Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai

O. L. Gudzinevičiūtė. Kilka problematycznych przypadków użycia znaków ortograficznych i interpunkcyjnych 121 ONA LAIMA GUDZINEVIČIŪTĖ Uniwersytet Szawelski KILKA PROBLEMATYCZNYCH PRZYPADKÓW UŻYCIA ZNAKÓW ORTOGRAFICZNYCH I INTERPUNKCYJNYCH SŁOWA KLUCZOWE: piśmienność, zalecenia ortograficzne, pisanie na komputerze. Oprócz liter i cyfr w tekście używa się wielu różnorodnych znaków, które dostarczają dodatkowych informacji. W języku pisanym różne funkcje pełnią również znaki interpunkcyjne. Celem artykułu jest omówienie rzadziej występujących znaków oraz kilku problematycznych przypadków użycia znaków ortograficznych i interpunkcyjnych. wielu zgadza się z opinią, że „<...> system znaków, podobnie jak sama ortografia (sposoby pisania i zasady) oraz interpunkcja, jest kwestią umowy, zewnętrzną powłoką języka <...>“ (Pupkis 2005: 231). niestety, wciąż istnieją pozostałe lub nowo powstałe fakty wskazujące, że także językoznawcy nie określili jasno teoretycznie ani nie wskazali praktycznie, jak stosować niektóre elementy, zwłaszcza te, które stały się aktualne wskutek powszechnej komputeryzacji. W niniejszym artykule analizowane przypadki ortografii i interpunkcji są omawiane w wielu normatywnych publikacjach językowych lub są w nich wzmiankowane, jednak dziś należałoby to doprecyzować, ponieważ brakuje jasnych, konkretnych i wiarygodnych zaleceń, dzięki którym tekst drukowany za pomocą komputera byłby wyższej jakości. RzAdZiEj StOsOwAnE zNaKi W obowiązkowych i fakultatywnych zasadach interpunkcji (dalej – PPSt) wymieniono następujące znaki interpunkcyjne używane w języku litewskim: kropka ( . ), przecinek ( , ), średnik ( ; ), dwukropek ( : ), myślnik ( – ), znak zapytania ( ? ), wykrzyknik ( ! ), wielokropek ( ... ); nawiasy: otwierający ( ( ), zamykający ( ) ); cudzysłów (otwierający ( „ ), zamykający ( “ ) (PPSt 2009: 3). W niniejszej publikacji wspomina się, że „koniec wierszy i strof oznacza się ukośnikami”, 122 KALBOS KuLtūRA | 85 niais“ (PPSt 2009: 13), jednak takiego znaku wśród wymienionych znaków interpunkcyjnych nie ma. Juozas Abaravičius pisał, że znaków rozdzielających nalicza się jeszcze więcej: przecinek i myślnik, apostrof, gwiazdka przypisu, ukośniki, a także odstęp między wyrazami, wcięcie akapitowe itp. (Abaravičius 2002: 9). Aldonas Pupkis również twierdzi: „Czasami za odrębny znak uważa się przecinek i myślnik (, –), natomiast myślnik analizuje się łącznie z łącznikiem jako zagadnienie ortograficzne. Oprócz 10 podstawowych znaków mówi się także o innych symbolach interpunkcyjnych: apostrofach, gwiazdkach przypisów, ukośnikach1, odstępach między wyrazami, wcięciach akapitowych itp. (mogą być one również uznawane za zagadnienia ortograficzne) <...>“ (Pupkis 2005: 235). stosowane są także kombinacje znaków. W Leksykonie języka litewskiego (dalej – LKŽin) podano następujące dodatkowe kombinacje: ? ! ? !. !.. ?.. (LKŽin 1998: 349) wskazuje się, że niektóre znaki, na przykład wykrzyknik i znak zapytania, mogą występować w nawiasach. Jonas Balkevičius pisał: „Na końcu zdania pytająco-wykrzyknikowego, oprócz wykrzyknika i znaku zapytania2, w pewnych przypadkach <...> można postawić również wielokropek (dodaje się jeszcze dwie kropki) <...>, np. : Co się tu dzieje?!.. P. Cvir.“ (Balkevičius 1963: 429). W publikacji Pismo i interpunkcja języka litewskiego (dalej – LKRS) wspomniano, że zamiast wielokropka zapisuje się tylko jedną kropkę (?!.) (LKRS 1992: 135)3. Zapytani studenci, uczniowie i inni piszący, jakie to są znaki, odpowiadają, wymieniając je po kolei: znak zapytania, wykrzyknik, kropka. Ogólnie pisze się dość swobodnie, np. : A może nie przeszkadza Panu/Pani w czytaniu miejski gwar, hałas kawiarni, stukot pociągu, szum morza...?4 Tradycyjnie na końcu zdania powinien znajdować się znak zapytania i dwie kropki ( ?.. ) – analiza może pomóc zrozumieć zarówno użycie znaków, jak i znaczenie zdania. Gdy chce się szczególnie podkreślić zabarwienie emocjonalne, można zapisać dwa lub trzy wykrzykniki albo znaki zapytania, np. : Brawo, poprawnie, zgadzamy się, zgadzamy się!!! <...> 1 A. Pupkis ma na myśli właśnie ukośnik (zob. Pupkis 2005: 234, 235), a nie myślnik. Nie wyjaśniono, które przypadki pisowni autor ma na myśli. 2 dokładniej byłoby napisać „bez znaku zapytania i wykrzyknika“. tym, którzy rozumieją, szyk wyrazów nie sprawia problemów. jednakże w pracach pisemnych zdarzało się już widzieć zapisywane znaki ( !? ). 3 Publikacja Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba, druga część Skyryba, opublikowana w 2006 r., została uznana za nieobowiązującą (zob. uchwałę Państwowej Komisji Języka Litewskiego nr n-5 (106) z dnia 28 września 2006 r.). zatem część zagadnień interpunkcyjnych (to, co nie wchodzi w zakres PPSt) pozostała mniej jasno uregulowana. dlatego niektóre postanowienia niniejszego wydania (również dotyczące kombinacji kilku znaków na końcu zdania) są przedstawiane także w późniejszych wydaniach, na przykład LKŽin) – Uwaga redakcyjna. 4 Niektóre przykłady zaczerpnięto z prac kolegów, redagowanych rękopisów albo w ogóle cytowana jest tylko ważna dla zilustrowania analizowanego tematu część zdania, dlatego autorstwo i źródła nie są podawane. Pisownię (użycie) autorów często korygują także redaktorzy publikacji. W artykule akcentuje się użycie, zwraca się uwagę na problemy. O. L. Gudzinevičiūtė. Kilka problematycznych przypadków użycia znaków ortograficznych i interpunkcyjnych 123 (LKRS 1992: 136). Zbyt często używane takie znaki powtórzone mogą stracić siłę wyrazu. Bez wątpienia ich użycie zależy również od stylu tekstu. Niektóre znaki są parami: nawiasy, cudzysłowy, a w przypadku wydzielenia parami stają się również przecinki i myślniki. Użycie znaków występujących parami i pojedynczo w zdaniu różni się. Na przykład nawiasy w zdaniu mogą być stosowane w różnych celach: w pierwszym przypadku nawiasy wskazują informację, w drugim – wyliczenie: „Przyimki pisze się oddzielnie od połączeń wyrazowych (a) i od zrostów wyrazowych (b), np. : a) be kita ko, be ko kita, be maža ko <...>; b) iki šiamlaik, lig šiolaik <...> “ (LKRS 1992: 52). Znaków występujących parami nie ma wiele, ale i one mogą być szczególne – są to pojedyncze cudzysłowy. W literaturze naukowej przy podawaniu w tekście znaczenia wyrazu występuje różnorodność. najczęściej pisze się albo tak: babelis „zamęt, chaos” (LKRS 1992: 64), albo tak: ledas ‘zamarznięta woda’. W LKRS podano: „Nazwy odmian roślin uprawnych pisze się wielką literą i wyróżnia pojedynczymi cudzysłowami” (LKRS 1992: 64). Wyjaśnia się, że „taki sposób ich zapisu jest ujednolicony na skalę międzynarodową. Cudzysłowu może nie być, gdy nazwa jest podana inną czcionką albo ze specjalnym oznaczeniem odmiany” (LKRS 1992: 64), podano przykłady: ‘Vengrinė’ (odmiana śliwek), ‘Akuotieji’ (odmiana pszenicy), ‘Senga Sengana’ itd. tutaj należy zwrócić uwagę na formę otwierającego cudzysłowu. Nawiasem mówiąc, w podręczniku Lietuvių kalba (dalej – LK i) zapisuje się inne cudzysłowy: truskawki „Senga Sengana” (LK i 1995: 321). Najnowszy wariant zapisu pojedynczych cudzysłowów jest logicznie zrozumiały – po jednym litewskim cudzysłowie („ “). jednak trudno przyzwyczaić się do takiej pisowni, ponieważ otwierający cudzysłów (użycie rzeczownika w liczbie mnogiej w liczbie pojedynczej staje się tu jeszcze realne) wygląda jak przecinek, tylko zapisany po spacji, dalej zaś zapisuje się już słowo, np.: „akcent jest jakby duszą języka”; lo. „segmentum, atkarpa, gabaliukas“ (Stundžia 2009: 12). čia vartojamos vienodo stiliaus (grafikos) dvigubos ir viengubos kabutės. dar viena problema – ar galima rašyti dvigubus ženklus? Pavyzdžiui: <...> vietovardžiai taip pat vartojami simboliniuose pavadinimuose, ypač dažnai sporto komandų ir klubų, sveikatingumo kompleksų ar poilsio bazių pavadinimuose ir pan.. valstybinės lietuvių kalbos komisijos (toliau – vLKK) Konsultacijų banke nurodoma: „Susidūrus dvejoms kabutėms, skliaustams, rašomos vienos kabutės, vieni skliaustai (kaip ir susidūrus dviem kableliams ar kitiems skyrybos ženklams), pvz. P: Pabrango „Utenos“ Utenos“ alus. Šaltinis gali būti nurodomas įvairiai (išnašoje, skliaustuose (www.delfi.lt), svarbu, kad skaitytojas gautų reikiamą informaciją“, tačiau dar papildyta: 124 KALBOS KuLtūRA | 85 t. t., pan.) i kropce kończącej zdanie również stawia się jedną kropkę. Czasami dla jasności w złożonych tekstach można stosować podwójne nawiasy: ((0,990 – 1,18)/0,12 = –1,6); ...zainteresowano się tylko XX w. (A. Žigaitytė, opera „Mažvydas“ (1987), „Žilvinas ir eglė“ (2002)) itd.“ (http://www.vlkk. lt/lit/7696)5. a więc na końcu wspomnianego zdania (<...> vietovardžiai taip pat vartojami <...>) powinna znajdować się jedna kropka. Jednak nawiasy najczęściej są podwajane, np. : Teks kelti šį klausimą p r i e š k o m i t e t ą (= komitetui; teks klausti komiteto (komitetą)) (KP 2(2) 2003: 87). „Sakinio pabaigoje susidūrus sutrumpinimo taškui (pvz., sutrumpinimai kt., europos Sąjungos Institucijų leidinių rengimo vadove (toliau – iLRv) nurodoma, kad dvigubus skliaustus galima rašyti, jei reikia pagal prasmę: poli(oksi(dimetilsililenas)); Ši sutartis (Europos Sąjungos bei Ekonominės ir pinigų sąjungos (EPS)) pasirašyta 1992 m. vasario mėn. Šiame leidinyje rekomenduojamos viengubos kabutės: Komisijos narys pažymėjo, kad „kilo ginčų dėl bendrovės „Microsoft“; twierdzi się, że „[p]odwójne cudzysłowy nie są zalecane, lecz w razie potrzeby można ich używać: Członek Komisji zauważył, że „powstały spory dotyczące spółki „Microsoft““ (ILRV 2011: 151–152). Trudno jest zapisać znajdujące się obok siebie otwierające podwójne cudzysłowy i otwierające pojedyncze cudzysłowy podające znaczenie (analogicznie – także zamykające), cytat w cytacie itp., jednak cytowanie nie jest przedmiotem badań tego artykułu. Nawiasy są różnego rodzaju, np.: ( ) – nawiasy zwykłe lub po prostu nawiasy; [ ] – nawiasy kwadratowe; { } – nawiasy klamrowe; < > – nawiasy ostrokątne itd. Znaczenie znaków lub dodatkowo stosowane znaki są zawsze objaśniane, na przykład w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – dLKG) napisano: „Przykłady zapisane transkrypcją fonetyczną w razie potrzeby podaje się w nawiasach kwadratowych „[ ]“ <...>; ukośniki „/ /“ oznaczają transkrypcję fonologiczną, nawiasy klamrowe „{ }“ – morfonologiczną lub morfologiczną“ (dLKG 1997: 21). Niektóre skróty literowe w razie konieczności odmienia się, wtedy końcówki przypadków zapisuje się „małymi literami po łączniku lub apostrofie, np., TASS-o albo TASS’o pranešimas“ (LKRS 1992: 74). Zdaniem Stasysa Keiniysa nadal należałoby dyskutować, jak pisać: „<...> niejasne, dlaczego (i w niektórych innych przypadkach, na przykład w pisowni niektórych obcych nazw własnych) zamiast używanego apostrofu potrzebny jest rzadki, zapewne zapożyczony wariant z łącznikiem“ (Keinys 2005: 189). W LKRS napisano, że skrócone wyrazy funkcyjne, oddzielane od nazwiska apostrofem, mogą być asmen5 ...susidomėta – tutaj po wielokropku zdaje się brakować spacji (można by napisać <...> i pozostawić spację). O. L. Gudzinevičiūtė. Kilka problematycznych przypadków użycia znaków ortograficznych i interpunkcyjnych 125 na początku nazwiska i zapisywane wielką literą, np. : L’Anžas, O’Henris, D’Abernonas, natomiast wewnątrz imienia i nazwiska – małą, np. : Žana d’Ark, Marselis l’Erbjė (LKRS 1992: 88). Apostrof jest potrzebny także wtedy, gdy do imion i nazwisk nie litewskich dodaje się litewskie końcówki, np. : Larousse i in. (LKRS 1992: 89). Apostrof – „znak pisarski – przecinek zapisywany w górnej części wiersza zamiast opuszczonej samogłoski, np. fr. „l’ homme“6 zamiast „le homme“, po miękkiej spółgłosce w transkrypcji fonetycznej, przed litewskimi końcówkami przy skrótowcach, np. tASS’as“ (tŽ 1985: 41). w późniejszych wydaniach doprecyzowano tylko końcową część definicji: „przed litewskimi końcówkami po autentycznych nazwach własnych, które kończą się niewymawianą samogłoską lub spółgłoską, np. de Gaulle’is (tŽ 2001: 60), jednak twierdzi się, że apostrof jest znakiem pisarskim (zob. vLe 2001: 664; LKe 2008: 28). W pracach naukowych, bibliografii i dokumentach niekiedy podaje się zapis obcych słów litera po literze. w ten sposób dąży się, stosując znaki diakrytyczne, do dokładniejszego oddania (transliteracji) formy języka oryginału, np.: ros. Кузьмина – Kuz%mina7 (Ambrazas 2008: 14). w takich przypadkach apostrof oznacza miękkość spółgłoski. W publikacjach nie zachowuje się jednolitości, np. : Kacnel’son (Кацнельсон), Koval’ (Коваль), Rol’ [человеческого...] (Pоль...), ale Chidekel (Хидекель), Košel (Кошель), Ulman (Ульман), Volf (Вольф) (zob. Gudavičius 2009: 239–254). W tekście ciągłym nazwy własne transkrybuje się, stosując alfabet własnego języka – pisze się Kuzmina (Кузьмина), Olga (Ольга)8 itd. BRūKŠneLiS, BRūKŠnYS, tARPAi iR KitA Różnice w użyciu łącznika i pauzy w normatywnych publikacjach języka litewskiego określono dość jasno. Wcześniej łącznik zaliczano do znaków interpunkcyjnych, obecnie uważa się go za znak ortograficzny. Podczas drukowania tekstu łącznik między łączonymi wyrazami lub ich częściami zawsze zapisuje się bez spacji po obu stronach. Istnieje kilka problematycznych przypadków użycia, gdy trzeba rozstrzygnąć, co drukować (pauzę czy łącznik), a także wiedzieć, czy drukować ze spacjami po obu stronach, czy bez nich. 6 wydrukowano ze spacją po apostrofie. 7 W książce Ambraza zapisano właśnie taki apostrof. 8 zob. szerzej. : Instrukcja transkrypcji nazwisk, imion i nazw miejscowych z języka rosyjskiego na język litewski oraz z języka litewskiego na język rosyjski, Wilno: Mokslas, 1990. 126 KALBOS KuLtūRA | W zasadach 85 wskazuje się, że między dwoma samodzielnymi9 nazwiskami tej samej osoby, np. Kymantaitė-Čiurlionienė, między nazwiskiem a pseudonimem, np. Vincas Mykolaitis-Putinas, zapisuje się łącznik (wyjątek stanowią dwa imiona, imię lub nazwisko i przydomek itp.) (zob. szerzej http://www.vlkk.lt/nutarimai/rasyba/bruksnelis.html). S. Keinys zwraca uwagę, że „<...> w praktyce pisownia nazw osobowych jest najczęściej rozszerzana – również nieodmienne lub częściowo odmienne człony podwójnych nazwisk łączy się łącznikiem, np. : Urniežiūtė-Lambergs, VelskopfHenrich, Žolio-Kiuri itd. Z pewnością logiczne i uzasadnione byłoby sformułowanie omawianej zasady szerzej, tj. niezależnie od odmiany członów nazwisk, ponieważ pomogłoby to także odróżniać nieznane nazwiska złożone od imienia lub imion” (Keinys 2005: 187). zatem zawsze byłoby jasne, że łącznik oddziela dwa nazwiska osoby. Na stronie internetowej vLKK o nazwach osobowych napisano: „wychodząc za mąż, kobieta może wybrać również podwójne nazwisko, złożone z nazwiska panieńskiego i nazwiska po ślubie; takie nazwisko zapisuje się z łącznikiem, np. : Rūta Simutytė-Gaidienė, Asta Butkė-Jurgaitienė, Jolanta Radzevičienė-Budrė. (podwójne nazwisko może być niewygodne w użyciu, ponieważ jest dość długie, a skracanie nazwiska w dokumentach oficjalnych jest niedopuszczalne)“ (http://www.vlkk.lt/lit/ nutarimai/asmenvardziai). stosując zasady, jasne jest, że nazwy, które tworzą nazwiska dwóch osób, a nie dwa nazwiska jednej osoby, należy zapisywać inaczej – z łącznikiem bez spacji, np. : kierunek etnolingwistyczny Iwanowa–Toporowa, hipoteza Sapira–Whorfa itp. Gdy do nazwisk dodawane są imiona, w praktyce tej zasady się nie przestrzega (zapisuje się je różnie), np. : koncepcja Aleksandra Potebni – Salomona Kacnelsona (Gudavičius 2009: 59); Fr. Klugės-A. Goetzės, <...> A. Waldės-J. Słowniki Pokornego <...> (Ambrazas 2008: 3310) itd. Łącznik należy pisać również w dwuczłonowej nazwie obiektu geograficznego, np. Šiaurės Reinas-Vestfalija (http://www.vlkk.lt/lit/nutarimai/rasyba/bruksnelis.html). W dLKŽ6e z łącznikiem podano następujące nazwy miejscowości (najczęściej ziemie, regiony): Badenas-Viurtembergas, Chantų-Mansių autonominė apygarda, Kabarda-Balkarija, Karačiajų-Čerkesų Respublika, Kastilija-La Manča, Kastilija-Leonas, Meklenburgas-Forpomeranija, Saksonija-Anhaltas, Šampanė-Ardėnai, Šiaurės Osetijos-Alanijos Respublika, Šiaurės Reinas-Vestfalija, Šlezvigas-Holšteinas. Nazwy państw mogą być łączone spójnikiem, np., Bos9 Obu odmieniających się nazwisk (LKRS: 56). nieodmienne słowa tworzące nazwisko i imię nie są łączone łącznikiem z odmiennymi słowami ani między sobą, np. : Tallat Kelpša, Put Puterleckis itd. 10 Podana przez autora transkrypcja nazwisk P. Skardžiusa. O. L. Gudzinevičiūtė. Kilka problematycznych przypadków stosowania pisowni i znaków interpunkcyjnych 127 oraz Hercegowina (dLKŽ6e). w zaadaptowanych nazwach nie pisze się łącznika, np. Sankt Peterburgas (dLKŽ6e). Zdarzają się wyjątkowe przypadki, gdy trzeba wyjaśnić i doprecyzować, co chce się powiedzieć: „Wydaje się, że nazwę przekopu Dubysos-Ventos należy zapisywać nie z łącznikiem, lecz z półpauzą <...>, ponieważ tutaj granice określa się nazwami rzek (a zatem przekop Dubysos–Ventos)” (Keinys 2005: 188). Zaleca się unikać łącznika między rzeczownikami pospolitymi. Gdy rzeczowniki są syntaktycznie równorzędne, lecz oznaczają nie nazwę jednej, ale dwóch rzeczy, łączy się je nie łącznikiem, lecz spójnikiem i, np.: kultura i oświata (nie kultura-oświata), dochody i wydatki (nie dochody-wydatki). dopełniacze takich rzeczowników, występujące jako jednorodne przydawki, lecz nieoznaczające pojęcia jednej rzeczy, również łączy się nie łącznikiem, lecz spójnikiem i (albo oraz), np.: stosunki Bałtów i Słowian (nie bałtycko-słowiańskie). To samo dotyczy łączenia nazw własnych, np. : umowa Litwy i Islandii (nie Litwy-Islandii11) (http://www.vlkk.lt/nutarimai/rasyba/bruksnelis.html). Kiedy pisze się władcy Republiki Litewsko-Polskiej (Ambrazas 2008: 12) – ma to zupełnie inne znaczenie. O podobnych kwestiach mówi się przy omawianiu zasad pisowni łącznika. W poradach dotyczących języka kancelaryjnego (dalej – KancKPi) napisano: „łącznik pisze się między słowami oznaczającymi stosunki dwustronne: Zawarł umowę kupna–sprzedaży (choć lepiej: handlową). Rozpoczęły się negocjacje litewsko–białoruskie12 (lepiej: Litwy i Białorusi)”; doprecyzowano jeszcze: „często wystarczy jedno słowo także do określenia działań dwustronnych: przekazanie dokumentów (nie przekazanie-przyjęcie), umowa kupna domu (nie umowa kupna-sprzedaży). Jeśli stosunki dwustronne mimo wszystko określa się dwoma słowami, między nimi należy pisać nie łącznik, lecz myślnik” (KancKPi). Judita džežulskienė uważa, że w takich przypadkach myślnik zastępuje spójnik i (Celiešienė, džežulskienė 2009: 244). Użytkownikom języka nie jest łatwo ustalić działania dwustronne, stosunki dwustronne itp. Myślnik jest znakiem interpunkcyjnym (LKRS 1992: 136–137), używanym dwojako: ze spacjami i bez nich. Myślnik pisze się między dwoma lub większą liczbą słów albo cyfr oznaczających granice miejsca, czasu, ilości lub kolejności przedmiotów i zjawisk (np.: Pociąg Wilno–Kowno odjedzie punktualnie. Odwiedzający są przyjmowani w godzinach 12.30–16.30. W bibliotece bywam 2–4 razy w tygodniu). O tym, że nie potrzeba spacji, LKRS 11 Napisany łącznik. 12 tutaj – myślnik, por. przypis 11. 128 JĘZYK KULTURA | 85 nie wspomina się o tym, choć podane przykłady wskazują na pozostawione spacje (LKRS 1992: 234). W LKŽin (1998: 376) napisano jasno: „między wyrazami lub cyframi oznaczającymi granice myślnik wstawia się bez żadnych spacji”. S. Keinys uzupełnia: „Z oznaczaniem granic można wiązać pisownię języków w tytułach słowników przekładowych, na przykład „Słownik języka łotewskiego i litewskiego” (w pierwszej połowie XX wieku i w jego połowie tytuły te najczęściej zapisywano z łącznikiem). w rzeczywistości w takich przypadkach potrzebny jest znak rozdzielający, a takim, jak powiedziano, jest myślnik” (Keinys 2005: 185–186). jednak w literaturze nie wskazuje się, jak – ze spacjami czy bez nich – drukować myślnik oznaczający granice, między cyframi oznaczającymi przedział, między którymi są jeszcze wstawione skróty lub inne wyrazy, np.: pod koniec XIX w. – na początku XX w.; kon. XIX w.–pocz. XX w. W LKRS znajduje się przykład zapisu daty: 1984 02 01 – 1984 03 15 był na delegacji (LKRS 1992: 80). przykłady zasad dotyczących pisania półpauzy do oznaczania granic przedmiotów i zjawisk w publikacji również zapisano ze spacjami po obu stronach półpauzy, np. : Pociąg dieslowski Wilno – Kłajpeda zbliżał się do miasta portowego <...> (LKRS 1992: 234). a więc 20 lat temu, kiedy wydano książkę, nie zwracano uwagi na spacje. W iLRv wskazuje się, że półpauzę niez­dzielaną spacjami od tekstu zapisuje się: „między dwoma lub większą liczbą samodzielnych wyrazów lub cyfr oznaczających granice miejsca, czasu, ilości, kolejności itp. przedmiotów i zjawisk (przedział, zakres): pociąg pospieszny Luksemburg–Paryż, s. 21–23, artykuły 150–204, klasy 5–8, słownik angielsko-litewski, uczniowie mają wakacje w czerwcu–sierpniu, 2006–2009, 15–22 maja, [dalej podano najbardziej interesujące przykłady – O. L. G.] 1 stycznia 2003 r.–31 grudnia 2006 r., 2003 01 01–2006 12 31” (iLRv 2011: 149). Obok znajduje się uwaga: „dla jasności półpauzę można zapisywać ze spacjami: • między skróconym wyrazem a cyfrą (lub wyrazem), np. : Konferencja odbyła się 29 listopada 2010 r. – 1 grudnia. Przewiduje się ukończenie kursu studiów w ciągu trzech miesięcy (15 września 2010 r. – 15 grudnia 2010 r.). Europa XIII w. – XIV w. p.n.e. • między cyframi, których grupy są oddzielone spacjami: 2003 01 01 – 2006 12 31 100 000 000 – 300 000 000.“ O. L. Gudzinevičiūtė. Kilka problematycznych przypadków użycia ortografii i znaków interpunkcyjnych 129 zatem, gdy istnieją tylko dwa możliwe warianty (myślniki ze spacjami i bez nich), „dla jasności”13 można pisać według własnego wyboru. iLRv omówiono także inne przypadki drukowania (niedrukowania) myślnika i spacji: myślnik nieoddzielany spacjami od tekstu zapisuje się w utrwalonych przypadkach ortograficznych: prawo umów kupna–sprzedaży, protokół przekazania–odbioru prac. Myślnika nie zapisuje się między samodzielnymi słowami oznaczającymi stosunki dwustronne: stosunki litewsko–polskie14 (powinno być: stosunki litewskie i polskie), negocjacje litewsko–łotewskie (powinno być: negocjacje litewskie i łotewskie), współpraca UE–USA (powinno być: współpraca UE i USA). Myślnika nie zapisuje się między słowami połączonymi stosunkami własnościowymi (zapisuje się spójnik i): wspólne przedsiębiorstwo litewsko-szwedzkie (nie: wspólne przedsiębiorstwo litewsko–szwedzkie), granica litewsko-białoruska (nie: granica litewsko–białoruska) (iLRv 2011: 149). W LKŽin (1998: 375) podano: „Łączniki stawia się między wyrazami oznaczającymi związek lub kolejność kilku zjawisk, np.: 1. Z folkloru artystycznie zrekonstruował mitologiczny związek człowieka – przyrody – wszechświata. (r.) 2. Przegląd poszczególnych regionów przedstawia według schematu: surowce mineralne – przemysł – rolnictwo – transport.“ Nie ma tu również komentarzy, czy przy zapisywaniu łącznika należy stosować spacje. A jak zapisywać wyrazy oznaczające opozycję, przeciwstawienie – ze spacjami czy bez nich? Kilka różnych przykładów: „<...> do wyodrębnienia użycia ukierunkowanego na język ogólny bez wyjątków nie nadają się ani kryteria dziedzin użycia, ani formy pisanej–mówionej, ani kryteria publiczności–prywatności. Najważniejszym kryterium staje się oficjalność–swoboda“; „<...> opozycja systemowe–niesystemowe odpowiada opozycji drugiego aspektu normatywne–nienormatywne“; „<...> tworzą pary antonimów według cechy pozytywne/negatywne, np.: radość – smutek, duma – wstyd, cierpliwość – nietolerancja itp.“ ; „<...> służy do wyrażania relacji warunek–skutek <...>; „<...> wyróżnia się cechę struktur dialektalnych–niedialektalnych“; „Ważną cechą jest kodyfikacja–brak kodyfikacji odmiany“ itp. Opozycję, przeciwstawienie prawdopodobnie można traktować jako granice i pisać półpauzę bez spacji po obu stronach. W niektórych przypadkach, gdy alternatywa jest wyraźna, odpowiedni byłby ukośnik. Mógłby być używany do oznaczania pewnej alternatywy (odpowiada spójnikowi albo) (zob. dalej o ukośniku), jednak w literaturze naukowej powinny pojawić się uwagi, komentarze. 13 O użyciu cudzysłowów pisała Rūta Marcinkevičienė (2006). W tym przypadku cudzysłowy w artykule właśnie oznaczają modalność. 14 Por. przypisy 11 i 12.