Kalbos taisyklingumas ir naujas požiūris į preskriptyvizmo teoriją Latvijoje

D. STRELĒVICA-OŠIŅA. Poprawność językowa i nowe podejście do teorii preskryptywizmu na Łotwie 259 DACE STRELĒVICA-OŠIŅA Uniwersytet Łotewski POPRAWNOŚĆ JĘZYKOWA I NOWE PODEJŚCIE DO PRESKRYPTYWIZMU TEORIA NA ŁOTWIE SŁOWA KLUCZOWE: preskryptywizm, wpływ języka, socjolingwistyka, błędy językowe. Lingwistyczny preskryptywizm i jego przejawy w społeczeństwie łotewskim to aktualny temat, jednak w porównaniu ze światem zachodnim (zwłaszcza środowiskiem anglojęzycznym), gdzie preskryptywizm już dawno zwrócił uwagę językoznawców, jest on słabo zbadany. Poglądy dotyczące preskryptywizmu wyrażane są również na Litwie (Loreta Vaicekauskienė zasadniczo tak scharakteryzowała sytuację na Litwie: „Kiedy kodyfikacja języka ponosi porażkę, próbuje się zmusić do zmiany użytkowników, a nie normy” (Vaicekauskienė 2011), a także w innych państwach lub wspólnotach etnicznych, których doświadczenia historyczne i polityczne są podobne (później wrócimy do pytania, dlaczego i w jaki sposób doświadczenie to wiąże się z preskryptywizmem). Preskryptywizm istniał w historii narodów niemal zawsze i we wszystkich kulturach, od samego pojawienia się języka, zwłaszcza pisanego. Niemniej jednak w społeczeństwie postsowieckim pojęcie to, zwłaszcza wśród niespecjalistów językowych, nadal jest stosunkowo rzadko używane i znane. W łotewskiej literaturze lingwistycznej termin preskryptywizm pojawił się pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku – w artykułach Ievy Zaubergi (1998) i Andreja Veisberga (1999); jest on również używany w niektórych publikacjach autorki niniejszego artykułu (zob. Strelēvica 2002, 2004, 2005, 2007; Strelēvica-Ošiņa 2008a, 2008b, 2009, 2010a, 2010b, 2011 i in.). Czym zatem jest preskryptywizm? Podsumowując poglądy różnych językoznawców, można stwierdzić, że preskryptywizm to dążenie do poprawności językowej, a nawet więcej — świadome oddziaływanie na język, aby był poprawny i „czysty”. Często preskryptywiści (zwolennicy podejścia preskryptywnego) opierają się na założeniu, że jakość języka pogarsza się w porównaniu z jego wcześniejszym idealnym i akceptowalnym stanem, dlatego należy dążyć do powstrzymania tego negatywnego procesu poprzez ścisłe przestrzeganie norm językowych i unikanie, jak mówią, niepożądanych po- 260 KULTURA JĘZYKA | 84 kyčių kalboje. Termin naukowy (ang. prescriptivism) wywodzi się od słów prescribe (wypisać [leki itp.], zalecić, ustalić) i prescription (zalecenie, zarządzenie, recepta [na leki]), a te z kolei od łacińskich praescribere (dosłownie „pisać z przodu, na górze”, tzn. wydawać zalecenie) i praescriptio (zalecenie, zarządzenie). Czym jest poprawność językowa? Ponieważ poprawność zalicza się raczej do kategorii etycznych niż do nauki, socjolingwiści wciąż nie przedstawili dokładnej definicji tego zjawiska, choć mówiąc o stosunku człowieka do języka, nieuchronnie trzeba zetknąć się z pojęciem poprawności. Można przytoczyć hasło poprawność (correctness) zamieszczone w Słowniku terminów socjolingwistycznych brytyjskiego socjolingwisty Petera Trudgilla (A Glossary of Sociolinguistics, 2003), w którym pojęcie to nie jest definiowane, lecz opisuje się jedynie jego użycie: „W społecznościach językowych (speech communities), które charakteryzuje wyraźne skupienie (zob. fokusuotas1 (focused)), użytkownicy języka ojczystego często rozumieją, które formy językowe są poprawne, a które nie. Językoznawcy są zgodni, że za „niepoprawny” można uznać język użytkownika, dla którego dany język nie jest językiem ojczystym, jeśli występują w nim takie formy i sposoby użycia, których użytkownicy języka ojczystego nigdy by nie użyli, np.: „I am knowing him for many years“. Językoznawcy nie zgadzają się jednak, by formy używane przez użytkowników języka ojczystego mogły być uzasadnione oceniane jako niepoprawne. Wskazują oni, że gdy w ten sposób ocenia się formy szeroko rozpowszechnione, np.: „I done it“, ich podstawą jest ocena społeczna, związana29). Cytat ten doskonale charakteryzuje dwa poglądy rozpowszechnione we współczesnym społeczeństwie anglojęzycznym: 1) przekonanie, że jęs su valdžios, turto ir prestižo paplitimu bendruomenėje“ (Trudgill 2003: wszystko, czego człowiek używa w języku ojczystym, jest już, jak wynika z definicji, poprawne, 2) pogląd, że ocena poprawności językowej wiąże się przede wszystkim z władzą społeczną i prestiżem. Jak powstały te poglądy, czy są one uniwersalne? Pierwsze stwierdzenie od razu skłania do refleksji – czy wówczas, gdy użytkownik języka ojczystego przejmuje i zaczyna powtarzać używaną przez cudzoziemca „niepoprawną” 1 P. Trudgill zgadza się z teorią „skoncentrowanych” i „rozproszonych” wspólnot (focused and diffuse communities) Roberta Le Page’a i w innym miejscu swojego słownika definiuje je następująco: „Zgodnie z typologią wariantów językowych ustaloną przez brytyjskiego socjolingwistę Roberta Le Page’a niektóre wspólnoty językowe i warianty językowe są względnie „rozproszone” (diffuse), inne z kolei bardziej „skoncentrowane” (focused). [...] „Skoncentrowane” wspólnoty językowe to te, w których miała miejsce wyraźna standaryzacja i kodyfikacja języka, większość aprobuje stosowanie norm, użytkownicy języka troszczą się o „czystość” języka i o to, aby ich wariant językowy różnił się od innych [...]. W Europie wspólnoty językowe są wyraźnie skoncentrowane” (Trudgill 2003: 49–50). D. STRELĒVICA-OŠIŅA. Poprawność językowa i nowe podejście do teorii preskryptywizmu na Łotwie 261 forma — czy automatycznie staje się „poprawna“? Na to pytanie nie można odpowiedzieć jednoznacznie. W społeczeństwie łotewskim odpowiedź twierdząca zostałaby uznana za heretycką, ponieważ wpływ innych języków i innych narodowości na język łotewski często uważa się za zjawisko negatywne (szerzej o tym później). Nie można jednak zaprzeczyć faktowi, że na całym świecie języki zmieniają się w ten sposób – wskutek bezpośrednich kontaktów. Oczywiście wcześniej takie zmiany oceniano jako przejawy „niepoprawności“ (np. August Schlegel uważał, że z syntetycznej łaciny rozwinęły się analityczne języki romańskie, ponieważ barbarzyńcy, którzy podbili Rzym, nie nauczyli się dobrze łaciny, a później „Rzymianie [...], słysząc, że ich język brzmi niepoprawnie, sami zaczęli zapominać o jego prawach i naśladować żargon swoich nowych władców“ (Schlegel 1818: 24)). W naszych czasach przyjmuje się inne podejście. Należy wziąć pod uwagę, że żadna wspólnota anglojęzyczna w ciągu ostatniego tysiąclecia (od pojawienia się ludności francuskojęzycznej na Wyspach Brytyjskich w XI w.) nie zetknęła się na własnym terytorium z najeźdźcami mówiącymi innym językiem, obecnością uprzywilejowanego języka obcego i presją z jego strony. Od czasu, gdy w wyniku kontaktów języka angielskiego i francuskiego ukształtował się język średnioangielski (Middle English), poprzednik współczesnego języka angielskiego, wpływ innych języków na angielski nigdy więcej nie był tak duży, aby osoby anglojęzyczne przejmowały błędnie utworzone przez cudzoziemców konstrukcje gramatyczne (zapożyczenia leksykalne nie wpływają na strukturę języka). Zatem być może autorzy anglojęzyczni mogą rzeczywiście stanowczo twierdzić, że każda forma i konstrukcja używana przez użytkownika języka angielskiego jako języka o j c z y s t e g o jest poprawna. Jak zatem skomentować drugie twierdzenie P. Trudgilla, że ocena poprawności językowej jest w dużej mierze związana z władzą i prestiżem? Przed udzieleniem odpowiedzi na to pytanie należałoby przedstawić krótki zarys historyczny. W kulturach starożytnych dużą wagę do przestrzegania norm językowych przywiązywano przede wszystkim w tekstach i ceremoniach religijnych – jak wskazał Malcolm D. Hyman, gramatyki sanskrytu napisano, aby zapewnić poprawność języka wedyjskiego (Hyman 2002). Wiele uwagi poświęcano poprawności językowej również w starożytnym Rzymie – pisali o tym gramatycy, literaci, oratorzy i in. W wielu źródłach wskazuje się, że społeczeństwo rzymskie odróżniało znormalizowany i uporządkowany sermo urbanus (‘język / mowa miejska’) od zwykłego ludowego języka mówionego, czyli sermo rusticus (‘język / mowa wiejska’). Dbałość o poprawność językową wynikała z różnych przyczyn – z aspektu religijnego, z chęci zachowania poprawnego języka ogólnego jako 262 KULTURA JĘZYKA | 84 w okresie upadku imperii (Hyman 2002). Tradycja preskryptywizmu została zachowana także w średniowieczu, a szczególnie rozkwitła w okresie renesansu, kiedy powstały akademie przeznaczone bezpośrednio do nadzorowania poprawności i „czystości” języka – Accademia della Crusca we Włoszech, Académie française we Francji itd. W Anglii takich akademii nie było (choć istniały takie plany), jednak o pielęgnowanie języka aktywnie dbali gramatycy i autorzy słowników, którzy pisali o konieczności posługiwania się poprawnym językiem (zwłaszcza w XVIII wieku, uznawanym przez wielu za szczególny okres rozkwitu angielskiego preskryptywizmu, do którego jeszcze powrócimy). Należy podkreślić, że zanim upowszechnił się termin preskryptywizmu, zjawisko to bywało nazywane puryzmem – termin ten pojawił się w czasach renesansu we Francji, a później został przejęty przez język angielski i inne kultury. W Oxford English Dictionary (Oxford English Dictionary) przy haśle purism (‘puryzm’) zamieszczono fragment opublikowanej w 1804 roku pracy Williama Mitforda, w której wspomniano „to, co Francuzi nazywają puryzmem” (OED [1933] 1961). Z kolei przy haśle purist (‘purysta’) OED cytuje definicję zamieszczoną w wydanym w 1706 roku słowniku języka angielskiego Edwarda Phillipsa: „Purysta – ten, kto stara się mówić lub pisać porządnie i poprawnie” (OED [1933] 1961). W tym samym znaczeniu słowo to często używane było także w łotewskim językoznawstwie; na przykład Inta Freimane definiuje puryzm jako „niegodzenie się [...] z jakimkolwiek wypaczaniem języka” (Freimane 1993: 51) i wspomina jego przeciwieństwo – skłonność do antynormatywności, która „realizuje się poprzez negowanie konieczności świadomego ingerowania w proces językowy” (tamże). Zatem termin purizm używany przez I. Freimanė możemy w pewnym sensie uznać za synonim terminu preskryptywizm. symbolu statusu społecznego, z wysiłków mających chronić łacinę przed wpływem innych języków, szczególnie nasilonym po umocnieniu się Rzymu Dziś puryzm stosuje się głównie w węższym znaczeniu – określa się nim unikanie rzekomo niepożądanych zjawisk leksykalnych (najczęściej zapożyczeń z innych języków). Socjolingwista George Thomas nazywa ten rodzaj puryzmu puryzmem ksenofobicznym i podkreśla, że jest on najbardziej rozpowszechniony (Thomas 1991: 204–205). (Przejawy puryzmu w języku łotewskim omówiły Aina Blinkena, Ina Druviete, Vineta (Zoldnere) Poriņa oraz wspomniana już Andrejis Veisbergas.) Niemal tak długo jak sam preskryptywizm istnieją również przejawy negatywnego stosunku do niego – prawda, jedynie fragmentaryczne i znacznie słabiej udokumentowane niż założenia preskryptywne. Jako jednego z najbardziej znanych przeciwników dawnego preskryptywizmu należy wymienić żyjącego w IV–V w. ojca Kościoła Augustyna, który mówił: „Melius est reprehendant nos grammatici quam D. STRELĒVICA-OŠIŅA. Poprawność językowa i nowe podejście do teorii preskryptywizmu na Łotwie 263 non intellegant populi2“ (418 r.; Enarrationes in psalmos, 138, 20). Odrzucał przesadne przestrzeganie przyjętych norm, jeśli wskutek tego ignorowano zmiany językowe i rzeczywiste użycie języka. W XIX w. wyrażano poglądy, że naturalny rozwój języka jest bardziej pożądany niż preskryptywne porządkowanie i normalizacja. Socjolingwista John Earle Joseph podsumowuje: „Z punktu widzenia dziewiętnastowiecznego językoznawstwa naukowego standaryzacja języka była szkodzeniem naturalnemu stanowi języka”. Pogląd ten był jeszcze rozpowszechniony w drugiej połowie XX wieku (Joseph 1987: 9–10). Niemniej jednak zjawisko preskryptywizmu zostaje nazwane dopiero na początku XX wieku, kiedy negatywny stosunek do niego staje się oficjalną polityką. W tym czasie w Ameryce rozwijało się tak zwane językoznawstwo deskryptywne – pojęcie to początkowo stosowano do językoznawstwa synchronicznego. Rozwój deskryptywizmu był ściśle związany z głównymi kierunkami ówczesnego amerykańskiego językoznawstwa – językoznawstwem strukturalnym i antropologicznym. Jednym z zadań tego językoznawstwa był opis języków rdzennych mieszkańców Ameryki – Indian. Ponieważ języki te bardzo różniły się od języków indoeuropejskich pod względem typu morfologicznego (najczęściej były polisyntetyczne) i funkcji socjolingwistycznych (większość nie miała pisma i w sensie europejskim była niestandaryzowana), należało je obiektywnie i możliwie dokładnie opisać „z zewnątrz”, nie przejmując się zmianami językowymi, błędami użytkowników resp. odstępstwami od przyjętych norm itp. – wcześniej było to nieuniknione, gdy językoznawcy analizowali swoje języki ojczyste z „wewnętrznego”, emicznego3 punktu widzenia, a ponadto najczęściej ich standardowe warianty. Należy dodać, że z powodu braku zabytków piśmiennictwa historia języków dawnych mieszkańców Ameryki była praktycznie nieznana; języki można było opisywać tylko synchronicznie, bez przedstawiania sądów wartościujących i preskrypcji. Najprawdopodobniej skłoniło to językoznawców do zastanowienia się nad możliwością badania także innych języków (w tym angielskiego), z zachowaniem dystansu, oraz uznawania wszystkiego, co językoznawca w jakimś języku stwierdził i zarejestrował, za legalną i prawidłową część tego języka. Socjolingwista Richard Hudson uważa, że „jednym z najważniejszych osiągnięć językoznawstwa XX w. jest zniszczenie idei [...], że niektóre języki lub języków 2 „Lepiej niech już ganią nas gramatycy, niż żeby ludzie nas nie rozumieli.“ 3 W socjologii, antropologii i innych dziedzinach stosuje się dwa przeciwstawne pojęcia – podejście emiczne i etyczne. Terminów emic i etic, wywodzących się od phonemic (‘fonemiczny’) i phonetic (‘fonetyczny’), w 1954 r. zaczął używać amerykański językoznawca Kenneth L. Pike. Zgodnie z opiniami różnych ekspertów oznaczają one „wewnętrzne”, względnie „zewnętrzne” podejście do zjawiska charakterystycznego dla danej grupy, zależnie od tego, czy jest ono oceniane z punktu widzenia uczestnika grupy, czy obiektywnego badacza znajdującego się na zewnątrz. 264 KALBOS KULTŪRA | 84 odrzucona idea (na której w dużej mierze opiera się preskryptywizm), że język standardowy w tradycyjnym ujęciu jest variantai yra geresni už kitus“ (Hudson [1980] 2001: 203). Kitaip tariant – poprawniejszy od dialektów i socjolektów. Stopniowo sformułowana i już mająca status aksjomatu formuła, która w zachodnim, zwłaszcza anglojęzycznym językoznawstwie, jest powtarzana niezliczoną liczbę razy (często bezkrytycznie i bez zgłębiania jej treści) – „językoznawstwo jest deskryptywne, a nie preskryptywne”. Jeans Aitchison na przykład pisze: „Przede wszystkim i najważniejsze – j ę z y k o z n a w s t w o j e s t deskryptywne, a nie preskryptywne. Językoznawcę interesuje to, co zostało powiedziane, a nie to, co jego zdaniem powinno być mówione. On [...] nie tworzy praw dotyczących «poprawności»” (Aitchison 1978: 13; wyróżnienie autorki). Podobnie tę myśl wyrażają także inni autorzy. Pojęcie preskryptywizmu było stosowane w celu negatywnego scharakteryzowania tradycyjnego podejścia do języka i jego użycia; wiązano je z gramatyką normatywną oraz opracowywaniem poradników poprawnej pisowni i poradami „jak poprawnie mówić / pisać” – jak już wspomniano, tradycja ta w języku angielskim szczególnie rozkwitła w XVIII w. w Wielkiej Brytanii. Nierzadko lejtmotywem deskryptywizmu i antypreskryptywizmu (na Zachodzie socjolingwiści posługują się także tym terminem, określając poglądy i działania skierowane przeciwko preskryptywizmowi) jest hasło „Zostawcie język w spokoju”, zaczerpnięte z tytułu książki Roberta A. Halla Zostawcie swój język w spokoju (Leave Your Language Alone, 1950). Ciekawe, że w pierwszej połowie XX w. anglojęzyczni językoznawcy na ogół starali się ignorować preskryptywizm jako zjawisko wyraźnie przestarzałe i anachroniczne, a dopiero w drugiej połowie XX w. zaczęli uznawać go za zjawisko zasługujące na uwagę i przedmiot badań. Najlepiej stosunek anglojęzycznych badaczy wspomnianej dekady lat osiemdziesiątych do preskryptywizmu podsumowują słowa J. Josepha: „Im lepiej poznamy preskryptywizm, tym szybciej będziemy mogli całkowicie z niego zrezygnować” (Joseph 1987: 18). Podobnie sądzą James Milroy i Lesley Milroy w obszernej pracy Autorytet w języku. Badania preskrypcji językowych i standaryzacji (Authority in Language. Investigating Language Prescription and Standardization, 1985). Później, pod koniec XX wieku i na przełomie wieków, zjawisko preskryptywizmu zgłębiano jeszcze bardziej obiektywnie i konsekwentnie. Jako jedną z najważniejszych [prac] można wymienić wnioski socjolingwistki Deborah Cameron przedstawione w jej książce Higiena werbalna (Verbal Hygiene, 1995), zgodnie z którymi naturalne są nie tylko zmiany językowe, lecz także stosunek ludzi do nich oraz ich reakcja na nie (również negatywna); naturalna jest również troska o poprawność użycia języka. Jeśli język jest zjawiskiem społecznym, badacz języka nie powinien potępiać ani lekceważyć czynników społecznych. Z kolei antypreskryptywistyczna D. STRELĒVICA-OŠIŅA. Poprawność językowa i nowe podejście do teorii preskryptywizmu na Łotwie 265 ideologia, zdaniem D. Cameron, często jest nie mniej kategoryczna i lekceważąca procesy naturalne niż tradycyjny preskryptywizm: „Wielu językoznawców [...] uważa, że co do zasady odrzucili wszelki preskryptywizm. „Ale jeśli fraza «Zostawcie język w spokoju!» nie jest preskrypcją, to czym w takim razie jest?“ (Cameron 1995: 7). Można powiedzieć, że w świecie zachodnim preskryptywizm zaczęła rehabilitować socjolingwistyka, ponieważ zaczęła uzasadniać „nadzorowanie” poprawności językowej jako naturalne zjawisko właściwe wielu wspólnotom językowym i odrzuciła kategoryczne jego potępianie, które do tej pory propagowały inne kierunki językoznawstwa. Autorzy XX wieku najczęściej zarzucali preskryptywizmowi nienaukowość – niezrozumienie naturalnych zmian językowych i nieuzasadnione dążenie do ich powstrzymania, uznając je za „błędy“. Wielu antypreskryptywistów uważało, że świadome oddziaływanie na język jest niemożliwe. Brytyjski językoznawca David Crystal stwierdza: „Nie można powstrzymać zmian językowych. Mogą się Państwu nie podobać; mogą Państwo żałować, że w nė per nago juodymą negalite tam daryti jokios įtakos“ języku pojawiają się nowe elementy lub zapominane są dawne, jednak (Crystal [2006] 2007: 89; wyróżnienie autorki). Pogląd ten jest nieco przesadzony. Możliwe jest świadome oddziaływanie na język – świadczą o tym pomyślnie rozpowszechnione w języku angielskim poprawność polityczna i neutralność płciowa (gender-neutrality), gdy słowa he (‘on’) i man (‘mężczyzna, człowiek’) obecnie praktycznie nie są używane w znaczeniu ogólnym, nazywając osoby obu płci – o dużym podobieństwie między współczesną poprawnością polityczną a preskryptywizmem pisało już wielu autorów. (Być może należałoby wyciągnąć wniosek, że łatwiej jest rozpocząć zmienianie języka i wprowadzić te zmiany w życie, niż je powstrzymać.) O preskryptywizmie jako sposobie przeciwstawiania się zmianom Anne Curzan pisze: „Badacze historii języka angielskiego często bezrefleksyjnie przyrównywali wysiłki preskryptywistów do beznadziejnej, skazanej na porażkę walki z żywiołem natury – zmianami językowymi. W istocie, gdyby za sukces uznać powstrzymanie tych zmian, można by wówczas mówić o upadku preskryptywizmu. Znacznie bardziej złożonym pytaniem jest to, w jakim stopniu wysiłki preskryptywistów mogły wpłynąć zarówno na mówiony, jak i pisany język angielski, zwłaszcza jeśli uznajemy preskryptywizm za część procesu standaryzacji i kodyfikacji języka angielskiego.“ (Curzan 2009: 27). Przedstawiciele preskryptywizmu są często krytykowani za brak tolerancji i niedemokratyczność (spośród innych wariantów języka – dialektów i socjolektów – wywyższa się i uprzywilejowuje język ogólny), za dyskryminowanie ludzi (ze względu na używany przez nich język) itd. 266 KULTURA JĘZYKA | 84 Nieprzypadkowo we wcześniej cytowanej definicji P. Trudgilla wspomina się o społecznym wartościowaniu poprawności językowej, związanym z „rozprzestrzenieniem bogactwa i prestiżu w społeczności” (Trudgill 2003: 29). Jako doskonały przykład można również podać rozmowę Arto Svecėgo z australijskiego pochodzenia językoznawcą Dylanem Glynnem, opublikowaną 16 stycznia 2009 r. w łotewskiej gazecie Kultūras diena. Reprezentując typowy (a raczej stereotypowy) pogląd anglojęzycznych antypreskryptywistów, ten ostatni stwierdza: „Każdy lingwista z Zachodu zgodziłby się, że jeśli mówicie w swoim języku ojczystym i nie jesteście zmęczeni ani, powiedzmy, pijani, wszystko, co mówicie, jest pod względem językowym poprawne. Podstawową zasadą każdej lingwistyki jest deskrypcja, a nie preskrypcja. P r e s k r y p c j a jest fenomenem socjologicznym. Jest ona znacząca, jeśli jest częścią wyrazu struktur władzy w języku” (Svece 2009; wyróżnienie autorki). Takie twierdzenia w środowisku języka angielskiego są rzeczywiście logicznie uzasadnione. O absolutnej poprawności języka ojczystego już była mowa. Jeśli mówilibyśmy o preskryptywizmie jako o wyrazie władzy (siły), należałoby pamiętać, że od dawna w Wielkiej Brytanii istniało społeczeństwo klasowe, w którym przez całe stulecia jednym z najważniejszych wskaźników warstwy społecznej człowieka był używany przez niego język. Poprawny i zgodny z normami język standardowy, podobnie jak w klasycznym okresie starożytnego Rzymu, był oznaką najwyższych warstw społeczeństwa. Kwestia poprawności językowej stała się szczególnie aktualna w XVIII wieku, gdy człowiek zyskał możliwość awansu społecznego (upward mobility) i, dzięki swojej karierze, osiągnięciom, wykształceniu oraz umiejętności posługiwania się językiem standardowym, dostać się do wspomnianych warstw społeczeństwa. Socjolingwistka Lynda Mugglestone, opisując wyjątkową rolę poprawnej wymowy języka standardowego jako wskaźnika warstwy społecznej w XVIII wieku, posługuje się pojęciem „narodowej obsesji” (national obsession) (Mugglestone [1995] 2007: 5). Związek między preskryptywizmem, dbałością o poprawność językową a władzą społeczną i prestiżem jest nadal głęboko zakorzeniony w świadomości użytkowników języka angielskiego. Na przykład we wstępie do jednego ze współczesnych angielskich kompendiów jako oczywisty przywołuje się fakt, że dawniej popularne „reguły preskryptywne są często regułami społecznymi, które, jak się uważa, opisują mówiącego lub piszącego jako osobę wykształconą albo jako o s o b ę r e p r e z e n t u j ą c ą o k r e ś l o n ą w a r s t w ę s p o ł e c z e ń s t w a” (Carter, McCarthy 2006: 6; wyróżnienie autorki). Należy podkreślić, że do „popadnięcia w niełaskę” lingwistycznego preskryptywizmu przyczyniły się nie tylko nowe tendencje w językoznawstwie, lecz także różnorodne procesy społeczne i polityczne D. STRELĒVICA-OŠIŅA. Poprawność językowa i nowe podejście do teorii preskryptywizmu na Łotwie 267 związane z rozwojem idei demokracji, tolerancji oraz wspomnianej już poprawności politycznej. Być może wrogość wobec tradycyjnego preskryptywizmu wiązała się z wrogością wobec polityki, którą kierowano się w „złotym wieku” preskryptywizmu w Wielkiej Brytanii i innych podobnych państwach – imperializmem, tendencjami kolonialnymi, rasizmem i innymi odmianami dyskryminacji? Psycholingwista Steven Pinker, będąc zagorzałym krytykiem preskryptywizmu, ironicznie wypowiedział się w połowie XX wieku o politycznie zorientowanym „bojowym antypreskryptywizmie”: „W przeciwieństwie do niektórych przedstawicieli świata akademickiego lat sześćdziesiątych XX wieku nie sądzę, że nauczanie standardowego języka angielskiego jest narzędziem mogącym podtrzymywać patriarchalne kapitalistyczne panowanie białej rasy oraz że naród należy wyzwolić, aby każdy mógł pisać tak, jak chce.” (Pinker 1994: 399). Czy jednak rzeczywiście poglądy preskryptywne we wszystkich przypadkach wiążą się z hierarchią społeczną i władzą? Podejmowano pojedyncze próby analizowania w ten sposób także przejawów preskryptywizmu na Łotwie – można tu wspomnieć kilka publikacji Gaćisa Dilānsa w łotewskiej prasie z lat 2003–2005. Autor twierdzi, że „przekształcenie języka w symbol władzy zapewnia poszczególnym grupom preskryptywistycznie nastawionych językoznawców i ich zwolenników uprzywilejowany wpływ i władzę [...]” oraz że „nadmierna gramatykalizacja języka lub jego wyrafinowana stylizacja odgórna pozwala inicjatorom tego procesu zawsze czuć się lepszymi [...], postrzegać innych użytkowników języka jako drugorzędnych lub niekompetentnych” (Dilāns 2005). W innym artykule przejawy preskryptywizmu na Łotwie nazywa „namiętną odmianą kontroli społecznej” (Dilāns 2003). Niemniej jednak każdy, kto bliżej zapoznał się z historią kultury Łotwy i jej kontekstem społecznym, określiłby taką ocenę jako jednostronną, ponieważ z perspektywy kultury i doświadczeń anglojęzycznych ignoruje ona specyfikę sytuacji Łotwy (a także innych podobnych społeczności). Dlaczego sytuacja Łotwy jest inna? Według I. Freimane „język łotewski faktycznie nigdy nie istniał jako środek wyodrębniania klas uprzywilejowanych” (Freimane 1993: 40). Można sobie wyobrazić, że teoretycznie taka sytuacja mogła ukształtować się w okresie pierwszej Republiki Łotewskiej – jednak wspomniany okres był zbyt krótki, aby poprawność językowa zaczęła być wiązana z przywilejami i władzą. W narodzie łotewskim, który przez większą część swojej historii znajdował się pod władzą ludności mówiącej innymi językami, na przestrzeni pokoleń nie ukształtowała się elita społeczna wyróżniająca się wpływem politycznym i lepszym wykształceniem, do której ludzie z niższych warstw społecznych mieliby nadzieję się dostać, próbując nauczyć się mówić „popraw- 274 KULTURA JĘZYKA | 84 vidual. Proceedings of Canadian Studies Conference of Baltic States, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla, 64–72. S t r e l ē v i c a D. 2007: Tendencje puryzmu językowego w społeczeństwie: czynnik łagodzący napięcia w stosunkach międzyetnicznych? – Materiały międzynarodowej konferencji naukowej poświęconej 134. rocznicy urodzin akademika J. Endzelīna, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego LU, 66–67. S t r e l ē v i c a - O š i ņ a D. 2008a: Przejawy preskryptywizmu językowego na Łotwie i jego pozytywne skutki uboczne. – Linguistica Lettica 17, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego LU, 78–91. S t r e l ē v i c a - O š i ņ a D. 2008b: The Benefits of Language Conflict: Quebecois and Latvian Experiences. – Canadian Mosaic. Materiały z dorocznej konferencji Canadian Studies na temat krajów bałtyckich z 2006 roku w Rydze, Rīga: Łotewskie Stowarzyszenie Badań Kanadyjskich, 51–62. S t r e l ē v i c a - O š i ņ a D. 2009: Dialekt jako źródło komizmu: aspekty socjolingwistyczne i socjohistoryczne. – Antiquitas Viva 3. Studia Classica, Ryga: LU Wydawnictwo Akademickie, 108–127. S t r e l ē v i c a - O š i ņ a D. 2010a: Właściwy człowiek, właściwy język czy właściwe słowo? Trzy kierunki preskryptywizmu i sytuacja na Łotwie. – Materiały międzynarodowej konferencji naukowej poświęconej 137. rocznicy urodzin akademika J. Endzelīna, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego LU, 55–56. S t r e l ē v i c a - O š i ņ a D. 2010b: Rozumienie poprawności językowej oraz przyczyny i skutki preskryptywizmu: doświadczenia Łotwy i świata, Streszczenie pracy doktorskiej, Ryga: Uniwersytet Łotewski. Strelēvica-Ošiņa D. 2011: Dlaczego chcemy, żeby język był poprawny? Wgląd w historię, teorię i praktykę preskryptywizmu, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego LU. S ve c e A. 2009: Kto potrafi mówić po łotewsku? [Wywiad z Dylanem Glynnem]. – Kultūras Diena, 16 stycznia. T h o m a s G. 1991: Czystość językowa, Londyn i Nowy Jork: Longman. Trudgill P. 2003: Słownik socjolingwistyki, Edinburgh University Prasa. Va i c e k a u s k i e n ė L . 2011: „Nacjonalizacja” języka: Sto lat standardowego języka litewskiego. – T. Kristiansen & N. Coupland, red. Języki standardowe i standardy językowe w zmieniającej się Europie, Oslo: Novus, Ve i s b e r g s A . 105–112. 1999: Kategoria rodzaju w słownikach łotewskich. – Linguistica Lettica 5, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego LU, 48–59. Z a u b e r g a I . 1998: Odzwierciedlenie percepcji leksyki nieliterackiej w tłumaczeniach łotewskich. – Linguistica Lettica 2, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego, 89–100. Otrzymano 2011 10 24 D. STRELĒVICA-OŠIŅA. Poprawność językowa i nowe podejście do teorii preskryptywizmu na Łotwie 275 LANGUAGE CORRECTNESS AND A NEW PERCEPTION OF THE THEORY OF PRESCRIPTIVISM IN LATVIA Streszczenie Niniejszy artykuł podsumowuje (i szerzej rozwija) część moich wcześniejszych badań nad kwestiami poprawności językowej oraz przejawami preskryptywizmu językowego na Łotwie. W przeciwieństwie do świata anglojęzycznego, gdzie preskryptywizm został rozpoznany, nazwany i skrytykowany (jako nienaukowy, społecznie nietolerancyjny i niedemokratyczny) już niemal sto lat temu, w kulturze łotewskiej dopiero od około dziesięciu lat postawy preskryptywne przyciągają uwagę socjolingwistów, a ponadto zaczęto je określać terminem „preskryptywizm”. Jednak dążenie do poprawności językowej zawsze było na Łotwie dość intensywne (i zwykle wiązało się z kwestiami tożsamości narodowej). Moje badania doprowadziły mnie do nowych spostrzeżeń w teorii preskryptywizmu (większość z nich można znaleźć w mojej rozprawie doktorskiej z 2010 roku oraz w książce opublikowanej następnie w 2011 roku). Zaproponowałem nową klasyfikację preskryptywizmu, obejmującą trzy główne typy: 1) Preskryptywizm zorientowany na człowieka to typ preskryptywizmu znany (i krytykowany) w kulturze anglojęzycznej, gdzie poprawność językowa jest historycznie związana z „poprawnością” społeczną danej osoby, a ludzie próbowali doskonalić swoje kompetencje językowe, aby zaznaczyć lub umocnić swoje miejsce w hierarchii społecznej. Antypreskryptywiści, czerpiąc z tego doświadczenia, postrzegają preskryptywizm językowy jako oparty głównie na przestarzałych wyobrażeniach o prestiżu i władzy społecznej. 2) Preskryptywizm zorientowany na język to typ preskryptywizmu, który próbuje „ocalić” język przed rzekomą degradacją, zwłaszcza jeśli jest ona spowodowana wpływem innych języków. Jest on charakterystyczny dla społeczności, które były zdominowane przez alofoniczne grupy etniczne (lecz mimo to z powodzeniem zachowały swój język i nadal używają go we wszystkich funkcjach socjolingwistycznych), takich jak społeczność łotewska z historycznym doświadczeniem niemieckiej i rosyjskiej dominacji politycznej i językowej. Społeczności te często postrzegały ochronę swojego języka oraz jego poprawności i „czystości” jako symbol i inspirację dla narodowej pewności siebie oraz politycznego protestu. Temu rodzajowi preskryptywizmu i puryzmu przypisywano niekiedy ksenofobię i nietolerancję etniczną. Jednakże, jak sugerują dowody, wspólnoty językowe, które przypisują wielką wagę językowi jako podstawie tożsamości narodowej oraz kwestiom językowym w ogólności (w tym preskryptywnej i purystycznej dbałości o poprawność językową), są w stanie utrzymywać kontrowersje etniczne w sferze języka i unikać agresji fizycznej. 3) Preskryptywizm zorientowany na błędy jest typem preskryptywizmu, który może współistnieć równolegle z którymkolwiek z dwóch pierwszych typów. Jest to tendencja do stygmatyzowania i 276 KULTURA JĘZYKA | 84 eliminowania pewnych „popularnych” (często spotykanych i/lub krytykowanych), rzeczywistych lub wyobrażonych błędów językowych. Ten typ preskryptywizmu można zaobserwować w wielu kulturach i jest on czasami postrzegany przez odbiorców krytyki jako pragnienie preskryptywistów, by psychologicznie upokorzyć innych ludzi. Niniejszy artykuł omawia również niektóre inne aspekty preskryptywizmu i poprawności językowej, takie jak kwestionowanie popularnego poglądu w językoznawstwie anglojęzycznym, że wszystkie formy wypowiadane przez rodzimych użytkowników języka są z definicji poprawne. Choć może to być prawdą w odniesieniu do języka angielskiego (w którym przez ostatnie tysiąclecie dominująca obecność języka obcego nie wywarła znacznego wpływu na jego gramatykę), prawdopodobnie nie powinniśmy zakładać, że w jakiejkolwiek innej wspólnocie językowej forma lub konstrukcja używana niegramatycznie przez osoby niebędące rodzimymi użytkownikami języka i powtarzana w ten sam sposób przez jednego lub większą liczbę rodzimych użytkowników języka automatycznie staje się poprawna. SŁOWA KLUCZOWE: preskryptywizm językowy, dominacja językowa, socjolingwistyka, błędy językowe. DACE STRELĒVICA-OŠIŅA Uniwersytet Łotewski Instytut Języka Łotewskiego Akadēmijas laukums 1, pok. 902, Ryga LV-1050 [email protected]