Dėl veiksmažodžio „garsinti“ kirčiavimo normos

178 Kultura Języka | 84 VIDAS KAVALIAUSKAS Lietuvos edukologijos universitetas O CZASOWNIKU NORMY AKCENTOWANIA CZASOWNIKA GARSINTI Słowa kluczowe: czasownik z przyrostkiem, norma akcentowania, wariant akcentowania, rzeczywiste użycie. w pracach i słownikach oraz leksykonach dotyczących akcentologii języka litewskiego norma akcentowania czasownika garsinti (: gasas; garsùs, -, gasų, -ią) była bardzo zmienna: gársinti, gársina, gársino (MKŽ 172; Vaitkevičiūtė 2004: 165); garsnti, garsna, garsno (lV 262; rŽ 204); garsnti, garsna, garsno i gársinti, gársina, gársino (Kamantauskas 1929: 39); gársinti, gársina, gársino i garsnti, garsna, garsno (lKŽ III 142; lKtŽ 103; būga 1958: 441; laigonaitė 2002: 103; stundžia 1995: 140; Vitkauskas 1995: 27, 80); gársinti, gasinti, garsnti (Derksen 1996: 350). Normatywny Słownik współczesnego języka litewskiego podawał dwa warianty akcentowania: gársinti, gársina, gársino oraz garsnti, garsna, garsno (DŽ1 199, DŽ2 164, DŽ3 166, DŽ4 166, DŽ6e). Wielu dziennikarzy radiowych i telewizyjnych nauczyło się proponowanej prestiżowej normy akcentowania tego czasownika – i teraz nierzadko słyszymy, jak informują, kto nagłośnił filmy lub audycje. bardziej świadomi użytkownicy języka również nauczyli się tak akcentować, choć w mowie prawdopodobnie wybraliby inny wariant akcentowania (z intonacją tvirtagalė w rdzeniu) (wariant z metatonią akutową jest słabo wspierany przez użytkowników języka). Tokio tipo priesagos -inti veiksmažodžiuose galima akūtinė metatonija: gárbinti, gárbina, gárbino (: garb, gabę), káltinti, káltina, káltino (: katas, -à), mérginti, mérgina, mérgino (: mergà, megą), svéikinti, svéikina, svéikino (: svekas, -à), švéntinti, švéntina, švéntino (: šveñtas, -à), vértinti, vértina, vértino (: vetas, -à; vert, vetę) i in. V. KaValIausKas. O normie akcentowania czasownika garsinti 179, ale bynajmniej nie jest ona regularna. w języku ogólnym jest mnóstwo przykładów, w których zachowuje się intonację tvirtagalė wyrazu podstawowego: añtrinti, añtrina, añtrino (: añtras, -à), daũsinti, daũsina, daũsino (: daũsos), jaũsminti, jaũsmina, jaũsmino (: jaũsmas), skabinti, skabina, skabino (: skambti, skaba), spatinti, spatina, spatino (: spartùs, -; spatų, -čią), taũtinti, taũtina, taũtino (: tautà, taũtą), (į)vakinti, (į)vakina, (į)vakino (: vakas), vadinti, vadina, vadino (: vadas), žiaũrinti, žiaũrina, žiaũrino (: žiaurùs, -; žiaũrų, -ią) i in. (zob. Kavaliauskas 2000: 54–55; 68–72; Kavaliauskas 2011: 125). Istnieją zalegalizowane warianty akcentuacyjne – dáilinti i dalinti, dárdinti i dadinti, márminti i maminti, ráininti i raninti, skáidrinti i skadrinti, támsinti i tasinti i in. (Kavaliauskas 2000: 53–72; Kavaliauskas 2005: 114–118; Kavaliauskas 2011: 124–125). Państwowa Komisja Języka Litewskiego (dalej – VlKK) w 2005 r. doprecyzowała normę akcentuacyjną czasownika garsinti – zrezygnowano z praktycznie w ogóle niestosowanego w języku wariantu akcentowania przyrostkowego i zalegalizowano często używany w języku wariant akcentowania rdzenia z akcentem akutowym: gársinti, gársina, gársino oraz gasinti, gasina, gasino. Takie warianty akcentuacyjne wskazuje się również w najnowszej literaturze akcentologicznej (Mikulėnienė, Pakerys, stundžia 2008: 260; stundžia 2009: 220). Czy taka propozycja VlKK znajduje poparcie wśród użytkowników języka? W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie w latach 2008–2011 przeprowadzono badanie użycia tego czasownika w czterech regionach Litwy: na Dzukii (Veisiejai i okolice), na Suwalszczyźnie (miasto i rejon Vilkaviškis), na Auksztocie (Utena i Ignalina) oraz na Żmudzi (miasto Raseiniai i okoliczne miejscowości). W badaniu wzięło udział 800 osób, po 200 z każdego regionu. Respondentów poproszono o przeczytanie zdań z badanym czasownikiem (nie wiedzieli oni, że badane jest akcentowanie jednego słowa). Podczas czytania przez respondentów podanych zdań Mūsų šalį garsina daug įžymių žmonių i Operatorius įgarsino šį filmą w ankietach zaznaczano, który wariant akcentowania badanego czasownika został wybrany. W badaniu wzięli udział losowo wybrani respondenci w różnym wieku (od 17 do 81 lat). Otrzymano następujące wyniki (zob. tabelę i ryc.): 180 Kalbos Kultūra | 84 lENtElĖ. Akcentowanie czasownika garsinti w poszczególnych regionach Litwy region Gársinti Garsnti Gasinti Dzukija 21 (10 proc.) 0 (0 proc.) 179 (90 proc.) Suwalszczyzna 3 (1 proc.) 0 (0 proc.) 197 (99 proc.) Auksztota 23 (11,5 proc.) 0 (0 proc.) 177 (88,5 proc.) Żmudź 34 (17 proc.) 0 (0 proc.) 166 (83 proc.) PaV. Badanie ogólnych tendencji akcentowania czasownika garsinti wykazało, że uchwała VlKK o rezygnacji z wariantu akcentowania sufiksalnego jest całkowicie uzasadniona – żaden respondent nie wybrał tego wariantu akcentowania. Prestiżowy wariant akcentowania z metatonią gársinti nie jest silnie wspierany w rzeczywistym użyciu – tylko 1 proc. Suwalszczan wybierało podstawowy wariant akcentowania, nieco więcej respondentów robiło to na Dzukiji, Auksztocie i Żmudzi (odpowiednio 10, 11,5 i 17 proc. ankietowanych) (por. stundžia 1995: 138). Wszędzie przekonująco dominował wariant akcentowania rdzenia z akcentem inicjalnym gasinti. Wyniki tego badania potwierdzają ogólne tendencje użycia wariantów akcentowania czasownika garsinti, które odnotował również prof. antanas Pakerys – ankieta przeprowadzona wśród studentów wykazała, że wariant akcentowania sufiksalnego nie jest używany, a dominuje wariant akcentowania rdzenia z akcentem inicjalnym: išgasinti (35) i išgársinti (6) (zob. Pakerys 2002: 336). Przeprowadzona w 2011 r. ankieta wśród 50 studentów lituanistów Wydziału Lituanistyki Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego, którzy nie odbyli kursu akcentologii, wykazała jeszcze wyraźniejsze V. KaValIausKas. W odniesieniu do normy akcentowania czasownika garsinti 181 tendencje używania tego czasownika: išgasinti (48) i išgársinti (2). zatem wyniki wszystkich badań popierają propozycję VLKK, aby zalecać dwa warianty akcentowania tego czasownika. Niemniej norma akcentowania czasownika garsinti, po uwzględnieniu tendencji rzeczywistego użycia, mogłaby w przyszłości zostać ponownie doprecyzowana poprzez zamianę miejscami wariantów akcentowania: gasinti i gársinti. wariant z akcentowaną intonacją rosnącą rdzenia jest bardziej popierany przez użytkowników języka, ponadto nie koliduje z istniejącym systemem akcentowania czasowników z przyrostkiem -inti. Podobna praktyka występowała również wcześniej: w poprzednich wydaniach DŽ usankcjonowano warianty akcentowania czasownika sausinti (: saũsas, -à) bez metatonii i z metatonią – saũsinti i sáusinti (DŽ1, DŽ2), natomiast w DŽ3, DŽ4, DŽ6e pozostawiono jedynie wariant z akcentowaną intonacją rosnącą rdzenia bez metatonii – saũsinti; w DŽ1 proponowano akcentowanie czasownika váizdinti z akcentem na początku rdzenia, natomiast w DŽ2 zmieniono normę akcentowania, usankcjonowano jako jedyny wariant z akcentowaną intonacją rosnącą rdzenia vazdinti. WNIOSKI 1. Decyzję Państwowej Komisji Języka Litewskiego o doprecyzowaniu normy akcentuacyjnej czasownika garsinti, rezygnując z wariantu akcentowania sufiksalnego i podając oba warianty akcentowania – rdzenia z akcentem inicjalnym i rdzenia z akcentem nieinicjalnym – popiera rzeczywiste użycie języka. Potwierdzają to przeprowadzone w czterech regionach Litwy badanie akcentowania tego czasownika oraz dane z ankiet studenckich. 2. Wyniki badania wykazały, że nowo zalegalizowany wariant z akcentem nieinicjalnym rdzenia gasinti jest bardzo popularny i wyraźnie wyprzedza podstawowy wariant z akcentem inicjalnym rdzenia gársinti. Spośród 800 respondentów wariant z akcentem nieinicjalnym rdzenia wybrało aż 719 (90 proc.) ankietowanych. 3. Być może należałoby ponownie doprecyzować normę akcentuacyjną tego czasownika, zamieniając warianty miejscami – wariant z akcentem nieinicjalnym rdzenia gasinti jest bardziej popierany przez rzeczywiste użycie języka i nie narusza istniejącego systemu akcentowania czasowników z sufiksem -inti. lItEratūra Ir ŠaltINIaI b ū g a K. 1958: Rinktiniai raštai 1. sud. Zigmas Zinkevičius, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. D e r k s e n r. 1996: Metatony in Baltic, amsterdam-atlanta: rodopi. DŽ1 – Słownik współczesnego języka litewskiego. red. odp. J. Kruopas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1954. 182 Kultura Języka | 84 DŽ2 – Słownik współczesnego języka litewskiego. red. odp. J. Kruopas, Wilno: Mintis, 1972. DŽ3 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. s. Keinys, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. DŽ4 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. s. Keinys, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 2000. DŽ6e – Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. s. Keinys, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006. Kamantauskas V. 1929: Krótka nauka o akcencie języka litewskiego. 2. Słownik akcentu, Kowno: Wydawnictwo „Švyturys“. Kavaliauskas V. 2000: Akcentuacja czasowników sufiksalnych ogólnego języka litewskiego, Wilno: „Algarvė“. K a v a l i a u s k a s V. 2005: O normach akcentuacji niektórych czasowników sufiksalnych. – Kultura języka 78, 111–127. K ava l i a u s k a s V. 2011: system akcentuacji czasowników sufiksalnych we współczesnym języku litewskim. – Biuletyn Gruzińskiej Narodowej Akademii 123–131. Nauk 5 (3), lKŽ III – Słownik języka litewskiego 3. red. odp. K. ulvydas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956. l a i g o n a i t ė a. 2002: Akcentologia języka litewskiego, Wilno: „Gimtasis žodis“. lV – Podręcznik języka litewskiego. oprac. P. skardžius, s. barzdukas, J. M. laurinaitis, bielefeld: wspólnota litewskich uchodźców, 1950. lKtŽ – Słownik wymowy języka litewskiego. oprac. V. Vitkauskas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2001. Mikulėnienė D., Pakerys a., stundžia b. 2008: Przewodnik po akcentowaniu ogólnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. MKŽ – Dydaktyczny słownik ortografii i akcentowania języka litewskiego. oprac. P. Kniūkšta i a. lyberis, Kowno: Šviesa, 1996. Pa k e r y s a. 2002: Akcentologia 2, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. rŽ – Słownik ortografii języka litewskiego. red. K. Gasparavičius, N. Grigas, J. lazauskas, K. ulvydas, a. Žirgulys, Kowno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, Słowników i Literatury Naukowej, 1948. stundžia b. 1995: System akcentuacji ogólnego języka litewskiego, Wilno: Petro ofsetas. s t u n d ž i a b. 2009: Akcentologia ogólnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Vaitkevičiūtė V. 2004: Akcentuacja ogólnego języka litewskiego, Kowno: Šviesa. V i t k a u s k a s V. 1995: Podręcznik akcentuacji języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Otrzymano 2011 06 14 V. KaValIausKas. O normie akcentowania czasownika garsinti 183 oN tHE aCCENtuatIoN NorM oF tHE VErb GARSINTI Streszczenie W pracach językoznawczych dotyczących akcentologii litewskiej, a także w słownikach i publikacjach informacyjnych, występowały znaczne wahania w normie akcentuacyjnej czasownika garsinti (‘brzmieć, oznajmiać, obwieszczać’). Normatywny słownik współczesnego języka litewskiego (Dictionary of Contemporary Lithuanian) podaje dwa warianty akcentowania: akcentowanie rdzenia na intonacji ostrej (gársinti, gársina, gársino) oraz akcentowanie przyrostka (garsnti, garsna, garsno). Sufiksalny wzorzec w rzeczywistym użyciu niemal całkowicie zanikł. W 2005 roku Państwowa Komisja Języka Litewskiego zmieniła normę akcentuacyjną czasownika, odrzucając wzorzec sufiksalny i zatwierdzając popularny wariant z akcentem cyrkumfleksowym na rdzeniu, por. odpowiednio gársinti i gasinti. Badania nad użyciem czasownika w trzech różnych regionach Litwy wykazały, że nowo zatwierdzony wariant akcentuacji z akcentem cyrkumfleksowym na rdzeniu jest popularniejszy niż główny wariant akcentuacji z akcentem akutowym na rdzeniu (por. odpowiednio 90 procent i 10 procent). Uwzględniając rzeczywiste użycie oraz tendencje w akcentuacji sufiksu czasownikowego -inti, w artykule proponuje się określić normę akcentuacyjną czasownika w następujący sposób: wzorzec akcentuacji z akcentem cyrkumfleksowym na rdzeniu powinien być podawany jako wariant główny, podstawowy (gasinti), a wariant akcentuacji z akcentem akutowym na rdzeniu — jako drugorzędny (gársinti). SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki sufiksalne, norma akcentuacyjna, warianty akcentuacji, rzeczywiste użycie. VIDas KaValIausKas Lietuvos edukologijos universitetas ul. T. Ševčenki 31, lt-03111 Wilno [email protected]t