Parūpinamieji veiksmažodžiai „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“

GERTRŪDA NAKTINĖNĖ Instytut Języka Litewskiego CZASOWNIKI KURATYWNE SŁOWNIK LITEWSKIEGO JĘZYKA OGÓLNEGO SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, czasowniki kuratywne, użycie, normowanie, słownik UWAGI WSTĘPNE Podczas opracowywania Słownika litewskiego języka ogólnego (dalej – BŽ) w Centrum Leksykografii Instytutu Języka Litewskiego doprecyzowywane są niektóre normy języka ogólnego, fakty oraz sposób ich przedstawienia. Jedną z grup czasowników, wprawdzie nieliczną, lecz sprawiającą trudności użytkownikom języka ogólnego, osobom dbającym o kulturę języka i leksykografom, stanowią czasowniki kuratywne. W gramatyce współczesnego języka litewskiego czasowniki kuratywne uznaje się za odmianę czasowników przechodnich; podkreśla się, że jest to „odrębna, choć nieliczna grupa znaczeniowa, mająca wyraźne cechy formalne odróżniające ją od innych” (DLKG 287; LG 226). „Tworzy się je od czasowników przechodnich za pomocą przyrostka -dinti i oznaczają czynność, dzięki której zapewnia się, że coś się wydarzy lub zostanie zrobione przez innych wykonawców. Por.: budować dom: zlecić budowę domu (przy pomocy budowniczych, fachowców), wykuwać pierścionek: zlecić wykucie pierścionka (u kowala), tkać wstążkę: zlecić tkanie wstążki (u tkaczki)” (DLKG 287). Jak się stwierdza, czasowniki kuratywne (kauzatywne) nazywa się także czasownikami przyczynowymi o znaczeniu nieaktywnym. Podstawę ich tworzenia stanowią czasowniki oznaczające czynność aktywną (najczęściej o znaczeniu sekwentywnym) (DLKG 399). WŁAŚCIWOŚCI KOMPONENTÓW ZDAŃ Z CZASOWNIKAMI SPRAWIAJĄCYMI ORAZ RÓŻNICE W ICH PREZENTACJI LEKSYKOGRAFICZNEJ O formalnych i semantycznych właściwościach czasowników sprawiających oraz kryteriach ich odróżniania od czasowników kauzatywnych i innych napisano już wiele (LKG II 25, 265; Jakulienė 1975; Paulauskienė 1979: 12, 1994: 286; LKM 150 KALBOS KULTŪRA | 84 110, Savičiūtė 1984: 73–78, 1985: 236–251, 1986: 206–209, 1995: 129–141 i in.). Poza innymi ważnymi kryteriami formalnymi i semantycznymi, na podstawie prac Friedricha Kurschata, Jonasa Jablonskisa i innych autorów (Kurschat 1876: 122; Jablonskis I 289; LKM 110), za najważniejszą cechę odróżniającą czasowniki sprawiające uznaje się obecność dodatkowego podmiotu, tj. podmiotu pośredniczącego, na poziomie głębokim, a niekiedy również powierzchniowym zdania kuratywnego (tj. zdania z czasownikiem sprawiającym). Na podstawie danych LKŽ i DŽ₂ zbadano właściwości semantyczne komponentów głębokiego poziomu zdań kuratywnych oraz ustalono prawidłowości uzgodnienia semantycznego (zgodności semantycznej) (Savičiūtė 1985: 236–251). Wyłoniły się z nich (zob. tabelę „Uzgodnienie semantyczne na głębokim poziomie zdań kuratywnych”, tamże, s. 239) trzy główne sytuacje, które można opisać następującymi peryfrazami: 1) „podmiot mający władzę rozkazywania troszczy się o to, rozkazuje, by ktoś (sługa, kat itp.) coś zrobił”, np.: Król kazał mu ściąć głowę; 2) „zleceniodawca (jakaś osoba, która nie umie lub której trudno wykonać określoną pracę) troszczy się o to, zleca, by ktoś (specjalista z danej dziedziny, rzemieślnik, mistrz itp.) coś zrobił”, np.: tkać (pasy), kazać wykonać (nagrobek), kazać wykuć (krzyż), kazać zrobić na drutach (sweter), kazać uszyć (buty, płaszcz), kazać zbudować (dom, kościół, pałac), kazać sporządzić (testament) itp.; Biskup kazał zbudować kościół; 3) „jakaś osoba troszczy się o to, prosi, poleca, by ktoś (jakiś pośrednik) coś zrobił”, np.: kazać napisać (list) itp. Jak wykazały dane zgromadzone na potrzeby artykułów hasłowych BŽ, w użyciu języka ogólnego zachowała się głównie druga i w niewielkim stopniu trzecia podgrupa czasowników sprawiających. Czasowniki z pierwszej podgrupy odzwierciedlają realia przeszłości i zwykle są potrzebne przy pisaniu lub opowiadaniu o dawnych czasach. W zdaniach z czasownikami sprawiającymi wyrazy oznaczające przedmiot, materiał lub abstrakcję zazwyczaj nie zajmują pozycji podmiotu pośredniczącego. Nieliczne odnajdywane przykłady tego typu stanowią przypadki pośrednie między kuracją a kauzacją: znaczenie czasownika ėsdinti, używane w chemii, w DŽ₃₋₆ uznaje się za sprawiające, a w LKŽ, LKŽₑ i BŽ – za kauzatywne, np.: Kwas siarkowy stosuje się do wytrawiania metali (DŽ₂₋₆). Po uwzględnieniu różnych kryteriów rozróżniania czasowniki pažindinti, veikdinti, žiodyti, uznawane w DŽ za sprawiające, w BŽ przedstawiono jako kauzatywne. W Słowniku ogólnego języka litewskiego, zgodnie z wymaganiami BŽPP i BŽln, w pytaniach z zaimkiem kas stara się wskazywać podstawowy i fakultatywny G. NAKTIENĖ. Parūpinamieji veiksmažodžiai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 151 łączliwość czasowników, jednak obu rodzajów łączliwości nie odróżnia się od siebie za pomocą jakichkolwiek środków formalnych. Słownikowi ogólnego języka litewskiego bardzo pomocny jest Słownik łączliwości litewskich czasowników (Sližienė 2004: 35), w którym podano podstawową i ujętą w nawiasie fakultatywną łączliwość jedynego czasownika kauzatywnego siūdinti, ~a, ~o (pa-)₅ „zadbać o to, aby ktoś coś uszył”: Nom Acc (Dat) (išGen) (pasAcc) [C P B O A₍c₎], a także oznaczone semantyczne funkcje argumentów: Nom Hum Acc –Anim Dat +_ Anim pasAcc Hum išGen –Anim1. Cechy łączliwości ilustrują następujące zdania: „Ubrania mama dla niej zamawiała do uszycia u wiejskiego krawca; Z tego mileru zamówiłem do uszycia mężowi garnitur; Zamów do uszycia pokrowce na meble; U kogo zamawiałeś do uszycia lejce?; Buty rodzice zamawiali do uszycia, nie kupowali” (Sližienė 2004: 35). Zaznaczono, że „Zamiast pasAcc w zdaniu może wystąpić Loc, oznaczający miejsce, w którym pracuje osoba szyjąca, np.: Niektóre panie zamawiają sukienki wizytowe do uszycia w p r a c o w n i krawieckiej.” (uwaga 2, Sližienė 2004: 35). Jak twierdzi Nijolė Sližienė, łączliwość zwrotnych czasowników kauzatywnych nie różni się zasadniczo od łączliwości czasowników niezrotnych: „Użycie czasownika zwrotnego siūdintis różni się tylko tym, że w zdaniu nie występuje celownik, który zastępuje afiks zwrotny -s(i) (jego znaczenie może zostać wzmocnione przez formę zaimka dzierżawczego sau), np.: Z owieczych s k ó r zamówiłem sobie do uszycia nowe k o ż u c h y.” (uwaga 1, Sližienė 2004: 35). Na podstawie wspomnianych badań nad czasownikami kauzatywnymi i szczegółowej analizy łączliwości czasownika siūdinti w BŽ sformułowano następujące hasło słownikowe czasownika siūdinti2: siūdinti, siūdina, siūdino czas. [kauz.]3 (co, komu, gdzie) zatroszczyć się, zamówić, żeby ktoś (zwykle krawiec, szewc) uszył: Zamawiam mężowi garnitur do uszycia w pracowni krawieckiej. | zwr. (u kogo): Wiele osób zamawia u niego ubrania do uszycia. Teraz jest najlepszy czas, by zamawiać ubrania do uszycia – oferujemy zniżkę. | zwr. (co, gdzie, u kogo, z czego): Zamówić sobie do uszycia obuwie ortopedyczne. Zamawiam sobie płaszcz z gładkiej tkaniny kaszmirowej. Suknię wieczorową zamówiła do uszycia w domu mody u znanego projektanta. Zaproponowano zamówienie flag do uszycia tym parafiom, które jeszcze ich nie mają. | zwr. z przeczeniem (czego): Nie lubię zamawiać ubrań szytych na miarę, kupuję gotowe. 1 A – agens (funkcja wykonawcy czynności); C – kauzator; P – pacjens (funkcja obiektu podlegającego działaniu, nosiciela stanu); B – beneficjent (funkcja adresata, odbiorcy, posiadacza); O – źródło (funkcja źródła działania, stanu, stanu początkowego); A₍c₎ – agens-kauzator; +Anim – istota żywa, w tym osoba; –Anim – przedmiot nieożywiony; Hum – osoba (także zbiorowość osób, instytucja itp.) (Sližienė 2004: 6). 2 Cytowane są tu hasła słownikowe dotyczące czasowników kauzatywnych w BŽ, napisane przez autorkę tego artykułu w 2003 r., później uzupełnione i poprawione oraz zredagowane przez Klementinę Vosylytė. Po ostatecznej redakcji słownika mogą one ulec zmianie. 3 Oznaczenie [prp.] (= czasownik kauzatywny) w tekście BŽ służy obecnie celom wyszukiwania. 152 KALBOS KULTŪRA | 84 W Słowniku ogólnego języka litewskiego, przedstawiając czasowniki kauzatywne, zrezygnowano ze sposobu odsyłaczowego trudnego do zrozumienia dla użytkowników słowników, w którym czasowników tych się nie objaśnia, lecz jedynie za pomocą oznaczeń prp. (czasownik kauzatywny, DŽ₁–₆ₑ), cur. (verbum curativum, czasownik kauzatywny, LKŽ, LKŽₑ) odsyła się do czasowników podstawowych lub ich znaczeń. W Słowniku ogólnego języka litewskiego stosuje się formułę definicyjną „zatroszczyć się (zamówić, nakazać, polecić, poprosić itp.), żeby ktoś (zwykle specjalista w danej dziedzinie) wykonywał to, co wyraża wyraz podstawowy”. Za pomocą zaimka kas w definicji wskazuje się, że jest inny wykonawca, który fizycznie dokonuje nadzorowanej czynności. Jeśli to możliwe, znaczenie wyrazu oznaczającego tego wykonawcę zostaje doprecyzowane (siūdinti – szyje krawiec; statydinti – budują budowniczowie, (nu)kišdinti – odcina (głowę) kat itd.). Stara się podawać jasne przykłady ilustracyjne, w których nazwany jest podmiot mający moc wydawania poleceń lub dodatkowo wyrażony jest wykonawca fizycznie dokonujący zamówionej (nakazanej, poleconej, zleconej itp.) czynności, albo informuje się, że czynność taka jest wykonywana w przedsiębiorstwie usługowym (warsztacie, pracowni, atelier itp.), np.: liėdinti, liėdina, liėdino czas. [kauz.], liėdinti, liėdina, liėdino (co) zatroszczyć się, zamówić, żeby ktoś (zwykle rzemieślnicy) odlał⁴: Ksiądz zamówił budowę kościoła, zamówił odlanie dzwonów. Najeźdźcy cudzoziemcy wywozili dzwony i zamawiali z nich odlewanie kul armatnich. | zwr. (co, gdzie): Zamówiliśmy nagrobek w warsztacie kamieniarskim. Chociaż taki sposób definiowania często sprawia wrażenie sztucznego, nienaturalnego i rozwlekłego języka, dla osób spoza środowiska filologicznego jest jednak bardziej zrozumiały niż robocze oznaczenia i odsyłacze do wyrazu podstawowego (Naktinienė 2000: 21–22; 2006: 24). TABELA 1. Przykłady prezentowania czasowników kauzatywnych w słownikach DŽ₆ₑ LKŽₑ BŽ áusdin‖ti, ~a, ~o kauz. t k a ć 1. ~imas (1) áusdinti, -ina, -ino cur. tkać 1: Będę robił łódeczkę, będę tkał żagielek KlpD44. | zwr. trans.: One już nie tkają sobie żadnych spódnic z sukna, rypsu ani „blakyčių” I.Simon. áusdinti, áusdina, áusdino czas. [kauz.] (co, u kogo, komu) zatroszczyć się, zamówić, żeby ktoś (zwykle tkaczka) tkał (1 zn.): Zamawia u znanej artystki tkaczki gobelin na prezent. | zwr. (co): Zamówiłam sobie do utkania komplet narzut i zasłon. 4 Zob. drugi przypis. G. NAKTINIENĖ. Parūpinamieji veiksmažodžiai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 153 DŽ6e LKŽe BŽ kuć||, ~a, ~o czas. k u ć 3: K. lemiesz, podkowę, pieniądze kuć, -uje, -ował Š; M 1. zob. 1 kuć 6: Musi to robić z kamieni kutych Bb¹²Moz20,25. Kamień kuty R399. 2. K zob. 1 kuć 10: Kuć podkowy J. A przy nowej sośnie kuj lemiesze LTR. Kuć lemiesz albo odkładnicę w lemieszówkę lub miecz S.Dauk. I daję ci pozwolenie na kucie pieniędzy w swojej ziemi Bb1Mak15,6. Kuję pierścionek J.Jabl. [...] Kuj mosteczek przez jeziorko N174. Nie kują pierścionka, nie wybijają nazwiska JV74. [...] kuć, kuje, kuł czas. [prp.] (co, komu) troszczyć się o to, zamówić, by ktoś (zwykle rzemieślnicy) wykuł (3 r.): Krzyż i świeczniki kazaliśmy wykuć w warsztacie metalowym. | przec. (czego): Nie będziemy kuć pierścionków, kupimy gotowe. | zwr. (co, u kogo): Ona zamawia u jubilera komplet biżuterii. budow||ać, ~uje, ~ował czas. b u d o w a ć: Domy budować. | zwr.: ~ować sobie dom. ~owanie (się) (1) budować (–ować), –uje, –ował [...] 3. NdŽ zob. budować 5: Buduj nowe stodoły J. Pan każe budować most J.Jabl. Witold kazał budować kościoły w różnych miejscach Litwy A1884,22. | zwr. tr. NdŽ, DŽ¹: Nie budujemy domu, nie mamy pieniędzy Mrj. Większość litewskich ziemian budowała sobie pałace, naśladując styl klasycystyczny rš. [...] budować, buduje, budował czas. [prp.] (co, komu) troszczyć się o to, zamówić, by ktoś (zwykle budowniczowie) budował: Budują dom dla córki. | zwr. (co): Sąsiad zamierza zbudować nowe budynki gospodarcze. | przec. zwr. (czego): Nie będziemy budować domu, lepiej kupimy gotowy. CECHY UŻYCIA CZASOWNIKÓW ZAOPATRUJĄCYCH Rzadkość i niekonsekwencja użycia Czasowniki zaopatrujące to archaiczna, lecz zanikająca, używana niekonsekwentnie5 i podejmowane są próby zachowania grupy czasowników języka standardowego- 5W Instytucie Języka Litewskiego podczas seminarium dla tłumaczy i redaktorów, które odbyło się 26 lutego 2004 r., autorka artykułu przeprowadziła niewielką ankietę ustną. Uczestników seminarium zapytano, czy sami używają w mowie (a nie w piśmie, redagowaniu czy tłumaczeniu) czasowników siūdinti 154 KALBOS KULTŪRA | 84 pę. Spośród 95 czasowników zaopatrujących podanych w DŽ₃ (w tym z przedrostkami), wybranych za pomocą narzędzi DŽ₃ₖ, dane Korpusu współczesnego języka litewskiego Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego, dostępne w internecie, oraz inne internetowe zasoby językowe znajdowane za pomocą wyszukiwarki http://www.google.lt/, potwierdzają użycie nie wszystkich z nich. Na przykład nie znaleziono nowych przykładów czasownika pīrk­dinti, choć taka sytuacja w dzisiejszych czasach byłaby całkiem możliwa, na przykład: pīrk­dinti działkę dla syna (za pośrednictwem pośrednika), pīrk­dintis mieszkanie (mieszkając za granicą i upoważniając przyjaciółkę) itp., natomiast w słownikach (DŽ₂₋₆ₑ, LKŽ i LKŽₑ) czasownik pīrk­dinti ilustrowany jest wyłącznie przykładami folklorystycznymi: pīrkdin‖ti, ~a, ~o prp. p i r k t i 1: Dirbdinsiu žagrelę, ~siu jautukus, kaldinsiu noragėlius (d.) (DŽ₂₋₆ₑ). pīrk­dinti (–yti), –ina, –ino 1. cur. pirkti 1: Dirbysiu žagrelę, pirkdysiu jautukus, kaldysiu noragėlius KlpD44. Ar pīrk­dinsi vainikėlį? Ar duosi dorelėlį? JV218 (LKŽₑ). Obecnie BŽ zawiera 107 czasowników zaopatrujących, w tym 39 bezprzedrostkowych: áusdinti, darýdinti, dirbdinti, gabéndinti, griáudinti, grįsdinti, káldinti, kárdinti, kãsdinti, kéldinti, kėpdinti, kiŕpdinti, kiŕsdinti, kùldinti, kùrdinti, kviẽsdinti, líedinti, mál­dinti, mė̃gzdinti, mùšdinti, nérdinti, nė̃sdinti, plákdinti, rašýdinti, ráudinti³, siūdinti, siū̃sdinti, skélbdinti, skùsdinti, statýdinti, šáudinti, šáukdinti, taisýdinti, varýdinti, vėldinti, veŕpdinti, veŕsdinti, vėsdinti, vė̃ždinti. Spośród nich do Słownika częstości współczesnego pisanego języka litewskiego trafiły jedynie káldinti, siūdinti, statýdinti (Grumadienė, Žilinskienė 1998). Ponieważ grupa czasowników zaopatrujących jest niewielka, obok nich używa się innych czasowników prostych (niezaopatrujących), wyrażających podobne sytuacje, choć w obu przypadkach prace wykonują nie sami zleceniodawcy, lecz specjaliści z odpowiedniej dziedziny: krawcy, budowlańcy, fryzjerzy itp., i statýdinti, w sytuacji jednoznacznej, to znaczy gdy chodzi o to, że podmiot sam nie szyje ani nie buduje, lecz zleca prace i za nie płaci. Zaproponowano 3 warianty odpowiedzi: „Zawsze używam”, „Czasami używam”, „Nigdy nie używam”. Uczestnicy seminarium odpowiadali twierdząco, podnosząc rękę. W sprawie czasownika siūdinti opinię wyraziło 29 uczestników seminarium: „zawsze używam” – 14 (48 proc.), „czasami używam” – 4 (14 proc.), „nigdy nie używam” – 11 (38 proc.). W sprawie czasownika statýdinti opinię wyraziło 24 uczestników seminarium: „zawsze używam” – 6 (25 proc.), „czasami używam” – 16 (67 proc.), „nigdy nie używam” – 2 (8 proc.). To, że specjaliści językowi – tłumacze i redaktorzy, od których pracy w dużej mierze zależy stan standardowego języka litewskiego – nie wszyscy lub nie zawsze sami używają wspomnianych czasowników w mowie potocznej, potwierdza jedynie, że użycie czasowników zaopatrujących w standardowym języku litewskim nie jest zbyt rozpowszechnione. G. NAKTIENĖ. Parūpinamieji veiksmažodžiai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 155 np.: siūdinti, ale taisyti, trumpinti, siaurinti (páltą); statydinti, ale įrengti, miryti (namą); kirpdinti, ale czesać, kręcić, myć, farbować (włosy). Nierzadko takie czasowniki występują w jednym zdaniu, np.: Czasami do pracowni krawieckiej zgłaszają się także mężczyźni. Nie zamierzają jednak zlecić uszycia czegoś, najczęściej chcą naprawić swoje ubrania (G); Zlecić uszycie nowej sukienki czy naprawić starą? Czasowniki kauzatywne nie występują ze wszystkimi przedrostkami. Na przykład w DŽ₃ podano áusdinti, išáusdinti, ale nie ma pri(si)áusdinti; zebrano dane dla czasownika parašydinti, ale, jak się zdaje, nie zebrano ich dla czasownika rašydinti (ten ostatni został już podany w DŽ₅ₑ–₆ₑ) i in. Nie od wszystkich znaczeń czasownika podstawowego tworzą się odpowiednie znaczenia kauzatywne. Na przykład mėgzdinti (dzianiny) ma znaczenie kauzatywne, natomiast aguŕkai mėzga, žiedai užsimezga nie mają odpowiedników kauzatywnych. Zasięg w dialektach Nieprecyzyjne użycie czasowników kauzatywnych i ich podstaw (derywowanych) wynika także z tego, że duża część mieszkańców Litwy nie wie, co oznaczają czasowniki kauzatywne, ponieważ nie występują one w ich rodzimych gwarach. Są to głównie wschodni i południowi Auksztoci. Użycie czasowników derywowanych zamiast kauzatywnych form języka ogólnego odnotowuje się niekiedy również w LKŽ i LKŽₑ, np.: siūti [...] 2. zob. siūdinti 1 (ilustrowane zdaniami z Kupiškis, Rodūnia, Skrebotiškis, Eržvilkas, Miežiškiai, Meškuičiai, Apso, z książki J. Kardelytė Gervėčių tarmė, s. 78 oraz z tekstu J. Paukštelisa (LKŽ XII 631). Idąc za tym siūti „siūdinti” precedensu z LKŽₑ, w którym leksykograficznie uznaje się użycie czasownika podstawowego (derywowanego) w znaczeniu kauzatywnym, być może i w BŽ można by postąpić analogicznie: w hasłach czasowników podstawowych mających odpowiedniki kauzatywne podać dodatkowo osobne znaczenie jako wariant czasownika kauzatywnego lub jego znaczenia kauzatywnego, np.: Szyję sobie płaszcz w pracowni krawieckiej (u dobrego krawca). Pozwoliłoby to nie tylko usankcjonować istniejący stan rzeczy i uwzględnić interesy dużej części użytkowników języka ogólnego, lecz także pomóc czytelnikom słownika dowiedzieć się, że istnieje czasownik kauzatywny. W gwarach wileńskich południowych i wschodnich Auksztotów czasowniki przechodnie z przyrostkiem –inti nie mają charakteru kauzatywnego. Ich znaczenia najczęściej pokrywają się ze znaczeniami odpowiadających im podstawowych czasowników języka ogólnego (Naktinienė 1997: 154–162), np.: 156 KALBOS KULTŪRA | 84 piřkdinti (–yti), –ina, –ino [...] 2. tr. pirkti: Dzieci łażą po płotach, spadają im spodnie, spada koszula, a ty znowu kupujesz Lz. Piřkdinta laška Lz. Any (oni) kupili cukier taniej Lz. Zbierają szyszki, wiozą na targ, a chłopcy kupują LKKIII204(Lz) (LKŽe). Czasowniki kauzatywne są najpowszechniej używane u Żmudzinów, dość często u zachodnich Auksztotów (Suvalkija), rzadko u szawlan, którzy graniczą z Żmudzinami; występują w tekstach autorów pochodzących z tych okolic oraz z Litwy Mniejszej, a także w zbiorach folkloru zebranych na tych terenach. W starszych tekstach było ich znacznie więcej i były bardziej zróżnicowane. Czasownik podstawowy zamiast czasownika kauzatywnego Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje (DLKG 2006: 287) nurodoma, kad „šnekamojoje kalboje kartais linkstama jų (parūpinamųjų veiksmažodžių – G. N.) nevartoti, sakyti siūtis paltą, užuot sak ius siūdintis paltą. Mat šie veiksmažodžiai žymi įprastus veiksmus ir iš šnekos situacijos kartais savaime aišku (arba nesvarbu), kas juos atliks“; „Tas veikėjas, kuris pasirūpina, kad veiksmas būtų atliktas, čia yra svarbesnis, negu tas, kuris iš tikrųjų atlieka veiksmą“ (LKM 1976: 110). Neretai taip ne tik sakoma, bet ir rašoma. Atitinkamais pamatiniais (padaromaisiais) veiksmažodžiais reiškiamos situacijos suvokimas dažnai priklauso nuo konteksto, pvz., atstatyti apleistą pastatą gali reikšti ir tiesioginius savininko darbo veiksmus, ir parūpinamąją situaciją, kai darbus atlikti yra pasamdyti statybininkai. Net jei subjekto semantika aiškiai rodo, kad juo reiškiamas asmuo pats nedirbs fizinio darbo, dažnai pavartojamas pamatinis (padaromasis), o ne parūpinamasis veiksmažodis, pvz.: Didikas pastatė (// pastatydino) rūmus. Veiksmažodis pastatyti pavartotas net kruopščiai parengtame vadovėlyje, kuriame kalbant apie valdovą būtų geriau pasirinkti pagrindinį normos variantą – parūpinamąjį veiksmažodį pastatydinti (paryškinta straipsnio autorės), pvz.: Oprócz Wielkiego Muru, on (Cyn Szy Huang Di – wtrącenie G. N.) zbudował pałace, w których mogło pomieścić się 10 000 osób. 700 000 jeńców wojennych i powołanych do pracy chłopów zbudowało jego ogromną komorę grobową (Pasaulis I 210). Istnieje więcej przypadków użycia tego rodzaju (Savičiūtė 1985; Savičiūtė-Naktinienė 1995). Interesujące, że podobne zjawiska użycia czasowników kauzatywnych obserwuje się nie tylko w języku litewskim, lecz także fińskim i norweskim (Racekevičienė 2001: 29; 2002: 138, 142–144). G. NAKTIENĖ. Parūpinamieji veiksmažodžiai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 157 Czasownik kauzatywny zamiast czasownika podstawowego Nie dostrzegając różnicy między czasownikami kauzatywnymi a podstawowymi (rezultatywnymi), czasami używa się czasowników kauzatywnych do opisywania sytuacji, w których podmiot sam wykonuje czynność, np.: krawcowa każe uszyć (=szyje) kostiumik itp. Chociaż takie użycie raczej trudno uznać za uzasadnione w języku ogólnym, jego przykłady odnotowano w dialektach, np.: mėgzdinti (-yti), -ina, -ino [...] 3. przechodni megzti: A, czy już robisz człowiekowi rękawiczki? KzR. Ja też mam kaptur..., robiony przez dziewiarki JV416. | zwrotny przechodni: Zaczęłam robić sobie żakiecik KzR (LKŽₑ); numėgzdinti [...] 2. przechodni numegzti: Zrobił człowiekowi kurtkę KzR (LKŽₑ). Najprawdopodobniej podobne użycie czasownika kauzatywnego w znaczeniu niekauzatywnym odnotowano również w zdaniu zapisanym przez J. Jablonskisa: statydinti [...] 3. [...] W miastach bardzo dobrze płacą za budowanie pieców J.Jabl (LKŽₑ). Skłonność do tego rodzaju nieprecyzyjnego użycia, jak pokazują przykłady z internetu, prasy i języka potocznego, jest szczególnie typowa dla czasownika kaldinti, choć miejsce wykonywania odpowiedniej pracy nazywa się (monet i medali) mennicą, a nie kuźnią. Przy użyciu uogólnionym i braku bardziej szczegółowego kontekstu nie wiadomo, co ma się na myśli, mówiąc (pisząc) wybijać krzyż, medal, monety, pomnik, pieniądze itp. — zlecenie wykonania krzyża, medalu, monet, pomnika, pieniędzy czy realizację zlecenia, czyli konkretną pracę specjalistów. Z poniższego przykładu wynika z kontekstu, że mowa o konkretnych czynnościach fizycznych, dlatego należało użyć czasownika podstawowego (rezultatywnego) nukalti (wyróżnienie autorki artykułu): Wielu interesowała prasa do bicia monet wykonana według dawnego wzoru. Uderzyć w nią młotem było trudno, a własnoręcznie wybić pieniążek mógł każdy chętny [...]. Kto chciał, mógł na miejscu nauczyć się rzemiosła kowalskiego, a może nawet coś wybić (= wybić) dla ukochanej. (LŽ 2004 06 02: 24). Wielu chciało wybić sobie (= wybić sobie) pieniążek (podpis pod zdjęciem; tamże). Twórcy ludowi podczas święta Dni Miasta będą wybijać (= będą wybijać) także „lokalną walutę” (T: Lietuvos rytas, 2001). Mimo to wieloznaczność czasownika podstawowego kalti, gdy w zdaniu brakuje dopełnienia, może powodować niejasność co do tego, co ma się na myśli — wbijać gwóźdź w 158 KALBOS KULTŪRA | 84 drewno, wbijając gwoździe, wytwarzać drewniany przedmiot, np. budkę lęgową, albo przez kucie metalu w określony sposób wyrabiać z niego przedmiot, np.: [...] na oczach ciekawskich będzie ciosał, wił, splatał, szył, strugał, będzie kuł (= będzie kuł) (T: Lietuvos rytas, 2001). Możliwe, że przytoczone przykłady wskazują na pewne, choć niejasne, tendencje do dodatkowego wyrażania przez niektóre czasowniki kauzatywne odcienia złożonych czynności roboczych. Nie ma jednak podstaw, by sądzić, że taki odcień już się ukształtował, dlatego nie uwzględnia się ich w Słowniku języka ogólnego, a takie użycie nie jest zalecane w języku ogólnym. ZJAWISKA LEKSYKALIZACJI Niektóre czasowniki z przyrostkiem -dinti (lub ich znaczenia), wcześniej uznawane za kauzatywne, w BŽ są traktowane jako podległe leksykalizacji, np.: kìldin‖ti, ~a, ~o czas. kauz. od kilti 6; wskazać, ustalić pochodzenie; siedin‖ti, ~a, ~o czas. kauz. od sieti (DŽ₃₋₆e). Por.: nukìršdinti, nukìršdina, nukìršdino czas. [...] 2. [kauz.] (kogo, komu) zatroszczyć się o to, rozkazać, polecić, by ktoś (zazwyczaj kat) ściął (głowę), wymierzyć karę śmierci przez ścięcie głowy: Król kazał mu ściąć głowę (folkl.). 3. praw. wykonać karę śmierci przez ścięcie głowy: Z jego rozkazu nikogo nie ścięto ani nie powieszono. TABELA 2. Przykłady leksykalizacji DŽ LKŽₑ BŽ kìldin‖ti, ~a, ~o czas. kauz. k i l t i 6; wskazać, ustalić pochodzenie: Sam siebie wywodził z rodu szlacheckiego. K. słowo z któregoś języka. ~imas (1) kìldinti, -ina, -ino czas. przech. wskazać, ustalić pochodzenie: Grecy wywodzą swoje plemiona z mitologii rš. Skąd można wywodzić nazwy miejscowe i inne nazwy własne? rš. Gdzie tylko można, słowa wywodzi się z rdzeni, zwłaszcza czasownikowych EncIX513. Skłaniam się do wywodzenia litewskiego ė z wąskiego ē K.Būg. kìldinti, kìldina, kìldino czas. 1. (co, z czego) wskazać, ustalić pochodzenie: Przyjęło się wywodzić nazwę Litwy od nazwy rzeki. Niektórzy historycy skłonni są wywodzić Birutė z wpływowego rodu możnowładców. 2. (co) KILDYTI 1: Wyrośnięcie ciasta [drożdże] (kul.). G. NAKTIENĖ. Parūpinamieji veiksmažodžiai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 159 DŽ LKŻe BŽ siedin||ti, ~a, ~o czas. s i e t i: Z kultem przodków ~tinos są bursztynowe figurki ludzi. ~imas (1) siedinti, -ina, -ino czas. sieti. 1. Als wiązać, mocować: Siedinti virvę į balkį J. 2. ustalać wzajemny związek: Z kultem przodków wiązać należy także bursztynowe figurki ludzi znalezione w Juodkrantė rš. Postępowa myśl społeczna na uniwersytecie wiąże się przede wszystkim z nazwiskiem Joachima Lelewela rš. siedinti, siedina, siedino czas. (co, z czym) ustalać wzajemny związek, powiązania: Niepodległość Litwy Krašeškis wiązał z Witoldem. Na Litwie znajdowane kolczyki zwykle wiąże się ze zdobieniem nakrycia głowy lub włosów. — atstatydinti 1. KŽ czas. atstatyti 4: Daba zaczyna odbudowywać [zburzone pomniki] Mšk. | zwr. KŽ: Daba Kražiai bardzo się odbudowują Krž. 2. KŽ czas. atstatyti 9. | zwr. Š, Rtr, KŽ: Gabinet ministrów podał się do dymisji rš. Postanowił nawet złożyć podanie o rezygnację J.Jabl. atstatydinti6, atstatydina, atstatydino czas. [...] 2. (kogo) odwołać ze stanowiska (z określonych przyczyn): Walne zgromadzenie odwołało przewodniczącego zarządu. | sngr. zrezygnować ze stanowiska (z określonych przyczyn): Pracownik może albo sam zrezygnować, albo zostać zwolniony za przewinienia. Zrezygnował dyrektor banku. UWAGI KOŃCOWE 1. W Słowniku ogólnego języka litewskiego, w którym przedstawiono podstawowe (prestiżowe) i poboczne normy użycia języka ogólnego, zamieszczono tylko te czasowniki kauzatywne, których użycie poświadczają nie tylko słowniki, lecz także inne pisane źródła języka ogólnego, korpusy, komunikacja internetowa lub które są używane w ogólnej odmianie mówionej. 2. Użycie czasowników kauzatywnych w języku ogólnym uwarunkowane jest kilkoma przyczynami: czasowniki te nie są używane w gwarach wschodnio- i południowoauksztockich, niewielką liczbą leksemów i niepełnymi paradygmatami, innymi podobnego typu 6 W sprawie oceny tego wyrazu zob. KancKP 47. 160 KALBOS KULTŪRA | 84 używanie czasowników prostych wraz z czasownikami kauzatywnymi (często nawet w jednym zdaniu), złożoność wyrażanej sytuacji itp. 3. W Słowniku ogólnego języka litewskiego stosuje się następującą formułę definiowania czasowników kauzatywnych: „zatroszczyć się (zamówić, nakazać, polecić, poprosić itp.), aby ktoś (zazwyczaj specjalista w danej dziedzinie) zrobił to, co wyraża wyraz podstawowy”. Zrezygnowano ze sposobu odsyłającego, w którym czasowniki kauzatywne nie są objaśniane, lecz jedynie łączy się je z czasownikami podstawowymi za pomocą kwalifikatora gramatycznego. 4. Stara się podawać jasne przykłady ilustracyjne, w których wskazany jest podmiot (osoba uprawniona do wydawania poleceń, zleceniodawca), dodatkowo wyrażony jest wykonawca fizycznie realizujący zamówione (nakazane, zlecone, wymagane itp.) działanie albo informuje się, że takie działanie jest wykonywane w przedsiębiorstwie świadczącym usługi itp. 5. Używanie czasowników kauzatywnych zamiast podstawowych (sprawczych) uznaje się za niezgodne z normą i nie odnotowuje się go w słowniku normatywnym. 6. Używanie czasowników podstawowych (sprawczych) zamiast kauzatywnych uznaje się za zwykłe zjawisko w języku ogólnym, zwłaszcza potocznym, i można by je odnotować w Słowniku ogólnego języka litewskiego. 7. Przy prezentacji czasowników kauzatywnych w słowniku świadomie odejdzie się od tradycji leksykograficznej LKŽ, LKŽₑ, DŽ₁–₆ₑ, mając nadzieję, że definicje i jaśniejsze przykłady ilustracyjne pomogą użytkownikom języka ogólnego lepiej zrozumieć właściwości tych archaicznych czasowników, używać ich poprawniej i zachować je w języku ogólnym. ŠALTINIAI BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas). DŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Atsak. redaktorius J. Kruopas. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1954. DŽ₂ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 2-as papildytas leid. Atsak. redaktorius J. Kruopas. Vilnius: Mintis, 1972. DŽ₃ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 3-ias pataisytas ir papildytas leid. Vyr. red. S. Keinys, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. DŽ₃ₖ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 3-io pataisyto ir papildyto leidimo kompiuterinis variantas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, Matematikos ir informatikos institutas, 1995. DŽ₄ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Ketvirtas leidimas. Vyr. redaktorius S. Keinys. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2000. 4-o G. NAKTINIENĖ. Parūpinamieji veiksmažodžiai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 161 leidimo elektroninis variantas (kompaktinė plokštelė), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2002. Internetinis variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2002. Prieiga per internetą: www.lki.lt. DŽ5e – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Penktas (kompiuterinis) leidimas. Kompaktinė plokštelė. Vyr. red. S. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2003. DŽ6e – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Šeštas (trečias elektroninis) leidimas. Kompaktinė plokštelė. Vyr. red. S. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. G – Interneto vartosenos pavyzdžiai, atrinkti paieškos įrankiu http://www.google.lt. Grumadienė L., Žilinskienė V. 1998: Dažninis dabartinės rašomosios lietuvių kalbos žodynas (abėcėlės tvarka). Vilnius: Mokslo aidai. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas I–XX. Ats./vyr. red. J. Balčikonis, J. Kruopas, K. Ulvydas, V. Vitkauskas, Vilnius, 1941–2002. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. I–XX, 1941–2002): elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: G. Naktinienė (vyr. red.), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. [Atnaujinta versija, 2008]. Prieiga per internetą: www.lkz.lt. LŽ – Lietuvos žinios. Dienraštis. Pasaulis I – Emblemas T., Hetlandas O. et. all. Pasaulis I: Pasaulio istorija iki 1850 m. Istorijos vadovėlis. Iš norvegų kalbos vertė Eglė Išganitytė, red. Rimanta Jokimaitienė. Vilnius: Vaga, 1999. T – Vytauto Didžiojo universiteto Humanitarinių mokslų fakulteto Kompiuterinės lingvistikos centro parengtas Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga per internetą: donelaitis.vdu.lt/tekstynas. LITERATŪRA BŽln – „Bendrinės lietuvių kalbos žodyno“ rengimo instrukcija (rankraštis). BŽPP – Liutkevičienė D., Naktinienė G. „Bendrinės lietuvių kalbos žodyno“ rengimo pagrindai ir principai (rankraštis; Valstybinės lietuvių kalbos komisijos aprobuota), 1998, 1–3. DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. 4-oji pataisyta laida. Red. Vytautas Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Jablonskis J. 1957: Rinktiniai raštai I. Sudarė J. Palionis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Jakulienė A. 1975: Priežastinių ir parūpinamųjų veiksmažodžių skyrimo kriterijai. – Kalbotyra 26 (1), 78–81. KancKP – Kancel(i)arinės kalbos patarimai. Pataisytas ir papildytas leidimas. Parengė Pranas Kniūkšta. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 162 KALBOS KULTŪRA | 84 1998. Internetinis leidimas. Sudarytojas Pranas Kniūkšta, vyr. red. Rasuolė Vladarskienė, 2007. Prieiga per internetą: kanceliariniaipatarimai.lki.lt. Kurschat F. 1876: Grammatik der littauischen Sprache. Halle: Buchhandlung des Waisenhauses. LG – Lithuanian Grammar. Ed. by Vytautas Ambrazas, Vilnius: Baltos lankos, 1997. LKG II – Lietuvių kalbos gramatika. II: Morfologija. Vyr. red. Kazys Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1971. LKM 1976: Jakaitienė E., Laigonaitė A., Paulauskienė A. Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: Mokslas. Naktinienė G. 1997: Pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių priežastiniai veiksmažodžiai žodynuose. – Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 154–162. Naktinienė G. 2000: Bendrinės kalbos žodynas ir leksikos norminimo problemos. – Kalbos kultūra 73, 12–24. Naktinienė G. 2006: Svarbesnieji Bendrinės lietuvių kalbos žodyno semantikos aspektai. – Leksikografija ir leksikologija 1, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 19–33. Paulauskienė A. 1979: Gramatinės lietuvių kalbos veiksmažodžio kategorijos, Vilnius: Mokslas. Paulauskienė A. 1994: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Rackevičienė S. 2001: Kauzacijos raiška Baltijos regiono kalbose (kauzatyviniai veiksmažodžiai ir veiksmažodiniai junginiai). Daktaro disertacija, Vilnius, 2001. Rackevičienė S. 2002: Morfologiniai lietuvių, norvegų ir suomių kalbų kauzatyvai. – Kalbotyra 51 (1), 135–146. Savičiūtė G. 1984: Parūpinamieji veiksmažodžiai ir sakinio struktūra. – Jaunųjų filologų darbai 1, 73–78. Savičiūtė G. 1985: Parūpinamųjų veiksmažodžių semantika. – Lietuvių kalbotyros klausimai 24, 236–251. Savičiūtė G. 1986: Dėl lietuvių kalbos priežastinių veiksmažodžių reikšmės aprašymo. – Jaunųjų filologų darbai 2, 206–209. Savičiūtė–Naktinienė G. 1995: Lietuvių kalbos priežastinių ir parūpinamųjų veiksmažodžių leksikografinis pateikimas. – Lietuvių kalbotyros klausimai 35, 129–141. Sližienė N. 2004: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 2(2), Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gauta 2011 12 12 G. NAKTINIENĖ. Parūpinamieji veiksmažodžiai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 163 CURATIVE VERBS IN THE BENDRINĖS LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNAS (DICTIONARY OF STANDARD LITHUANIAN) Summary Curative verbs constitute a small group of archaic words preserved in standard Lithuanian. Their rare occurrence in actual usage must have been determined by the scarcity of lexemes and lack of systematicity (e.g. siūdintis naują suknelę ar taisytis seną? ‘should I have another dress made or have the old one mended?), a limited number of prefixes attached to them, not being found in some dialects, the complexity of a situation described by them, their context-dependent understanding, similarity with causative verbs, likely confusion with the base verbs referring to crafts or other professional activities etc. The norm setting Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (Dictionary of Standard Lithuanian) includes curative verbs, which are found in dictionaries and other written sources, such as newspapers, language corpora, internet and standard spoken Lithuanian. In an attempt to contribute to a better understanding of these verbs and their more accurate usage, the Dictionary of Standard Lithuanian offers an explicit formulaic definition: ‘to have something done (order, ask, insist etc.) by someone (usually a specialist in the field), as indicated by the base verb’ and includes clear illustrative examples. The Dictionary also gives well-formed cases of lexicalisation (e. g. atsistatydinti ‘to resign’); however, instances of actual usage where curative verbs replace respective base verbs (e.g. kaldinti ‘to have something made using a hammer, as by a blacksmith’ rather than kalti ‘to hammer, to make with the hammer’) with no lexicalisation are treated as violating the norm and are not included into the Dictionary. Common cases, when in standard spoken Lithuanian base verbs replace respective curative verbs, are not treated as violating the norm (e.g. kalti ‘to hammer, to make with the hammer’ rather than kaldinti ‘to have something made using a hammer, as by a blacksmith’), presently, such cases are not featured in the Dictionary of Standard Lithuanian. KEY WORDS: standard language, curative verbs, usage, accuracy. GERTRŪDA NAKTININĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 164 KALBOS KULTŪRA | 84