„Bendrinės lietuvių kalbos žodyno“ iliustracinių pavyzdžių atranka ir pateikimas

D. MURMULAITYTĖ. Dobór i prezentacja przykładów ilustracyjnych w Słowniku ogólnego języka litewskiego 129 DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas DOBÓR I PREZENTACJA PRZYKŁADÓW ILUSTRACYJNYCH W SŁOWNIKU OGÓLNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO DOBÓR I PREZENTACJA SŁOWA KLUCZOWE: ilustracyjny przykład użycia, słownik objaśniający, leksem, połączenie wyrazowe, zdanie. WSTĘP Celem przykładów użycia jest zilustrowanie objaśnienia znaczenia, uzupełnienie go o subtelniejsze odcienie znaczeniowe, ukazanie możliwości i właściwości użycia wyrazu (LVV 10); na ich podstawie uzasadnia się włączenie wyrazu do słownika, a czytelnik zostaje przekonany, że wyraz został właściwie objaśniony i zakwalifikowany stylistycznie (БAСРЯ I 29); ogólnie przykłady użycia pomagają lepiej zrozumieć treść objaśnianego wyrazu, przynajmniej częściowo ukazują jego otoczenie leksykalne i związki składniowe (DŽ4 XIII). W różnych słownikach objaśniających ilustracje są prezentowane w różny sposób. Zależy to od przeznaczenia słownika, jego celów, struktury, objętości, metodologii obranej przez leksykografów i innych czynników. Nierzadko wybrana metodologia i technika prezentowania ilustracji zostaje wyjaśniona we wstępie do słownika. W nowszych słownikach (np. WCD) czasami dodatkowo graficznie objaśnia się strukturę artykułu hasłowego i wskazuje miejsce każdej jego części. W słownikach o mniejszej objętości (MLKŽ, NSJP) często na tym się poprzestaje, nie przedstawiając szerzej metodologii objaśniania znaczeń, ilustrowania, prezentowania kwalifikatorów gramatycznych i innych. Zwykle w słownikach o większej objętości (LKŽe, LLVVe, БТСРЯ) objaśnienia znaczeń wyrazów ilustruje się obficiej, w mniejszych (MLKŽ, LVV) – tylko w niezbędnych przypadkach (por. Jakaitienė 2005: 103–104). Najczęściej ilustruje się je połączeniami wyrazowymi i zdaniami. Mogą one być korygowane, skracane lub w inny sposób dostosowywane do artykułu hasłowego, aby jak najlepiej nadawały się do ukazania użycia objaśnianej jednostki leksykalnej, jej łączliwości semantycznej i syntaktycznej oraz innych cech (por. LLVV I 16, LKŽI 76). Czasami wybrane do ilustracji autentyczne zdania nie są skracane; mogą one składać się nawet z kilku zdań, wskazywane są 130 KULTURA JĘZYKA | 84 źródła cytatów1, np. : lekko-skrzydły, -a adj. (2) szybko, lekko lecący: biały puchu obłoczku, lekki skrzydlaty lotniku, dokąd polecisz? V. Myk-Put. […]; reivė sf. (4) […] 3. ms.: Krzywo, reivo, dokąd biegniesz? – Idź precz, co ci do tego! (strumyk i łąka) Pnd. (LKŽe); wada […] 2. Negatywna, niepożądana cecha psychiki, charakteru, osobowości. Niepożądana formacja (organizmu ludzkiego), także stan. Krytykowała i ganiła dosłownie wszystkie dziewczęta i kobiety, które tylko kręciły się w pobliżu Gusty [syna], znajdowała niezliczone wady i ułomności.. Ezera 9, 291. «Nie miej za złe, kobieto! Ja mam swoje wady, ty swoje, a Wschód [syn] znów swoje. Człowiek pozostaje człowiekiem.» Indrāne 5, 188; zīdenis, -ņa rzecz. Danie z fasoli, grochu, rozgniecionych ziaren jęczmienia i suszonej wieprzowiny. Także grūdenis (1). […] Nasza matka ściśle trzymała się starych zwyczajów. Tak więc w Meteņi co roku gotowała zīdenis z uchem wieprzowym. Austriņš 1, 360. Czy wiecie, czym jest zīdenis? Zupa z kaszy jęczmiennej z szarym grochem i suszonym mięsem wieprzowym.. Ves 86, 6, 30. W dniu Meteņi gotowano potrawy z wieprzowiną, szczególnie z połową głowy wieprzowej.. Gotowano tradycyjną potrawę – zīdenis, czyli grūdenis. Lauku Dzīve 90, 2, 20 (LLVVe); ÁЗБУКА […] 4. ∕∕ Разг. То, что всем известно, всеми признано (обычно в функции сказуемого). Кто побеждает в бою? – продолжал подполковник. – Господа, ведь это азбука: побеждают сплоченные между собою люди, зажженные идеей. Верес. На япон. войне. (БAСРЯ). Dla Litwinów istotne jest, aby w słownikach ukazywać kwestie akcentuacyjne; pod tym względem ilustracje również się różnią. W LKŽe i DŽ6e w ilustracjach akcentowane są tylko formy hasłowe, np.: motinlė sf. (2) 1. M, Pc matka chrzestna, matka chrzestna: Motinėlė su tėveliu veža vaiką krikštyti Rz. Ktoś wziął korale podarowane przez Motinėlė Sdb. 2. zob. motina 4: Gdy tylko pojawia się druga Motinėlė, wtedy pszczoły wypuszczają rój Dbk. […] (LKŽe); bti, yrà (bva, bna, ẽsti), bùvo 1. mieć byt, przejawiać się w rzeczywistości, istnieć: Świat jest duży. Czy jest jeszcze mleko? Nie ma siana. Nie ma domów bez dymu (przysł.). 2. żyć, przebywać: Było trzech braci. Ona teraz jest u córki. 3. zajmować jakieś miejsce, stać, leżeć: Tam była kuźnia. Krowy są w oborze. Będąc na swoim miejscu, nawet kamień porasta mchem (przysł.). 4. bywać, odwiedzać: Wczoraj byłem u siostry. Czy byłeś na Łotwie? […] 6. jechać, dziać się: Wiemy, co było, a co będzie – nie. Czas teraźniejszy, przeszły (jednorazowy, częstotliwy), przyszły (jęz.). Przyszłe dni. […] (DŽ6e); dėmǁ (4) 1. zabrudzone, zanieczyszczone miejsce: D. ant 1 Cytując hasła słownikowe, starano się zachować tę samą formę, jaka występuje w cytowanym słowniku. Pominięte części tekstu oznacza się symbolem […]. D. MURMULAITYTĖ. Dobór i przedstawienie przykładów ilustracyjnych w Słowniku ogólnego języka litewskiego 131 skarelės. 2. miejsce wyróżniające się kolorem z otoczenia: Plamy słoneczne. Na twarzy czerwona plama. 3. przen. do ro vinis skutek złego zachowania, wada: Człowiek bez żadnej ~wady. […] (DŽ6e). Tymczasem w słowniku przeznaczonym do celów dydaktycznych (MLKŽ) ilustracje akcentuje się zgodnie z akcentem logicznym, tj. akcentuje się wszystkie wyrazy, które są podkreślane podczas wymawiania frazy: pavéikslas rzecz. m. (1, 1) dzieło rysunkowe lub malarskie: Czy widzieliście obrazy Čiurliónisa? ° Na ścianie nie ma ani jednego obrazu. […]. Gdzie indziej akcentuje się również enklityki i proklityki, wprawdzie niekonsekwentnie, por.: blõgas […] nėrà tõ ~o, kurs neišetų  gẽra, pasáu lis […] sẽna kap p.; prisiiti […] k prisėmei, tur i įvýkdyti, pasiléis ti […] jiẽ ~léido výtis vãgį, bet bókš tas […] statýti ~tus iš smlio, ka lénti […] jis vis t pãtį mán ~lẽna  gálvą, telkšóti […] seniaũ čia ~ójo ẽže ras, pasekti […] aš ~kiu tik jõ pẽtį (LNŽ)2. Celem artykułu jest zapoznanie z przedstawianiem przykładów ilustracyjnych użycia w Słowniku ogólnego języka litewskiego (bŽ), a także zwrócenie uwagi na niektóre budzące wątpliwości kwestie3. Przy opracowywaniu tego słownika ilustracje czerpie się z różnych źródeł, wśród których przybywa źródeł elektronicznych. W žodžio kaitybos paradigmą ar didesnę, esminę jos dalį (AleksandravičiūInternecie wyszukuje się informacje za pomocą wyszukiwarki Google, a zapytanie formułuje się, wpisując cały tė 2008: 267). Przykładów poszukuje się w Korpusie współczesnego języka litewskiego, Terminyne, Banku Terminów, różnych encyklopediach i innych źródłach (szerzej zob. w sekcji „Przygotowywany Słownik ogólnego języka litewskiego” na stronie internetowej Instytutu Języka Litewskiego, http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option =com_ content&view=article&id=592&Itemid=1). W wielu przypadkach korzysta się ze słownika LKŽe, który nierzadko jest jedynym źródłem dla leksyki nazywającej starsze realia lub realia życia wiejskiego i gospodarczego, a także dla etnografizmów, terminów botaniki itp. do zilustrowania terminów. 2 Autorka artykułu jest jedną z redaktorek bŽ, pisze także i redaguje jego tekst. Artykuł opracowano na podstawie referatu wygłoszonego 24 lutego 2011 r. na seminarium Centrum Leksykografii Instytutu Języka Litewskiego „Problematyka prac końcowych nad Słownikiem ogólnego języka litewskiego”. Starano się podsumować własne doświadczenia i doświadczenia kolegów związane z pisaniem tego słownika. Ponieważ metodyka opracowywania bŽ jest korygowana z uwzględnieniem pojawiających się problemów, a w momencie pisania artykułu nie ma jeszcze ostatecznej wersji instrukcji, pogląd autorki artykułu na dobór i przedstawianie materiału ilustracyjnego w niektórych aspektach może różnić się od ostatecznego stanowiska kolegium redakcyjnego w tej kwestii. Autorce wydaje się jednak ważne zapoznać społeczeństwo z niektórymi zasadniczymi zasadami długo oczekiwanego słownika, przekazać informacje o jego tworzeniu, a być może zainicjować dyskusję, aby w reakcji na zgłoszone uwagi można było od razu udoskonalić sam słownik. 3 W chwili pisania tego artykułu bŽ jest jeszcze redagowany, dlatego przedstawione poniżej przykłady mogą zostać skorygowane. 132 KALboS KULTūRA | 84 1. OGÓLNA METODYKA ILUSTROWANIA I DOBÓR PRZYKŁADÓW UŻYCIA 1.1. Na początku tworzenia bŽ uważano, że w przypadku znacznej części słów ilustracje w ogóle nie są potrzebne. Do takich zaliczono terminy (obòjus muz., maniãkas, ūsõrius 2. zool., báitas komp., pilkapýnas ist.), inne słowa mające bardzo konkretne, określone znaczenie (kašas, peñkakė, išsituõkėlis, -ė), nazwy narodów i plemion (gruznai), nazwy osób według miejsca zamieszkania (alytškis, -ė, alsėdškis, -ė) itp. Zgodnie z najnowszą metodyką ilustracji może nie być tylko w wyjątkowych przypadkach, na przykład wulgaryzmów lub słów rzadko używanych, lecz przedstawianych z innych powodów. Należy zilustrować każdy leksem, tj. każde znaczenie słowa, połączenia wyrazowego lub frazeologizmu bądź jego odcień znaczeniowy – zarówno przy objaśnianiu, jak i przy wskazywaniu. Na przykład4: tàpti plik. | niemający piór, liści itp. : Plik mẽdžiai. W gnieździe siedział dopiero co plkas, plikà bdv. (4) 1. neturintis plaukų: Màno senẽlis jau visái plkas. Výrai bjo wykluty szary ptaszek. 2. bez spodni, bez kapelusza, bez rękawiczek itp. : Gołe ręce. Dlaczego chodzisz z gołą głową? Nie wychodź na dwór z gołą szyją, załóż szalik. Widać było jego nagą pierś. | bosy: Gołe nogi. 3. bez roślinności, bez zieleni: Gołe pole. Łyse skały. Łyse góry. | bez śniegu: Łysa droga. Leżał na gołej ziemi. | bez obrazów lub o pustym pokoju: Gołe ściany. | nieizolowany: Wystaje goły przewód elektryczny. […] strzelać, strzela, strzelał czas. […] 6. (czym) pot. fotografować, pstrykać: Aparatem cyfrowym można pstrykać bez obracania głowy ze względu na jakość. | (co, czym): Ona dostała na pierwszą dobrą okazję aparat fotograficzny i pstrykała nim wszystko, co wpadło jej w oko. On robi zdjęcia klatka po klatce. […] brzyzgilas rzecz. m. (3b) 1. WODZE: Żabóti árklį brzgilu. — Kierować koniem za pomocą wędzidła. Metalowe dźwignie wkładane w pysk konia do kierowania nim, połączone z wodzami, nazywane brzgilas, wędzidłami. 2. uzda z wędzidłem do kierowania koniem, ogłowie: Z takim wędzidłem konia nie utrzymasz. krzywić, krapo, krapė czas. […]  kręcić głową 1. wyrażać zdziwienie, dziwić się: Or spėjkai kręcą głowami. 2. wątpić, mieć wątpliwości: Js kręci głową, nie wierzy, co mówię. kręcić ogonem 1. wywijać się z trudnej sytuacji, wykręcać się: Prma niẽko ne páisė, daba úodegą krapo. 2. bardzo starać się przypodobać, mizdrzyć się: Dziewczyny kręcą ogonami. prawa pokrewne spec. prawa wykonawców, producentów fonogramów, organizacji nadawczych oraz producentów pierwszego utrwalenia utworu audiowizualnego (filmu): Naruszyć prawa autorskie i prawa pokrewne. Nabyć prawa pokrewne do filmu. 4 W chwili pisania tego artykułu bŽ był jeszcze redagowany, dlatego przedstawione poniżej przykłady mogą jeszcze zostać skorygowane. D. MURMULAITYTĖ. Dobór i prezentacja przykładów ilustracyjnych w Słowniku ogólnego języka litewskiego 133 Każdy leksem ilustruje się przykładami użycia, także w tych przypadkach, gdy wyraz nie jest podany w sposób oczywisty (jako hasło), np. leksemy z kwalifikatorami sngr., neig. znajdują się w środku artykułu, ale są to samodzielne jednostki leksykalne – czasowniki zwrotne albo rzeczowniki, wyrazy z przeczeniami; a także leksemy o znaczeniu przenośnym (oznaczone prk.), użycie bezosobowe (z kwalifikatorem beasm.) i inne przypadki, w artykule słownikowym oddzielone pionową kreską. Na przykład: išmèsti, šmeta, šmetė czas. 1. (co, z czego, w co) wyrzucić, wystrzelić, wynieść: Žrgas šmetė ratelį iš bano. Wyrzuć ubrania na balkòn, niech się przewietrzą. | bezos. (co, przez co, od czego): Od uderzenia wyrzuciło go przez przednią szybę samochodu. | (co, komu, przez co, przez kogo) podać, rzucając z jakiegoś miejsca: Wyrzuć mi klucze przez okno [przez balkon]. 2. (co, z czego, dokąd) usunąć, wyrzucając lub wynosząc: Kupiłem nową szafkę, a starą wyrzuciłem do przedpokoju. Zjadłszy cukierek, wyrzuć papierek do kosza. Staklès już seniai žõdžio neišmèsi (flk.). | zwr. (co): Grzyby są bardzo robaczywe, dużo się ich wyrzuci. […] oświetlić, oświetla, oświetlił, czas. 1. (co, komu) šmetėme iš grỹčios į kltį. Tàvo sudėvti spòrtbačiai jau išmest, gal neieškóti. Jei gandra šmeta iš lzdo jaunikliùs – bùs blog mẽtai. | neig. (ko, iš ko): Iš dai nõs sprawić, że coś staje się widoczne i jasne, rozpraszając światło: Oświetlili im drogę pożary. Księżyc oświetlił wszystko bladym światłem. | przen. : Twarz zwycięzcy rozjaśnił uśmiech. 2. zwr. stać się pogodnym, rozpogodzić się: Niebo znów się rozpogodziło. | bezos. : Może po południu się rozpogodzi. […] Trudności pojawiają się, gdy mamy do czynienia z etnografizmami (etnogr.), historyzmami (hist.), przestarzałym (przestarz.) i tym podobnym rzadszym słownictwem. W Internecie praktycznie ich nie ma, co oznacza, że istnieje duże prawdopodobieństwo, iż ich obecne użycie jest rzeczywiście rzadkie. W takich przypadkach rozstrzyga się, czy rzeczywiście należy podać te słowa w bŽ (ze względu na konieczność lepszego zrozumienia innych znaczeń, użycie w twórczości wybitnych pisarzy lub w innych znaczących źródłach itp.). Jeśli tak – przykładów szuka się w LKŽe, a jeśli się ich nie znajdzie, uznaje się je za te wyjątkowe przypadki, gdy ilustracje nie są potrzebne. Na przykład żmudzki regionalizm bržės ‘brony sprężynowe’ został podany w kilku znaczących źródłach (ŽūE, PŽ), ale w Internecie nie jest używany. W bŽ słowo to zostanie zilustrowane przykładem: Akti su bržėmis. W DŽ6e była to definicja czasownika bržioti, który nie zostanie podany w bŽ ze względu na rzadkie użycie. Po znalezieniu zaledwie kilku przykładów użycia do bŽ prawdopodobnie nie trafi też obecny w DŽ6e frazeologizm bãdą [badùs] atgáuti ‘nieco się posilić’. natomiast drugie znaczenie słowa bušidò, mimo że nie znaleziono przykładów jego użycia w tekstach (występuje tylko w słownikach), należy jednak zamieścić, ponieważ może pomóc zrozumieć obecne pierwsze znaczenie: bušidò rzecz. nieodm. 1. jedna ze wschodnich sztuk walki, składająca się z elementów kickboxingu i zapasów: Káutis bušidò rnge. Europiẽtiškas bušidò lietùviškame rnge. 2. w średniowiecznej Japonii – kodeks honoru i moralności samurajów. 134 KALboS KULTūRA | 84 DŽ6e yra nemažai abstraktų (su priesagomis -imas / -ymas, -umas ir kt.), be vartosenos pavyzdžių tiesiog įtrauktų į pamatinių žodžių straipsnius. Tai są regularnymi derywatami, zawsze można je utworzyć od czasowników podstawowych lub rzeczowników. Spośród nich będą podawane tylko te, które są dość częste w rzeczywistym użyciu, a więc można znaleźć ich przykłady ilustracyjne. Wyjątki są możliwe w przypadkach, gdy dane słowo należy uwzględnić nie ze względu na częste użycie, lecz z innych powodów (pisowni, związku ze słowem podstawowym, użycia w definicji innego słowa, akcentowania itp.). Na początku tworzenia bŽ, zanim zaczęto rygorystycznie wymagać ilustrowania każdego leksemu, zamierzano podać kilka nieilustrowanych znaczeń wieloznacznych regularnych derywatów (abstraktów), oznaczonych jednym numerem znaczenia. Na przykład: buvmas rzecz. (2) → być 1, 2, 5. lenkmas rzecz. (2) 1. → zginać 1, 4, 5, 10, 11. 2. → zginać 2. | zwr. 3. zwr. → zginać 7, 12 (zwrotny). 4. → zginać 8: Do zgięcia odcinek (drogi) pasa musi być wolny. wyłonienie2 rzecz. (2) 1. → wyłonić się2 1, 2. 2. → wyłonić się2 3–5. | zwrotny. 3. zwrotny. → wyłonić się2 6 (zwrotny): Zrzucenie skóry przez węża. W trakcie pracy stwierdzono, że po pierwsze, w ten sposób nieprecyzyjnie przedstawia się strukturę semantyczną derywatu, a po drugie, taki sposób prezentacji nie byłby jasny i wygodny dla użytkownika. Dlatego na końcowym etapie opracowywania słownika zrezygnowano z tej metodologii: każda leksema jest objaśniana lub osobno odsyłana do określonego znaczenia wyrazu podstawowego i ilustrowana. 1.2. Aby nie przeciążać słownika zdaniami nieprzekazującymi nowej istotnej informacji (Jakaitienė 2005: 105, Hudson 1988) oraz dążąc do ujednolicenia wyglądu artykułów bŽ, przyjmuje się średnio trzy–cztery zdania ilustrujące jedno znaczenie lub jego odcień (związków wyrazowych może być więcej). Z drugiej strony, bardzo bogata łączliwość semantyczna lub składniowa niektórych wyrazów wymaga liczniejszych ilustracji, natomiast znalezienie ilustracji rzadszych nazw narodowości, określeń osób według miejsca zamieszkania oraz nazw pierwiastków chemicznych nie jest wcale takie proste. W każdym razie ilustracje nie powinny być nadmierne; powinny zawierać jedynie informacje wyraźnie niezbędne dla ilustrowanej leksemy. Dotyczy to zarówno ilustracji jako całości, jak i każdego ilustracyjnego przykładu użycia (zdania, związku D. MURMULAITYTĖ. Wybór i przedstawienie przykładów ilustracyjnych do Słownika ogólnego języka litewskiego 135 Autentyczne przykłady użycia Zredagowane przykłady użycia btkrėslė rzecz. (1) lecznicza, trująca roślina o ostrym zapachu, o niedużych, półkulistych, ciemnożółtych koszyczkach (Tanacetum): zwiększały ciśnienie krwi. Preparaty wrotyczu […] zwiększają czas – […] zwiększały ciśnienie krwi. przez długi czas. wyrazowego). Dlatego autentyczne przykłady użycia są redagowane, np.: […] Zaleca się stosować preparaty wrotyczu przez długi czas – […] apetyt. Preparatów wrotyczu nie zaleca się stosować przez długi btkrėslė dkt. (1) vaistinis, nuodinbebriùkas dkt. (2) młode bobra: […] Pod koniec kwietnia – na początku maja: […] Wiosną samica rodzi trzy–cztery (rzadziej bobra z bobrzątkiem. Na fotografii widzimy samicę bobra z bobrzątkiem. bobrzątko, przykładów nie powinno ucierpieć na tym ich informacyjność. Porównując ilustracje nie są definiowane, lecz odsyła się do czasowników podstawowych), oczywiste jest, że pierwsze zdanie jest zdecydowanie bardziej informacyjne: Rady mądrych ludzi pięć) młode bobry. Od bobrząt. Na przesłanej przez leksykografa fotografii – samica rzeczownik (2) młode bobrówPusta gadanina jest niedopuszczalna, ale przy skracaniu znaczeń rzeczownika abstrakcyjnego brukmas (uwagę zwraca fakt, że abstrakty bŽ najczęściej pozostają radami, a nie narzucaniem opinii (1) oraz Nie uważajcie tego za narzucanie mojej opinii (2). Por. także niezwykle długą, ale i bardzo informatywną ilustrację w haśle: konstytucja, rzeczownik. (1) 1. prawn. podstawowa ustawa państwa, określająca jego ustrój: konstytucja Republiki Litewskiej. Poprawka do konstytucji jest poprawką dokonywaną w samej konstytucji, natomiast gdy na podstawie konstytucji zmienia się inną ustawę lub coś innego, taką poprawkę należy nazywać konstytucyjną. […] 1.3. Na początku tworzenia bŽ przewidywano ilustrowanie leksyki wyłącznie autentycznymi przykładami. Jednak gdy dąży się do zilustrowania każdego leksemu, chcąc nie chcąc, zdarzają się przypadki, gdy ilustrację musi stworzyć sam autor tekstu lub redaktor. Czy jest to wykroczenie przeciwko wcześniejszemu wymogowi autentyczności? Raczej nie, ponieważ twórcy bŽ również są użytkownikami języka. Może być ilustrowana nie tylko przykładami języka pisanego, lecz także języka mówionego. Tych zresztą jest mnóstwo w internetowym użyciu języka. I jest to dobra okazja, aby włączyć do bŽ więcej żywszych faktów współczesnego 136 KALboS KULTūRA | 84 nieco zrównoważyłyby zbyt obfitą część ilustracji odzwierciedlających realia dawnej wsi. W ten sposób dane przedstawione w słowniku bardziej odpowiadałyby rzeczywistemu współczesnemu użyciu. Na przykład w artykule baisuõlis, baisuõlė rzecz. (2) ktoś nieatrakcyjny, brzydki: W dzieciństwie bałam się, że dzieci nie będą chciały się ze mną przyjaźnić, ze mną, taką brzydulą [z takim brzydalem]. Czy to konkurs piękności, czy brzydali? języka mówionego, ponieważ ostatnia ilustracja charakteryzuje się składnią języka mówionego (brak Ar…), a w artykule bedantiškùmas rzecz. (2) bycie bezzębnym: O výrus bedantiškùmas tai jáunina, ar nè? (iron.) podany żywy, wyrazisty przykład użycia jest jasny i bez kontekstu, sytuację łatwo sobie wyobrazić. Jednak tworzone ilustracje powinny być właśnie żywe, nietrafaretowe, tzn. leksemy należące do jednej grupy semantycznej, akcentowej lub innej nie jamos pagal vieną schemą (dar prieš pradedant rašyti bŽ buvo kritikuojamas powinny być ilustrowane elementarnymi, przede wszystkim przychodzącymi na myśl zdaniami Dziewczyná jé óbułko. Chłopiéc czytá książkę. itp.) Bez dążenia do stworzenia żywszego przykładu użycia ich sztuczność byłaby bardzo wyraźna po wybraniu i jednoczesnym przejrzeniu wszystkich słów należących do określonej grupy semantycznej. Załóżmy, że istnieje duże prawdopodobieństwo, iż w artykułach dotyczących nazw narodowości lub osób określanych według miejsca zamieszkania będą stale powtarzać się konstrukcje susipažinti su kuo, susitikti ką itp. – słowa te najczęściej należą do drugiej klasy akcentowej, a takie konstrukcje są przydatne do zilustrowania trudnych do akcentowania przypadków, np.: susipažinaũ su bangladešiečiù, -è; pasi tkti / susitkti alsėdiškiùs, -ès, nugalti kroatùs, -ès spòrto varžýbose itp. W celu sztucznego zilustrowania użycia nazw miejscowości (zwłaszcza nielitewskich) niewątpliwie będą się powtarzać zdania o życiu w tej miejscowości, odwiedzaniu jej, zachwycaniu się nią itp. (ponieważ właśnie w takim kontekście mogą zostać użyte akcentowane, trudniejsze przypadki hasłowej nazwy miejscowości). Zatem w tych przypadkach należy w większym stopniu wykorzystywać swoje zdolności twórcze i dążyć do różnorodności. 1.4. Definicje jednostek leksykalnych w słowniku objaśniającym i normatywnym nie mogą być nadmiernie encyklopedyczne, dlatego można je, a czasami należy, uzupełniać i rozszerzać przykładami – zwłaszcza przy przedstawianiu rzadszych lub D. MURMULAITYTĖ. Dobór i przedstawianie przykładów ilustracyjnych w Słowniku ogólnego języka litewskiego 137 które we współczesnych codziennych, niespecjalistycznych tekstach są rzadko omawiane. W takich przypadkach najlepszym źródłem ilustracji są różne encyklopedie, zwłaszcza VLE. Na przykład: bavãrai rzecz. lm. (2) […] 2. plemię zachodniogermańskie, które weszło w skład narodów niemieckiego i austriackiego: Podczas wielkiej wędrówki ludów pod koniec V–na początku VI w. Bawarowie zajęli terytorium między Dunajem a Alpami i stworzyli własne królestwo.5 bavãras, bavãrė rzecz. (2) 1. osoba należąca do bawarskiej grupy etnicznej: […] Gospodyni przyjęła te Bawarki, niosące podczas święta piwa w Monachium bez trudu w jednej ręce pięciolitrowe kufle piwa. 2. hist. człowiek z plemienia Bawarów: Te dwuczęściowe zawieszki kobiece mają wyraźne związki z zawieszkami germańskimi (Alemanów, Bawarów) z VI w. W VI–VII w. północne Frankijki, Aleman ki, Turyngijki, Bawarki i Longobardki spinały włosy podobnymi szpilami. historycznych realiów, babiloniẽtis, babiloniẽtė rzecz. (2) człowiek należący do narodu babilońskiego: Babiloniẽčio la ko jaũsmą vadė rimtiẽs, pastovùmo, patvarùmo prncipas. Uważa się, że opowiedziana w Biblii historia arki Noego jest jedynie nową wersją babilońskiego eposu o Gilgameszu. bezprzewodowe gruczoły gruczoły monai patenka tiesiai į kraują ar limfą, endokrininės liaukos: Hipòfizė, añtinkspozbawione przewodów wyprowadzających, których wytworami są hormony, tarczyca – najważniejsze gruczoły bezprzewodowe. Od działalności gruczołów bezprzewodowych zależy prawidłowy wzrost i rozwój organizmu. Zaburzona [uszkodzona, nadmiernie aktywna, zmniejszona] funkcja gruczołów bezprzewodowych. Fizjologię i choroby gruczołów bezprzewodowych bada endokrynologia. lãpiai rzecz. muz. lm. (2) lud zamieszkujący Laponię, posługujący się językami lapońskimi pochodzenia fińskiego, Saamowie: Istnieją cztery wspólne języki lapońskie. W tej kwestii należy dodać, że w ilustracjach na ogół unika się, w miarę możliwości, konkretnych nazwisk i dat: słownik to nie gazeta, podczas jego opracowywania zakłada się, że będzie służył znacznie dłużej. Aktualne wydarzenia mogą być niezrozumiałe za dziesięć lat. Czym innym są historyzmy lub tym podobne rzadkie realia. Również uzasadnione jest wymienianie w ilustracjach litewskich i in. klasyków, ważnych miejsc lub dat historycznych, konkretnych instytucji lub organizacji, na przykład: brolijà rzecz. (2) […] 3. społeczna organizacja religijna chrześcijańskich świeckich, której przewodzą duchowni, zakonnicy: Z okazji założenia Bractwa proboszcz parafii pozdrowił świeckich franciszkanów. Litewskie bractwo prawosławnych. Szkoły brackie (hist.). bùrtininkas, bùrtininkė rzecz. (1) […] 2. wybitny specjalista w swojej dziedzinie, niezwykły artysta: Wielki czarodziej duńskich baśni K. Andersen. bras1, brė1 rzecz. (2) Litewski chłop z Małej Litwy: Brais nazywano chłopów pańszczyźnianych z Małej Litwy. K. Doneláitis w „Porach roku“ zachęcał chłopów, aby podejmowali takie czy inne prace. Polak, będąc biedakiem, przed panem dworu. 5 W tym przypadku uzasadnione, a w innych przypadkach niewskazane jest wymienianie konkretnych miejscowości i dat. 144 KULTURA JĘZYKA | 84 uzupełniana, coś jest wyliczane itp., na przykład: Mėsniai, szybko rosnące i dojrzewające króliki (brojlery). Za początek wędrówki ludów uważa się migrację plemion germańskich (Alemanów, Franków, Gotów, Burgundów, Wandalów). Búožę tworzyły zgrubienie (także zwane búože), trzonek, haczyk i przesuwająca się kl pa. W słowniku, konsekwentnie przestrzegając wymagań instrukcji bŽ i zasady systematyczności, przykłady użycia z nawiasami oznaczającymi coś innego należy przekształcać. W niektórych przypadkach również przekształcone zdanie właściwie ilustruje użycie danego leksemu, por.: ties Braziūkas prasdeda Všakis (Še šùpės iñtakas) oraz ties Braziūkas prasdeda Všakis, Šešùpės iñtakas; bruk ný nai nỹksta, ýpač reñkant úogas mechãniniu būdù (šukùojant) oraz brukný nai nỹks ta, ýpač reñkant úogas mechãniniu būdù – šukúojant. Jednak zdarza się, że nie da się przekształcić zdania ilustracyjnego bez zniekształcenia jego sensu, zachowując ważne odcienie semantyczne, stylistyczne itp.; wówczas ilustracja zostaje odrzucona jako nieodpowiednia. Na przykład zrezygnowano z następujących ilustracji: J nu galjo trijosè rungtysè (atramnis šúolis, lygiãgretės, búomas). J ros (die nõs) ir krañto (naktiẽs) brzas. Išlkęs Butaut dvãras (kultros pamiñk las, mu ziẽ jus). 2.3. Iliustracijų eiliškumas Kolejność podawania przykładów użycia jest w niektórych przypadkach bardziej określona niż w innych. Wspomniano, że przy ilustrowaniu użycia najpierw podaje się połączenia wyrazowe, a następnie – zdania. W artykułach dotyczących czasowników nie może być niezilustrowanego rządu ani ilustracji, których łączliwość nie została oznaczona odpowiednimi kwalifikatorami w przeznaczonym do tego miejscu; ponadto zaleca się podawanie ilustracji w takiej samej kolejności, w jakiej wymieniono kwalifikatory rządu (chyba że ze względu na łączliwość semantyczną należałoby je uporządkować inaczej – w takim przypadku pierwszeństwo ma łączliwość semantyczna, a nie składniowa). kláusti, kláusia, kláusė czas. 1. (kogo, czego, o kogo/co) zwracać się z pytaniem, zadawać, przedstawiać, stawiać pytanie, pytać się: Kláusk tvą [mótiną, kit] patarmo. Kõ tù kláu sei? Kas kláusia, sužno. Kláusiau jõ núomonės [patarmo]. Kláusiau ir j, bet neatsã kė. Kláusiu, kur buva? Js kláusė, kek mán mẽtų. Nauczycielka pytała także o ciebie. […] Trudno spełnić ten wymóg, wiedząc, że istnieje pewna rekcja, a dobrych przykładów, które by ją ukazywały, nie ma. W takim przypadku, gdy nie można podać dobrego przykładu ilustracyjnego, pozostaje również nieoznaczona pewna łączliwość składniowa czasownika, a zatem cierpi na tym dokładność informacji. D. MURMULAITYTĖ. Dobór i prezentacja przykładów ilustracyjnych w Słowniku ogólnego języka litewskiego 145 1. używane do wskazywania siebie: Àš túoj gršiu. Įvardžiai iliustruojami laikantis linksnių eiliškumo, pvz.: àš (K. mans, K. savyb. màno, N. mán, G. manè, Įn. manim, Vt. manyjè) įv. asmen. vns. Láuk mans namuosè. Paskabink mán vakarè. Tù jaunèsnė už manè. Ze mną przyjdą moi przyjaciele. Wrze we mnie złość [zmagają się namiętności]. 2. cecha K. należący do mnie: Oto mój dom. Oddaj mój list. Moje dzieci są jeszcze małe. Wysłuchaj także mojej opinii. Mój zegarek się zatrzymał. 3. Cecha K. używana do wskazania wykonawcy wyrażonego w pierwszej osobie, któremu przypisuje się czynność wyrażoną imiesłowem strony biernej: Mà no pasakýti žõdžiai. Vskas čià màno (patiẽs) padarýta [statýta].  àš táu (tù)! mówi się, grożąc. Kolejność podawania przykładów użycia innych odmiennych części mowy nie jest w żaden sposób ściślej określona. Zazwyczaj kolejność paradygmatyczna nie jest tak ważna jak, powiedzmy, aspekty semantyczne, dlatego pierwszeństwo przyznaje się tym ostatnim. 3. AKCENTOWANIE ILUSTRACYJNYCH PRZYKŁADÓW UŻYCIA Wszystkie słowa w ilustracyjnych przykładach użycia podaje się z oznaczeniem akcentu, z wyjątkiem jednosylabowych słów niesamodzielnych części mowy – partykuł, spójników, przyimków itp. Wyrazy funkcyjne dwui więcej sylabowe oraz samodzielne wyrazy jednosylabowe są akcentowane, np. : Àš túoj gr šiu. Mokinia čià laba nuovõkūs, dar nemačiaũ tap aštria protáujančių paaug li. Przykłady akcentowania w ilustracjach: bálti, bla, bãlo czas. […] 2. blykšti: Widzę, jak jej twarz bla. Skóra coraz bardziej bãlo. 3. stawać się nieco siwym, siwieć: Skronie już bla. łza rzecz. (1) 1. kropla przezroczystego płynu gruczołów łzowych oka, wydzielająca się podczas płaczu: Po policzku stoczyła się łza. Stoją oczy we łzach. Łza łzę goni (zaczyna się płacz). Oj, płyną, płyną obfite łezki (flk.). Ona przez łzy [przez łzy] nic nie widziała. 2. lm. p ł a c z : Śmieję się przez łzy. Prosić ze łzami. Już to do łez. Znów będą łzy. […] koniec, rzecz. m. (4) […] 4. odcinek drogi lub czasu: Jeszcze niemały kawałek drogi do domu (został). Cały dzień spędziłem w poliklinice. 5. [syn.] koniec: Byłem od początku seminarium aż do końca. Dzień z końcem. Już koniec lata. Praca idzie ku końcowi [do końca]. […] skiaũsčias, skiausčià przym. (4) 1. znajdujący się wąskim bokiem, krawędzią w dół lub w górę: Układaj cegły na sztorc, a nie płasko ani pionowo. Mówiąc, wciąż przesuwał po stole dłonią ustawioną na sztorc, jakby ścierał okruszki. […] 146 KULTURA JĘZYKA | 84 WNIOSKI Podsumowując, należy wymienić kilka podstawowych zasad metodyki ilustrowania bŽ. 1. Ilustracje ukazują semantyczną i syntaktyczną łączliwość leksemu, często uzupełniają one wyjaśnienie znaczenia. 2. Każdy leksem ilustruje się przykładami użycia. 3. Użycie ilustruje się połączeniami wyrazowymi i zdaniami. W przypadku tych ostatnich zaleca się podawać średnio trzy–cztery przykłady, chyba że do ukazania bardzo bogatych semantycznych i syntaktycznych relacji wyrazu potrzebnych byłoby więcej przykładów użycia. 4. Orientuje się na autentyczne przykłady użycia, znalezione w różnorodnych tekstach. Ilustracje można jednak skracać lub w inny sposób korygować. Niektóre przykłady użycia, zwłaszcza leksyki potocznej, mogą być również tworzone, jeśli znalezienie w tekstach poprawnych i odpowiednich przykładów jest trudne lub niemożliwe. 5. Hasło w ilustrujących połączeniach wyrazowych i zdaniach nie jest skracane. 6. Ilustracje podaje się z akcentowaniem wszystkich słów w połączeniach wyrazowych lub zdaniach, z wyjątkiem jednosylabowych wyrazów funkcyjnych. Stara się podawać prawidłowo akcentowane formy hasła, przy których akcentowaniu często popełnia się błędy. 7. Nawiasy w przykładach użycia są stosowane celowo. Kursywą w nawiasach kwadratowych podaje się alternatywne (tj. mogące się wzajemnie zastępować) części przykładów użycia, a w nawiasach zwykłych – fakultatywne (tj. możliwe, lecz niekonieczne). Jeśli zachodzi potrzeba wyjaśnienia ilustracji, czyni się to w nawiasach zwykłych, czcionką prostą. Przy pisaniu i redagowaniu bŽ nierzadko trzeba długo i cierpliwie szukać ilustracyjnych przykładów użycia, nawet jeśli widać, że wyszukiwarka Google podaje ich tysiące. Nie wolno brać pierwszych napotkanych przykładów i na tym poprzestawać, tym bardziej że obecnie ta wyszukiwarka często w pierwszej kolejności podaje przykłady z rozmaitych (nierzadko – wątpliwej jakości) słowników elektronicznych, a nie są to spójne teksty, nie odzwierciedlają więc również rzeczywistego użycia. Ilustracje są ważną częścią artykułu słownikowego, pomagającą lepiej zrozumieć definiowaną jednostkę leksykalną i dostarczającą niemało informacji nie tylko semantycznych, lecz także innego rodzaju (np. składniowych). Dlatego muszą być starannie dobierane i z nie mniejszą starannością prezentowane, zwłaszcza w słownikach normatywnych (Jakaitienė 2005: 104). To zajmuje czas, jak każda rzetelna praca, ale bez takiej pracy nie może powstać dobry słownik. D. MURMULAITYTĖ. Dobór i prezentacja przykładów ilustracyjnych w Słowniku ogólnego języka litewskiego 147 LITERATURA I ŹRÓDŁA Aleksandravičiūtė S. 2008: Możliwości wykorzystania wyszukiwarki Google w badaniu zjawisk językowych. – „Kalbos kultūra” 81, 266–282. bŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego (w opracowaniu). Korpus współczesnego języka litewskiego, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. – Dostęp przez internet: http://donelaitis.vdu.lt DŽ4 2000: Słownik współczesnego języka litewskiego. Redaktor naczelny. S. Keinys. Wydanie 4, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DŽ6e 2006: Słownik współczesnego języka litewskiego. Redaktor naczelny. S. Keinys. 6. (wydanie elektroniczne), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Hudson R. 1988: Językowe podstawy badań leksykalnych i opracowywania słowników’. – International Journal of Lexicography 1(4), 287–312. Jakaitienė E. 2005: Leksykografia, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopediibos institutas. LKŽe 2005: Słownik języka litewskiego 1–20 (wersja elektroniczna). Red. nacz. G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp przez internet: www. lkz.lt. LKŽI 1980: Instrukcja „Słownika języka litewskiego”, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LNŽ 2008: Jakaitienė E., berg-olsen S. Słownik litewsko-norweski / Litauisk–norsk ordbok, Wilno: baltos lankos. LLVV 1972–1996: Słownik literackiego języka łotewskiego 1–8, Ryga: Zinātne. LLVVe 1972–1996: Słownik literackiego języka łotewskiego, Instytut Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Łotewskiego, Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, Zinātne. Dostęp przez internet: www.tezaurs.lv/llvv. LVV 1987: Słownik języka łotewskiego, Ryga: Avots. MLKŽ 2010: Norkaitienė M., Šepetytė R., Šimėnaitė Z. Dydaktyczny słownik języka litewskiego, Wilno: baltos lankos. MLVV 2003–2008: Słownik współczesnego języka łotewskiego. Red. dr filol. I. Zuicena, Instytut Języka Łotewskiego LU. Dostęp przez internet: www.tezaurs.lv/ mlvv. NSJP 2002: Nowy słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. PŽ 1984: Rosyjsko-litewski słownik politechniczny. Oprac. G. Daugėla, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii. Przygotowywany jest Słownik Ogólnego Języka Litewskiego. Dostęp przez internet: http://www. lki.lt /LKI_LT/index.php?option=com_content&view=article&id=592&Itemid=1 (dostęp: 2011 10 12). Terminynas 2004: Baza terminów języka litewskiego Instytutu Matematyki i Informatyki (Terminynas języka litewskiego), Wilno: Instytut Matematyki i Informatyki. Dostęp przez internet: www.terminynas.lt (dostęp: 2011 10 12). 148 KULTURA JĘZYKA | 84 VLE 2001–2010: Powszechna encyklopedia litewska 1–18, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. WCD 1996: The New International Webster’s Comprehensive Dictionary of the English Language, Deluxe Encyclopedic Edition, Floryda: Trident Press International. ŽūE 1998: Encyklopedia rolnicza 1, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopediibos institutas. БТСРЯ 2002: Большой толковый словарь русского языка, Санкт-Петербург: Норинт. БAСРЯ 2004–2010: Wielki akademicki słownik języka rosyjskiego 1–14, Москва, Санкт-Петербург: Наука. СРЯ 1988: Ожегов С. И. Словарь русского языка, Москва: Русский язык. Internetowe zasoby tekstowe, wyszukiwane za pomocą systemu wyszukiwania Google. Otrzymano 2011 10 21 WYBÓR ILUSTRACYJNYCH PRZYKŁADÓW RZECZYWISTEGO UŻYCIA ICH PREZENTACJA W SŁOWNIKU LITEWSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO (SŁOWNIKU STANDARDOWEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO) Streszczenie Celem artykułu jest przedstawienie sposobu prezentacji ilustracyjnych przykładów rzeczywistego użycia w Słowniku litewskiego języka literackiego (Słowniku standardowego języka litewskiego) oraz omówienie niektórych kwestii spornych. Ilustracje stanowią ważną część hasła słownikowego; pomagają lepiej zrozumieć jednostkę leksykalną definiowaną w haśle. Przykłady ilustracyjne w słownikach ukazują możliwości i specyficzne cechy łączliwości jednostek leksykalnych, ich relacje semantyczne i syntaktyczne, a także przyczyniają się do eksplikacji ich znaczenia. W języku litewskim ukazują również prawidłowy wzorzec akcentuacyjny. W zależności od zakresu słownika, jego celu, struktury oraz innych kwestii metodologii i techniki leksykograficznej ilustracje przedstawia się na różne sposoby. Główne zasady podawania ilustracji w Słowniku są następujące: każde leksem ilustrują przykłady rzeczywistego użycia; ilustracje obejmują połączenia wyrazowe i zdania; pierwszeństwo mają przykłady autentycznego, rzeczywistego użycia; jednakże ilustracje mogą być skracane, zmieniane lub tworzone przez autora; hasło w ilustrujących połączeniach wyrazowych i zdaniach jest zwykle podawane w pełnej formie; ilustracje podaje się, akcentując wszystkie wyrazy połączeń wyrazowych lub zdań, z wyjątkiem wyrazów jednosyla- D. MURMULAITYTĖ. Dobór i prezentacja przykładów ilustracyjnych w Słowniku ogólnego języka litewskiego 149 labic functional words; przykłady ilustracyjne mają zwykle formy hasła z błędami akcentowania; nawiasy w przykładach wskazują części przykładów alternatywnego użycia [w nawiasach kwadratowych] lub części przykładów opcjonalnego użycia (w nawiasach okrągłych). Przykłady ilustrujące użycie hasła (wyrazu leksykalnego) należy dobierać z rozwagą i odpowiedzialnością; tak samo należy je prezentować w słownikach. Dotyczy to zwłaszcza słowników normatywnych, takich jak Słownik Standardowych Litewski. SŁOWA KLUCZOWE: ilustracyjny przykład rzeczywistego użycia, słownik ogólny, leksem, połączenie wyrazowe, zdanie. DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]