano pewną pensję także J. Jablonskisowi, który podjął się tej pracy. Na prowincji było jeszcze gorzej. W Szawlach i Poniewieżu, jak J. Jablonskis pisał w 1912 r. do J. Basanavičiusa, są tylko nauczyciele języka polskiego, a języka litewskiego tam nikt nie uczy. Jonas Jablonskis dobrze rozumiał znaczenie odzyskania prasy litewskiej, ale zdawał sobie również sprawę, jakich trudności trzeba będzie jeszcze doświadczyć w związku ze wzmacnianiem litewskości i sprawami języka litewskiego. Cenimy go jako krzewiciela ogólnego języka litewskiego, twórcę naszej gramatyki normatywnej, jednak powinniśmy oceniać go również jako działacza społecznego, bojownika o litewskość i prawa języka litewskiego. LITERATūRA Av i ž on is P. 1921: Jablonskis Mintaujoj, Revely, Pskove. – Lietuvių mokykla, Nr. 12. Av i ž on is P. 1930: Žodis kitas apie Joną Jablonskį. – Kalba 1 (2), 48–55. B a l č ikon is J. 1932: Trumpas [Jablonskio] gyvenimo aprašymas. – Jablonskio raštai 1, XI–XXX. Briancev P. D. 1891: П. Д. Брянцев. Очерк древней Литвы и запад ной России. – Русская литература в Литве: XIV–XX в. в., Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1998, 241–243. C yl ov N. I. (sud.) 1866: Н. И. Цылов. Сборник распоряжений графа Ми хаи ла Николаевича Муравьева. – Русская литература в Литве: XIV– XX в. в., Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1998, 213–217. 15 Prieš pat spaudos atgavimą polonizacijos mastais Lietuvoje laiške kun. J. TumuiVaižgantui baisėjosi ir Šatrijos Ragana (žr. Žėkaitė 1986: 142). V. Labutis. Jonas Jablonskis ir lietuvių spaudos draudimas 27 Cirkuliar 1885: Циркуляр по Варшавскому учебному округу, Nr. 9. ivinskij P., Sideravičius R., Masionienė B., Meržvinskaitė B. 1998: Русская литература в Литве: XIV–XX в. в. Хрестоматия, Vil nius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. Jablonskio raštai 1932: Jablonskio raštai 1. Visuomenės straipsniai. Sud. J. Balčikonis, Kaunas. L i t v i n s k a i t ė D. 2005: Kirilikos Evangelijų rašyba: Laurynas Ivinskis ir Jonas Kreščinskis. – Archivum Lithuanicum 7, 123–138. LukėnaitėGriciuvienė E. 2009: Konstancijos ir Jono Jablonskių šeima, Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus. M a š i ot as P. 1930: Šis tas iš Rygiškių Jono sunkaus gyvenimo. – Kalba 1 (2), 44–48. M e r k e l is A. 1930: Jonas Jablonskis. – Kalba 1 (2), 7–36. M e r k ys V. 1978: Nelegalioji lietuvių spauda kapitalizmo laikotarpiu (ligi 1904 m.), Vilnius: Mokslas. Merkys V. 1994: Draudžiamosios lietuviškos spaudos kelias 1864–1904 m., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. MUI 1872: Московскиe университетскиe известия, Nr. 1–4. Pa li o n i s J. (sud.) 1957: J. Jablonskis. Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Peckus V., Viliūnas V. 2005: Marijampolės mokytojai, Šiauliai: Saulės delta. P i roč ki n a s A. 1971: J. Jablonskio bylos medžiaga. – Kalbotyra 23 (1), 113–125. P i roč ki na s A. 1977: Prie bendrinės kalbos ištakų, Vilnius: Mokslas. P i roč ki na s A. 1980: Jonas Jablonskis, Kaunas: Šviesa. P i roč ki na s A. (sud.) 1985: Jono Jablonskio laiškai, Vilnius: Mokslas. P i roč ki na s A. (sud.) 1991: J. Jablonskis. Straipsniai ir laiškai, Vilnius: Mokslas. R u s e c k as P. 1929: Spaudos draudimo gadynė, Kaunas: Spaudos fondas. Sabaliauskas A. 1979: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija iki 1940 m., Vilnius: Mokslas. S m e t o n a A. 1930: Atsiminimų bruožai. – Kalba 1 (2), 37–44. S t a l iū na s D. (sud.) 2004: Raidžių draudimo metai, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. S u b a č i us G. 2006: Kazimiero Lelio ir Ipolito Liutostanskio lietuviškos kirilikos modeliai, 1887–1891. – Archivum Lithuanicum 8, 279–316. Ty la A. 2004: Lietuvių spaudos draudimo panaikinimo byla, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas.