Jonas Jablonskis apie Jono Šliūpo knygą „Lietuviszkiejie rasztai ir rasztininkai“

G. Čepaitienė. Jonas Jablonskis o książce Jona Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai 37 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ Šiaulių universitetas JONAS JABLONSKIS o KSIĄŻCE JONA ŠLIŪPASA LIETUVISZKIEJIE RASZTAI IR RASZTININKAI SŁOWA KLUCZOWE: recenzja, Jonas Jablonskis, Jonas Šliūpas, literatura, okres, periodyka. Na prace Jonasa Jablonskisa zazwyczaj patrzy się z punktu widzenia kształtowania się języka ogólnego i jego normalizacji. Jego pozostała działalność jest słabo zbadana, zwykle zadowala się jedynie jej wzmiankowaniem: J. Jablonskis – działacz społeczny, tłumacz, pedagog. Recenzje opublikowane przez językoznawcę najczęściej również są przywoływane jedynie jako prace odzwierciedlające określone kryteria normalizacji języka1. W niniejszym artykule analizowane są dwie prace J. Jablonskisa, w których mowa jest o książce Jonasa Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai2. Książkę wydaną w 1890 r. w Tylży sfinansowało Towarzystwo Miłośników Litwy w Baltimore. jest to pierwsza historia piśmiennictwa litewskiego, w której omówiono piśmiennictwo litewskie od 1547 r. do końca XIX w.; w tytule wskazano, że książkę przygotował miłośnik Litwy. J. Jablonskis analizował tę książkę w dwóch publikacjach: w recenzji wspomnianej książki3 opublikowanej w 1894 r. w dziale „Krytyka i bibliografia” pierwszego numeru „Varpasa” (V 1894 1: 10–11) oraz w artykule „S. Życie i pisma Daukantasa” opublikowanym w 1893 r. w jedenastym numerze „Varpasa” (V 1893 11: 165–168). Uwagi Jonasa Jablonskisa o książce Jonasa Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai są ważne pod kilkoma względami. Pisma te są pierwszymi recenzjami J. Jablonskisa; wcześniej nie pisał on tekstów tego gatunku. a zatem ujawniają one również pewne 1 Niektóre uwagi o publicystyce J. Jablonskisa znajdują się w książce Arnoldasa Piročkinasa Prie bendrinės kalbos ištakų (1977: 80–85). 2 Tak zapisana jest karta tytułowa książki. 3 W recenzji J. Jablonskisa książka ta nosi tytuł: Lietuviškieji Raštai ir Raštininkai. Przegląd piśmienniczy przygotowany przez Lietuvos Mylėtojas. Tylża, 1890, 234. 38 KULTURA JĘZYKA | 85 Poglądy J. Jablonskisa, pracującego wówczas jako nauczyciel gimnazjum w Mitawie, kształtującego się językoznawcy. również istotne jest to, że są to pierwsze recenzje poświęcone dziełu z zakresu historii literatury litewskiej; ukazują one, jak publikację oceniali jej współcześni. dlatego należałoby wyjaśnić, jakimi kryteriami kieruje się recenzent, co uważa za rzeczy pozytywne, a co krytykuje. Ponadto recenzje ujawniają także pewne cechy osobowości samego recenzenta. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie, jakimi kryteriami kierował się wówczas J. Jablonskis, recenzując książkę Jonasa Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai, oraz jakie wymagania stawiał autorom książek litewskich. Recenzja – rozprawa o charakterze analitycznym, przedstawiająca stosunek autora recenzji do recenzowanego dzieła i jego ocenę. Za najbardziej charakterystyczną cechę recenzji zwykle uważa się jej krytycyzm, skłaniający czytelnika do refleksji (Bitinienė 2007: 95; Marcinkevičienė 2008: 152). choć wyróżnia się recenzje naukowe i publicystyczne, to różnicę tę najprawdopodobniej odzwierciedla warstwa językowa, ponieważ dobra jest tylko taka recenzja, w której ujawniono takie aspekty ocenianego dzieła, jakie może rozpoznać jedynie kompetentny specjalista w danej dziedzinie (Bitinienė 2007: 95). Już wspomniano, że książka Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai została wydana pod pseudonimem Lietuvos mylėtojo, ale osobowość autora była znana J. Jablonskisowi. W większej części tekstu nie wymienia nazwiska autora, mówi jedynie, że jest on „znanym naszym emigrantem, który osiedlił się w Ameryce“ (V 1894 1: 10). W recenzji J. Jablonskis zapoznaje czytelnika ze strukturą książki, uwydatnia jej zalety i wady. Recenzent zwraca uwagę, że w książce piśmiennictwo XVi–XViii w. omówiono krótko (s. 1–23), natomiast wydawnictwom XiX w. poświęcono niemal 10 razy więcej miejsca (s. 23–222). Wskazuje, że w rozdziale książki o piśmiennictwie XVi–XViiii w. „autor, jak można było oczekiwać, nie zebrał całego materiału o naszym piśmiennictwie“4 (V 1894 1: 10). J. Jablonskis zarazem usprawiedliwia tę dysproporcję, „ponieważ obecnie taka praca byłaby trudna do wykonania przez jednego człowieka, zwłaszcza osiedlonego daleko od swego kraju“ (V 1894 1: 10). Mimo to rozdziałowi temu postawiono poważny zarzut: jego informacje „w żaden sposób nie są związane z historią naszego narodu“ (V 1894 1: 10). Piśmiennictwo XiX w. omówiono w recenzji bardziej szczegółowo. Zdaniem J. Jablonskisa autor „mówi tu o 35 pisarzach o różnej wartości, zaczynając od D. Poški i księdza A. Strazdelisa, a kończąc na życiorysach M. Jankusa i kng. 4 Wszędzie cytuje się z oryginału. G. Čepaitienė. Jonas Jablonskis o książce Jonaša Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai 39 bos“ (V 1894 1: 10). Zasadniczo ta część recenzji jest oceniana pozytywnie. J. Jablonskis pisze: „Temu, kto chciałby bliżej zapoznać się z naszym piśmiennictwem XIX wieku, niezbędna będzie wiedza zebrana w opisywanej książce.“ (V 1894 1: 10). Jednocześnie rozdział ten spotyka się także z zarzutami. Językoznawca uznał za krytyczne następujące cechy publikacji: 1) autor w wielu miejscach jedynie opowiada własnymi słowami to, co twierdziła jedna lub druga osoba zasłużona dla litewskiego piśmiennictwa, jednak przedstawia to bez żadnej oceny, dlatego dla czytelnika pozostaje niejasna rzeczywista wartość opisywanych prac; 2) o niektórych autorach podawane są nieobiektywne lub tendencyjne informacje; 3) w litewskim piśmiennictwie istnieją ważne kwestie, które autor książki znał, jednak przemilczał je. Recenzowana przez A. Burnorsa publikacja jest przeglądem literatury litewskiej, jednak J. Jablonskis ocenia ją nie jako literat, lecz jako językoznawca. Wskazuje on, że dla czytelnika nie jest jasne, jak oceniać prace Mikolajusa Akelaitisa czy księdza Mykolasa Miežinisa. W istocie w książce J. Šliūpasa bez żadnych komentarzy przedstawiono naiwne etymologie słów M. Akelaitisa, toteż czytelnik może uznać je za fakty naukowe. Na przykład J. Šliūpas pisze, że, opierając się na nauce lingwistyki, M. Akelaitis w książce Rzut oka na starožytnośći narodu litewskiego (Petersburg, 1885) wykazał, iż nazwa góry Šatrija wiąże się z sanskryckimi słowami s’ath i adri, co oznacza „czcigodna góra”; Nazwa gór Karpat wiązana jest z nieznanym ludem Karpów, a nazwa tego ludu miałaby oznaczać „strzygący owce”; Nazwa plemienia Traków zestawiana jest z litewskim draikus, co, zdaniem J. Šliūpasa, oznacza, że „ludzie rozproszeni, żyjący bez wspólnoty” (LRR 1890: 93–94); M. Akelaitis wywodził nazwę narodu rosyjskiego od nazwy wyspy Rusnė, co J. Šliūpas również przedstawia jako fakt niebudzący wątpliwości (LRR 1890: 94). Przykłady przedstawiane przez J. Šliūpasa pochodzą także z innej książki M. Akelaitisa – List otwarty do pana Leonarda Niedzwiedzkiego (Paryż, 1887) – w której autor twierdzi, że odkrył prawo wymiany rdzeni, pokazujące, jak mogą zmieniać się wyrazy zarówno w jednym języku, jak i przechodząc z jednego języka do drugiego. W ten sposób M. Akelaitis sądzi, że dowodzi pokrewieństwa wyrazów różnych języków „skargas, skundas, klage, lugeo“. Ten podrozdział J. Šliūpas kończy cytatem M. Akelaitisa, że jego zwolennicy „stumia prieszakyn moksłą kałbžinystos, pasikełdami augszcziaus už vokiszkąją moksłainę“ (LRR 1890: 96). Oczywiste jest, że takie poglądy nie mogły być do przyjęcia dla J. Jablonskisa, który ukończył studia z zakresu filologii klasycznej. 40 KuLtUrA JĘzYKa | 85 J. Jablonskis w recenzji zwraca uwagę na to, że w książce bardzo dużo miejsca poświęcono Andriusowi Vištelisowi-Višteliauskasowi, lecz nie ma żadnej krytyki jego prac. W istocie w publikacji osoba ta wydaje się najważniejsza w historii piśmiennictwa litewskiego XIX w., poświęcono jej ponad 30 stron (LRR 1890: 136–168), tylko rozdział o Jonasie Basanavičiusie jest o parę stron większy. W książce J. Šliūpasa podkreśla się, że A. Vištelis-Višteliauskas jest mało znaną postacią, choć wywarła ona duży wpływ na Jurgisa Mikšasa5, Martynasa Jankusa6, Jonasa Basanavičiusa i innych litewskich działaczy oświatowych. Większą część tego podrozdziału stanowią fragmenty listów A. Vištelisa-Višteliauskasa (w książce nie podano, kto był ich adresatem), a zawarte w nich myśli niejako wzmacniają fragmenty wierszy drukowanych w Aušrze. W ten fragmentaryczny sposób przedstawiono zarys życia tego autora, omówiono jego pojmowanie litewskości, stosunki litewsko-polskie, wskazano, że A. Vištelis-Višteliauskas mówił o sytuacji języka litewskiego i podkreślał konieczność opracowania gramatyki języka litewskiego. J. Jablonskis ocenia ten podrozdział niezwykle surowo. Można by powiedzieć, że nie pozostawia tu kamienia na kamieniu. Przeszkadzają mu nawet cytowane przez J. Šliūpasa wiersze A. Vištelisa-Višteliauskasa i ich komentarze: „tu znajdujemy wskazania, całkowicie pozbawione krytycyzmu, dotyczące piosenek V-ka, prawdę mówiąc, zupełnie nieudanych” (V 1894 1: 10). Cytowane w książce różne myśli A. Višteliauskasa spotykają się z niezwykle emocjonalną krytyką J. Jablonskisa: „Gadanina V-a [Višteliauskasa] może w oczach niejednego czytelnika przemienić się w prawdziwe rozumowania i wskazania naukowe.” (V 1894 1: 10). Swoją krytykę recenzent kieruje ku dwóm głównym dziedzinom twierdzeń A. Višteliauskasa: 1) nieuzasadnionym etymologiom; 2) pojmowaniu wzajemnych relacji różnych języków. Jako całkowicie nieudane etymologie J. Jablonskis wskazuje podane w książce J. Šliūpasa przykłady, że rzekomo spokrewnione są lit. motina, franc. matin „poranek“, pol. mowa „język“ (zresztą A. Višteliauskas podał jeszcze więcej „krewnych“ tego słowa: mutter, mater, madre, a nawet „litewskie“ słowo muterkė). J. Jablonskis przytacza również ponownie myśli A. Višteliauskasa, ukazujące, jak pojmował on wzajemne relacje różnych języków. Dziś budziłyby one uśmiech, jednak czytelnik końca XIX w., szczególnie nieposiadający podstaw wiedzy o języku, mógł przyjąć je za rzecz prawdziwą. J. Jablonskis z ironią cytuje następujące myśli a. Višteliauskasa: „Polacy mają przerobiony litewski język, niczym innym się nie wyróżniający. Niemcy mają połowę słów litewskich w swoim porządku-języku, tylko strasznie przerobionych; język litewski, jako matka polskiego, nie może odrzucić i wzgardzić swoim 5 Jurgis Mikšas (1862–1903) – działacz prasowy Małej Litwy, aušrininkas, tłumacz. 6 Martynas Jankus (1858–1956) – działacz prasowy Małej Litwy, aušrininkas, drukarz. G. Čepaitienė. Jonas Jablonskis o książce Jonasa Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai 41 wszystkimi językami, z wyjątkiem języka dukters“ (V 1894 1: 10). Recenzento daroma tokia išvada: „V-s [Višteliauskas] priguli prie tų mūsų kalbininkų, kurie lietuvišką kalbą turi už motiną Adama i Ewy.“ (V 1894 1: 10). Wraz z nim J. Jablonskis krytykuje również J. Šliūpasa. Jego zdaniem „[t]ę ciemnotę i słabą stronę naszych domorosłych językoznawców autor «Lietuv. R. ir R.» powinien był koniecznie wyjaśnić i nie nazywać wszystkich takich bzdur badaniami” (V 1894 1: 10). A zatem J. Jablonskis stawia publikacji kryterium naukowości. Niemniej jednak J. Jablonskis jest tu nieco stronniczy. Można zgodzić się z jego zarzutami dotyczącymi naiwnych etymologii czy wzajemnych relacji między językami. Jednak językoznawca w recenzji zupełnie nic nie mówi o innych faktach wspomnianych w książce J. Šliūpasa: o poglądzie A. Višteliauskasa na ówczesną sytuację języka litewskiego, konieczności gramatyki języka litewskiego itd. Znaczna część recenzji poświęcona jest pokazaniu, jak w książce Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai omawiana jest osobowość Antanasa Baranauskasa i jego prace. W tej części recenzji J. Jablonskis nie dostrzega pozytywnych aspektów. Recenzent pisze, że autor omawianej książki zobowiązał się nie wymieniać nazwisk pisarzy mieszkających w Rosji (V 1894 1: 11), i że popiera takie stanowisko. jest to zrozumiałe: zarówno książka, jak i jej recenzja ukazały się w okresie zakazu druku, kiedy prześladowano zarówno autorów pism litewskich, jak i ich kolporterów. dlatego w książce omawiani są ci autorzy, którzy w chwili jej ukazania się już nie żyli. wyjątkiem jest Antanas Baranauskas. J. Jablonskis uważa wymienienie nazwiska tego autora za błąd autora książki, ponieważ takie postępowanie narażałoby omawianego autora na niebezpieczeństwo. J. Šliūpowi zarzuca się również to, że zwraca uwagę nie tyle na A. Baranauskasa-poetę, ile na A. Baranauskasa-duchownego, opierając się na swoich, jeszcze dziecięcych, wrażeniach. J. Jablonskis wskazuje, że „W artykule o tym mężu czytelnik na próżno szukałby krytyki jego „Šilelis” i oceny samego pisarza” (V 1894: 11). W istocie w książce Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai nie ma bardziej szczegółowej oceny poematu Anykščių šilelis. Autor książki mówi jedynie, że „[n]ajlepszą z jego pieśni jest ze względu na swoją budowę „anykszsciu Szilėlys“ (LRR 1890: 83). J. Šliūpas cytuje tu wyjaśnienie samego A. Baranauskasa, kiedy i gdzie został napisany „Šilelis“, oraz wymienia znane wydania poematu: w 1861 r. – w kalendarzu Laurynasa Ivinskisa, w 1875 r. – wydane staraniem Leopolda Geitlera, a w 1892 r. – staraniem Hugo Vėberisa (LRR 1890: 83). W recenzji mówi się, że autor książki czynił A. Baranauskasowi zarzut z powodu jego nadmiernej pobożności („kilka godzin codziennie poświęcać nauce, przeznaczając [je] na odmawianie średniowiecznych modlitw“ (LRR 1890: 82), jak gdyby nie rozumiał stanu A. Baranauskasa. J. Ja- 42 KULTURA JĘZYKA | 85 kupa elgesio), lecz mówi tylko: „Ile tu prawdy, a ile kłamstwa, czy rzeczywiście ten człowiek jest tak „straszny“, trudno nam blonskis recenzijoje nemini kitų J. Šliūpo apie a. Baranauską paskelbtų faktų (dėl lietuvių ir lenkų santykio, dėl „bajoriško“ ir „mužikiško“ vystymczasem wiedzieć; <...> bez tych zniewag wobec poszczególnych osób autor koniecznie powinien był się obejść, ponieważ wymagały tego pożytek i wartość samych „Pism“.“ (V 1894 1: 11). Ponadto J. Jablonskis zarzuca autorowi książki stronniczość: „z wszystkiego widać, że L. M-jas, mieszkając w domu kng. a. B-io (s. 82), nabrał szczególnej nienawiści do niego i chcąc mu „odpłacić”, skorzystał ze swoich „Pism i Pisarzy”.” (V 1894 1: 11). A zatem ujawnia się tu jeszcze jeden wymóg J. Jablonskisa wobec autora jako recenzenta – koniecznie pozostać obiektywnym. Ostatni akapit recenzji poświęcony jest litewskim gazetom. Zdaniem J. Jablonskisa w książce poświęcono prasie litewskiej niewiele uwagi (s. 223–229). Jako rzecz pozytywną wskazuje on, że w książce wspomniano zarówno gazety Prus Litewskich, jak i amerykańskie (Keleivis, Tilžės Keleivis, Garsas, Nemuno Sargas, Aušra, Šviesa, Lietuvių Balsas). Jednakże J. Jablonskis dostrzega także pewną stronniczość. Z ironią mówi się: „Najwięcej dobrego powiedziano o Litwie. Głosie i jego byłym redaktorze, p. J. Šliupasie; autor „R. i R.“ nie szczędził słów, byle tylko p. Šliupas został wywyższony, ze wszystkich stron uniewinniony i obroniony....“ (V 1894 1: 11). Wiedząc, że J. Šliūpas jest również autorem książki, ironia staje się zrozumiała. Recenzentowi przykro, że w książce nic nie mówi się o „Varpasie“ i „Ūkininkasie“ (jak wiadomo, gazety te były budzicielami świadomości narodowej, wydawanymi wówczas w dużym nakładzie – od 1000 do 2000 egzemplarzy). Urazę ukazuje następująca uwaga J. Jablonskisa: „Widać, że w oczach L. Mjusa stoją one niżej od wszelkich „Laiškasów“, „Keleivisów“ i „Ceitungasów“.“ (V 1894 1: 11). Podsumowując, recenzent mówi: „Tymi słowami kończę swoje omówienie książki wydanej już dawno, której treść, tak czy inaczej, jest bardzo interesująca“ (V 1894 1: 11). Ta krótka uwaga przede wszystkim wskazuje na dwie rzeczy: 1) książkę wydaną przed czterema laty recenzent uważa za starą, tym samym pośrednio sugerując czytelnikowi, że istnieje wiele nowszych książek; 2) chociaż w recenzji powiedziano niemało krytycznych uwag, J. Jablonskis kończy swój tekst pozytywnie, zachęcając czytelników Varpu do zainteresowania się recenzowaną książką. Tekst artykułu J. Jablonskisa „Życie i pisma S. Daukantasa“ pokazuje, że jego powstanie również wiąże się z książką Lietuviškieji Raštai ir Raštininkai. Językoznawca pisze w nim: „Jak mało wiemy o Simanasie D., można zrozumieć już z tego, że tak odważny autor „Lietuv. raštų ir raštininkų“ (Tilžė- G. Čepaitienė. Jonas Jablonskis o książce Jona Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai 43 je, 1890 m.) jemu i ocenie jego prac mógł poświęcić jedynie piątą część tego miejsca, które przyznał śp. J. Višteliauckasowi, mało nam znanemu, niedawno zmarłemu naszemu pisarzykowi” (V 1893 11: 165). A zatem artykuł J. Jablonskisa jest niejako uzupełnieniem wiedzy o życiu i pracach Simonasa Daukantasa. J. Šliūpas krótko omówił jedynie najważniejsze etapy życia S. Daukantasa (studia na Uniwersytecie Wileńskim7, pracę w Rydze i Petersburgu) oraz według lat wydania wymienił publikacje przygotowane przez S. Daukantasa. Jednocześnie wyciągnął ogólny wniosek, że historia pobudza zainteresowanie własnym narodem (LRR 1890: 37). J. Jablonskis mówi, że opiera się na artykule Eduardasa Volterisa, materiale otrzymanym od nieokreślonej osoby oraz testamencie samego S. Daukantasa. W ten sposób uzupełnia biografię S. Daukantasa o kilka faktów. J. Jablonskis pisze, że ojciec, Jurgis D., królewski chłop, był leśniczym; dla nauki wspierający S. Daukanta altarysta z Truikinai ks. Sim. Lopaciński; w 1814 r. S. Daukantas ukończył czteroklasową szkołę w Kalwarii Żmudzkiej; nie wiadomo, czy studiując w Wilnie, utrzymywał kontakty ze „sławnym ad. Mickiewiczem i kilkoma sympatycznymi grupkami studentów“; uzyskawszy stopień magistra filozofii w Dorpacie (Tartu); przez całe życie pozostawał nieżonaty. J. Jablonskis zwraca uwagę na to, że S. Daukantas „był człowiekiem niezwykle światłym, doskonałym znawcą historii, znał się i korespondował z najsławniejszymi przyjaciółmi i badaczami swego czasu, należącymi do jego narodu, z Pabrėżą8, Kazim. Maigiu9, królewieckim prof. Voigtem10 i wieloma innymi“; sam S. Daukantas odmówił napisania biografii i bibliografii (V 1893 11: 165–167). W artykule J. Jablonskisa po raz pierwszy w bibliografii litewskiej przedstawiono sklasyfikowany opis prac S. Daukantasa (wydania podzielono na historyczne, filologiczne, książeczki z pożytecznymi lekturami dla ludzi oraz książki o treści religijnej). Bardzo krótko omówiono język pism S. Daukantasa. Mówi się, że jest on żmudzki, ze znaczną domieszką łotewskich słów i konstrukcji; czasami 7 Swoją drogą, czyżby legenda o tym, że S. Daukantas przybył pieszo na Uniwersytet Wileński, nie rozpowszechniła się właśnie za sprawą książki J. Šliūpasa (LRR 1890: 34). 8 Mowa o księdzu Jurgisie Ambraziejusie Pabrėžy (1771–1849), twórcy litewskiej literatury religijnej, twórcy terminów botanicznych, poecie. 9 Szlachcic Kazimieras Maigys (1800–około 1858) nie tylko korespondował z S. Daukantasem, lecz także przesyłał mu zapisane przez siebie na Litwie Wschodniej pieśni ludowe. Będąc zarządcą kilku majątków, w listach skarżył się, że chłopi nie są w stanie pracować. to skłaniało S. Daukantasa do przygotowywania broszur z poradami gospodarczymi (zob. Merkys 1991: 135, 146). 10 profesor Johann Voigt (Johann Voigt) (1786–1863) – znany historyk, który wydał 9-tomową historię Prus (Geschichte preussens von den ältesten Zeiten bis zum untergang der Herschaft des Deutschen Ordens 1525), historię zakonu krzyżackiego (Geschichte des deutsche Rittersordens). Na tych pracach S. Daukantas opierał się, pisząc dzieła historyczne (zob. Kaunas 1996: 326, 438; Merkys 1991: 167). 44 KULTURA JĘZYKA | 85 widać konstrukcje niezespolone. sam J. Jablonskis rozumie, że są to tylko drobne uwagi, dlatego pisze: „zbadanie jego języka i określenie jego prawdziwych zasług w naszej literaturze pozostawiam na później. tymczasem należałoby zbierać wszelki materiał i ogłaszać w „Varpie” – o jego życiu, o jego pismach, rękopisach....“ (V 1893 11: 168). zatem w niniejszym artykule J. Jablonskis nie tyle analizuje, co powiedziano o S. Daukancie w książce J. Šliūpasa, ile stara się uzupełnić jej materiał o nowe fakty oraz własne komentarze. WNIOSKI 1. Jonowi Jablonskiemu zależało na wszystkich litewskich publikacjach; jeszcze pracując jako nauczyciel gimnazjum w Mitawie, tj. na początku swojej pracy i działalności, starał się je recenzować lub uzupełniać o nowe fakty. 2. Recenzje pokazują, że J. Jablonskis patrzył na książkę z szerszej perspektywy: dążył do tego, aby historia książki była nieodłączna od ogólnej historii narodu. 3. Recenzent patrzy na recenzowane wydanie historii literatury litewskiej oczami językoznawcy. W recenzjach wyraźnie zarysowują się spostrzeżenia językowe, które ujawniają się w dalszej działalności J. Jablonskisa. Ważne są jego uwagi dotyczące etymologii, wzajemnych relacji między językami itp. 4. J. Jablonskiemu ważne są zasady obiektywizmu i naukowości, właśnie tego brakuje mu w recenzowanej książce (por. uwagi o miejscu poświęconym poszczególnym autorom, rozdział o A. Baranauskasie, prasie periodycznej itd.). 5. Recenzje kończą się pozytywnymi stwierdzeniami – zarówno autorów książek, jak i innych działaczy kultury zachęca się do przygotowywania ważnych dla narodu litewskiego prac. ŹRÓDŁA I LITERATURA LRR – Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai: Raszliszka peržvalga parengta Lietuvos Mylėtojo, Tilžė, 1890. V – Varpas – miesięcznik literacki, polityczny i naukowy (ukazujący się od stycznia 1889 r. do 1906 r. w Tylży i Ragnetie). Bitinienė A. 2007: Publicistinis stilius, Vilnius: wydawnictwo Wileńskiego Instytutu Pedagogicznego. Kaunas D. 1996: Mažosios Lietuvos knyga: Lietuviškos knygos raida, Vilnius: Baltos lankos. G. Čepaitienė. Jonas Jablonskis o książce Jona Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai 45 Marcinkevičienė R . 2008: Granice gatunku i pogranicza: Doświadczenia prasy, Vilnius: Versus aureus. Merkys V. 1991: Simonas Daukantas, Vilnius: Vyturys. Piročkinas A. 1977: U źródeł języka ogólnego, Vilnius: Mokslas. Otrzymano 2012 12 02 JOnaS JaBLOnSKiS O KSIĄŻCE LIETUVISZKIEJIE RASZTAI IR RASZTININKAI (PISMA I PISARZE LITEWSCY) BY JOnaS ŠLiŪpaS Streszczenie Dzieła Jonasa Jablonskisa są zwykle rozpatrywane z perspektywy kształtowania się języka standardowego i jego standaryzacji. Jego pozostała działalność została słabo zbadana. Uwagi Jablonskisa dotyczące książki przygotowanej przez Jonasa Šliūpasa – pierwszej historii piśmiennictwa litewskiego – omawiającej piśmiennictwo litewskie od roku 1547 do końca XIX wieku, zostały opublikowane w gazecie „Varpas” w latach 1893–1894. Uwagi Jablonskisa stanowią ważny fakt historyczny, ukazujący, jak publikacja była oceniana przez współczesnych. Eseje te są również pierwszymi recenzjami Jonasa Jablonskisa. W czasie pisania recenzji Jonas Jablonskis pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Mintaui. Ponadto ujawniają one szczególne poglądy Jablonskisa jako doskonalącego się językoznawcy. Uwagi wyrażone przez Jablonskisa pozwalają wyciągnąć następujące wnioski: 1) Jablonskis troszczył się o wszystkie publikacje litewskie; pracując w Mintauji, próbował je zrewidować lub uzupełnić o nowe fakty; 2) jako recenzent Ja blonskis stara się być obiektywny: omawia książkę, nie uwzględniając swoich relacji z jej autorem; 3) Recenzje pokazują, że Jablonskis postrzegał książkę w szerszym kontekście: jego celem było powiązanie historii książki z powszechną historią narodu; 4) Recenzje kończą się pozytywnymi ocenami, zachęcając w ten sposób zarówno autora, jak i inne osoby ze świata kultury do przygotowywania dzieł, które byłyby ważne dla narodu litewskiego; 5) W recenzjach pojawiają się spostrzeżenia językowe, które będą ważne w dalszej działalności Jablonskisa. SŁOWA KLUCZOWE: recenzja, Jonas Jablonskis, Jonas Šliūpas, literatura, okresy, czasopisma. GieDRė Čepaitienė Šiaulių universitetas ul. p. Višinskio 38, Lt-76352 Šiauliai [email protected]