Jonas Jablonskis apie Jono Šliūpo knygą „Lietuviszkiejie rasztai ir rasztininkai“

GIEDRĖ ČEPAITIENĖ Uniwersytet w Szawlach JONAS JABLONSKIS O KSIĄŻCE JONA ŠLIŪPASA LIETUVISZKIEJIE RASZTAI IR RASZTININKAI SŁOWA KLUCZOWE: recenzja, Jonas Jablonskis, Jonas Šliūpas, literatura, okres, periodyki. Na prace Jonasa Jablonskisa zazwyczaj patrzy się z punktu widzenia kształtowania się języka ogólnego i jego normalizacji. Jego pozostała działalność jest słabo zbadana, zwykle ogranicza się do jej wzmiankowania: J. Jablonskis – działacz społeczny, tłumacz, pedagog. Recenzje opublikowane przez językoznawcę najczęściej również wymienia się jedynie jako prace odzwierciedlające określone kryteria normalizacji języka1. W niniejszym artykule analizowane są dwie prace J. Jablonskisa poświęcone książce Jona Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai2. Książkę, wydaną w 1890 r. w Tylży, sfinansowało Towarzystwo Miłośników Litwy w Baltimore. Jest to pierwsza historia piśmiennictwa litewskiego, obejmująca litewskie piśmiennictwo od 1547 r. do końca XIX w.; na stronie tytułowej podano, że książkę przygotował miłośnik Litwy. J. Jablonskis omawiał tę książkę w dwóch publikacjach: w recenzji wymienionej książkiVarpo, zamieszczonej w 1894 r. w dziale „Krytyka i bibliografia” pierwszego numeru (V 1894 1: 10–11), oraz w artykule „Życie i pisma S. Daukantasa”, opublikowanym w 1893 r. w jedenastym numerze Varpo (V 1893 11: 165–168).3 Uwagi Jonasa Jablonskisa o książce Jona Šliūpasa Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai są ważne z kilku względów. Te teksty są pierwszymi recenzjami J. Jablonskisa; wcześniej nie pisał on tekstów tego gatunku. Ujawniają więc również pewne 1 Nieliczne uwagi o publicystyce J. Jablonskisa można znaleźć w książce Arnoldasa Piročkinasa Prie bendrinės kalbos ištakų (1977: 80–85). 2 Tak podano na stronie tytułowej książki. 3 W recenzji J. Jablonskisa książka ta jest określona następująco: Lietuviškiejie Raštai ir Raštininkai. Przegląd piśmiennictwa przygotowany przez Lietuvos Mylėtojo. Tylża, 1890, 234. G. ČEPAITIENĖ. Jonas Jablonskis apie Jono Šliūpo knygą Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai 37 Poglądy J. Jablonskiego, który wówczas pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Mitawie, dojrzewającego językoznawcy. Ważne jest również to, że są to pierwsze recenzje poświęcone pracy z zakresu historii literatury litewskiej; pokazują one, jak publikację oceniali współcześni. Dlatego warto ustalić, jakimi kryteriami kieruje się recenzent, co uważa za zalety, a co krytykuje. Ponadto recenzje ukazują także pewne cechy osobowości samego recenzenta. Celem niniejszego artykułu jest pokazanie, jakimi kryteriami kierował się wówczas J. Jablonskis, recenzując książkę Jona Šliūpasa Lietuviszkieji Rasztai ir Rasztininkai, oraz jakie wymagania stawiał autorom książek litewskich. Recenzja to tekst o charakterze analitycznym, przedstawiający stosunek autora recenzji do recenzowanego dzieła i jego ocenę. Za najbardziej charakterystyczne cechy recenzji uważa się zazwyczaj jej krytyczność, skłaniającą czytelnika do myślenia (Bitinienė 2007: 95; Marcinkevičienė 2008: 152). Choć wyróżnia się recenzje naukowe i publicystyczne, różnica ta prawdopodobnie znajduje odzwierciedlenie w środkach językowych, ponieważ dobra jest tylko taka recenzja, w której ujawniono te aspekty ocenianego dzieła, które potrafi rozpoznać jedynie kompetentny specjalista w danej dziedzinie (Bitinienė 2007: 95). Jak już wspomniano, książka Lietuviszkieji Rasztai ir Rasztininkai została wydana pod pseudonimem Miłośnika Litwy, ale J. Jablonski znał tożsamość autora. W większości tekstu nie wymienia jego nazwiska, mówi jedynie, że „jest znanym naszym emigrantem, który osiedlił się w Ameryce” (V 1894 1: 10). W recenzji J. Jablonskis zapoznaje czytelnika ze strukturą książki, wskazuje jej zalety i wady. Recenzent zwraca uwagę, że piśmiennictwo XVI–XVIII wieku omówiono w książce krótko (s. 1–23), natomiast publikacjom z XIX wieku poświęcono niemal dziesięciokrotnie więcej miejsca (s. 23–222). Wskazuje, że w rozdziale książki poświęconym piśmiennictwu XVI–XVIII wieku „autor, jak można było się spodziewać, nie zebrał wszystkich materiałów o naszym piśmiennictwie”4 (V 1894 1: 10). Jednocześnie J. Jablonskis usprawiedliwia tę dysproporcję, „ponieważ obecnie wykonanie takiej pracy byłoby trudne dla jednego człowieka, zwłaszcza mieszkającego daleko od ojczystego kraju” (V 1894 1: 10). Mimo to pod adresem tego rozdziału pada poważny zarzut: zawarte w nim informacje „wcale nie są powiązane z historią naszego narodu” (V 1894 1: 10). Piśmiennictwo XIX wieku omówiono w recenzji bardziej szczegółowo. Według J. Jablonskiego autor „mówi tu o 35 pisarzach o różnej wartości, zaczynając od D. Poški i księdza A. Strazdelisa, a kończąc na życiorysach M. Jankusa i księcia A. Bur- 4 Wszędzie cytaty pochodzą z oryginału. 38 KALBOS KULTŪRA | 85 basa” (V 1894 1: 10). Zasadniczo ta część recenzji oceniana jest pozytywnie. J. Jablonskis pisze: „Każdy, kto chciałby bliżej zapoznać się z naszym piśmiennictwem XIX wieku, będzie koniecznie potrzebował informacji zebranych w omawianej książce” (V 1894 1: 10). Jednocześnie rozdział ten spotyka się także z zarzutami. Językoznawca uznał za godne krytyki następujące cechy publikacji: 1) autor w wielu miejscach jedynie parafrazuje to, co stwierdziła ta czy inna osoba zasłużona dla litewskiego piśmiennictwa, nie opatruje tego jednak żadną oceną, przez co czytelnik nie poznaje rzeczywistej wartości omawianych prac; 2) o niektórych autorach podano informacje nieobiektywne lub tendencyjne; 3) w litewskim piśmiennictwie istnieją ważne zagadnienia, które były znane autorowi książki, lecz ten je przemilczał. Choć recenzowana publikacja jest przeglądem literatury litewskiej, J. Jablonskis ocenia ją nie jako literat, lecz jako językoznawca. Zwraca uwagę, że czytelnik nie wie, jak ocenić prace Mikołajusa Akelaitisa ani księdza Mykolasa Miežinisa. Rzeczywiście, w książce J. Šliūpasa naiwne etymologie słów autorstwa M. Akelaitisa przytoczono bez żadnego komentarza, toteż czytelnik może uznać je za fakty naukowe. Na przykład J. Šliūpas pisze, że M. Akelaitis, opierając się na nauce lingwistyki, wykazał w książce Rzut oka na starożytności narodu litewskiego (Petersburg, 1885), iż nazwa góry Šatrija wiąże się z sanskryckimi słowami s’ath i adri, co oznacza „czcigodną górę”; nazwę gór Karpackich łączy się z nieznanym ludem Karpi, którego nazwa ma oznaczać „strzygaczy owiec”; nazwę plemienia Traków zestawia się z litewskim draikus, co według J. Šliūpasa oznacza, że „ludzie rozproszeni, żyjący bez więzi” (LRR 1890: 93–94); nazwę narodu rosyjskiego M. Akelaitis wywodził od nazwy wyspy Rusnė, co J. Šliūpas również przedstawia jako fakt niewątpliwy (LRR 1890: 94). J. Šliūpas przytacza przykłady także z innej książki M. Akelaitisa — List otwarty do pana Leonarda Niedzwiedzkiego (Paryż, 1887) — w której autor twierdzi, że odkrył prawo wymiany rdzeni, pokazujące, jak słowa mogą się zmieniać zarówno w obrębie jednego języka, jak i w trakcie przechodzenia z jednego języka do drugiego. W ten sposób M. Akelaitis uważa, że dowodzi pokrewieństwa wyrazów z różnych języków: „skargas, skundas, klage, lugeo”. Ten podrozdział J. Šliūpas kończy cytatem M. Akelaitisa, według którego jego zwolennicy „wysuwają naprzód naukę językoznawstwa, wynosząc się ponad niemiecką naukę” (LRR 1890: 96). Jest zrozumiałe, że takie poglądy nie mogły być do przyjęcia dla J. Jablonskiego, który ukończył studia z filologii klasycznej. G. ČEPAT tienė. Jonas Jablonskis apie Jono Šliūpo knygą Lietuviszkieji Rasztai ir Rasztininkai 39 J. Jablonskis zwraca w recenzji uwagę na to, że w książce bardzo dużo miejsca poświęcono Andriusowi Vištelisowi-Višteliauskasowi, ale nie poddano żadnej krytyce jego twórczości. W istocie w publikacji osoba ta jawi się jako najważniejsza postać w historii litewskiego piśmiennictwa XIX wieku; poświęcono jej ponad 30 stron (LRR 1890: 136–168), a tylko rozdział o Jonasie Basanavičiusie jest o kilka stron dłuższy. W książce J. Šliūpasa podkreślono, że A. Vištelis-Višteliauskas jest mało znaną postacią, choć wywarł wielki wpływ na Jurgisa Miksasa5, Martynasa Jankusa6, Jonasa Basanavičiusa i innych litewskich działaczy oświeceniowych. Większość tego podrozdziału stanowią fragmenty listów A. Vištelisa-Višteliauskasa (książka nie podaje, kto był ich adresatem), w których wyrażone myśli jakby wzmacniają przytoczone fragmenty wierszy opublikowanych w Aušroje. W ten fragmentaryczny sposób przedstawiono zarys życia tego autora, omówiono jego rozumienie litewskości i stosunki litewsko-polskie; zaznaczono, że A. Vištelis-Višteliauskas wypowiadał się o sytuacji języka litewskiego i podkreślał konieczność opracowania gramatyki litewskiej. J. Jablonskis ocenia ten podrozdział wyjątkowo surowo. Można by powiedzieć, że nie zostawia tu kamienia na kamieniu. Rażą go nawet cytowane przez J. Šliūpasa wiersze A. Vištelisa-Višteliauskasa i ich komentarze: „znajdujemy tu uwagi, całkowicie bezkrytyczne, o piosenkach V-ka, prawdę mówiąc, zupełnie nieudanych” (V 1894 1: 10). Rozmaite myśli A. Višteliauskasa przytoczone w książce spotykają się z wyjątkowo emocjonalną krytyką J. Jablonskisa: „Gadanina V-o [Višteliauskasa] może w oczach niejednego czytelnika uchodzić za prawdziwe rozumowanie i naukowe wskazówki” (V 1894 1: 10). Recenzent kieruje krytykę ku dwóm głównym dziedzinom twierdzeń A. Višteliauskasa: 1) nieuzasadnionym etymologiom; 2) rozumieniu wzajemnych relacji między różnymi językami. Jako całkowicie nieudane etymologie J. Jablonskis wskazuje przykłady podane w książce J. Šliūpasa, według których spokrewnione miałyby być lit. motina, franc. matin „rano”, pol. mowa „język” (swoją drogą A. Višteliauskas podaje jeszcze więcej „krewnych” tego słowa: mutter, mater, madre, a nawet „litewskie” słowo muterkė). J. Jablonskis przytacza także ponownie myśli A. Višteliauskasa, które pokazują, jak pojmował on wzajemne relacje między różnymi językami. Dziś wywoływałyby uśmiech, ale czytelnik z końca XIX wieku, zwłaszcza nieznający podstaw językoznawstwa, mógł potraktować je jako prawdę. J. Jablonskis ironicznie cytuje następujące myśli A. Višteliauskasa: „Polacy mają przerobiony język lit., nie inny. Niemcy mają połowę litewskich słów w swoim języku urzędowym, tylko strasznie przerobionych; język litewski, jako matka polskiego, nie może odepchnąć ani wzgardzić swoją 5 Jurgis Mikšas (1862–1903) – działacz prasowy Małej Litwy, działacz Aušry, tłumacz. 6 Martynas Jankus (1858–1956) – działacz prasowy Małej Litwy, działacz Aušry, drukarz. 40 KALBOS KULTŪRA | 85 córki” (V 1894 1: 10). Recenzent wyciąga następujący wniosek: „V-s [Višteliauskas] należy do tych naszych językoznawców, którzy uważają język litewski za matkę wszystkich języków, język Adama i Ewy” (V 1894 1: 10). Zarazem J. Jablonskis krytykuje także J. Šliūpasa. Jego zdaniem „[t]ę ciemnotę i słabość naszych rodzimych językoznawców autor «Lietuv. R. ir R.» powinien był koniecznie wyjaśnić i nie nazywać tych wszystkich bredni badaniami” (V 1894 1: 10). A zatem J. Jablonskis stawia publikacji wymóg naukowości. Mimo to J. Jablonskis jest tu nieco stronniczy. Można zgodzić się z jego zarzutami dotyczącymi naiwnych etymologii czy wzajemnych relacji między językami. Jednak językoznawca w recenzji w ogóle nie wspomina o innych faktach podanych w książce J. Šliūpasa: poglądach A. Višteliauskasa na ówczesną sytuację języka litewskiego, konieczności opracowania gramatyki litewskiej i innych kwestiach. Znaczna część recenzji poświęcona jest pokazaniu, jak w książce Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai omówiono postać Antanasa Baranauskasa i jego twórczość. W tej części recenzji J. Jablonskis nie dostrzega niczego pozytywnego. Recenzent pisze, że autor omawianej książki zobowiązał się nie wymieniać nazwisk pisarzy mieszkających w Rosji (V 1894 1: 11), i aprobuje takie stanowisko. Jest to zrozumiałe: zarówno książka, jak i jej recenzja ukazały się w okresie zakazu druku, kiedy prześladowano autorów litewskich tekstów oraz ich kolporterów. Dlatego w książce omówiono tych autorów, którzy w chwili jej wydania już nie żyli. Wyjątkiem jest Antanas Baranauskas. J. Jablonskis uważa wymienienie nazwiska tego autora za błąd autora książki, ponieważ takie postępowanie naraża omawianego autora na niebezpieczeństwo. J. Šliūpasowi zarzuca się też, że zwraca uwagę nie tyle na A. Baranauskasa-poetę, ile na A. Baranauskasa-duchownego, opierając się na swoich wspomnieniach z dzieciństwa. J. Jablonskis zauważa, że „Czytelnik na próżno szukałby w artykule o tym człowieku krytyki jego «Šilelis» i oceny samego pisarza” (V 1894: 11). Rzeczywiście w książce Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai brak szerszej oceny poematu Anykščių šilelis. Autor książki stwierdza jedynie, że „[n]ajlepsza z jego pieśni pod względem swej budowy jest «Anykszsciu Szilelys»” (LRR 1890: 83). J. Šliūpas przytacza tu wyjaśnienie samego A. Baranauskasa, kiedy i gdzie napisano „Šilelis”, oraz wymienia znane wydania poematu: opublikowano go staraniem Laurynasa Ivinskisa w kalendarzu z 1861 r., Leopolda Geitlera w 1875 r. i Hugo Vėbera w 1892 r. (LRR 1890: 83). W recenzji czytamy, że autor książki zarzuca A. Baranauskasowi nadmierną pobożność („kilka godzin każdego dnia poświęcać nauce, a resztę na odmawianie średniowiecznych modlitw” (LRR 1890: 82)), jakby nie rozumiał jego stanu duchownego. J. Ja- G. ČEPATIENĖ. Jonas Jablonskis apie Jono Šliūpo knygą Lietuviszkiejie Rasztai ir Rasztininkai 41 blonskis w recenzji nie wspomina o innych faktach dotyczących A. Baranauskasa, podanych przez J. Šliūpasa (o stosunkach litewsko-polskich, o „szlacheckim” i „chłopskim” zachowaniu biskupa), a jedynie stwierdza: „Ile tu prawdy, a ile kłamstwa, czy ten człowiek rzeczywiście jest taki «straszny», trudno nam na razie wiedzieć; <...> autor powinien był koniecznie obejść się bez tych oszczerstw rzucanych na poszczególne osoby, bo wymagały tego pożytek i wartość samych «Raštai»” (V 1894 1: 11). Zarazem J. Jablonskis zarzuca autorowi książki stronniczość: „Widać po wszystkim, że L. M-jas, mieszkając w domu ks. A. B-isa (s. 82), nabrał do niego szczególnej nienawiści i, chcąc mu «odpłacić», skorzystał ze swoich «Raštų ir Raštininkų»” (V 1894 1: 11). A zatem ujawnia się tu kolejny wymóg, jaki J. Jablonskis jako recenzent stawia autorowi – bezwzględna obiektywność. Ostatni akapit recenzji poświęcony jest litewskim czasopismom. Zdaniem J. Jablonskisa książka poświęca litewskiej prasie niewiele uwagi (s. 223–229). Za pozytywną rzecz uznaje on wymienienie w książce zarówno czasopism Pruskiej Litwy, jak i Ameryki (Keleivis, Tilžės Keleivis, Garsas, Nemuno Sargas, Aušra, Šviesa, Lietuvių Balsas). Zarazem J. Jablonskis dostrzega pewną stronniczość. Ironicznie stwierdza: „Najwięcej dobrego powiedziano o Lietuv. Balsas i jego byłym redaktorze, p. J. Šliūpasie; autor «R. ir R.» nie szczędził słów, byle tylko p. Šliūpas wyszedł na wywyższonego, całkowicie i ze wszystkich stron usprawiedliwionego oraz obronionego...” (V 1894 1: 11). Wiedząc, że J. Šliūpas jest zarazem autorem książki, rozumiemy ironię. Recenzentowi przykro, że w książce nie ma mowy o Varpas i Ūkininkas (jak wiadomo, czasopisma te budziły świadomość narodową i w tamtym okresie ukazywały się w dużym nakładzie – od 1000 do 2000 egzemplarzy). Uraza przebija z następującej uwagi J. Jablonskisa: „Widać, że w oczach L. M-jasa stoją one niżej niż wszelkie «Laiškai», «Keleiviai» i «Ceitungas»” (V 1894 1: 11). Podsumowując, recenzent stwierdza: „Tymi słowami kończę swoje uwagi o książce wydanej już dawno, której treść, tak czy inaczej, jest bardzo interesująca” (V 1894 1: 11). Ta krótka uwaga wskazuje przede wszystkim na dwie rzeczy: 1) recenzent uważa książkę wydaną cztery lata wcześniej za starą, dając tym samym czytelnikowi pośrednio do zrozumienia, że istnieje wiele nowszych książek; 2) choć w recenzji nie brakuje krytyki, J. Jablonskis kończy swój tekst pozytywnie, zachęcając czytelników Varpo do zainteresowania się recenzowaną książką. Tekst artykułu J. Jablonskisa „Życie i pisma S. Daukantasa” pokazuje, że jego powstanie również należy wiązać z książką Lietuviškieji Raštai ir Raštininkai. Językoznawca pisze w nim: „Jak niewiele wiemy o Simanie D., można zrozumieć już stąd, że tak śmiały autor «Lietuv. raštų ir raštininkų» (Tilžė- 42 KALBOS KULTŪRA | 85 je, 1890 r.) jemu i omówieniu jego prac można było poświęcić zaledwie piątą część miejsca, które przyznano A. J. Višteliauskasowi, mało znanemu nam, niedawno zmarłemu naszemu pisarzowi“ (V 1893 11: 165). Artykuł J. Jablonskisa jest więc niejako uzupełnieniem wiedzy o życiu i działalności Simonasa Daukantasa. J. Šliūpas krótko omówił najważniejsze etapy życia S. Daukantasa (studia na Uniwersytecie Wileńskim7, pracę w Rydze i Petersburgu) i wymienił, według lat wydania, publikacje przygotowane przez S. Daukantasa. Zarazem sformułował ogólny wniosek, że historia pobudza zainteresowanie własnym narodem (LRR 1890: 37). J. Jablonskis pisze, że opiera się na artykule Eduardasa Volterisa, materiałach otrzymanych od nieznanej osoby oraz testamencie samego S. Daukantasa. W ten sposób uzupełnia biografię S. Daukantasa o kilka faktów. J. Jablonskis pisze, że ojciec, Jurgis D., chłop królewski, był leśniczym; naukę S. Daukantasa wsparł altarysta z Trikinai, ks. Sim. Lopacinskis; w 1814 r. S. Daukantas ukończył czteroklasową szkołę w Kalwarii Żmudzkiej; nie wiadomo, czy podczas studiów w Wilnie utrzymywał kontakty ze „sławnym Ad. Mickiewiczem i kilkoma sympatycznymi kółkami studenckimi“; stopień magistra filozofii uzyskał w Dorpacie (Tartu); przez całe życie pozostał kawalerem. J. Jablonskis zwraca uwagę, że S. Daukantas „był człowiekiem niezwykle wykształconym, znakomitym znawcą historii, znał się i korespondował z najsłynniejszymi przyjaciółmi i badaczami swojego narodu, współczesnymi mu, z Pabrėżą8, Kazim. Maigysem9, prof. Voigtem z Królewca10 i wieloma innymi“; sam S. Daukantas odmówił napisania biografii i bibliografii (V 1893 11: 165–167). W artykule J. Jablonskisa po raz pierwszy w litewskiej bibliografii przedstawiono sklasyfikowany opis prac S. Daukantasa (publikacje podzielono na historyczne, filologiczne, książeczki z pożytecznymi lekturami dla ludu oraz książki o treści religijnej). Bardzo krótko omówiono język pism S. Daukantasa. Stwierdzono, że jest żmudzki, z niemałą domieszką łotewskich słów i konstrukcji; niekiedy 7 Nawiasem mówiąc, czyżby to właśnie z książki J. Šliūpasa rozpowszechniła się legenda, że S. Daukantas przybył pieszo na Uniwersytet Wileński (LRR 1890: 34). 8 Chodzi o księdza Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžę (1771–1849), twórcę litewskiej literatury religijnej, twórcę terminologii botanicznej i poetę. 9 Szlachcic Kazimieras Maigys (1800–około 1858) nie tylko korespondował z S. Daukantasem, lecz także przesyłał mu zapisane przez siebie pieśni ludowe ze wschodniej Auksztoty. Zarządzając kilkoma majątkami, skarżył się w listach, że chłopi nie są w stanie pracować. Skłaniało to S. Daukantasa do przygotowywania książeczek z poradami gospodarczymi (zob. Merkys 1991: 135, 146). 10 Profesorius Johanas Voigtas (Johann Voigt) (1786–1863) – žinomas istorikas, išleidęs 9 tomų Prūsijos istoriją (Geschichte Preussens von den ältesten Zeiten bis zum Untergang der Herrschaft des Deutschen Ordens 1525), kryžiuočių ordino istoriją (Geschichte des deutsche Rittersordens). Šiais darbais S. Daukantas rėmėsi, rašydamas istorijos veikalus (žr. Kaunas 1996: 326, 438; Merkys 1991: 167). G. ČEPATITENĖ. Jonas Jablonskis apie Jono Šliūpo knygą Lietuviszkieji Rasztai ir Rasztininkai 43 widać swobodne połączenia. Sam J. Jablonskis rozumie, że są to jedynie skromne uwagi, dlatego pisze: „zbadanie jego języka i określenie jego rzeczywistych zasług dla naszej literatury pozostawiam na później. Tymczasem należałoby zbierać wszelkie materiały i publikować w „Varpasie“ – o jego życiu, o jego pismach, rękopisach....“ (V 1893 11: 168). A zatem w tym artykule J. Jablonskis nie tyle analizuje, co napisano o S. Daukantasie w książce J. Šliūpasa, ile stara się uzupełnić jej materiał o nowe fakty i własne komentarze. WNIOSKI 1. Jonasowi Jablonskisowi zależało na wszystkich litewskich publikacjach; jeszcze pracując jako nauczyciel w gimnazjum w Mintauji, czyli na początku swojej pracy i działalności, starał się je recenzować lub uzupełniać o nowe fakty. 2. Recenzje pokazują, że J. Jablonskis patrzył na książkę z szerszej perspektywy: dążył do tego, by historia książki była nierozerwalnie związana z historią całego narodu. 3. Recenzent patrzy na recenzowane wydanie historii literatury litewskiej oczami językoznawcy. W recenzjach wyraźnie zaznaczają się spostrzeżenia językoznawcze, które znajdują odzwierciedlenie w późniejszej działalności J. Jablonskisa. Ważne są jego uwagi dotyczące etymologii, wzajemnych stosunków między językami itp. 4. Dla J. Jablonskisa ważne są zasady obiektywizmu i naukowości; właśnie tego brakuje mu w recenzowanej książce (por. uwagi o miejscu poświęconym poszczególnym autorom, rozdziale o A. Baranauskasie, prasie periodycznej itp.). 5. Recenzje kończą się pozytywnymi wnioskami – autorów książek i innych działaczy kultury zachęca się do podejmowania ważnych dla narodu litewskiego przedsięwzięć. ŹRÓDŁA I LITERATURA LRR – Lietuviškieji Raštai ir Rasztininkai: Raszliszka peržvalga parengta Lietuvos Mylėtojo, Tylża, 1890. V – Varpas – miesięcznik literacki, polityczny i naukowy (ukazujący się od stycznia 1889 r. do 1906 r. w Tylży i Ragnecie). Bitinienė A. 2007: Publicistinis stilius, Vilnius: Vilniaus pedagoginio instituto leidykla. Kaunas D. 1996: Mažosios Lietuvos knyga: Lietuviškos knygos raida, Vilnius: Baltos lankos. 44 KALBOS KULTŪRA | 85 Marcinkevičienė R. 2008: Žanro ribos ir paribiai: Spaudos patirtys, Vilnius: Versus aureus. Merkys V. 1991: Simonas Daukantas, Vilnius: Vyturys. Piročkinas A. 1977: Prie bendrinės kalbos ištakų, Vilnius: Mokslas. Otrzymano 2012 12 02 JONAS JABLONSKIS O KSIĄŻCE LIETUVISZKIEJIE RASZTAI IR RASZTININKAI (PISMA I PISARZE LITEWSCY) AUTOR: JONAS ŠLIŪPAS Streszczenie Prace Jonasa Jablonskisa są zazwyczaj rozpatrywane z punktu widzenia kształtowania się języka standardowego i jego standaryzacji. Pozostałe obszary jego działalności zostały słabo zbadane. Uwagi Jablonskisa na temat książki przygotowanej przez Jonasa Šliūpasa – pierwszej historii piśmiennictwa litewskiego, obejmującej piśmiennictwo litewskie od 1547 roku do końca XIXth wieku – opublikowano w latach 1893–1894 w gazecie Varpas. Uwagi Jablonskisa stanowią ważny fakt historyczny, pokazujący, jak publikację oceniali jej współcześni. Eseje te są również pierwszymi recenzjami Jonasa Jablonskisa. W czasie ich pisania Jonas Jablonskis pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Mintauji. Ponadto ukazują one szczególne poglądy Jablonskisa jako doskonalącego się językoznawcy. Uwagi Jablonskisa pozwalają sformułować następujące wnioski: 1) Jablonskis interesował się wszystkimi publikacjami litewskimi; pracując w Mintauji, starał się je recenzować lub uzupełniać nowymi faktami; 2) Jako recenzent Jablonskis stara się być obiektywny: omawia książkę, nie kierując się relacjami z jej autorem; 3) Recenzje pokazują, że Jablonskis postrzegał książkę w szerszym kontekście: dążył do tego, by historia książki była powiązana z powszechną historią narodu; 4) Recenzje kończą się pozytywnymi ocenami, zachęcając w ten sposób zarówno autora, jak i inne osoby ze świata kultury do przygotowywania prac ważnych dla narodu litewskiego; 5) W recenzjach pojawiają się świadectwa językowe, które będą istotne w dalszej działalności Jablonskisa. SŁOWA KLUCZOWE: recenzja, Jonas Jablonskis, Jonas Šliūpas, literatura, okresy, czasopisma. GIEDRĖ ČEPAITIENĖ Šiaulių universitetas P. Višinskio g. 38, LT-76352 Šiauliai [email protected] G. ČEPAITIENĖ. Jonas Jablonskis apie Jono Šliūpo knygą Lietuviszkieji Rasztai ir Rasztininkai 45