Iš kur „jõrė“ ir kas iš „jõrės“

256 Kultura Języka | 86 DYSKUSJE, ROZWAŻANIA, UWAGI JONAS KLIMAVIČIUS SKĄD JÕRĖ I KTO Z JÕRĖS SŁOWA KLUCZOWE: zapożyczenia, imiona; jorė, Jorūnė, Joris. Kwestia ta w językoznawstwie litewskim jest jasna już od stu lat, ale przez ponad pół wieku wciąż jest mylona. W 1912 r. w Petersburgu ukazało się jako osobny odbitek napisane po rosyjsku dla wydawnictwa Cesarskiej Akademii Nauk studium Lituanica (49 s.) Kazimierza Būgi, jeszcze dość młodego, lecz dojrzałego i już produktywnego językoznawcy, silnie skłaniającego się ku etymologii. Pierwsza jego część poświęcona jest chronologii z a p o ż y c z e ń z języka rosyjskiego (jak wiadomo, przede wszystkim względnej). interesujący przypadek – ros. я (z prasłow. a) w litewskich zapożyczeniach ma postać jo: яворъ → jõvaras, ярь → jõrė (albo ė: пятница → pėtnyčia). Od razu trzeba powiedzieć: genetycznym odpowiednikiem ros. я jest en (in): пять : penki, пята : pentis, опять : atpent, зять : žentas; вязь : vinkšna, мятъ : minti... łatwo to rozróżnić, zestawiając genetyczne pokrewieństwo мясо : žem. i pr. mensa oraz zapożyczenie mėsa. Pokrewieństwo ros. ярь miałoby postać *enris albo *ėris, ale go nie ma. Znaczenia Jorės i wyrazów z nią spokrewnionych oraz ich źródła zostaną szczegółowo podane nieco później, a teraz wystarczy powiedzieć, że żaden z nich nie jest ani daną leksykalną dawnego języka piśmiennego, ani nowego języka ogólnego i pod żadnym względem nie jest mu potrzebny, a zatem ma wyraźny status o b c e g o wyrazu. jednak odstępstw od tej prawdy było więcej niż jedno, prawdziwego końca tej niedoli nie ma, a jej skutki są nawet ciężkie. Z tego wyjaśnienia K. Būgi nie skorzystał leksykograf Jonas Baronas: зелень – žalumas, žali darylai; zieleń, (wiosenna) zieleń; warzywa; zieleń, zieloność, зеленѣться – joruoti rlŽ 1924. Po kilku dziesięcioleciach – także Vytautas baronas z Vincem Galinisem: зелёный – 1. zielony, J. KlIMaVIčIus. Skąd jõrė i co z jõrės 257 zielonkawy, zieloniutki, zieleninka, jorùs, зеленоватый – zielonkawy, zielonkawożółty, jõrsvas, зеленеть 2. i зеленеться – zielenić się, jorúoti rlKŽ I 1967. Minęło prawie pół wieku, zanim Zigmas Zinkevičius wydał trzytomowy zbiór Pism wybranych K. būgosa i kwestia jorė stała się łatwo dostępna (būga 1958: 347). Rok wcześniej ukazał się także lKŽ IV 1957. tutaj wraz ze wszystkimi pierwotnymi i pochodnymi (powtarzającymi się) źródłami (i 2 znaczeniami) szczegółowo przedstawiono jõrė – 1. „zieleń (wiosenna)”: Jak jõrė zielenią się łęgi. Zazieleniło się jak jõrė a. Kašarauskas. Jõrė jest zielona wiosną a. Słownik Juškosa [oraz a. Pabrėžosa jego rybė], 2. „zielona farba; zielenienie się metalu (związek miedzi)”: Drzewo jest zielone jak jõrė. A co to jest jõrė? – Taka zielona farba J. Jablonskis (bez wątpienia z gwary żmudzkiej); a. Kašarauskas (bez zdania). dalej – przymiotniki jorus „jasnozielony”: Laukas jorus, pieva jori, žali s. Daukantas. W zależności od różnorodności drzew różne barwy [tj. kolory]: raz ciemno-, raz jasnozielone jori albo nieco żółtawe s. Daukantas (a także abstrakt jorumas s. Daukantas), jorsvas „zielonkawy” s. Daukantas, czasowniki jorúoti „zielenić się”: Żolė, medis jo rúo[ja] pavasarį, t. y. žaliuo[ja]; jõruoti bŽ (tj. rlŽ 1933), joriuoti: Dygsta, auga, joriuoja, žydi ir neša brandį s. Daukantas (także a. Pabrėža), jorti „zacząć się zielenić; stawać się zielonym; zielenić się“ s. Daukantas, pajorinti „zazielenić“ a. Pabrėža. Znaczenia niebarwne (jak wyjaśni etymologia, wcześniejsze) ma joras [lKŽ IV j jest odwrócone] „wiosenny siew; jare zboża“: Ir pasėjau daugel jorų, oi, oi, oi, iš tų jorų daug bajorų, oi, oi, oi rękopis skarbca folkloru litewskiego. Ponieważ brak lokalizacji, jeśli byłoby to nietransponowane z obszaru stwardnienia r (zgodne z bajorų), nietradycyjnie byłoby jorių, a więc ta sama jorė (albo joris), a nie joras (to fonetycznie nie mogłoby być rusycyzmem, lecz byłoby już polonizmem). jednak ze względu na motywy arealne ta możliwość byłaby możliwa co najwyżej jako jakiś relikt folklorystyczny. Istnieje także przymiotnik jorinis „wczesny” (o roślinach): Jorines bulves pirkau a. Juškos žodynas oraz „wydłużony” (?): [roślin] Siūlai joriniai a. Pabrėža, rzeczownik odprzymiotnikowy – neologizm a. Pabrėžy jorinė „saprofityczny grzyb z rodziny kustrzebkowatych, rosnący w lasach na próchnicy” (Peziza aeruginosa) oraz czasownik jorėti „rosnąć, rozprzestrzeniać się (?)”: Maras taip laisvai jorėjo, jog trečioji dalis svieto beliko s. Daukantas. zatem rodzina jorė jest dość liczna, różnorodność znaczeń niemała, obszar użycia nie wychodzi poza gwarę żmudzką, a rozpowszechnienie w gwarze i częstotliwość są niewielkie. zjawisko wydaje się nie nowe i nie zanikające, lecz po prostu nierozpowszechnione, ograniczone. Wszystkie wyrazy z rodziny jorė w lKŽ IV 1957 podano bez krzyżyka oznaczającego zapożyczenie (×). Lituanica K. Būgi (1912) była już rzadkością, jego Rinktinių raštų I tom (1958) nie był jeszcze opublikowany, podobnie najprawdopodobniej nie było jeszcze 258 Kalbos Kultūra | 86 Fraenkelio Litauisches etymologisches Wörterbuch t. I (lEW I 1962), wydawanego zeszytami od 1955 r., odpowiedniego zeszytu (s. 194–195). E. Fraenkel podaje także imię boga Jõris, -ė ze s. Daukanta Būdo: „der grüne Gott oder Göttin des Frühlings“. To należy ujawnić i doprecyzować: Nazywano go [boga], jak powiedziałem, Jore, ponieważ każdy wie, że wiosną, gdy śnieg się roztopi, a pliszka rozbije lód, wtedy na polach i w krzewach pojawia się Jorė, czyli zieleń. s. Daukr I 1976 503. beje, lKŽ IV 1957 to zdanie s. Daukantasa (skrócone – od słowa pavasarį) przypisuje... Jonowi Jablonskisowi (najwyraźniej zaczerpnięte z jego kartoteki słownikowej lub pism, gdzie podano je jako dane językowe – przykład) i uczyniono (być może za sprawą J. Jablonskisa) rzeczownikiem pospolitym. Jest też bóg Jorė s. Daukr I 1976 504 oraz jego święto: Pierwsze święto było wiosenne, zwane świętem Tr i m p o s a albo J o r ė s . s. Daukr I 1976 539. tutaj najpewniej do bałtyckiego, lecz niepodzielnego imienia boga Trimpas dodano – najprawdopodobniej przez samego s. Daukantasa – motywowane nowe imię Jorė (a do niego i do Trimposa – pokrewieństwo [gramatyczne czy także rodzajowe?] – Trimpa), nie rozumiejąc, że jorė jest słowem nielitewskim (za to żmudzkim!..). Jako rzekomo bardzo ludowy przykład użycia formuły podaje się podwójnie zdrobniałą formę Jorė: nie mając paszy, jęczą według starego zwyczaju: „Ai Jo rut a le, gdzie jesteś?” s. Daukr I 503 (także 541). tekstów Ernsta s. Daukantasa; językoznawczyni Birutė Vanagienė, redaktorka tych tekstów, w opracowanych przez siebie słowniczkach jorinti s. Daukr I 1976, jorėti s. Daukr II 1976, s. DaukIstŽ II 1995, joriuoti s. Dauk s i V 1984 podaje je tak jak lKŽ IV 1957, tj. bez kwalifikatora sl. (slawizm). lecz E. Fraenkel stwierdził już wyraźnie: „U podstaw leży ros. jarь „Sommerkorn, Sommergetreide, Erzeugungskraft, Grünspan“ (lEW I 1962). remdamasis Janu otrębskiu primena, kad net 1944 m. Franzas spechtas nežinojęs jorės svetimumo, tačiau nurodo ir už K. būgą daug ankstesnį – pirmą jorės skolinimąsi konstatavusį aleksandrą brücknerį – jo daktaro disertaciją Die slawischen Fremdwörter im Litauischen (1877; taigi 35 m. anksčiau už būgą). savo didžiajame darbe – 1927 m. Słownik etymologiczny języka polskiego (perspaudas 1970 m.) a. brückneris, etimologizuodamas lenk. jar psn. „wiosna“ (jarka – 1) vasarojus, 2) jauniklė avis, jary – 1) vasarinis, 2) psn. jaunas; stiprus, tvirtas, guvus, 3) psn. ryškus, skaisčiaspalvis, jarzyna – 1) daržovės, jarzyć się – 1) žėrėti, kibirkščiuoti; migotać; 2) promieniować, świecić lelieŽ 1979), przede wszystkim wskazuje na pochodzenie prasłowiańskie i ważną dla nas kwestię – nie ma odpowiednika etymologicznie spokrewnionego w języku litewskim (dodajmy – ani w językach bałtyckich), a następnie zestawia etymologicznie z niem. Jahr (goc. jēr) i awest. jar- – „rok“, gr. hōrā „pora roku; rok“, hōros „rok“, łac. hornus „roczny, tegoroczny“ sEJP 1970. J. KlIMaVIčIus. Skąd jõrė i co z jõrės 259 Max Vasmer w swoim Russisches etymologisches Wörterbuch (1950–1958, ros. przekł. 1964–1973) nie mógł jeszcze w tej kwestii pomóc lKŽ IV 1957, lecz także później nie skorzystano z wielu [źródeł]. ros. dial. ярь – zboże jare, cerk. sł. яра – wiosna, st. ros. яръ – wiosenny; letni – prus. jarъ spokrewniony z awest. yārǝ – rok, gr. ὥρᾱ – pora roku; czas, ὥρos – czas; rok, goc. jēr – rok, łac. hōrnus – tegoroczny, ma także szerokie pokrewieństwo w językach słowiańskich (ЭСРЯ IV 1973), z którego wymienić tu należy jedynie rosyjskie słowa o charakterystycznych znaczeniach, mające w języku litewskim spokrewnione odpowiedniki: рица – zboża jare; vasaručiai (żyto, pszenica), яровúна dial. – jare zbożowe, яровúще gw. – jare zboże; ярка, ярочка – młoda (która jeszcze się nie kociła) owca, яроводье gw. – (rzeki) wiosenna powódź, ярутка – tasznik (thlaspi) rlKŽ IV 1985, ярина „zboże jare“, яровик „tegoroczne zwierzę albo roślina“, ярчук „szczeniaczek“, ярец „jednoroczny bóbr“, ярица „młoda owca“ (ярúна „wełna owcza“, bułg. рина „kozi puch“; ярúга „szorstka tkanina albo odzież“) : lit. ras, pr. eristian, gr. ἔριφος „koźlę“, łac. aries „baran“, orm. oro „jagnię“; ярые пчёлы „pierwszy letni rój“ ЭСРЯ IV 1973 (dalej następowałyby яровой (яровой хлеб, яровые), ярый (i ярость), яростный, яровитый, ярить, яриться. Ярúло „słomiana kukła wypędzająca złe siły w noc świętojańską“ wcześniej próbowano rozumieć jako bóstwo pogańskie, ale nie zostało to udowodnione. Ярослав (por. Z Igorio sakmės ярый Тур Всеволод) wiąże się również z gr. εὔωρóς „silny, nelKŽ IV atmieštas“ (apie vyną), neteisingai – su lot. ῑra „pyktis“ (ЭСРЯ IV 1973). 1957 niesłusznie przy jorės 1. dodał także 2. „zielone farby; zielenienie metalu (...)” – w rzeczywistości jest to homonim etymologiczny (nie semantyczny) – inna pożyczka z ros. ярь II (ярь1 dial. zboża jare, ярь2 posp. = яроcть rKlŽ IV 1985), która sama również jest pożyczką z gr. śr. < nj. gr. ἰάρι(ου), por. stgr. ἰός „trucizna“ (ЭСРЯ IV 1973). Za pośrednictwem języka pruskiego ujawnia się najdalsze znaczenie etymologiczne – pr. gorme „upał”: toch. a ärme „lato“, arm. erm „ciepły“, er „ciepło“, gr. ϑερμός „ciepły“, ϑερμασσα „piec“, łac. formus „gorący“ (ПЯ II 1979), chociaż „lato“ – pr. dagis: lit. daga (: degti) „upał; plon“, dagoti „zabierać, czyścić plon“, goc. dags (niem. Tag) „dzień“ (ПЯ I 1975, PKEŽ I 1988). Jõrė na szczęście nie trafiła do Słownika współczesnego języka litewskiego (1954, 1972, 1993…), nawet do jego pewnych poprzedników – Słownika ortografii języka litewskiego (Kowno, 1948, 148–381), słownika Przewodnika po języku litewskim (wspólnota litewskich uchodźców, Bielefeld, 1950) (157–604). jednakże do V tomu Słownika litewskiego języka pisanego (część litewsko-niemiecka, opracowali Alfredas Sennas i Antanas Salys, Heidelberg, 1968) do wykazu imion własnych 260 Kalbos Kultūra | 86 trafiła, bez wątpienia zestawiona przez Antanasa Salysa, Jorūnė (Salys 1983). Najprawdopodobniej nie została utworzona samodzielnie przez (Żmudzina!) z jorės czy Jorės S. Daukantasa, lecz przejęta z II tomu Pism Vincasa Mykolaitisa-Putinasa (1960) – z imienia córki władcy Jorgės w poemacie dramatyzowanym Dziewczyna Skalwów. w wydanym trzy lata później Etymologicznym słowniku imion litewskich Kazysa Kuzavinisa i Bronysa Savukynasa, być może dlatego, że imię jest literackie, Jorūnė nie występuje (LVEŽ 1971). jednakże w znacznie obszerniejszym słowniku imion tych dwóch autorów, z których drugi „napisał objaśnienia imion litewskich i wywodzących się z innych języków bałtyckich oraz wstęp” (LVKŽ 1987: 12), podano: Jõris lit. ; od starolitewskiego imienia boga wiosennej zieleni (= zieleni – LVKŽ 2005) Jõris (według S. Daukantasa): lit. jõrė „zielenienie się, wiosenna zieleń”, jorùs „zielony”, jor-iuoti „zielenić się”; być może dalszym (= późniejszym – lVKŽ 2005) derywatem tej nazwy jest v. Jõrigis; tutaj również zamieszczono Jõrigė, skrót. Jõrė, ale nie ma Jorūnės (lVKŽ 1987). Jorūnė i Jorūnas (ū) znajdują się w lVKŽ 2005. Wojciechas smoczyńskis wysuwa dwa zarzuty wobec lKŽ IV 1957: 1) „brak kwalifikatora sl. „słowiańskie“ – bardzo trafny (odpowiedni także w lKŽt 2006 Vytautasa Vitkauskasa), 2) nie rozróżnia znaczenia „zboże jare, siew wiosenny“, które rzekomo widać w przykładach žaliuoj lub pažaliavo kaip jorė (sEJl 2007), choć w rzeczywistości nie jest ono tak jasne jak jõro, które niekoniecznie jest tylko „formą oboczną“. Samemu autorowi można zarzucić brak lokalizacji (powinna być przynajmniej adnotacja arealna żm. – żmudzki). Podana przez Aleksandra Vanagasa lokalizacja wskazanej przez niego rzeki Jór (wariant synkopowany Jórpė) – Lapės (w pobliżu Kowna) – wychodzi poza obszar żmudzki, a A. Vanagas nie łączy jej również z jorè (Jórpės -ó!): „Pochodzenie pierwszego członu jor jest niejasne. Por. Jar-ups“. Niejasne jest, czy „pień tej czeskiskiej nazwy rzeki należy łączyć z lit. Jarà jez. sv.[Ėdāsai]“ – „najprawdopodobniej pochodzenia ugrofińskiego“ (fiń. järvi „jezioro“), czy też – co bardziej prawdopodobne – pochodzi od awd. Jãras (LHEŽ 1981). Jõrė 4. „zielona farba“, jak powiedziano wcześniej, nie jest znaczeniem, lecz homonimem. Wkradł się błąd korektorski: joriuoja, žydi ir nera (= neša) brandį. Daiva Sinkevičiūtė, wspominając o nielitewskich (może półlitewskich?) formach Jorisa Ioris, Yoris oraz hybrydowym nowym imieniu Jormándas (Sinkevičiūtė 2011: 225 i 219), o samym Jorisie nic nie mówi. LKŽe 2013 – wszystko po staremu. Błąd rozprzestrzenia się ze świata nauki albo przynajmniej bez naukowej kontroli. Jorę podchwycili nie tylko propagatorzy folkloru i etnografii. Lituanista Algis Uzdila, wyjaśniając pol. Jarosław, pisze: „pol. jary to młody, świeży, krzepki, żwawy, silny i jest wspólny z dawnym bałtyckim słowem jorė «wiosenna zieleń, świeżość» (Uzdila 2013 12: 6).“ W reklamie pojawia się już chleb Jorė. J. KlIMaVIčIus. Skąd jõrė i co z jõrės 261 dalej tak być nie może – takie tworzenie nazw musi się skończyć. a opierać te nazwy można by co najwyżej na skandynawskim (wikińskim) pochodzeniu Jorio (później – tojai ir davėjai suklaidinti Vardų žodyno ar tiesiog jau vardo buvimo, galėtų derywatów). WNIOSKI W 1912 r. Kazimieras būga wyjaśniał, że jõrė „wiosenna zieleń” jest słowiańszczyzną (aleksandras brückner – już w 1877 r.). tak później twierdzili wszyscy etymolodzy. ale wielu z nich o tym nie wiedziało. W słowniku Jono barono rlŽ z 1924 r. jorė i joruoti są podane, a zatem nie uważa się ich za obce. lKŽ IV 1957 jorės wraz z całym rodem nie oznacza jako zapożyczeń. Jest to rzadsze słowo dialektu żmudzkiego, rozpowszechnione głównie za sprawą słownika S. Daukantasa i A. Juški, lecz nieznane ani z dawnych pism, ani nieprzechodzące do nowego języka ogólnego. Wskutek niewłaściwej reakcji lKŽ IV 1957 i S. Daukr I i II 1976, S. DaukIstŽ II 1995 oraz S. Dauk s i V 1984 mimo wszystko otworzyła się furtka; najważniejsza pozostaje nadal niezatkana ani w lKŽt 2006, ani w lKŽe 2013. Antanas Salys w 1968 r. wprowadził do litewskiego imiennictwa – najprawdopodobniej za V. MykolaitisemPutinasem – Jorūnę, a ciąg – z Jorim, Jorė, Jorūnem, Jorigisem, Jorigė – stworzył Bronys Savukynas. Tłem dla takiej beztroski jest chroniczne nasilanie się nieodpowiedzialnie liberalnego stosunku do zapożyczeń. Przyczynia się do tego również wyznaczanie stref zakazanych w wąskich specjalnościach, konkretnie – w imiennictwie... Prawda naukowa ostatecznie nie będzie miała trudności ze zwycięstwem – wystarczy sobie przypomnieć. Usunięcie skutków zadawnionego błędu w życiu będzie trudniejsze (w razie potrzeby możliwe jest usprawiedliwienie skandynawskim pochodzeniem Joriego). Wolność od błędów w praktyce językowej w ogóle się zwiększa. jednak wyzwala tylko urzeczywistniona prawda. mamy już także nieoczekiwany przykład – i nie z prac językoznawców – radziecki hybrydowy rusycyzm jarowizacja – „przystosowanie rośliny do sezonowych zmian klimatycznych” – vernalization augbiolŽ 1998 już jest zastępowany prawdziwie międzynarodowym: jarowizacja (ros. jarowyje – zboża jare) ↗ wernalizacja VlE VIII 2005 (tŽŽ 2001 zastępowanie dopiero rozpoczęte: wernalizacja (fr. vernalisation < vernal – wiosenny) ↗ jarowizacja; tŽŽ 2013 również – dopiero rozpoczęte, MtŽŽ 2010 – nawet nierozpoczęte). ŹRÓDŁA s. Daukr I 1976 – Daukantas s. Raštai 1, Wilno: Vaga. s. Daukr II 1976 – Daukantas s. Raštai 2, Wilno: Vaga. s. DaukIstŽ II 1995 – Daukantas s. Istorija Žemaitiška, Wilno: Vaga. 262 Kalbos Kultūra | 86 s. Dauk s i V 1984 – Daukantas s. Sekimai ir vertimai, Wilno: Vaga. lelieŽ 1979 – Vaitkevičiūtė V. Lenkų-lietuvių kalbų žodynas, Wilno: Mokslas. rlKŽ IV 1985 – Słownik rosyjsko-litewski. opracowali J. Kardelytė, Ch. Lemchenas, J. Macaitis, A. Mankevičienė, Wilno: Mokslas. lItEratūra augbiolŽ 1998: Krótki słownik angielsko-litewskich i litewsko-angielskich terminów biologii roślin. Przygotowała O. Rupainienė, Wilno: wydawnictwo UAB „Nacionalinių tyrimų centras“. Būga K. 1958: Pisma wybrane 1. opracował Z. Zinkevičius, zredagował V. Mažiulis, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. lEW I 1962: Litewski słownik etymologiczny autorstwa Ernsta Fraenkela. tamże. I, Heidelberg: Carl Winter. wydawnictwo uniwersyteckie, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. lHEŽ 1981: Vanagas a. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas. lKŽ IV 1957: Lietuvių kalbos žodynas 4. ats. red. K. ulvydas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. lKŽe 2013: Lietuvių kalbos žodynas 1–20. Vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: lietuvių kalbos institutas. lKŽt 2006: V i tk au sk as V. Lietuvių kalbos žodyno taisymai, Vilnius: lietuvių kalbos institutas. lVEŽ 1971: Ku z avi ni s K., s av uk yn as b. Lietuvių vardų etimologinis žodynas. – Vardai ir žodžiai, Vilnius: Mintis, 42–157. lVKŽ 1987: Kuzavinis K., savukynas b. Lietuvių vardų kilmės žodynas, Vilnius: Mokslas. lVKŽ 2005: Kuzavinis K., savukynas b. Lietuvių vardų kilmės žodynas. 4asis pap. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. MtŽŽ 2010: Mokyklinis tarptautinių žodžių žodynas. Parengė I. Ermanytė, V. černė, J. Klimavičius, l. Puzinienė, Kaunas: Šviesa. PKEŽ I 1988: Mažiulis V. Pruski słownik etymologiczny 1, Wilno: Mokslas. rlŽ 1924: ba r o na s J. Słownik rosyjsko-litewski, Kowno: sakalas. rlŽ 1933: b aro na s J. Słownik rosyjsko-litewski, Kowno: sakalas. rlKŽ I 1967: Słownik rosyjsko-litewski 1. Przygotowali V. baronas, V. Galinis, zredagowali b. larinas, J. Macaitis, Wilno: Mintis. s a l y s a. 1983: Pisma 2, Rzym, 187–266. sinkevičiūtė D. 2011: Nowe imiona dzieci pochodzenia litewskiego z lat 2007–2010 i tendencje ich nadawania. – Kultura języka 84, 214–229. J. KlIMaVIčIus. Skąd jõrė i co z jõrės 263 sEJl 2007: smoczyński W. Słownik etymologiczny języka litewskiego, Vilnius: Uniwersytet Wileński. sEJP 1970: b r ü c kn er a. Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna. tŽŽ 2001: Słownik wyrazów międzynarodowych. red. odp. a. Kinderys, Wilno: alma littera. tŽŽ 2013: Słownik wyrazów międzynarodowych. rada redakcyjna: a. Kaulakienė, s. Keinys, b. Kurkulis, V. račiūnaitė, V. Žalkauskas, Wilno: alma littera. uzdila a. 2013: Wilno, Wilno, Вильна czy jeszcze jakoś inaczej. – Voruta 12. VlE VIII 2005: Powszechna encyklopedia litewska 8. Przew. rady redakcyjnej nauk. Z. r. rudzikas, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. ПЯ I 1975: Toporow W. N. Język pruski. Słownik. A–D, Moskwa: Наука. ПЯ II 1979: Toporow W. N. Język pruski. Słownik. E–N, Moskwa: Наука. ЭСРЯ IV 1973: Fasmer M. Etymologiczny słownik języka rosyjskiego. Przekład z niemieckiego i uzupełnienia O. N. Trubaczowa, Moskwa: Proгресс. Otrzymano 2013 09 15 Przyjęto 2013 12 20 SKĄD POCHODZI JORĖ I CO POCHODZI OD JORĖ? Streszczenie W 1912 roku Kazimieras būga twierdził, że jõrė „wiosenna roślinność” jest slawizmem (alek sander brückner – już w 1877 roku). wszyscy etymolodzy obrali później tę samą drogę. Jednak wielu ich nie znało. Jorė i joruoti zostały uwzględnione w Słowniku rosyjsko-litewskim opublikowanym przez Jonasa baronasa w 1924 roku, co oznacza, że nie są uznawane za wyrazy obce. Słownik języka litewskiego (IV 1957) nie uznaje jorė i jego form rodzajowych za barbaryzmy. Jest to rzadziej używane słowo dialektu żmudzkiego, rozpowszechnione głównie za pośrednictwem słowników Simonasa Daukantasa i Antanasa Juški; nie jest ono jednak znane ze starych pism ani nie próbowało utorować sobie drogi do nowego języka standardowego. Wobec braku reakcji w odpowiednim czasie mimo wszystko powstała luka. Co najważniejsze, nie poprawiono tego ani w publikacji Vytautasa Vitkauskasa The Corrections of the Dictionary of Lithuanian, ani w elektronicznym wydaniu The Dictionary of Lithuanian (2013). 264 Kalbos Kultūra | 86 W 1968 roku Antanas Salys utorował drogę Jorūnė – prawdopodobnie wywodzącej się od Putinas, litewskiego poety i pisarza – do indeksu litewskich nazw własnych; ciągłość – z Joris, Jorė, Jorūnas, Jorigis, Jorigė – ustalił Bronys Savukynas. Tłem takiej niedbałości było stopniowe umacnianie się nieodpowiedzialnie liberalnego podejścia do barbarzyzmów. Ostateczne zwycięstwo prawdy naukowej nie będzie trudne – wystarczy tylko pamiętać. Trudniej będzie wyeliminować z życia skutki dawnoutrwalonego błędu (w najgorszym przypadku można go usprawiedliwić skandynawskim pochodzeniem Jorisa). niewola błędów ma tendencję do rozszerzania się w praktyce językowej. Jednak tylko prawda wcielona w życie może nas wyzwolić. nieoczekiwany przykład jest już przed nami – i nie pochodzi z językoznawstwa: hybrydowy radziecki rusycyzm jarovizacija – „przystosowanie rośliny do sezonowych zmian klimatu” – vernalization został już zastąpiony prawdziwym słowem międzynarodowym jarovizacija (ros. jarovyje – rośliny jare) ↗ vernalizacija (Universal Lithuanian Encyclopaedia VIII 2005). SŁOWA KLUCZOWE: barbaryzmy, imiona; jorė, Jorūnė, Joris. JoNas KlIMaVIčIus ul. Erfurto 5614, lt04107 Wilno