Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos

Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego 277 PRZEGLĄDY, INFORMACJE Z DZIAŁALNOŚCI PAŃSTWOWEJ KOMISJI JĘZYKA LITEWSKIEGO (Opracowano na podstawie sprawozdania Komisji Języka z 2010 r.) PROGRAMY JĘZYKOWE Główne cele i zadania działalności Komisji Języka są realizowane poprzez wdrażanie programów językowych zatwierdzonych przez Rząd Republiki Litewskiej. W 2010 r. nadal realizowano program Normalizacji, używania, kształcenia i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015 oraz program Ochrony gwar i etnicznych nazw miejscowości na lata 2001–2010, a także program „Prawny i administracyjny nadzór nad językiem państwowym”. Większość prac realizowanych w ramach programów ma charakter ciągły. Zakończono opracowywanie kilku elektronicznych baz danych – Bazy historycznych etnicznych (pogranicza i peryferii Litwy) nazw miejscowości, Bazy danych kartotek „Atlasu języka litewskiego”, Korpusu tekstów gwarowych języka litewskiego oraz Bazy danych materiałów gwarowych obszaru północno-wschodnich wilnian. W ramach programu przygotowano i wydano w Instytucie Języka Litewskiego publikacje gwarowe – Teksty z okolic Dukszty Vytautasa Kardelisa, Vytautasa Kardelisa i in. Wschodni Auksztoci wilnianie oraz Asty Balčiūnienė i in. Wschodni Auksztoci kupiszkianie. W 2010 r. nadal organizowano ekspedycje w celu zbierania danych gwarowych, tworzono Cyfrową fonotekę gwar, opracowywano słowniki i teksty różnych gwar, przeznaczone do celów naukowych i dydaktycznych. W 2010 r. wyższym szkołom uniwersyteckim, kolegiom, bibliotekom publicznym powiatów, bibliotekom publicznym o znaczeniu państwowym i samorządowym zakupiono i bezpłatnie przekazano 1778 publikacji 48 tytułów – czasopisma naukowe i zbiory artykułów naukowych, słowniki terminologiczne, słowniki nazw miejscowości, teksty i słowniki gwarowe, monografie, wydania zabytków dawnego piśmiennictwa, podręczniki i inne książki. Ze środków tego programu nadal wspierano opracowywanie słowników terminologicznych i zabytków dawnego piśmiennictwa, nauczanie języka specjalistycznego w szkołach wyższych- 278 KULTURA JĘZYKA | 84 w szkołach, projekty badawcze, kursy języka państwowego dla mieszkańców Litwy posługujących się innymi językami, uzupełnianie Banku Terminologicznego Republiki Litewskiej elektronicznymi danymi słowników terminologicznych. PRAWNA OCHRONA JĘZYKA PAŃSTWOWEGO Komisji Oświaty, Nauki i Kultury Sejmu Republiki Litewskiej przedstawiono propozycję włączenia do projektu nowej redakcji ustawy o oświacie przepisu, zgodnie z którym nauczyciele w procesie kształcenia są zobowiązani do posługiwania się poprawnym językiem litewskim (przepis został włączony do ustawy). Sekretariat Komisji Języka przygotował projekt uchwały Rządu Republiki Litewskiej z dnia 7 lipca 2010 r. nr 998 „W sprawie uzgadniania terminów w projektach aktów prawnych Unii Europejskiej w języku litewskim”1. Celem tej uchwały jest zapewnienie jasności i precyzji postanowień projektów aktów prawnych Unii Europejskiej (dalej – UE) w języku litewskim oraz zgodności terminów tych projektów z terminami aktów prawnych Republiki Litewskiej. Zatwierdzono opis procedury uzgadniania terminów w projektach aktów prawnych UE w języku litewskim. Na jego podstawie instytucje państwowe są zobowiązane uzgadniać z Komisją Języka kwestie terminów otrzymywanych od instytucji UE. Ministerstwu Kultury przedstawiono uwagi dotyczące projektu uchwały Rządu Republiki Litewskiej „W sprawie zatwierdzenia koncepcji przewidywanej regulacji prawnej ustawy Republiki Litewskiej o mniejszościach narodowych”. Nie poparto postanowienia koncepcji, zgodnie z którym obok oficjalnych nazw obiektów topograficznych w języku państwowym można byłoby podawać również tradycyjne nazwy w językach mniejszości narodowych. Zdaniem Komisji Języka takie przedstawianie nazw nieoficjalnych zawężałoby zakres stosowania nazw oficjalnych w języku państwowym. Do Komitetu Edukacji, Nauki i Kultury Sejmu Republiki Litewskiej przedstawiono propozycje dotyczące projektu Przepisów dotyczących studiów doktoranckich: tekst rozprawy doktorskiej musi być napisany poprawnym językiem litewskim, niezbędne jest streszczenie rozprawy w języku litewskim (jeśli rozprawa została napisana w języku obcym), w przypadkach gdy obrona rozprawy odbywa się w innym języku, należy ją przetłumaczyć na język litewski. Uwzględniono wszystkie propozycje. Uchwałą Komisji Języka 8 października zatwierdzono program badań funkcjonowania i zmian ogólnego języka litewskiego, dialektów i innych odmian języka na lata 2011– 1 Valstybės žinios, 2010, Nr. 84-4417. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego 279 Program na 2020 rok. Cel programu – rozwijanie i wspieranie badań nad funkcjonowaniem języka litewskiego w środowisku wielojęzycznym oraz nad procesami zmian i wzajemnego oddziaływania ogólnego języka litewskiego, dialektów i innych odmian języka. WDROŻENIE USTAWY REPUBLIKI LITEWSKIEJ O BANKU TERMINÓW Kontynuowano prace nad uzupełnianiem i porządkowaniem internetowego źródła terminologii języka litewskiego – Banku Terminów Republiki Litewskiej. W ciągu roku w Banku Terminów opublikowano 1122 zatwierdzone artykuły dotyczące terminów używanych w aktach prawnych lub proponowanych do użycia w nich. Ogółem w Banku Terminów pod koniec 2010 r. znajdowało się 154 131 artykułów terminologicznych: 6240 zatwierdzonych, 146 770 proponowanych, 1121 artykułów dotyczących terminów niezalecanych. DZIAŁALNOŚĆ NORMALIZACYJNA I EKSPERCKA Odbyło się 7 posiedzeń Komisji Języka. Zorganizowano 93 posiedzenia podkomisji: Podkomisji Terminologicznej – 51, Podkomisji Podręczników – 14, Podkomisji Słownikowej – 11, Podkomisji Nazewniczej – 10, Podkomisji Wymowy i Akcentu – 3, Tymczasowej Podkomisji „Przewodnika tłumacza” − 2, grupy roboczej ds. opracowania projektu nowego programu – 2. Dla różnych instytucji i osób przygotowano około 300 opinii eksperckich dotyczących imion i nazwisk, nazw miejscowości, terminów i pojęć, nazw przedsiębiorstw i instytucji, języka dokumentów itd. Terminologia. Na posiedzeniach Komisji Języka rozpatrzono i pozytywnie oceniono rękopis Objaśniającego słownika terminów elektrotechnicznych, zatwierdzono 2 litewskie normy terminologiczne oraz ponad 1000 terminów z aktów prawnych. Przyjęto 4 decyzje protokolarne2 dotyczące litewskich nazw niektórych roślin. Na posiedzeniach podkomisji rozpatrzono 4 słowniki terminologiczne, 2 normy terminologiczne, nazwy roślin z różnych dokumentów UE, omówiono problematyczne nazwy roślin ozdobnych, skorupiaków i mięczaków. Rozpatrywano także pojedyncze terminy zgłoszone przez różne instytucje i organizacje. 2 Uchwały są publikowane na stronie internetowej Komisji Języka oraz w bazie aktów prawnych Sejmu Republiki Litewskiej. 280 KULTURA JĘZYKA | 84 Za pośrednictwem poczty elektronicznej i telefonicznie udzielono około 700 konsultacji w kwestiach terminologii, zastępowania wyrazów obcych, botaniki i nomenklatury zoologicznej. Konsultowano przede wszystkim tłumaczy, redaktorów i terminologów instytucji UE, a także litewskich urzędników państwowych, pracowników instytucji prywatnych oraz innych zainteresowanych. Nazwy miejscowości. Zaakceptowano wykaz „Nazwy miejsc Trakajskich jezior”, sporządzony przez dyrekcję Historycznego Narodowego Parku Trakajskiego. Danych toponimicznych Wileńszczyzny nie ma wiele, dlatego praca ta jest niezwykle cenna. Samorządom przekazano ponad 200 opinii dotyczących nazw miejscowości, głównie poprawności nazw ulic (oceniono ponad 1000 nazw). Uchwałami Komisji Języka doprecyzowano wykazy nazw państw świata, ich stolic, posiadłości i krain oraz nazw mieszkańców państw. Wydano trzeci tom Afryka przygotowywanego na zamówienie Komisji Języka słownika Nazwy geograficzne świata. Antarktyda. Australia. Oceania (Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii). Na posiedzeniach ekspertów omawiano kwestie adaptacji nazw geograficznych do przyszłego tomu Azja. Nazwy osobowe. W 2010 r. rozpatrzono ponad 200 wniosków dotyczących zmiany nazw osobowych. Najczęściej wyrażano życzenie skrócenia nazwiska poprzez rezygnację ze słowiańskich przyrostków patronimicznych -evič- (-avič-) (25) i -ausk- (10), w pozostałych przypadkach nazwiska skracano przez odrzucenie formantów -ajev-, -eck-, -ėn-, -in-, -insk-, -ov (-ovič, -ovsk-), -unsk-, -ušk-. Wspólnie ze spółką informatyczną UAB „NTSG” utworzono bazę danych imion i nazwisk obywateli Republiki Litewskiej oraz stronę internetową Komisji Języka – psvetainė vardai.vlkk.lt. Gramatyka, ortografia i interpunkcja. Tymczasowy podkomitet „Przewodnika tłumacza” rozpoczął konsultowanie autorów „Przewodnika tłumacza instytucji Unii Europejskiej”. Zadaniem podkomitetu było doradzanie autorom, aby publikacja w jak największym stopniu odpowiadała zasadom ogólnego języka litewskiego. Podkomitet złożony ze specjalistów w dziedzinie gramatyki, terminologii i tłumaczeń oraz redaktorów aktów prawnych rozpatrzył częściej stosowane w dokumentach UE standardowe sformułowania i zalecił warianty preferowane. Akcentuacja. Zalecenie „W sprawie akcentowania krótkich form rodzaju męskiego liczby pojedynczej i mnogiej mianownika imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego” zatwierdzone uchwałą protokolarną z 9 grudnia 2010 r.: uregulowano akcentowanie takich krótkich form, jak kalbąs, kalbą, tylįs, tylį, vaidinąs, vaidiną. W uchwale protokolarnej „W sprawie stosowania wariantów akcentuacyjnych” podkreślono, że zatwierdzone warianty akcentuacyjne (warianty) uważa się za równorzędne. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego 281 Leksyka. Uchwałą protokolarną z 28 października 2010 r. zatwierdzono zalecaną listę odpowiedników wyrazów obcych. Ocena podręczników. Podkomisja ds. oceny podręczników rozpatrzyła 47 podręczników do kształcenia ogólnego (niektóre podręczniki składały się z kilku części, łącznie rozpatrzono 74 rękopisy książek podręcznikowych). Oznaczenie potwierdzające poprawność językową od razu przyznano 53 książkom, a 17 książek zwrócono wydawnictwom do poprawy (trzy książki zwracano nawet trzykrotnie). W 2010 r. nie było podręczników całkowicie odrzuconych (które po raz trzeci nie spełniłyby wymogów poprawności). Takich podręczników nie ma już drugi rok, a więc przygotowywanie podręczników, w porównaniu z latami 2007 i 2008, znacznie się poprawiło. INNE PRACE Przygotowano i wysłano pisma do Ministerstwa Sprawiedliwości, Komitetu Prawa i Praworządności Sejmu oraz Departamentu Prawnego Sejmu w sprawie nie zawsze uzasadnionej złożoności języka aktów prawnych, z powodu której normy prawne bywają niezrozumiałe. Grupa robocza litewskiego fontu komputerowego „Palemonas”, stworzonego na zamówienie Komisji Języka, współpracując ze Wspólnotą Średniowiecznych Fontów Unikodowych (Medieval Unicode Font Initiative), stworzyła odmianę fontu przeznaczoną do gromadzenia i publikowania dawnych pism, nazwaną „Palemonas MUFI” (zob. http://www.mufi.info/fonts/). Udzielono około 36 000 konsultacji językowych, w tym przez internet około 13 200, telefonicznie około 22 800. Baza internetowego Banku Konsultacji Językowych została w ciągu roku uzupełniona o ponad 450 nowych wpisów, obecnie w banku znajduje się ponad 9 000 haseł. W dniach 22–26 lutego odbył się trzeci konkurs języka litewskiego „Czysty język – czysta głowa” (organizatorzy − SA „Tilde IT”, Ministerstwo Oświaty i Nauki, Państwowa Komisja Języka Litewskiego, agencja public relations Centrum Komunikacji Strategicznej). Celem konkursu jest zachęcanie uczniów do używania w środowisku elektronicznym litewskich znaków diakrytycznych i poprawnego języka litewskiego. W 2010 r. wzięło w nim udział osiem i pół tysiąca uczniów klas 6–10 z całej Litwy. Otrzymano 2011 11 21 JūRATĖ PALIONYTĖ Państwowa Komisja Języka Litewskiego al. Giedymina 60, LT-01110 Wilno [email protected]