Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai

ONA LAIMA GUDZINEVIČIŪTĖ Uniwersytet Szawelski KILKA PROBLEMATYCZNYCH PRZYPADKÓW UŻYCIA ZNAKÓW ORTOGRAFICZNYCH I INTERPUNKCYJNYCH SŁOWA KLUCZOWE: piśmienność, zalecenia ortograficzne, drukowanie na komputerze. Oprócz liter i cyfr w tekście stosuje się wiele różnych znaków, które dostarczają dodatkowych informacji. W języku pisanym różne funkcje pełnią również znaki interpunkcyjne. Celem artykułu jest omówienie użycia rzadziej spotykanych znaków oraz kilku problematycznych przypadków użycia znaków ortograficznych i interpunkcyjnych. Wielu zgadza się z opinią, że „<...> system znaków, podobnie jak sama ortografia (sposoby i zasady pisania) oraz interpunkcja, jest kwestią umowy, zewnętrzną powłoką języka <...>” (Pupkis 2005: 231). Niestety, nadal istnieją pozostałości lub pojawiły się nowe fakty wskazujące, że językoznawcy nie określili jasno ani teoretycznie, ani praktycznie, jak stosować niektóre rozwiązania, zwłaszcza te, które stały się aktualne w związku z powszechną komputeryzacją. Omawiane w niniejszym artykule przypadki ortografii i interpunkcji są poruszane lub wspominane w wielu normatywnych publikacjach językowych, jednak dziś należałoby je doprecyzować, ponieważ brakuje jasnych, konkretnych i wiarygodnych zaleceń, które zapewniłyby lepszą jakość tekstu drukowanego na komputerze. RZADZIEJ UŻYWANE ZNAKI W obowiązkowych i fakultatywnych zasadach interpunkcji (dalej – PPST) wymieniono następujące znaki interpunkcyjne używane w języku litewskim: kropka (.), przecinek (,), średnik (;), dwukropek (:), myślnik (–), znak zapytania (?), wykrzyknik (!), wielokropek (...); nawiasy: otwierający ((), zamykający ()); cudzysłów (otwierający („), zamykający (“) (PPST 2009: 3). W publikacji tej wspomniano, że „koniec wersów i strof oznacza się ukośnymi kres- O. L. GUDZINEVIČIŪTĖ. Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai 121 niais“ (PPST 2009: 13), tačiau tokio ženklo tarp išvardytų skyrybos ženklų nėra. Juozas Abaravičius yra rašęs, kad skirtukų priskaičiuojama ir daugiau: kablelis ir brūkšnys, apostrofas, išnašų žvaigždutė, pasvirieji brūkšniai, dar tarpelis tarp žodžių, pastraipos įtrauka ir kt. (Abaravičius 2002: 9). Aldonas Pupkis taip pat teigia: „Kartais atskiru ženklu laikomas kablelis ir brūkšnys (, –), o brūkšnys nagrinėjamas kartu su brūkšneliu kaip rašybos dalykas. Be 10 pagrindinių ženklų, kalbama ir apie kitokius skyrybos simbolius: apostrofus, išnašų žvaigždutes, pasviruosius brūkšnelius1, tarpus tarp žodžių, pastraipų įtraukas ir kt. (jie gali būti laikomi ir rašybos dalykais) <...>“ (Pupkis 2005: 235). Stosuje się także kombinacje znaków. W poradniku języka litewskiego (dalej – LKŽin) podano następujące dodatkowe kombinacje:?!?!.!..?.. (LKŽin 1998: 349); wskazano, że niektóre znaki, na przykład wykrzyknik i znak zapytania, mogą być umieszczane w nawiasach. Jonas Balkevičius pisał: „Na końcu zdania pytająco-wykrzyknikowego, oprócz wykrzyknika i znaku zapytania2, w niektórych przypadkach <...> można postawić jeszcze wielokropek (dodaje się jeszcze dwie kropki) <...>, np.: Co się tu dzieje?!.. P Cvir.” (Balkevičius 1963: 429). W publikacji Pisownia i interpunkcja języka litewskiego (dalej – LKRS) wspomniano, że zamiast wielokropka zapisuje się tylko jedną kropkę (?!.) (LKRS 1992: 135)3. Gdy pyta się studentów, uczniów i innych piszących, co to za znaki, wymieniają je kolejno: znak zapytania, wykrzyknik, kropka. Ogólnie pisownia jest dość swobodna, np.: A może nie przeszkadza Państwu w czytaniu miejski zgiełk, hałas kawiarni, stukot pociągu, szum morza...?4 Tradycyjnie na końcu zdania powinien znaleźć się znak zapytania i dwie kropki (?..) – analiza może pomóc zrozumieć zarówno użycie znaków, jak i sens zdania. Aby szczególnie podkreślić zabarwienie emocjonalne, można zapisać dwa lub trzy wykrzykniki albo znaki zapytania, np.: Brawo, słusznie, zgadzamy się, zgadzamy się!!! <...> 1 A. Pupkis mini būtent pasvirąjį brūkšnelį (žr. Pupkis 2005: 234, 235), ne brūkšnį. Kuriuos rašybos atvejus autorius turi omenyje, nepaaiškinta. 2 Dokładniej byłoby napisać „bez znaku zapytania i wykrzyknika”. Osobom, które rozumieją, kolejność wyrazów nie sprawia problemu. W pracach pisemnych zdarzało się jednak widzieć zapis znaków (!?). 3 Druga część publikacji Pisownia i interpunkcja języka litewskiego, Interpunkcja, została uznana za nieobowiązującą w 2006 r. (zob. uchwałę Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 28 września 2006 r., nr N–5 (106)). Oznacza to, że część zagadnień interpunkcyjnych (tych, które nie zostały objęte PPST) pozostała mniej precyzyjnie uregulowana. Dlatego niektóre zalecenia tej publikacji (również dotyczące kilku kombinacji znaków na końcu zdania) przytacza się także w późniejszych publikacjach, na przykład w LKŽin) – Uwaga redakcji. 4 Niektóre przykłady zaczerpnięto z prac kolegów lub redagowanych rękopisów, a w innych przypadkach przytoczono tylko część zdania istotną dla zilustrowania omawianego tematu, dlatego nie podano autorów ani źródeł. Redaktorzy publikacji często poprawiają też pisownię autorów (sposób użycia). W artykule akcentuje się użycie i zwraca uwagę na problemy. 122 KALBOS KULTŪRA | 85 (LKRS 1992: 136). Zbyt częste stosowanie takich powtarzanych znaków może pozbawić je wyrazistości. Oczywiście ich użycie zależy również od stylu tekstu. Niektóre znaki są parzyste: nawiasy, cudzysłowy; przecinki i myślniki również stają się parzyste, gdy służą do wydzielania. Użycie znaków parzystych i pojedynczych w zdaniu jest różne. Na przykład nawiasy mogą być stosowane w zdaniu w różnych celach: w pierwszym przypadku wskazują informację, w drugim – wyliczenie: „Przyimki zapisuje się rozdzielnie od zlepków wyrazowych (a) i od zrostów wyrazowych (b), np.: a) między innymi, między innymi, niewiele co <...>; b) do tego czasu, aż do tego czasu <...> “ (LKRS 1992: 52). Znaków parzystych nie ma wiele, ale i wśród nich są szczególne – cudzysłowy pojedyncze. W literaturze naukowej, gdy podaje się w tekście znaczenie wyrazu, spotyka się różne sposoby zapisu. Najczęściej zapisuje się albo tak: babelis „zamęt, chaos” (LKRS 1992: 64), albo tak: ledas ‘zamarznięta woda’. W LKRS podano: „Nazwy odmian roślin uprawnych zapisuje się wielką literą i ujmuje w pojedynczy cudzysłów” (LKRS 1992: 64). Wyjaśniono, że „taki zapis jest ujednolicony w skali międzynarodowej. Cudzysłowu można nie stosować, gdy nazwa jest zapisana inną czcionką lub opatrzona specjalnym oznaczeniem odmiany” (LKRS 1992: 64), podano przykłady: ‘Vengrinė’ (odmiana śliwek), ‘Akuotieji’ (odmiana pszenicy), ‘Senga Sengana’ i inne. Należy tu zwrócić uwagę na kształt otwierającego cudzysłowu. Warto dodać, że w podręczniku Język litewski (dalej – LK I) stosuje się inny cudzysłów: truskawki „Senga Sengana“ (LK I 1995: 321). Najnowszy wariant zapisu pojedynczych cudzysłowów jest logicznie zrozumiały – po jednym litewskim cudzysłowie („ „). Trudno jednak przyzwyczaić się do takiego zapisu, ponieważ otwierający cudzysłów (użycie liczby pojedynczej rzeczownika w liczbie mnogiej staje się tu realne) wygląda jak kabel, tyle że zapisany po spacji; dalej zapisuje się już wyraz, np.: „akcent jest jak dusza języka”; łac. segmentum,odcinek, kawałek‘ (Stundžia 2009: 12). Stosuje się tu podwójne i pojedyncze cudzysłowy o jednakowym stylu (kroju). Kolejnym problemem jest to, czy można zapisywać podwójne znaki. Na przykład: <...> nazwy miejscowe są również używane w nazwach symbolicznych, szczególnie często w nazwach drużyn i klubów sportowych, kompleksów rekreacyjnych lub ośrodków wypoczynkowych itp. W Banku Konsultacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – VLKK) wskazano: „Gdy stykają się dwa cudzysłowy lub nawiasy, zapisuje się jeden cudzysłów lub jeden nawias (podobnie jak przy zetknięciu dwóch przecinków lub innych znaków interpunkcyjnych), np.: Podrożało piwo „Utenos” Utenos”. Źródło można wskazać na różne sposoby (w przypisie, w nawiasie (www.delfi.lt); ważne, by czytelnik otrzymał potrzebne informacje”; dodano jednak: „Gdy na końcu zdania styka się kropka skrótu (np. skróty kt., O. L. GUDZINEVIČIŪTĖ. Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai 123 itp., pan.) oraz kropce kończącej zdanie stawia się również jedną kropkę. Czasami, dla jasności, w złożonych tekstach można stosować podwójne nawiasy: ((0,990 – 1,18)/0,12 = −1,6); ...zainteresowano się dopiero w XX w. (A. Žigaitytė, opera „Mažvydas“ (1987), „Žilvinas ir Eglė“ (2002)) itd.” (http://www.vlkk.lt/lit/7696)5. Zatem na końcu wspomnianego zdania (<...> nazwy miejscowości również są używane <...>) powinna znaleźć się jedna kropka. Jednak nawiasy najczęściej są podwajane, np.: Trzeba będzie zadać to pytanie p r z e d k o m i t e t e m (= komitetowi; trzeba będzie zapytać komitet (ko-mitetą)) (KP 2(2) 2003: 87). W Podręczniku redagowania publikacji instytucji Unii Europejskiej (dalej – ILRV) wskazano, że podwójnych nawiasów można używać, jeśli wymaga tego sens: poli(oksi(dimetylosilan)); Niniejsza umowa (Unii Europejskiej oraz Unii Gospodarczej i Walutowej (UGW)) została podpisana w lutym 1992 r. W tej publikacji zaleca się stosowanie pojedynczych cudzysłowów: Członek Komisji zaznaczył, że „wybuchły spory dotyczące spółki „Microsoft”; stwierdzono, że „[c]udzysłowy podwójne nie są zalecane, ale w razie potrzeby można ich używać: Członek Komisji zaznaczył, że „wybuchły spory dotyczące spółki „Microsoft”” (ILRV 2011: 151–152). Trudno zapisać obok siebie otwierające cudzysłowy podwójne i otwierające cudzysłowy pojedyncze wprowadzające znaczenie (analogicznie – także zamykające), cytując cytat itp., jednak cytowanie nie jest przedmiotem badań w tym artykule. Nawiasów jest wiele rodzajów, np.: () – nawiasy zwykłe lub po prostu nawiasy; [] – nawiasy kwadratowe; { } – nawiasy klamrowe; < > – nawiasy ostrokątne itp. Znaczenie znaków lub dodatkowo stosowane znaki zawsze są objaśniane, na przykład w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG) napisano: „Przykłady zapisane transkrypcją fonetyczną, w razie potrzeby podaje się w nawiasach kwadratowych „[]” <...>; nawiasy ukośnikowe „/ /” wskazują transkrypcję fonologiczną, klamrowe „{ }” – morfonologiczną lub morfologiczną” (DLKG 1997: 21). Niektóre skrótowce literowe, gdy jest to konieczne, odmienia się; wtedy końcówki przypadków zapisuje się „małymi literami po łączniku lub apostrofie, np. TASS-o albo TASS’o pranešimas” (LKRS 1992: 74). Zdaniem Stasysa Keiniysa należałoby jeszcze przedyskutować, jak zapisywać: „<...> nie wiadomo, dlaczego (i w kilku innych przypadkach, na przykład w zapisie niektórych obcych nazw własnych) zamiast używanego apostrofu należy stosować rzadki, jak się zdaje, zapożyczony wariant z łącznikiem” (Keinys 2005: 189). W LKRS napisano, że skrócone wyrazy funkcyjne, oddzielone od nazwiska apostrofem, mogą występować na początku imion— 5 ...zainteresowano się – tutaj po wielokropku jakby brakuje spacji (właściwy byłby zapis <...> ze spacją). 124 KALBOS KULTŪRA | 85 na początku imienia i zapisywane wielką literą, np.: L’Anžas, O’Henris, D’Abernonas, a wewnątrz imienia i nazwiska – małą literą, np.: Žana d’Ark, Marselis l’Erbė (LKRS 1992: 88). Apostrof jest również potrzebny, gdy do imion i nazwisk obcego pochodzenia dodaje się litewskie końcówki, np.: Larousse’as itp. (LKRS 1992: 89). Apostrof to „znak pisowni – kreseczka zapisywana w górnej części wiersza zamiast opuszczonej samogłoski, np. fr. „l’homme”6 zamiast „le homme”, po miękkiej spółgłosce w transkrypcji fonetycznej, przed litewskimi końcówkami przy skrótowcach, np. TASS’as” (TŽ 1985: 41). W późniejszych wydaniach doprecyzowano jedynie końcową część definicji: „przed litewskimi końcówkami po autentycznych nazwach własnych, które kończą się niemą samogłoską lub spółgłoską, np. de Gaulle’is (TŽ 2001: 60), jednak twierdzi się, że apostrof jest znakiem pisowni (zob. VLE 2001: 664; LKE 2008: 28). W pracach naukowych, bibliografii i dokumentach czasami podaje się transliterację obcych wyrazów litera po literze. Ma to na celu dokładniejsze oddanie (transliterację) formy oryginalnego języka przy użyciu znaków diakrytycznych, np.: ros. Кузьмина – Kuz’mina⁷ (Ambrazas 2008: 14). W takich przypadkach apostrof oznacza miękkość spółgłoski. W publikacjach nie przestrzega się jednolitości, np.: Kacnel’son (Кацнельсон), Koval’ (Коваль), Rol’ [человеческого...] (Роль...), lecz Chidekel (Хидекель), Košel (Кошель), Ulman (Ульман), Volf (Вольф) (zob. Gudavičius 2009: 239–254). W tekście ciągłym nazwy własne transkrybuje się, stosując alfabet własnego języka – zapisuje się Kuzmina (Кузьмина), Olga (Ольга)⁸ itp. ŁĄCZNIK, MYŚLNIK, ODSTĘPY I INNE Różnice w użyciu łącznika i myślnika zostały dość jasno określone w normatywnych publikacjach poświęconych językowi litewskiemu. Dawniej łącznik zaliczano do znaków interpunkcyjnych, obecnie uważa się go za znak ortograficzny. Podczas drukowania tekstu łącznik między łączonymi wyrazami lub ich częściami zawsze zapisuje się bez spacji po obu stronach. Istnieje kilka problematycznych przypadków użycia, w których trzeba rozstrzygnąć, co (myślnik czy łącznik) wydrukować, a zarazem wiedzieć, czy drukować ze spacjami po obu stronach, czy bez nich. 6 Wydrukowano ze spacją po apostrofie. 7 W książce V. Ambrazasa zapisano właśnie taki apostrof. 8 Więcej informacji zob.: Instrukcja transkrypcji nazwisk, imion i nazw miejscowości z języka rosyjskiego na litewski i z litewskiego na rosyjski, Wilno: Mokslas, 1990. O. L. GUDZINEVIČIŪTĖ. Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai 125 Taisyklėse nurodoma, kad tarp dviejų savarankiškų9 to paties asmens pavardžių, pvz., Kymantaitė-Čiurlionienė, tarp pavardės ir slapyvardžio, pvz., Vincas Mykolaitis-Putinas, yra rašomas brūkšnelis (išimtį sudaro du vardai, vardas ar pavardė ir prievardis ir kt.) (išsamiau žr. http://www.vlkk.lt/nutarimai/rasyba/brukšnelis.html). S. Keinys zwraca uwagę, że „<...> w praktyce pisownia nazw osobowych jest najczęściej rozszerzana – łącznikiem łączy się także nieodmienne lub częściowo nieodmienne człony nazwisk podwójnych, np.: Urniežiūtė-Lambergs, Velskopf-Henrich, Žolio-Kiuri itp. Z pewnością logiczne i uzasadnione byłoby sformułowanie omawianej zasady szerzej, tj. niezależnie od tego, czy człony nazwisk są odmienne, ponieważ pomogłoby to również odróżniać nieznane nazwiska złożone od imienia lub imion” (Keinys 2005: 187). Dzięki temu zawsze byłoby jasne, że łącznik oddziela dwa nazwiska jednej osoby. Na stronie internetowej VLKK o nazwiskach osobowych napisano: „Kobieta wychodząca za mąż może wybrać także nazwisko podwójne, utworzone z nazwiska panieńskiego i poślubnego; takie nazwisko zapisuje się z łącznikiem, np.: Rūta Simutytė-Gaidienė, Asta Butkė-Jurgaitienė, Jolanta Radzevičienė-Budrė. (Używanie nazwiska podwójnego może być niewygodne, ponieważ jest ono dość długie, a skracanie nazwiska w dokumentach urzędowych jest niedozwolone.)” (http://www.vlkk.lt/lit/nutarimai/asmenvardziai). Stosując zasady, można stwierdzić, że nazwy utworzone z nazwisk dwóch osób, a nie z dwóch nazwisk jednej osoby, należy zapisywać inaczej – z półpauzą bez spacji, np.: kierunek etnolingwistyczny Iwanowa-Toporowa, hipoteza Sapira-Whorfa itp. W praktyce zasady tej nie przestrzega się, gdy do nazwisk dodaje się imiona (zapisuje się je rozmaicie), np.: koncepcja Aleksandra Potebni – Solomona Kacnelsona (Gudavičius 2009: 59); Fr. Klugė-A. Goetzė, <...> słowniki A. Waldėgo-J. Pokornego <...> (Ambrazas 2008: 3310) itp. Łącznik należy zapisywać także w podwójnej nazwie obiektu geograficznego, np. Šiaurės Reinas-Vestfalija (http://www.vlkk.lt/lit/nutarimai/rasyba/brukšnelis.html). W DLKŽ6e podano z łącznikiem następujące nazwy geograficzne (najczęściej ziem i regionów): Badenas-Viurtembergas, Chantų-Mansių autonominė apygarda, Kabarda-Balkarija, Karačiajų-Čerkesų Respublika, Kastilija-La Manča, Kastilija-Leonas, Meklenburgas-Forpomeranija, Saksonija-Anhaltas, Šampanė-Ardenai, Šiaurės Osetijos-Alanijos Respublika, Šiaurės Reinas-Vestfalija, Šlezvigas-Holšteinas. Nazwy państw mogą być łączone spójnikiem, np. Bos 9 obu odmiennych nazwisk (LKRS: 56). Nieodmienne wyrazy składające się na nazwisko i imię nie są łączone łącznikiem z wyrazami odmiennymi ani między sobą, np.: Tallat Kelpsą, Put Puterleckis itp. 10 Transkrypcja nazwiska P. Skardžiusa przytoczona przez autora. 126 KALBOS KULTŪRA | 85 nija i Hercegovina (DLKŽ(6e). Łącznika nie zapisuje się w nazwach zaadaptowanych, np. Sankt Peterburgas (DLKŽ(6e). Zdarzają się wyjątkowe przypadki, w których trzeba wyjaśnić i doprecyzować, co chce się powiedzieć: „Wydaje się, że nazwę Dubysos–Ventos perkaso należy zapisać z półpauzą, a nie z łącznikiem <...>, ponieważ nazwy rzek wyznaczają tu granice (a zatem: Dubysos–Ventos perkasas)” (Keinys 2005: 188). Zaleca się unikać łącznika między rzeczownikami pospolitymi. Gdy rzeczowniki są równorzędne składniowo, ale oznaczają nazwy dwóch, a nie jednej rzeczy, łączy się je nie łącznikiem, lecz spójnikiem i, np.: kultura i oświata (nie kultura–oświata), dochody i wydatki (nie dochody–wydatki). Dopełniacze takich rzeczowników występujące jako równorzędne przydawki, które jednak nie wyrażają pojęcia jednej rzeczy, również łączy się nie łącznikiem, lecz spójnikiem i (lub oraz), np.: relacje Bałtów i Słowian (nie bałto-słowiańskie). To samo dotyczy łączenia rzeczowników własnych, np.: traktat Litwy i Islandii (nie Litwy–Islandii11) (http://www.vlkk.lt/nutarimai/rasyba/bruksnelis.html). Gdy pisze się władcy Republiki Litewsko-Polskiej (Ambrazas 2008: 12), ma to zupełnie inne znaczenie. O podobnych zagadnieniach mówi się przy omawianiu zasad użycia półpauzy. W poradniku języka kancelaryjnego (dalej – KancKP1) napisano: „półpauzę stawia się między wyrazami oznaczającymi stosunki dwustronne: zawarto umowę kupna–sprzedaży (choć lepiej: handlową). Rozpoczęły się negocjacje litewsko-białoruskie12 (lepiej: negocjacje Litwy i Białorusi)”; doprecyzowano też: „Często wystarczy jeden wyraz, by określić również działania dwustronne: przekazanie dokumentów (nie przekazanie–przyjęcie), umowa zakupu domu (nie kupna–sprzedaży). Jeśli stosunki dwustronne są mimo wszystko określane dwoma wyrazami, należy między nimi zapisać nie łącznik, lecz półpauzę” (KancKP1). Judita Džežulskienė uważa, że w takich przypadkach półpauza zastępuje spójnik i (Cieliešienė, Džežulskienė 2009: 244). Użytkownikom języka trudno jest ustalić, co oznaczają działania dwustronne, stosunki dwustronne itp. Brūkšnys yra skyrybos ženklas (LKRS 1992: 136–137), vartojamas dvejopai: su tarpais ir be jų. Półpauzę stawia się między dwoma lub większą liczbą wyrazów albo liczb oznaczających granice miejsca, czasu, ilości lub kolejności rzeczy i zjawisk (np.: Pociąg Wilno–Kowno odjedzie punktualnie. Zwiedzający są przyjmowani w godzinach 12.30–16.30. Bibliotekę odwiedzam 2–4 razy w tygodniu). O tym, że nie należy stosować spacji, LKRS 11 Zapisano łącznik. 12 Tu jest półpauza, por. przypis 11. O. L. GUDZINEVIČIŪTĖ. Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai 127 neužsimenama, nors pateikti pavyzdžiai rodo paliktus tarpus (LKRS 1992: 234). LKŽin (1998: 376) parašyta aiškiai: „Tarp ribas žyminčių žodžių ar skaitmenų brūkšnys įterpiamas be jokių tarpelių“. S. Keinys papildo: „Su ribų žymėjimu galima sieti kalbų rašymą verčiamųjų žodynų pavadinimuose, pavyzdžiui, „Latvių–lietuvių kalbų žodynas“ (pirmoje XX a. pusėje ir jo viduryje tie pavadinimai dažniausiai rašyti su brūkšneliu). Iš tikrųjų tokiais atvejais reikia skiriamojo ženklo, ir toks, kaip sakyta, yra brūkšnys“ (Keinys 2005: 185–186). Jednak w literaturze nie podaje się, jak zapisywać myślnik wskazujący granice, gdy między cyframi oznaczającymi przedział wstawiono także skróty lub inne wyrazy — ze spacjami czy bez nich, np.: koniec XIX w. – początek XX w.; koniec XIX w.–pocz. XX w. LKRS podaje przykład zapisu daty: 1984 02 01 – 1984 03 15 był w delegacji (LKRS 1992: 80). Przykłady w publikacji ilustrujące zasady zapisu myślnika oznaczającego granice rzeczy i zjawisk zapisano również ze spacjami po obu jego stronach, np.: Pociąg spalinowy Wilno – Kłajpeda zbliżał się do miasta portowego <...> (LKRS 1992: 234). A zatem 20 lat temu, gdy wydano książkę, nie zwracano uwagi na spacje. ILRV podaje, że myślnik bezpośrednio przylegający do tekstu zapisuje się „między dwoma lub większą liczbą samodzielnych wyrazów lub cyfr oznaczających granice miejsca, czasu, ilości, kolejności itp. rzeczy i zjawisk (przedział, zakres): szybki pociąg Luksemburg–Paryż, s. 21–23, artykuły 150–204, klasy 5–8, słownik angielsko-litewski, uczniowie mają wakacje w czerwcu–sierpniu, lata 2006–2009, 15–22 maja, [dalej podano przykłady najbardziej interesujące – O. L. G.] 1 stycznia 2003 r.–31 grudnia 2006 r., 2003 01 01–2006 12 31” (ILRV 2011: 149). Obok zamieszczono uwagę: „Dla jasności myślnik można zapisywać ze spacjami:” • między skróconym wyrazem a cyfrą (lub wyrazem), np.: Konferencja odbyła się w dniach 29 listopada – 1 grudnia 2010 r. Kurs studiów planuje się ukończyć w ciągu trzech miesięcy (15 września 2010 r. – 15 grudnia 2010 r.). Europa, koniec XIII w. – początek XIV w. • między cyframi, których grupy są oddzielone spacjami: 2003 01 01 – 2006 12 31 100 000 000 – 300 000 000.“ 128 KALBOS KULTŪRA | 85 A zatem, gdy istnieją tylko dwa możliwe warianty (myślniki ze spacjami i bez nich), „dla jasności”13 można pisać według własnego wyboru. ILRV omawia także inne przypadki stosowania myślnika i spacji podczas pisania (lub ich pomijania): w utrwalonych zapisach myślnik, którego nie oddziela się spacjami od tekstu, zapisuje się w wyrażeniach pirkimo–pardavimo sutarčių teisė, darbų perdavimo–priėmimo aktas. Myślnika nie stawia się między samodzielnymi wyrazami oznaczającymi stosunki dwustronne: Lietuvos–Lenkijos santykiai14 (powinno być Lietuvos ir Lenkijos santykiai), Lietuvos–Latvijos derybos (powinno być Lietuvos ir Latvijos derybos), ES–JAV bendradarbiavimas (powinno być ES ir JAV bendradarbiavimas). Myślnika nie stawia się między wyrazami wskazującymi na stosunki własnościowe (pisze się spójnik ir): bendra Lietuvos ir Švedijos įmonė (nie bendra Lietuvos–Švedijos įmonė), Lietuvos ir Baltarusijos siena (nie Lietuvos–Baltarusijos siena) (ILRV 2011: 149). LKŽin (1998: 375) nurodoma: „Brūkšniai dedami tarp žodžių, reiškiančių kelių reiškinių ryšį ar seką, pvz.: 1. Iš tautosakos jis meniškai rekonstruo mitologinį žmogaus – gamtos – visatos ryšį. (r.) 2. Atskirų kraštų apžvalgą pateikia pagal schemą: naudingosios iškasenos – pramonė – žemės ūkis – transportas.“ Komentarų, ar rašant brūkšnį reikia tarpų, čia taip pat nėra. O kaip rašyti opoziciją, priešpriešą reiškiančius žodžius – su tarpais ar be jų? Keli skirtingi pavyzdžiai: „<...> į bendrinę kalbą orientuotai vartosenai atriboti be išlygų netinka nei vartojimo sričių, nei rašytinės–sakytinės formos, nei viešumo–privatumo kriterijai. Bene svarbiausiu kriterijumi tampa oficialumas–laisvumas“; „<...> priešprieša sistemiška–nesistemiška atliepia antrojo aspekto priešpriešą normiška–nenormiška“; „<...> sudaro antonimų poras pagal požymį teigiamas/neigiamas, pvz.: džiaugsmas – liūdesys, pasididžiavimas – gėda, kantrybė – nepakantumas ir kt.“; „<...> vartojama sąlygos–pasekmės santykiams reikšti <...>; „<...> skiriamos tarmiškos–netarmiškos struktūros požymis“; „Svarbus požymis yra atmainos kodifikacija–nekodifikacija“ ir kt. Opoziciją, priešpriešą tikriausiai galima vertinti kaip ribas ir rašyti brūkšnį be tarpų iš abiejų pusių. Kai kuriais atvejais, kur aiški alternatyva, tiktų pasvirasis brūkšnys. Jis galėtų būti vartojamas tam tikrai alternatyvai žymėti (atitinka jungtuką arba) (žr. toliau apie pasvirąjį brūkšnį), tačiau mokslinėje literatūroje turėtų atsirasti pastabų, komentarų. 13 Apie kabučių vartoseną yra rašiusi Rūta Marcinkevičienė (2006). Šiuo atveju kabutės straipsnyje būtent ir reiškia modalumą. 14 Por. przypisy 11 i 12. O. L. GUDZINEVIČIŪTĖ. Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai 129 Użycie ukośnika również budzi wątpliwości. Znak ten nazywany jest różnie: ukośnik, ukośna kreska, kreska pochyła (slėšas, sliašas – niezalecany obcy wyraz). Znak może być pochylony w lewo lub w prawo, dlatego nazywa się go także ukośnikiem lewym, ukośnikiem prawym (w systemach operacyjnych oznaczają różne ścieżki). PPST wyjaśnia, że przy cytowaniu poezji koniec wersów i zwrotek oznacza się ukośnikami, np.: Obrazy zestawione w wierszu na zasadzie kontrastu subtelnie oddają kontekst: „Ar tai tu, ar maža kregždutė, / Ant pavasario delno nutūpus, / Sučiuškėjai linksma, lengvutė – / Nuskridai, pamojus sparnais. // Mūsų upės gilios ir ramios, / Medžių šakos žalios ir žemos – / prisiglausk prie motinos žemės. / Pasipuošusios sodais jaunais” (PPST 2009: 13). W Banku Konsultacji VLKK podano trzy kolejne przypadki użycia ukośnika15. W praktyce pierwsza zasada nie jest stosowana konsekwentnie, dlatego należy zapamiętać, że „1. Ukośnik stosuje się zazwyczaj do oznaczania określonej alternatywy (odpowiada spójnikowi arba). Np. między skrótami oznaczającymi telefon i faks, jeśli ich numer jest taki sam, można napisać: Tel. / faks. 212 65 75; między alternatywnymi formami gramatycznymi lub konstrukcjami, które mogą się wzajemnie zastępować: Jis atsikratė įkyraus pašnekovo / įkyriu pašnekovu / nuo įkyraus pašnekovo; między wypowiedziami w kilku językach, np. w jadłospisie (menu): Sriuba / Soup”. Zwraca się uwagę, że gdy ukośnik występuje między wyrazami lub ich skrótami, po obu jego stronach należy pozostawić spacje. W podobnych przykładach w drukowanych publikacjach często nie ma spacji, np.: tel./faks. (telefon i telefaks) (KancKP 1998: 279), ale są one obecne w zapisach: vardo ir / ar pavardės formos, einamoji / atsiskaitomoji sąskaita, rajonų / miestų tarybos (KancKP 1998: 62); Tel./faks. (Vladarskienė 2003: 13); tel./faks. (Celiešienė, Džežulskienė 2009: 250) i in. Pozostałe dwie zasady zapisu ukośnika podane w Banku Konsultacji VLKK zazwyczaj nie budzą wątpliwości: „2. Ukośnik stosuje się do oznaczania określonych wymiarów, gdy trzeba podać stosunek jakiejś wielkości fizycznej do podstawowych wielkości wybranego układu jednostek, np. Vėjas 6–8 m/s (metrów na sekundę). Nie należy pisać 0,53 ct/kWh, jeśli chce się powiedzieć, że jedna kilowatogodzina kosztuje 0,53 ct; należy zatem pisać: 1 kWh – 0,53 ct; už 1 kWh 0,53 ct; 0,53 ct už 1 kWh. 15 Użycie ukośnika omówiły Nijolė Sližienė (Gimtoji kalba, 1999, Nr. 3, s. 16), Dana Vainauskienė (Kalbos kultūra, 2000, Nr. 73, s. 109–112). 130 KALBOS KULTŪRA | 85 3. Ukośnikiem oddziela się określoną część informacji w indeksach dokumentów, programach komputerowych i opisach bibliograficznych, np.: pismo nr 35/509; dyrektywa Rady Europy 76/308/EEB; www.vlkk.lt/ naujienos.“ W publikacjach spotyka się różnorodność. J. Džežulskienė twierdzi: „Gdy używa się ukośnika – zazwyczaj między wyrazami oznaczającymi równorzędne, stosowane obok siebie pojęcia – spacje należy wstawiać między wyrazami, np. rachunek bieżący / rozliczeniowy, natomiast między liczbami i skrótami są zbędne, np.: 120/80; m/s <...>” (Celiešienė, Džežulskienė 2009: 250). Aušrinė Rinkevičienė podaje przykłady użycia ukośnika, ale nie zwraca uwagi na spacje, choć dalej w publikacji pisze, że spacje pozostawia się „<...> między wyrazem a ukośnikiem lub między dwoma ukośnikami (np.: Takiego słowa nie ma // Šiaulių naujienos. – 1991, 21 września; ir / ar)”, a nie pozostawia się ich „<...> między liczbami lub skrótami a ukośnikiem (np.: tel./faks.; Nr. 28/95)” (Rinkevičienė 2003: 62–63). VLKK w Banku Konsultacji wskazuje, że „<...> w spójnym tekście do wyrażenia alternatywy należy przede wszystkim stosować środki językowe – spójniki czy, albo, np. Kawy czy herbaty?; spośród znaków – przede wszystkim nawiasy, np. Kontrola pojazdów ciężkich i (lub) ponadgabarytowych w październiku.... W takich przypadkach ukośnik jest niewłaściwy, także wtedy, gdy chcemy podać formy obu rodzajów gramatycznych – <...> właściwe są nawiasy, np.: Poszukiwani kelnerzy (–ki)“. W literaturze rzadko wspomina się o specyficznym znaku – tyldzie (~), znaku transkrypcji i leksykografii. Twierdzi się, że tylda i znak akcentu tylda są w istocie tym samym znakiem, używanym jednak na dwa sposoby: w tekście litewskim (umieszczony nad literą) jako znak akcentu, gdzie indziej zaś jako samodzielny znak bez wyraźnego przeznaczenia. W językoznawstwie tyldę zapisuje się jako znak substytucji kontekstowej i twierdzeń. Przy zapisywaniu numerów telefonów, na przykład (8 ~ 21) 579285, znak (~) oznacza, że należy poczekać na sygnał gotowości centrali16. Podczas składu tekstu pojawiają się wątpliwości, jak przenosić różne znaki. Logiczne i jasne jest, jak przenieść do następnego wiersza dwa wyrazy połączone łącznikiem – „<...> łącznik zapisuje się zarówno na końcu jednego wiersza, jak i na początku następnego — 16 Numery telefonów i faksów zapisuje się zgodnie z wymaganiami określonymi w zaleceniach dotyczących zapisu krajowych i międzynarodowych numerów telefonicznych, zatwierdzonych zarządzeniem nr 1V-1162 dyrektora Urzędu Regulacji Łączności Republiki Litewskiej z 23.12.2005 (Žin., 2005, nr 152-5628; 2006, nr 88-3502). O. L. GUDZINEVIČIŪTĖ. Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai 131 žioje, pvz.: lopšelis /–darželis“ (LKRS 1992: 73). Praktikoje tokių pavyzdžių nėra tekę matyti. S. Keinys papildo: „Nors taisyklėse nepasakyta, prireikus taip kelti reikėtų ir su brūkšneliu rašomus tikrinius vardus bei sutrumpinimus, pvz.: m-kla, un-tas“ (Keinys 2005: 188). Apie keliamą brūkšnį LKRS rašoma: „Brūkšnys gali būti keliamas į kitą eilutę, kai vartojamas ne tiesioginės kalbos skyrybai, pvz.: Dėk grūdą prie grūdo / – pripilsi aruodą“ (LKRS 1992: 73). Problemiška, kaip kelti žodžių ar santrumpų grupes su pasviruoju brūkšniu, pvz., tel. / faks. Taigi taisyklėse rašoma, kad ženklai gali būti keliami į kitą eilutę. Tačiau, skaitant tekstą, akys mato ženklus į priekį, ir eilutės gale parašytas, o ne perkeltas į kitą, pavyzdžiui, brūkšnys, padeda suprasti mintį, sakinio sandarą, pasirinkti skaitymo intonaciją, padaryti pauzę ir pan. Brūkšnį prijungti iš kairės pusės arba sujungti iš abiejų pusių padeda jungiamasis tarpas17, grupę spausdinant kompiuteriu pasidaro neskaidoma, nekeliama. WNIOSKI 1. W tekście napisanym odręcznie (piórem, ołówkiem itp.) trudno na oko odróżnić łącznik (znak ortograficzny) od myślnika (znaku interpunkcyjnego); nie ma większego znaczenia, czy pozostawiono spację, czy nie. Przy pisaniu tekstu na komputerze należy przestrzegać dodatkowych wskazówek. Obecnie są to konkretne wymagania dotyczące umiejętności obsługi komputera. 2. Brak precyzyjnego określenia w publikacjach naukowych i normatywnych użycia niektórych znaków oraz zasad ich stosowania w poszczególnych przypadkach ortograficznych i interpunkcyjnych powoduje znaczne zamieszanie wśród użytkowników języka i wywołuje niepotrzebne dyskusje. Większość osób piszących teksty na komputerze kieruje się przede wszystkim logiką. Rozumiejąc, jak i dlaczego należy postępować w określony sposób, użytkownicy języka łatwiej stosują teorię w praktyce. Gdy nie wiadomo, jak należy postąpić, podejmuje się samowolne działania i wykręca – pisze inaczej, zmienia czcionkę itp. Utrudnia to komunikację i prowadzi do upowszechnienia swobodnego, uproszczonego użycia (oraz zubożonego języka), widocznego obecnie w środowisku elektronicznym. 17 Informatycy używają określeń spacja (nie: spacja mała), spacja nierozdzielająca – zob. Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. Encyklopedyczny słownik informatyki <http://www.likit.lt/term/enc.html>. Termin spacja nierozdzielająca jest również podany w Banku Terminów Republiki Litewskiej <http://www3.lrs.lt:10001/pls/tb/tb.search>. 132 KALBOS KULTŪRA | 85 3. Stosowanie niektórych znaków pisowni i interpunkcyjnych powinno odpowiadać potrzebom współczesnego skomputeryzowanego społeczeństwa. Przykłady z publikacji językoznawczych przedstawione w artykule potwierdzają, że omawiane problematyczne przypadki nie zostały jasno i precyzyjnie zdefiniowane w teorii, dlatego dyskusja na ten temat mogłaby przyspieszyć powstawanie praktycznych zaleceń. LITERATŪRA Abaravičius J. 2002: Skyrybos stilistika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Ambrazas V. 2008: Svetimų tikrinių vardų rašymas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Balkevičius J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Celiešienė V., Džežulskienė J. 2009: Profesinės kalbos pagrindai, Kaunas: Technologija. Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. 2008: Enciklopedinis kompiuterijos žodynas, antras pataisytas leidimas. Prieiga per internetą: <http://www.likit.lt/term/enc.html>. DLKG 1997: Dabartinė lietuvių kalbos gramatika. Red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DLKŽ6e – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Šeštas (trečias elektroninis) leidimas, su kompaktine plokštele. Redaktorių kolegija: Stasys Keinys (vyr. redaktorius), Laimutis Bilkis, Jonas Paulauskas, Vytautas Vitkauskas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. Prieiga per internetą: <http://dz.lki.lt>. Gudavičius A. 2009: Etnolingvistika (Tauta kalboje), Šiauliai: VŠĮ Šiaulių universiteto leidykla. ILRV 2011: Institucijų leidinių rengimo vadovas, Liuksemburgas: Europos Sąjungos leidinių biuras. Prieiga per internetą: <http://publications.europa.eu/code>. Keinys S. 2005: Brūkšnio ir brūkšnelio vartojimas. – Kalbos kultūra 78, 183–190. KancKP 1998: Kanceliarinės kalbos patarimai. Parengė Pranas Kniūkšta. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KancKPi 2007: Kanceliarinės kalbos patarimai. Internetinis leidimas. Sudarytojas P. Kniūkšta, vyr. red. R. Vladarskienė, programuotojas E. Ožeraitis. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą: <http://kanceliariniai-patarimai.lki.lt>. O. L. GUDZINEVIČIŪTĖ. Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai 133 KP 2(2) 2003: Kalbos patarimai. Kn. 2: Sintaksė: 2. Prielinksnių ir polinksnių vartojimas. Sud. R. Miliūnaitė. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LK I 1995: Lietuvių kalba 1: Leksikologija, fonetika, akcentologija, dialektologija, rašyba. Parengė J. Barauskaitė, G. Čepaitienė, D. Mikulėnienė ir kt., sudaryt. ir atsak. red. K. Župerka. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. LKE 2008: Lietuvių kalbos enciklopedija. Parengė V. Ambrazas, A. Girdenis, K. Morkūnas ir kt., sud. K. Morkūnas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LKRS 1989: Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba. Antras leidimas. Parengė N. Sližienė, A. Valeckienė; atsak. red. A. Valeckienė. Vilnius: Mokslas. LKRS 1992: Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba. Antras fotografuotinis leidimas. Parengė N. Sližienė (atsak. red.), A. Valeckienė. Vilnius: Mokslas. LKŽin 1998: Lietuvių kalbos žinynas. Parengė B. Dobrovolskis, P. Kniūkšta (sud.). Kaunas: Šviesa. Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga per internetą: <http://www3.lrs.lt:10001/pls/tb/tb.search>. Marcinkevičienė R. 2006: Motyvuota ir nemotyvuota kabučių vartosena periodinėje spaudoje. – Kalbos kultūra 79, 209–216. PPST 2009: Privalomosios ir pasirenkamosios skyrybos taisyklės. Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2006 m. rugsėjo 28 d. nutarimai Nr. N–2 (103) ir Nr. N–3 (104). Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Pupkis A. 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimtasis žodis. Rinkevičienė A. 2003: Oficialiųjų ir kitų raštų rengimas, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. Stundžia B. 2009: Bendrinės lietuvių kalbos akcentologija. Vadovėlis aukštosioms mokykloms. Vilnius: VU leidykla. TŽ 1985: Tarptautinių žodžių žodynas. Atsak. red. V. Kvietkauskas. Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. TŽ 2001: Tarptautinių žodžių žodynas. Sudarė A. Bendorienė, V. Bogušienė, E. Dagytė ir kt., atsak. red. A. Kinderys. Vilnius: Alma littera. Vladarskienė R. 2003: Dokumentų tekstai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. VLE 2001: Visuotinė lietuvių enciklopedija 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VLKK – Valstybinė lietuvių kalbos komisija. Prieiga per internetą: <http://www.vlkk.lt>. Gauta 2012 09 15 134 KALBOS KULTŪRA | 85 SOME PROBLEMATIC CASES OF THE USAGE OF ORTHOGRAPHY AND PUNCTUATION MARKS Summary In addition to letters and figures there are various symbols used in texts which provide additional information. Punctuation marks have different functions in the written language as well. The aim of this article is to discuss a few problematic cases of orthography and punctuation and the usage of some less frequently used symbols such as paired, repeated, double and single marks, apostrophes, the variety of brackets, tildes, syllable hyphens, dashes and hyphens, slashes, spaces between characters, etc. Linguists have not sufficiently clearly defined theoretically or suggested practically how to use some characters which were brought up-to-date by the computerization of the society. This article deals with cases of orthography and punctuation which have been discussed or mentioned in many publications of language codification, although there is a lack of precise, specific and authoritative recommendations which would help to achieve a better quality of text prepared on the computer. In handwritten text it is quite difficult to distinguish by eye a hyphen (orthographic mark) and a dash (punctuation mark) and it doesn’t matter much how big the space between words is. When typing a text on the computer there are additional instructions according to the requirements of computer literacy. Scientific and codifying publications do not define precisely some cases of orthography and punctuation as well as the usage of particular signs which sometimes causes confusion and provokes unnecessary discussions. Many computer specialists first of all follow the logic which is the basis of science. Users of the language ought to know how it should be and why it should be that way; then they would be able to put the theory for which the specialists are responsible into practice more easily. A lack of knowledge brings amateurish and evasive solutions, for instance changing font style instead of using quotation marks. This is not such an evil, but it complicates communication and a free, simplified usage (and simplified language) becomes established most obviously in the electronic media. KEYWORDS: literacy, orthography recommendations, text typing on the computer. ONA LAIMA GUDZINEVIČIŪTĖ Šiaulių universitetas P. Višinskio g. 38, Šiauliai LT-76352 [email protected] O. L. GUDZINEVIČIŪTĖ. Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai 135