Lietuvos moterų nepriesaginės (latviškos darybos) pavardės

216 Językowa Kultura | 85 KAZIMIERAS GARŠVA lietuvių kalbos institutas lIEtuVos MotErŲ NEPrIEsaGINĖs (latVIŠKos DarYBos) PaVarDĖs SŁOWA KLUCZOWE: nazwiska, derywacja, dialekty, język ogólny. 1. Wstęp Przed dziesięcioma laty, po przyjęciu przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (VlKK) uchwały w sprawie możliwości oficjalnego skracania litewskich nazwisk kobiet, wiele osób o tym nie wiedziało, a ci, którzy wiedzieli, nie zwrócili na to należytej uwagi. Zaczęto o tym mówić szerzej dopiero po sześciu latach, gdy nietypowe końcówki nazwisk kobiet zaczęły kłuć w oczy i uszy, a lituanista Albinas Petrulis 26 marca 2009 r. złożył w Wydziale Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego pismo „W sprawie uchylenia uchwały VlKK z 26.06.2003 r. nr N-2 (87) „W sprawie tworzenia nazwisk kobiet”, w którym pisał: język litewski, najstarszy żywy język indoeuropejski, wyróżnia się szczególnym pięknem, dźwięcznością i bogactwem, zachwyca także unikalnym, najdoskonalszym systemem tworzenia nazwisk. Tylko w języku stworzonym przez nasz naród mężczyźni, dziewczęta i zamężne kobiety mają nazwiska o różnej budowie, brzmiące na swój sposób pięknie, odmieniające się przez przypadki i uzgadniane z innymi częściami mowy. Nazwiska dziewcząt z przyrostkami zdrobniałymi organicznie odpowiadają ich cechom wiekowym, brzmią przyjemnie. Niezwykle piękne, oryginalne są także nazwiska zamężnych kobiet z tradycyjnymi przyrostkami -ien-, -(i)uvien-. Wskazują one na świętą przynależność do rodziny, symbolizują wierność, bliskie relacje między małżonkami. tylko kobiety prowadzące niemoralne, niegodne życie są pogardliwie nazywane przezwiskami bez tych przyrostków. Państwowa Komisja Języka Litewskiego uchwałą nr N-2 (87) z dnia 26 czerwca 2003 r. „W sprawie tworzenia nazwisk kobiet” zezwoliła na tworzenie nazwisk kobiet od męskiej formy nazwiska z końcówką -ė. Przekształcenie pogardliwego przezwiska, używanego od dawna przez cały naród litewski, w oficjalne nazwisko brzmiące nieestetycznie – to bezprecedensowy, niewybaczalny błąd, który należy pilnie naprawić. to świadoma zdrada jednego z najcenniejszych skarbów języka ojczystego. absurdalne są również motywy i przyczyny, dla których podeptano perłę naszego języka. Jeżeli już tak bardzo pragnie się ukryć stan cywilny, można to zrobić w cywilizowany, tradycyjny, akceptowany przez język litewski sposób – zachowując nazwisko panieńskie. K. GarŠVa. Litewskie nazwiska kobiet bez przyrostków (o łotewskim sposobie tworzenia) 217 Zwracamy się z prośbą do Szanownego Sejmu o pilne rozstrzygnięcie kwestii odwołania uchwały VLKK nr N-2 (87) z dnia 26 czerwca 2003 r. „W sprawie tworzenia nazwisk kobiet”. Z poważaniem, Albinas Petrulis, pedagog, lituanista. Wkrótce to pismo, opatrzone podpisami jeszcze kilkunastu ludzi kultury i nauki popierających przedstawione myśli, zostało wręczone Przewodniczącemu Sejmu Republiki Litewskiej. Na zaproszenie dziennikarzy odbyły się wówczas dyskusje w telewizji litewskiej (program „Prawo wiedzieć”), w gazecie „Respublika”; wiele informacji ukazało się w Delfi i na innych stronach internetowych. Jednak uchwała Komisji Językowej nie została odwołana. Przy rozpatrywaniu prośby o odwołanie uchwały w VLKK naruszono procedurę: nie omówiono wszystkich dostępnych argumentów za i przeciw sztucznym nazwiskom, nie zebrano wszystkich informacji, nie skonsultowano tej kwestii z Działem Onomastycznym Instytutu Języka Litewskiego (który w tej kwestii jest najbardziej kompetentną instytucją na Litwie) ani z innymi organizacjami, do rozpatrzenia tej kwestii nie zaproszono ani jednego z wnioskodawców i nie omówiono ich argumentów. Ponadto niewystarczająco konsultowano się ze specjalistami w dziedzinie językoznawstwa, nauczycielami i społeczeństwem. Nazwisko nie jest wyłącznie sprawą osobistą ani znakiem towarowym. Jest ono także dziedzictwem kulturowym narodu, które powinno być chronione. Język jest środkiem komunikacji między ludźmi i obowiązują w nim normy, które powinny być dla ludzi jasne, akceptowalne i nie wywoływać negatywnej reakcji. Celem artykułu jest przedstawienie argumentów, dlaczego bezsufiksalne nazwiska kobiet są nieodpowiednie dla oficjalnego języka litewskiego. 2. traDICINIs MotErŲ ĮVarDIJIMas W starożytności Litwini i wiele innych ludów indoeuropejskich miało tylko imię (bez nazwiska). Nawet szlachetni Litwini, którzy jako pierwsi otrzymali nazwiska, w umowie z 1390 r. wymieniani są jeszcze tylko z imion. Litewskie imiona kobiet wtedy i później różniły się od imion mężczyzn jedynie końcówką -a lub -ė, por. Daũgirdas – Daũgirda, Daũgirdis – Daũgirdė i in. w Litwie nazwiska uformowały się w ciągu 400 lat, od XV w. do końca XVIII w. (chłopi i kobiety otrzymali nazwiska najpóźniej). Podobnie było w sąsiednich państwach: w Niemczech i Polsce nazwiska powstały w XIII–XIX w., na Łotwie – w XVIII w. (oficjalnie – w 1800 r.), w Rosji – w XIX–XX w. (por. Zinkevičius 2008: 29–42). Nazwiska litewskich kobiet powstały od nazwisk mężczyzn w XVI–XVIII w. Nazwiska dziewcząt miały przyrostki -aitė, -ytė, -(i)ūtė, -utė (w gwarach: -aičia, -yčia, -(i)ūčia, -ikė, -(i)ukė, -ėlė, -okė i in.). Nazwiska zamężnych kobiet były 218 Kalbos Kultūra | 85 tworzone od nazwiska męża przez dodanie litewskiego przyrostka -ienė (do antroponimów o temacie na u także -(i)uvienė), por. Stripienė, Grigienė, Kairienė, Ožkinienė, Rimkūnienė, Skardžiuvienė. W pisanych po łacinie, polsku i rosyjsku dokumentach litewskich archiwów wiele nazwisk i ich przyrostków zostało zniekształconych. Sufiks -ienė w języku litewskim często był również zapisywany na różne sposoby przez niepiśmiennych skrybów za pomocą obcych alfabetów: -iene, -ienie, -ienia, -iena, -ene, -enie, -enia, -ena itd. (por. Maciejauskienė 1991: 256–300). Różnorodny zapis tego samego sufiksu wynikał nie tylko z ortografii języków obcych, lecz także z różnych gwar litewskich, piętnastu podgwar oraz około 100 dialektów, w których ten sam dźwięk może być wymawiany odmiennie, ale prawidłowo odpowiada temu samemu dźwiękowi języka ogólnego. Na przykład w gwarze północnopaneweżyskiej Žėkenė wymawia się Žėkene / Žikene, natomiast Báikienė – Báikene / Báikėne / Báikine (w sylabach nieakcentowanych samogłoski ulegają redukcji, zachowuje się ich nierozszerzony wariant). Sufiks -ien w nazewnictwie języków bałtyckich jest używany od dawna. Sufiks ten służy do określania żony osoby nazwanej wyrazem podstawowym, a także występuje w wyrazach pospolitych dėdienė, brolienė, uošvienė. Na Łotwie znajduje się rzeka Blydiena oraz miejscowości Saliena, Skrudaliena itd. (w języku litewskim odpowiadałby jej sufiks -yn-). Wątpliwe, czy z tym sufiksem można zestawiać również nazwę miejscową z XIII wieku, zapisaną po niemiecku jako Blidenen (obecnie także Blīdiene, Blīdiena, zob. Žeimelis 2010: 351). W napisanych na Litwie tekstach w języku polskim przyrostek -ienė nie od razu mógł przebić się do powszechnego użycia. Znając nazwisko męża, nazwiska kobiety właściwie nie trzeba było nawet pytać, dlatego zamężne kobiety zapisywano ze słowiańskim przyrostkiem -ova (niezamężne – z -ovna). Dla skrybów przybyłych z daleka słowotwórstwo języka litewskiego było bardzo dziwne, niezrozumiałe, więc starali się go unikać. W tworzeniu nazwisk kobiet przyrostek -ienė od ponad 100 lat używany jest nie tylko w ogólnym języku litewskim. Przyrostek ten od pół tysiąclecia używany jest we wszystkich gwarach i dialektach języka litewskiego, a nawet poza granicami Litwy. Około 130 km na północ od Zarasów znajduje się parafia Ciskoda, w której przed 100 i 70 laty dopiero co poślubioną dziewczynę „od razu nazywano Moroziene, Korsakiene, Čepuliene, Leideriene, a na obszarze języka łotewskiego tego nie ma”1. Litwinki z ziem etnicznych zachowały swoje nazwiska z przyrostkiem -ienė w Indricy, Laukesie, Dyneburgu, Aknýscie i innych miejscowościach Łotwy, a także na Białorusi, w Polsce, Kanadzie, USA i innych krajach (świadczą o tym napisy na nagrobkach). 1 Z listu A. Vasiljevej, potomkini Litwinów z Ciskody, do autora artykułu z 21 lipca 2012 r. K. GarŠVa. Litewskie nazwiska kobiet bezsufiksowe (o formacji łotewskiej) 219 W obronie tworzenia nowych nazwisk chętnie powtarza się, że kilka kobiet z północnej Litwy w metrykach XVII wieku zapisano jako Derkinte, Loke, Raude (por. Salys 1983: 14). Nie należałoby jednak przemilczać także innych kwestii związanych z tym zagadnieniem: 1) jest to zjawisko bardzo mało rozpowszechnione; 2) nie jest to nazwisko, lecz przydomek – określenie przy imieniu, wskazujące różnego rodzaju przezwiska, imię ojca, nazwę zawodu, pochodzenia lub miejsca zamieszkania2; 3) w tym czasie nazwiska chłopów dopiero się kształtowały, ich system jeszcze nie istniał, a osobę próbowano konkretyzować na różne sposoby; 4) na pograniczu z Łotwą na takie formy wpływa także język łotewski; 5) Derkintis jest starym imieniem, a tworzenie imion przebiega nieco inaczej niż tworzenie nazwisk; 6) może to być jednorazowe, nieoficjalne zjawisko, tak jak w tej samej północnej Litwie młodszego Kareivasa w języku potocznym nazywa się Kareiviukas, a Kareivaitė – Kareiviukė. W ten sposób tworzono także nazwiska dzieci (Žeimelis 2010: 351). Często powtarza się również, że kiedyś Jonas Jablonskis, rozmawiając o nazwiskach, powiedział, iż nie może przywyknąć do tego, że pierwszoklasistę nazywamy Laukiù (nieoficjalnie byłby to Laukiukas), a studentkę kończącą uniwersytet – Laukýte, chociaż jest już cała Lauk (por. Zinkevičius 2008: 338). Lecz tymi słowami patriarcha języka nie wyraził wniosków wynikających z wyczerpujących studiów, lecz po prostu jednorazowe wesołe wrażenie, wywołane być może właśnie przez tę samą północną Litwę, w której często bywał, a w Mitawie niemało obcował z uczniami z tego regionu (z Žeimelis pochodziła również jego żona). 3. NIETrADYCYJNE OKREŚLANIE KOBIET najważniejsze źródła litewskiej lingwistyki mówią, że tradycyjny, bardzo swoisty litewski model tworzenia nazwisk kobiet jest naturalnie ukształtowanym, wyjątkowym zjawiskiem językowym, które należałoby zachować i wspierać (lKE 2008: 400; Zinkevičius 2008: 42). Jednak Państwowa Komisja Języka Litewskiego przyjęła uchwałę naruszającą tradycyjne określanie kobiet. Za sposób tworzenia nazwisk litewskich kobiet należy uznać przyrostkowy (tradycyjny), 2 Ciekawe złożone imię 2003 m. birželio 26 d. nutarimo „Dėl moterų pavardžių darymo“ (Valstybės žinios, 2003, nr. 65-3009) pirmas punktas skelbia, kad pagrindiniu starożytnego Greka (z przedimieniem i przydomkiem wskazującymi gałąź rodu) Bukanosis Łysołysy (syn Łysego) z Kranonu (Zinkevičius 2008: 31, 39). 220 Kultura Języka | 85 wskazujący stan cywilny kobiety. Drugim punktem tej samej uchwały zalegalizowano również nowatorski sposób tworzenia nazwisk kobiet z końcówką -ė: „w tych przypadkach, gdy chce się mieć (nadać) formę nazwiska, która nie wskazywałaby stanu cywilnego, nazwisko od męskiej formy nazwiska może być tworzone z końcówką -ė [...]. Gdy męskie nazwisko ma końcówkę -ė, nazwisko kobiece pozostaje niezmienione”. Autorzy pochopnej uchwały zorientowali się, że nowomodne nazwisko kobiece w pewnych przypadkach nie będzie się już różnić od męskiego (gdy ma ono końcówkę -ė: Bložė, Gervė, Kielė, Kregždė, Mitė, Ropė, Skrebė, Vėgėlė, Žagrė itd.), lecz słabiej wykształconym pod względem językowym rodaczką nie wskazali jeszcze jedenastu innych kwestii. Nowe nazwiska chce się nazywać nie nazwiskami o łotewskiej budowie, lecz „nazwiskami kobiet nieukazującymi stanu cywilnego” (por. stundžia 2010: 8–11). lecz pragnienia nie zawsze pokrywają się z rzeczywistością. Nazwiska te właśnie natarczywie wskazują nie tylko „stan cywilny”, lecz także dwie inne kwestie, o których właścicielki tych nazwisk nie chcą słyszeć. Nazwisko bez przyrostka z końcówką -ė wskazuje, że kobieta w wieku małżeńskim najprawdopodobniej przynajmniej raz rzeczywiście wyszła za mąż, ponieważ jej nazwisko zostało zmienione (ani dziewczynki, ani emerytki nie posługują się takimi nazwiskami). w ten sposób próbuje się ukryć małżeństwo, a ktoś może się tym zainteresować i dociekać, jaki jest cel tego ukrywania. odrzuca się wymogi własnego systemu językowego, zubaża i okalecza nazewnictwo narodu, rezygnując nawet z tradycji tworzenia nazwisk matki, babki i innych przodkiń. kobiety, które zrezygnowały z przyrostków w nazwiskach rodziców i przodków, przechodzą do systemu słowotwórczego języka łotewskiego, a przy zapisie alfabetem litewskim nie wiadomo już, czy są Litwinkami, czy Łotyszkami, np. : Baluodė, Jansonė, Dauguvietė, Kalnietė. język litewski adekwatnie „nie rozumie” systemu tworzenia nazw osobowych innego języka, nie jest do tego przystosowany i z tego powodu dla społeczeństwa oraz właścicielek nowych nazwisk pojawiają się problemy językowe, etniczne, prawne i semantyczne. Nazwiska są także aktem prawnym; przekazywane z pokolenia na pokolenie, oficjalnie nie mogą się zmieniać, ponieważ nawet zmiana jednej litery w nazwisku jest prawnie utworzeniem nowego nazwiska (lPŽ 1985: 16). Kobiety zamężne, skracając swoje nazwiska, odcinają się od rodziny męża, a niezamężne – od swoich rodziców i krewnych. rezygnując z przyrostków nazwiskowych -aitė, -ytė, -(i)ūtė, -utė, traci się znaczenie zdrobniało-pieszczotliwe, a rezygnując z przyrostka -ienė, traci się neutralne, K. GarŠVa. litewskie żeńskie nazwiska bez przyrostków (o łotewskim sposobie tworzenia) 221 m pokrywają się z niepożądanymi realiami (Bobelė, neigiamos prasmės neturinti priesaga ir įgyjama šiurkštesnė forma, kaip tik įgaunanti neigiamų atspalvių. be priesagos -ienė kai kurių pavardžių reikšČigonė, Dručkė, Kiaulė, Vištelė, Žilė itd.) albo właścicielce nazwiska przypisywane są realia, których ona nie ma lub nie chciałaby mieć. Tworząc warianty nazwisk o nietradycyjnej budowie, wyrządza się szkodę językowi litewskiemu, narusza się jego system słowotwórczy; nazwiska pochodzenia nielitewskiego, po usunięciu litewskich przyrostków, tracą litewski charakter (Ručinskę Polacy nazwą Ruczinska itd.). Nazwiska Apuokė, Katinė, Sakalė, Strazdė, Vanagė, Žvirblė, Gaidė, Gaigalė, Žąsinė, Ešerė, Karosė, Karpė, Šapalė, Žiobrė, Bitinė, Vorė, Žiogė, Apynė, Dagė, Dobilė, Kopūstė, Miežė, Ridikė, Žirnė itd. narzucają obywatelom nieistniejący w języku rodzaj, a z jego powodu VlKK już trzykrotnie procesowała się. Nazwiska są dziedzictwem kulturowym należącym nie tylko do właścicielki nazwiska, lecz także do narodu, państwa, wspólnoty i rodu. Nowo eksperymentując z nazwiskami, obraża się słuchaczy radia, widzów tV i osoby odwiedzające instytucje, choć setki przedstawicieli społeczeństwa prosiły o uregulowanie tych kwestii zgodnie z prawem i zasadami języka (zob. także Miliūnaitė 2012). System językowy sam nie pozwala kobietom skracającym nazwiska, których nazwisko męża lub ojca ma przyrostek -aitis, ukrywać „stanu rodzinnego”, ponieważ Grigaitienė lub Grigaitytė po odrzuceniu przyrostków -ienė lub -ytė stałyby się Grigaite, czyli nie żoną ani córką Grigaitisa, lecz córkami Grigasa (zob. labutis 2009: 17). Niektóre nazwiska (Birutė, Giedrė, Milė (Emilija) itp.) obecnie pokrywają się z imionami i nie wiadomo, gdzie znajduje się imię osoby, a gdzie nazwisko. Istnieją przykłady, gdy wskutek nowego słowotwórstwa nazwisk znaczenie nazwiska męża przestaje odpowiadać znaczeniu nazwiska żony, np. : Raudonis – Raudonė, Šakalis – Szakalė. Problemy te wcześniej czy później powinny zostać rozwiązane. Akademik Zigmas Zinkevičius już w 2009 r. w „Vorucie” pisał: Różne osoby często pytają mnie: jak patrzę na rzekomo nowoczesne nazwiska kobiet Žvirblis i Žvirblė zamiast Žvirblytė i Žvirblienė. Z góry powiem, że z nielicznymi wyjątkami – negatywnie. I oto dlaczego. Litwini odziedziczyli po dawnych czasach jasny i bardzo wygodny system określania osoby. Córkę człowieka, którego nazwisko brzmiało Žvirblis, nazywano Žvirblytė, z przyrostkiem zdrobniającym, ponieważ przecież była to mała osoba, jeszcze dziecko. Zamiast przyrostka -ytė w niektórych przypadkach dodawano przyrostki -aitė, -ūtė, -ikė itd., których pierwotne znaczenie również było zdrobniałe. 222 Kultura Języka | 85 Kiedy Žvirblytė (Žvirblė) wychodziła za mąż, przyjmowała nazwisko męża z przyrostkiem -ienė (w niektórych miejscach -uvienė), a więc po wyjściu za Karvelisa stawała się Karvelienė. Nie nazywano jej Karvelė, ponieważ nie było już potrzeby wskazywania na dojrzałość kobiety — przecież była już zamężną kobietą, a więc żoną. Karvelė (z -ė od nazwiska męża!) mówiono tylko drwiąco, zwykle wtedy, gdy kobieta prowadziła rozwiązły tryb życia, jak mawiał lud — była rozpustnicą. tak też obecnie w niektórych miejscach nadal się mówi. [...] Czasami słyszymy, że kobiety zaczynają używać męskiej formy nazwiska, np. Žvirblis zamiast Žvirblytė albo Karvelis zamiast Karvelienė. To już zupełnie niewłaściwe. Nie pozwala na to system języka litewskiego, rozróżniający rodzaj rzeczowników za pomocą końcówek, ponadto taki sposób użycia jest nielogiczny. I jest niewygodna, ponieważ jest niedoskonała. [...] zagraniczni bałtyści niejednokrotnie wyrażali mi zachwyt nad doskonałym litewskim systemem oznaczania osób. a my, naśladując obcych, się jej pozbywamy! 4. PoDsumowujące uwagi W artykule przedstawiono 12 argumentów, dlaczego nowe sztuczne nazwiska kobiet z końcówką -ė są nieprzydatne ani dla nich, ani dla państwa, języka i narodu. Znane są tylko dwa argumenty, dlaczego niektóre kobiety potrzebują tych sztucznych nazwisk – rzekomo tak jest krócej i łatwiej porozumiewać się z obcokrajowcami. ale to samo można osiągnąć w sposób cywilizowany i z podwójną korzyścią dla siebie: zgodnie z rozporządzeniem ministra sprawiedliwości Republiki Litewskiej z 12 października 2009 r. nr 1r–318 „W sprawie zatwierdzenia zasad zmiany imienia, nazwiska i narodowości osoby” punkt 11.12 stanowi, że wnioskodawca może „skrócić nazwisko, jeżeli nazwisko to w tradycyjnym użyciu ma krótszy, bezsufiksalny wariant”. w ten sposób Vitkauskaitė lub Vitkevičiūtė może stać się Vitkute, a Vitkauskienė lub Vitkevičienė – Vitkiene (przedstawiciele rodzaju męskiego również mogliby skracać swoje nazwiska). Nie szkoda zrezygnować z narzuconych słowiańskich przyrostków także ze względów ekonomicznych. Zgodnie z artykułami 11.1, 11.7, 11.9 i 12 wspomnianego zarządzenia ministra sprawiedliwości RL wnioskodawcy zezwala się na zmianę (lub przywrócenie) nazwiska, jeżeli poniża ono godność jego właściciela lub jest niewygodne w użyciu, forma nazwiska nie odpowiada płci człowieka, nie chce się ukrywać tak zwanego stanu cywilnego (ani związku z własnym lub męża rodem, kulturą tradycyjną), jeżeli nazwisko jest sprzeczne z moralnością i porządkiem publicznym Republiki Litewskiej. Litwin przebywający za granicą jest także swoistym ambasadorem swojego narodu i państwa. Jego nazwisko może automatycznie wskazywać również na jego narodowość. Tradycyjne tworzenie nazwisk kobiet popierają językoznawcy profesorowie Vitas Labutis, Jonas Palionis, Aldona Paulauskienė, Zigmas Zinkevičius oraz K. GarŠVa. Inne nielitewskie nazwiska kobiet bez przyrostków (tworzone na sposób łotewski) 223. Do tej pory nie znamy dobrze wyraźnego ideologa przeciwnego poglądu ani jego wyczerpujących argumentów. W związku z przedstawionymi okolicznościami inicjatywa uchylenia uchwały VlKK nr N-2 (87) z dnia 26 czerwca 2003 r. „W sprawie tworzenia nazwisk kobiet” pozostaje nadal aktualna. Niemające przyrostków nazwiska kobiet burzą tradycyjny system słowotwórstwa języka litewskiego, mają bardziej szorstkie, negatywne zabarwienie i wbrew woli właścicielek nazwisk wskazują, że dana kobieta jest w wieku małżeńskim i najprawdopodobniej zamężna lub rozwiedziona. Wspomniana uchwała została przyjęta bez dostatecznego zapoznania społeczeństwa z projektem, omówienia go i uzyskania aprobaty większości obywateli oraz językoznawców. Nietradycyjne nazwiska kobiet nie mają prestiżu, szkodzą językowi litewskiemu, dlatego należy zrezygnować ze sztucznych nazwisk. lItEratūra l a b u t i s V. 2009: Jeszcze raz o nazwiskach kobiet. – Gimtoji kalba 9, 12– lKE 2008: Encyklopedia języka litewskiego. drugie poprawione i uzupełnione 19. wydanie. opracował K. Morkūnas, zredagował V. ambrazas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. lPŽ 1985: Słownik litewskich nazwisk 1. red. odp. a. Vanagas. Wilno: Nauka. Maciejauskienė V. 1991: Powstawanie litewskich nazwisk w XVI–XVIII w., Wilno: Nauka. M i l i ū n a i tė r. 2012: Obecna różnorodność form litewskich nazwisk kobiet i możliwości wyboru (fragment przygotowywanego opracowania Co sądzicie o niefiksacyjnych nazwiskach kobiet). Dostęp przez internet: <www.kalbosnamai.lt> (dostęp 2012 11 10). s t r o n a . 1983: Pisma 2: Nazwy własne, Rzym: Litewska Akademia Nauk Katolickich. s t u n d ž i a b. 2010: Jak akcentować nazwiska kobiet nieujawniające stanu cywilnego? – Język ojczysty 4, 8–11. Z i n k e v i či us Z. 2008: Litewskie antroponimy, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Z i n k e v i či us Z. 2009: O nazwiskach kobiet. – Voruta, nr 12(678), 1, 16; 20 czerwca. Žeimelis 2010: Žeimelis. Część II. opracował A. Bėčius. Wilno: Versmė. Otrzymano 15.11.2012 224 Kultura Języka | 85 lItHuaNIaN WoMEN’s surNaMEs (oF latVIaN WorD-ForMatIoN) WItHout suFFIXEs Streszczenie Artykuł przedstawia 12 argumentów, dlaczego nowe sztuczne nazwiska kobiet z końcówką -ė nie są korzystne ani dla samych kobiet, ani dla państwa, języka i narodu. istnieją tylko dwa argumenty przemawiające za tym, że te sztuczne nazwiska są potrzebne niektórym kobietom – są krótsze i łatwiejsze w komunikacji z obcokrajowcami. to samo można by osiągnąć w bardziej cywilizowany i korzystny sposób: zgodnie z zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości wnioskodawca może skrócić nazwisko, jeśli w tradycyjnym użyciu istnieje krótszy wariant bez przyrostka. Tak więc Vitkauskaitė lub Vitkevičiūtė może stać się Vitkutė, a Vitkauskienė lub Vitkevičienė – Vitkienė (mężczyźni również powinni skracać swoje nazwiska). Tradycyjny sposób tworzenia nazwisk żeńskich popierają profesorowie Vitas Labutis, Jonas Palionis, Aldona Paulauskienė, Zigmas Zinkevičius i inni. nie ma wyraźnego ideologa strony przeciwnej, a wyczerpujące argumenty nadal nie są znane. Naszym zdaniem sztuczne formy nazwisk (bez przyrostka i z końcówką -ė) niszczą tradycyjny system słowotwórczy języka litewskiego, nadają nazwisku bardziej szorstkie, negatywne zabarwienie i wbrew woli właścicielki wskazują, że kobieta jest w wieku odpowiednim do zamążpójścia i najprawdopodobniej zamężna lub rozwiedziona. Nietradycyjne nazwiska nie są prestiżowe; szkodzą językowi litewskiemu i należy z nich zrezygnować. SŁOWA KLUCZOWE: nazwiska, słowotwórstwo, dialekty, język standardowy. KaZIMIEras GarŠVa lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, lt-10308 Wilno [email protected]