Pavydėtina profesoriaus Vito Labučio darbų ir veiklos įvairovė

232 Kultura Języka | 85 Osobistości ALBINAS DRUKTEINIS Uniwersytet Kłajpedzki GODNA POZAZDROSZCZENIA RÓŻNORODNOŚĆ PRAC I DZIAŁALNOŚCI PROFESORA VITASA LABUTISA W artykule jubileuszowym zwykle oczekujemy charakterystyki prac naukowych i innej działalności, ukazania osobowości. to, bez wątpienia, powinno być. ale z drugiej strony z okazji jubileuszy można się nasłuchać słownych charakterystyk i nie byłaby to żadna nowość ani dla samego jubilata, ani dla innych. Dla naukowca zapewne cenniejsze są różnorodne, nawet polemiczne rozważania na temat ogłoszonych przez niego badań, dotyczące kwestii innych prac naukowych. dlatego w tym, choć okolicznościowym, artykule najwięcej uwagi zostanie poświęcone komentarzom do badań, przeglądów i poszczególnych uwag opublikowanych na nietrótkiej drodze naukowca, przy próbie dostrzeżenia. DruKteinis. Godna pozazdroszczenia jest różnorodność prac i działalności profesora Vito Labutisa 233 oraz zawartych w nich najbardziej użytecznych (oczywiście z subiektywnego punktu widzenia) dla językoznawstwa twierdzeń, charakterystyk i stanowiska. Profesora Vitasa Labutisa znamy przede wszystkim jako składniowca, kontynuatora badań i opisów składni języka litewskiego Jonasa Jablonskisa i Jonasa Balkevičiusa. Już w wydanej w 1976 r. książce dydaktycznej Problemy połączeń wyrazowych (Labutis 1976) przedstawione klasyfikacje połączeń wyrazowych, zwłaszcza składniowo-semantyczna, stanowią podstawę do opisu połączeń wyrazowych oraz związków wyrazowych zarówno w opisach składni języka, jak i w kursie składni w szkołach wyższych. Bez względu na to, ile przeczyta się różnych badań i opisów związków, mimo wszystko bardziej przekonujące wydaje się niezaliczanie do związków par wyrazów połączonych relacją łączną, rozłożenie relacji między wyrazami pełniącymi funkcję centrum predykatywnego na relację związku wyrazowego i relację predykatywną zdania, tj. interpretacja jako relacji dwóch różnych poziomów, a zarazem uzasadniona jest rezygnacja z nazwy związek predykatywny. Różne kierunki opisu syntaktycznego proponują także inne interpretacje relacji syntaktycznych, jednak w porównaniu z koncepcją relacji syntaktycznych, wiązaną z wynikającymi z poznania rzeczywistości i przekazywanymi za pomocą wyrazów znaczących zależnościami syntaktycznymi, nie wydają się one mimo wszystko równie przekonujące. Prawdą jest (nie unikając polemiki), że do tej pory nie udaje się konsekwentnie wyjaśnić pojęcia złożonego związku wyrazowego. Jeśli za związek uznać zależność dwóch wyrazów o samodzielnym znaczeniu leksykalnym, połączonych relacjami podrzędności, trudno sobie wyobrazić, jak mógłby się tu włączyć trzeci wyraz. Człon zależny, przyłączając sobie człon zależny, po prostu tworzy nowy związek wyrazowy. Natomiast wzajemne relacje związków wyrazowych nie należą już do kwestii struktury związku wyrazowego. Przy ocenie zjawisk syntaktycznych zawsze starano się uwzględniać podobieństwa lub różnice funkcjonalne. Przecież także interpretacja wyrazów pełniących funkcję centrum predykatywnego zarówno jako związku, jak i centrum zdania jest możliwa po oddzieleniu roli tej pary wyrazów w jednostce komunikacyjnej – zdaniu (wypowiedzeniu) – od jej roli jako jednostki realizującej relacje syntagmatyczne. Ze względu na funkcjonalne podobieństwo w składni języka litewskiego (Labutis 1998 i in.) zdania podrzędne omawia się obok części zdania tego samego rodzaju. Ogólnie rzecz biorąc, teoretyczne kwestie podejścia funkcjonalnego Profesor podejmował już bardzo dawno temu. W artykule z 1981 r. opublikowanym w czasopiśmie „Kalbotyra” autor, polemizując w sprawie kierunku opisu zjawisk językowych — od formy do znaczenia albo od znaczenia do formy — nie zgadza się ze stanowiskiem „albo”: oba kierunki badań są potrzebne i wzajemnie się uzupełniają (Labutis 1981: 57). Zwykle uważa się, że na początkowym etapie opisu zjawisk językowych lub poziomu przeważa opis od form do znaczeń, natomiast na późniejszym, po zgromadzeniu niezbędnych informacji o każdej jednostce językowej lub 234 Kalbos Kultūra | 85 ich grupie — przeciwny. Wydawałoby się, że gramatyka języka litewskiego jest obecnie opisana wystarczająco. Jednakże takie silnie związane z intencjami mówiącego i charakteryzujące funkcjonowanie języka badanie metajęzykowych komentarzy w opisie konkurencji środków językowych Kazimierasa Župerki (Župerka 1995) należy mimo wszystko przypisać badaniom od formy (wyrażenia) do znaczenia. Najwidoczniej każde nowe spojrzenie na zjawisko językowe, nowy aspekt badawczy wymaga ustalenia funkcji jednostek językowych w wybranym środowisku, w tym przypadku — w akcie komunikacji. Zatem postulowana we wspomnianym artykule konieczność obu kierunków funkcjonalnych była ważnym teoretycznym założeniem badań funkcjonalnych, istotnym nie tylko w tym konkretnym, dyskusyjnym przypadku artykułu. Do szczegółowego opisu jednego z kierunków funkcjonalnych powraca się znacznie później – w artykule opublikowanym w czasopiśmie elektronicznym Lietuvių kalba (labutis 2007). Tytuł artykułu „Wprowadzenie do gramatyki funkcjonalnej mówcy” wskazuje, że wspomniany wcześniej kierunek od znaczenia do formy został po stronie znaczenia rozszerzony o intencję mówcy, o akt komunikacji. I jest to całkowicie wyjaśnione i akceptowalne: wiele faktów językowych, a nawet prawidłowości systemu językowego, można wyjaśnić, a być może nawet trzeba wyjaśniać pragnieniami mówcy, by w taki czy inny sposób przekazać informacje o świecie zewnętrznym lub wewnętrznym. Usunięcie samego twórcy języka z opisu zjawisk językowych jest możliwe tylko warunkowo. W artykule dokonuje się przeglądu różnych modeli opisu funkcjonalnego i wyciąga wniosek, że model gramatyki funkcjonalnej mówcy, omówiony na podstawie prac Simona Dika i Anny Siewierskiej, jest najciekawszy i najbardziej perspektywiczny. W językoznawstwie litewskim istnieją przykłady funkcjonalnego opisu gramatyki. Funkcjonalny opis Adelė Valeckienė (Valeckienė 1998), oparty na londyńskiej (Hallidayowskiej) szkole funkcjonalnej, choć interesujący, jest ukierunkowany na właściwości systemu językowego, na jego strukturę, co oddala opis od właściwości aktu komunikacji, od najważniejszych funkcji języka, chociaż kierunek opisu prowadzi od znaczenia do sposobów jego realizacji, tzn. opis jest zarówno bardziej systematyczny, jak i bliski współczesnym teoriom. Artykuł V. Labutisa jako programowy artykuł o badaniach funkcjonalnych — zatytułowany zresztą wprowadzeniem do gramatyki funkcjonalnej — jest ważny dla różnorodnych, przynajmniej litewskich, badań językoznawczych w tej dziedzinie. Jedną z cech omawianego artykułu, właściwą także innym artykułom autora oraz w ogóle wszystkim jego badaniom, jest uważny przegląd historii badań nad analizowaną dziedziną. Oto pojęcie propozycji, pozornie nowe w opisach semantycznych, jak wskazano w artykule, było już stosowane przez autorów gramatyki z Port-Royal w połowie XVii wieku. A signifikat (sposoby sygnifikacji) pochodzi od XII-wiecznych gramatyków spekulatywnych, tak zwanych modystów. A. DruKteinis. Godna pozazdroszczenia jest różnorodność prac i działalności profesora Vito Labutisa 235, albo też zupełnie inny przypadek dbałości zarówno o przeszłość, jak i o szczegóły opisu. Wiemy, jak ważne w badaniu jest właściwe posługiwanie się przykładami. Można dobrać najodpowiedniejsze przykłady do zilustrowania twierdzenia, można też uogólniać na podstawie wystarczającej obfitości przykładów. Sposób doboru przykładów decyduje o wiarygodności rozumowań i twierdzeń. Niedawno odczytany przez Profesora referat na konferencji poświęconej stuleciu syntaksy języka litewskiego Jonasa Jablonskisa dotyczył właśnie przykładów przedstawionych w tym opisie syntaktycznym, ich różnorodności i znaczenia*. Zwrócono uwagę na to, jak ważne są przykłady naturalne, rozpowszechnione w języku mówionym, a także przykłady z różnych źródeł, niekiedy ukazujące opisywane zjawisko nie mniej wyraziście niż ich uogólnienia. Jednocześnie jest to ponowne spojrzenie na prace z przeszłości, na to, co jest w nich wartościowe i możliwe do zastosowania we współczesnych badaniach. Dbałość o precyzję wyrażanej myśli, poszukiwanie najwłaściwszego słowa czy frazy, aby ją przekazać – tego można się uczyć z opublikowanych badań Profesora i publikacji dydaktycznych, tego uczono się, pisząc własne prace naukowe, z jego uwag jako promotora lub recenzji artykułów. Zainteresowania naukowe Vito Labutisa są niezwykle różnorodne. Oto ukazuje się opracowane przez Kazysa Pakalkę wydanie Stary słownik Konstantinasa Sirvydasa (1997), a wkrótce zostaje opublikowany artykuł „Dlaczego w słowniku Konstantinasa Sirvydasa nie nazwano opisywanych języków?” (Labutis 2001). Zawiera on interesujące rozważania na temat przyczyn, które być może skłoniły do przemilczenia języka litewskiego w słowniku, a zarazem do pominięcia nazw wszystkich języków w tytule słownika. Przybywa przekładów z języka angielskiego i na język angielski – ukazuje się artykuł o odpowiednikach zdań bezosobowych w języku litewskim i angielskim oraz o zestawieniu ich modeli (Labutis 2008). W 2002 r. opracowany zostaje, zdawałoby się odległy dla syntaktyka, zbiór Daukšių krašto žodynas – hołd złożony rodzimej gwarze. A także mieszkańcom rodzinnych stron: w 2011 r. opublikowany zostaje obszerny artykuł o światłym człowieku z Daukšių kraštas, Juozasie Lazauskasie (Labutis 2011). I to bynajmniej nie wszystko, co mogłoby poświadczyć tę różnorodność. Chociaż badacz języka powinien być naukowcem jednej z dziedzin nauki, jednak prawdopodobnie lingwiście najtrudniej jest ograniczyć się wyłącznie do badań naukowych. Język jako narzędzie myślenia i narzędzie przekazywania myśli służy zarówno naukowcom wszystkich dziedzin, jak i każdemu mówcy zajmującemu się jakąkolwiek działalnością, toteż sądzę, że wszyscy mają kompetencje do wypowiadania się o języku. Lingwista, choćby nie wiem jak bardzo chciał zanurzyć się w samych głębinach nauki, nie może pozostawać na uboczu rozmaitych dyskusji o języku i lingwistach, o używaniu języka i jego regulowaniu. * Artykuł profesora Vito Labutisa, opracowany na podstawie referatu wygłoszonego na konferencji, jest publikowany w niniejszym tomie „Kalbos kultūra”, s. 19–36. 236 Kultura Języka | 85 nawet w kilku artykułach Profesor odnosi się do opinii językoznawców i niejęzykoznawców na temat porządkowania języka, ideologii regulowania języka. bardzo konsekwentnie i rzeczowo odpowiada się na przykład na rozważania wyrażane w rozmowie grupy intelektualistów na temat nieuzasadnionej regulacji języka, dyktatu językoznawców, uwielbienia języka litewskiego oraz jego niezdolności i nieprzydatności do określonych dziedzin działalności (labutis 2011a). Niekiedy nawet uszczypliwym słowem, lecz dość powściągliwie autor rozważa twierdzenia dalekie od powściągliwości i naukowości. Można w pełni zgodzić się z autorem, że niezrozumienie języka jako części kultury i historii narodu prowadzi w ślepą uliczkę, oraz dziwić się, jak nieudolnie interpretuje się rozwój języka i działalność związaną z jego analizą. analizowane są również rozważania tak zwanych współczesnych językoznawców, sięgające teorii języka – na temat opisów preskryptywnych i deskryptywnych (labutis 2011b). autor na przykładach konkretnych badań pokazuje, że nie można oddzielić tych dwóch sposobów opisu, że każda propozycja regulowania użycia języka wynika z analizy systemu językowego, prawidłowości i przeglądu jego rozwoju. Można dodać, że tylko językoznawca, który nie wykonywał podobnej pracy, może pomyśleć, iż normatywiści ustalają normę na oko albo wyciągają ją z kapelusza. już od całej dekady nie ustaje dyskusja na temat regulowania użycia nazwisk nielitewskich, zapisywanych częściowo za pomocą nielitewskich znaków, która przeradza się w szersze tematy ochrony języka litewskiego, relacji między systemem językowym a użyciem języka oraz użycia języka i jego regulowania. W tych kwestiach Profesor opublikował cały szereg artykułów lub w inny sposób reagował na sprawy dotyczące nazwisk. Profesor wyraźnie broni stanowiska, że nielitewskie nazwiska należy zapisywać w formie zaadaptowanej, zgodnie z wymową, podając w razie potrzeby również formy oryginalne. Komentując preambułę projektu przedstawionego Sejmowi, autor dostrzega w jej treści coś rozmijającego się z teorią języka i niebezpiecznego dla języka. Jego zdaniem, opierając się również na badaniach leksyki Evaldy Jakaitienė, imiona i nazwiska są częścią systemu językowego, podobnie jak inne rzeczowniki, tylko ich semantyka jest inna (Labutis 2010). I z tym nie można się nie zgodzić. Przynajmniej w określonych dziedzinach, w tekstach z tych dziedzin, adaptacja (nie tylko gramatykalizacja) mogłaby być obowiązkowa. Z drugiej strony ogólne sformułowanie całej wspomnianej uchwały nr 60 Państwowej Komisji Języka Litewskiego (5.1) ma charakter imperatywny, tzn. powinno być rozumiane jako nakaz obowiązkowej adaptacji, jednak sprzecznie określone warunki adaptacji czynią je wieloznacznym i stosowanym fakultatywnie. Stanowisko to jest bronione również w innym, dyskusyjnym artykule (Labutis 2007b), w którym podkreśla się znaczenie trafnych i nienaciąganych argumentów. a. DruKteinis. Godna pozazdroszczenia jest różnorodność prac i działalności profesora Vita Labutisa 237. Profesor poświęcił wiele czasu i sił pracy normalizacyjnej. Jest on autorem części książki „Kalbos praktikos patarimai” (1976, wyd. 2 1985), autorem „Kalbos patarimų 2: Sintaksė” (s1, s2, s3 – 2003), a także autorem wielu artykułów na różne tematy dotyczące użycia języka w czasopiśmie „Gimtoji kalba”. Z tą pracą ściśle wiąże się również działalność w Państwowej Komisji Języka Litewskiego oraz w powołanej przez nią grupie roboczej do opracowania części „Kalbos patarimų”, a także w Towarzystwie Języka Litewskiego — zarówno w okresie jego odrodzenia (od 1989 r.), jak i rozwijania działalności. Analiza prac, wyczuwająca głębię działalności, zawsze stanowiła na zjazdach Towarzystwa dobry punkt wyjścia do dalszej działalności. Teraz, gdy Towarzystwo oddaliło się od aktualnych problemów językowych, warto byłoby przypomnieć rozważania V. Labutisa na temat konceptualności działalności. W niejednym artykule Profesor zwraca uwagę na złe przekłady (Labutis 2005a, 2005b) i przedstawia różne propozycje, jak uniknąć stale pogarszającej się sytuacji w dziedzinie przekładów. Praktyczny aspekt języka nie znika z pola widzenia nawet w badaniach całkowicie teoretycznych. Załóżmy, że w analizie semantyki czasowników transportu (Labutis 2007a) autor nie przepuszcza okazji, by skomentować wypieranie przez czasownik gabenti jego bardziej konkretnych synonimów w użyciu, i przedstawia to jako jeden z wniosków badania. Tak szerokie zainteresowania ma profesor Vitas Labutis. Jeszcze po osiągnięciu zaszczytnego jubileuszu można go było stale spotkać na którejś z konferencji poświęconych zagadnieniom języka, czytać jego przemyślenia, na przykład w komentarzach do dyskusji nad programem języka litewskiego dla szkolnictwa średniego, oraz rozmawiać z nim w Międzynarodowej Letniej Szkole Językoznawstwa Wysp na terenie rejonu rakiskiego. Ciekawe, czy my, będąc młodsi, mamy tyle chęci i uporu, by nie tracić z oczu wszystkich najważniejszych spraw języka. Tym przeglądem chciało się wyrazić radość z działalności Profesora, jeszcze raz wspomnieć o wykonanych pracach i poszukać w tych pracach najważniejszych punktów przyciągania, spróbować dostrzec ostrze myśli, najważniejszy punkt zainteresowań, skłaniający tych, którzy przyglądają się tym pracom, by nie sądzili, że już coś zrobiono i można odpocząć. literatura Labutis V. 1976: Problemy połączeń wyrazowych. – Pomoc dydaktyczna, Wilno: Labutis V. 2005a: Rosnące zapotrzebowanie na Uniwersytet Państwowy w Wilnie. Labutis V. 1981: możliwości i zadania opisu składni. – Kalbotyra 32(1), 54–61. 238 Kalbos Kultūra | 85 Labutis V. 1998: Składnia języka litewskiego. drugie poprawione wydanie, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Labutis V. 2001: Dlaczego w słowniku Konstantinasa Sirvydasa nie nazwano opisywanych języków? – strona internetowa-wydawnictwo Postilei – 400. Dostęp przez internet: <http://postilla.mch.mii.lt/Informacija.htm> (dostęp: 2012 r. grudzień. ). tłumaczy – nowe zagrożenia dla języka litewskiego. – Kultura języka 78, 205–209. Labutis V. 2005b: recenzja: Bill Mc Farlan. Mów prosto i zrozumiale. Tłumaczyła Rasa Klikūnienė. – Język ojczysty 5, 19–24. Labutis V. 2007: Wprowadzenie do gramatyki funkcjonalnej mówcy. – Język litewski 1. Dostęp przez internet: <http://www.lietuviukalba.lt> (dostęp: grudzień 2012 r.). labutis V. 2007a: Semantyka i synonimika czasowników transportu. – Kultura języka 80, 32–44. labutis V. 2007b: Dyskutujmy godnie o kwestiach językowych! – Bernardinai.lt; 2007 06 08. Dostęp przez internet: <http://www.bernardinai.lt> (dostęp: grudzień 2012 r.). labutis V. 2008: Litewskie zdania bezosobowe i ich odpowiedniki w języku angielskim. – Studia językowe 12, 5–10. labutis V. 2010: Czy nazwy osobowe są słowami? – Bernardinai.lt; 2010 03 09. Dostęp przez Internet: <http://www.bernardinai.lt> (dostęp uzyskano w grudniu 2012 r.). labutis V. 2011: juozas lazauskas – pedagog, autor podręczników, lituanista, filozof, redaktor... Mokslo Lietuva, nr 21 (465), 21 grudnia. labutis V. 2011a: Współcześni intelektualiści odwracają się plecami do języka litewskiego i drwią z językoznawców. – Lietuvos aidas, 19 sierpnia. Dostęp przez Internet: <http://www.aidas.lt> (dostęp uzyskano w grudniu 2012 r.). labutis V. 2011b: Korzenie kultury języka i wzbierające wiatry modernizmu. – Kalbos kultūra 84, 9–16. Valeckienė a . 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauk i Encyklopedii. Župerka K. 1995: Konkurencja środków językowych jako przedmiot stylistyki języka litewskiego, Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny. Otrzymano 2012 12 20