Raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis

192 Kalbos Kultūra | 86 Język i Społeczeństwo RITA MILIŪNAITĖ lietuvių kalbos institutas Problem piśmienności oczami społeczności internetowych i nauczycieli SŁOWA KLUCZOWE: ortografia, postawy językowe, nauczanie języka, kodyfikacja. 1. Uwagi wstępne W ostatnich latach zaczęto publicznie szeroko dyskutować o piśmienności społeczeństwa – zarówno w wąskim znaczeniu jako o umiejętności bezbłędnego pisania (i odczytywania zapisanego tekstu), jak i o szerzej rozumianej piśmienności kulturowej (erudycji), która obejmuje także zdolność tworzenia tekstu, rozpoznawania go, rozumienia i interpretowania1. Przede wszystkim zwraca się uwagę na szkołę średnią: to tutaj zdobywa się podstawy piśmienności, zatem piśmienny powinien być każdy człowiek, który uzyskał wykształcenie średnie. jednak oczywiste oznaki oraz jeszcze niezbyt liczne badania nad obecnym stanem ortografii języka litewskiego, z powodu których przy analizowaniu tego tematu częściej trzeba opierać się na opiniach i rozważaniach publikowanych w mediach, pokazują, że pogarsza się nie tylko piśmienność uczniów: zjawisko to rozprzestrzenia się również w innych grupach społecznych. oto w jednym z wywiadów wykładowca Uniwersytetu Wileńskiego, filozof Vytautas ališauskas, twierdzi, że choć wykształcenie jest powszechnie dostępne, jego ogólna jakość spada, a jednym z dowodów na to są niepiśmienni studenci (Jackevičius 2013): 1 istnieje także jeszcze szersze rozumienie piśmienności: jest to zdolność rozumienia i posługiwania się różnymi innymi niż język stosowanymi systemami znaków, np.: piśmienność komputerowa (umiejętność posługiwania się komputerem i stosowanym oprogramowaniem), piśmienność ekonomiczna, piśmienność matematyczna itd. r. miliūnaitė. raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis 193 Wielu studentów pisze dziś bardzo słabo – nie tylko popełniają mnóstwo błędów gramatycznych, lecz także bardzo trudno im wyrażać myśli na piśmie. i jest to naturalne – przecież większość ludzi nie może pretendować do statusu elity intelektualnej, niezależnie od tego, czy chodziłoby o nauki przyrodnicze, czy humanistyczne. Można byłoby jedynie doprecyzować, że aby uzyskać status osoby piśmiennej, nie trzeba pretendować do elity intelektualnej. a zmiany w gumo linkme itin ryškūs. Pavyzdžiui, pateikiami tokie Žemaitijos kolegijos społecznym wydziale analfabetów co roku wyniki dyktanda pisanego przez studentów pierwszego roku (Rimkutė 2012: 13–14): Porównując dyktanda osób, które ukończyły szkołę średnią w tym lub ubiegłym roku, z dyktandami tych, którzy ukończyli szkołę średnią ponad 12 lat temu, widać ogromną różnicę: pierwsi, pisząc dyktando, popełniali średnio po 22 błędy, drudzy – po 9. Zatem piśmienność pogorszyła się niemal 2,5-krotnie! Sytuacja rozwija się w ten sposób, że nawet ci, którzy kiedyś wykształcili w szkole umiejętności ortograficzne, czasami przyznają, że zaczynają je tracić. Odrębnym problemem jest oddalenie dzieci Litwinów dorastających na emigracji od środowiska posługiwania się litewskim językiem pisanym i mówionym. Jest się czym martwić, ponieważ analfabetyzm uważa się za zagrożenie dla rozwoju społeczeństwa: ludzie niepiśmienni nie mogą być wolni i kreatywni – to tłum taniej siły roboczej, którym łatwo manipulować2. Problem piśmienności czasami przedstawia się jako niemal już niemożliwą do pokonania trudność. Oto nauczycielka języka litewskiego, metodyczka gimnazjum w Żyžmariai, Eglė Kanapinskienė, mówi w jednym z wywiadów (Jablonskaitė 2013): Posługiwanie się językiem składa się z czterech części: czytam, piszę, słucham i mówię. W epoce gier komputerowych i internetowego szumu uważne słuchanie staje się trudne, ponieważ nie potrafimy się skoncentrować. Mówienie jest trudne, ponieważ zasób słów jest bardzo ograniczony. Pisanie jest skomplikowane, ponieważ nie znamy zasad i praktycznie ich nie stosujemy. Czytanie jest nudne, ponieważ książkę przyćmiewają interaktywne rozrywki. Błędne koło. A zatem problem ten, przez pewien czas pozostający w cieniu innych problemów oświaty, dostrzegli już nie tylko specjaliści, lecz także całe społeczeństwo. Kwestia piśmienności wzbudziła zainteresowanie na szczeblu Ministerstwa Oświaty i Nauki: po przeanalizowaniu wyników państwowego egzaminu maturalnego z języka litewskiego jako języka ojczystego z lat 2009– 2012 2 Podobne procesy zachodzą również w innych współczesnych społeczeństwach (na przykład w Wielkiej Brytanii zaniepokojono się, że żołnierze służący w armii brytyjskiej coraz gorzej piszą i liczą), jednak szczegółowe omówienie tych procesów wykraczałoby poza objętość tego artykułu. 194 Kalbos Kultūra | 86 oraz danych międzynarodowych badań piśmienności i umiejętności czytania opracowano i zatwierdzono plan działań na rzecz poprawy nauczania języka litewskiego i piśmienności kulturowej na lata 2013–2016. Prawda, zdarzają się również inne opinie – jakoby takiego problemu nie było, był on sztucznie rozdmuchiwany, a winni temu byli przede wszystkim ci, którzy ustalają kryteria piśmienności i w ogóle normy językowe (Vaicekauskienė 2013): [...] dlaczego wyciąga się wniosek, że co trzeci nasz uczeń jest niepiśmienny? dlatego, że piśmienność ocenia się według obecnych norm ogólnego języka litewskiego, a normy rozumie się dość wąsko i sztywno. […] Gdyby naszych uczniów oceniano według innych standardów norm, prawdopodobnie mówilibyśmy, że piśmienność rośnie. jednak samo społeczeństwo, jak pokazują komentarze do podobnych artykułów, znajduje w tym usprawiedliwienie dla własnego analfabetyzmu. požiūriui nėra linkusi pritarti; jis parankus nebent tiems, kurie mėgina Co decyduje o pojawieniu się problemu piśmienności, jakie przyczyny i czynniki sprzyjają niezdolności (lub niechęci) coraz większej części społeczeństwa komunikującego się za pomocą środków elektronicznych, a więc pozornie powinno być ono podwójnie piśmienne, do przestrzegania dotychczas bezsprzecznie istniejących zasad ortografii języka litewskiego? W artykule, opierając się na węższym, najbardziej rozpowszechnionym rozumieniu piśmienności, czasami nazywanej również funkcjonalną, analizuje się, jak społeczność internetowa postrzega problem piśmienności: podsumowuje się postawy językowe ujawnione podczas jednej z dyskusji internetowych prowadzonej w 2013 roku. przedstawiono również wyniki przeprowadzonego w 2012 r. badania ankietowego nauczycieli lituanistów dotyczącego piśmienności w szkole. Badanie tych postaw językowych jest ważne przy poszukiwaniu konkretnych sposobów ograniczania analfabetyzmu poprzez skupienie wysiłków nauczycieli, rodziców uczniów i całego aktywnego społeczeństwa. 2. społeczność internetowa o piśmienności 7 maja 2012 r. na internetowym portalu informacyjnym delfi.lt opublikowano artykuł dziennikarza Mindaugasa Jackevičiusa „Pokolenie analfabetów: z powodu błędów trzeba już odrzucać nawet rozprawy doktorskie” (Jackevičius 2012). Przedstawione w nim opinie nauczycieli, wykładowców szkół wyższych i językoznawców są podobne: piśmienność uczniów i studentów spada, a „na najlepszym według różnych rankingów Uniwersytecie Wileńskim (VU) rozprawy doktorskie odrzuca się z powodu mnóstwa błędów”. Jako jedną z przyczyn takiej sytuacji wskazuje się przyjętą w latach 2002–2003 decyzję, która zaszkodziła r. miliūnaitė. raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis 195 nauczaniu języka litewskiego w szkole średniej: postanowiono nauczać języka ojczystego według metodyki nauczania języków obcych, przeceniając komunikacyjną funkcję języka. Wileńskiego św. Nauczycielka języka litewskiego i ekspertka Gimnazjum św. Krzysztofa Dainora Eigminienė twierdzi: [...] język ojczysty to o wiele więcej niż jakikolwiek wyuczony język obcy i służy nie tylko do porozumiewania się. W języku ojczystym człowiek najnaturalniej pojmuje świat. Jest podstawą istnienia człowieka, ważną częścią tożsamości. dlatego jej rola musi być nieustannie poddawana refleksji. Minęło 10 lat i już mamy konsekwencje takiego „nowoczesnego” nauczania. dlatego w szkole podstawowej należy powrócić do systemowego nauczania języka, a nie tak jak obecnie – uczy się fragmentami, segmentami, system zostaje rozbity, a konsekwencja jest ignorowana3. Šis straipsnis surinko daugiau kaip 600 komentarų. Juose portalo lankyKorzystając z własnego doświadczenia, ocenili aktualny stan piśmienności i zastanawiali się nad przyczynami, dla których ukształtował się taki stan. W komentarzach4 Aistis Ignacio Savukynas, podpisujący się imieniem i nazwiskiem, opisał ten stan następująco: swoją drogą, odważmy się publicznie powiedzieć, że obecnie analfabetami nie są tylko uczniowie i studenci. O rany, jakże namnożyło się doktorów nauk, którzy tworzą artykuły, a nawet książki analfabetów! Dziwne, ale obecnie łatwiej wyłowić kilka dyplomów na uniwersytetach świata... niż nauczyć się ojczystego języka. Za to, idąc najłatwiejszą drogą, upraszczamy interpunkcję, ponieważ dla analfabetów nauczenie się jej jest „zbyt trudne”! Niestety, trudno było oczekiwać czegoś innego, skoro nawet pisarze w mediach społecznościowych nie zadają sobie już trudu, by pisać wielkimi literami albo litewskimi znakami... Robić wszystko jak najprościej, jak najszybciej – cecha współczesnego społeczeństwa. „nesivarginimą“ dėl rašybos kai kurie komentuotojai įvardija kaip bendrą žmonių apsileidimą: Dodałbym – kraina leniwych, którzy nie chcą pisać litewskimi znakami. Smutno patrzeć – ma w domu litewską klawiaturę i nie chce, boi się pisać. bo oni wszyscy, ci, którzy nie chcą – kłamią. Boją się pokazać swoją niepiśmienność. mówi, że nie mam litewskiej klawiatury. […] sądzę, że jest tu także inny problem – brakuje uwagi i odpowiedzialności za to, co się robi. 3 przy okazji, pod koniec XX wieku, gdy zaczęto mówić o nowych metodach nauczania, w tym o integracji przedmiotów nauczania i znaczeniu analizy tekstu na lekcjach języka litewskiego, zauważono, lecz pozostało to niesłyszane: „ważne jest, aby takie fragmentaryczne powiązanie poszczególnych zagadnień językowych nie burzyło ogólnego obrazu systemu językowego oraz aby takie fragmentaryczne powiązania same tworzyły metodologicznie uzasadniony system. Gdzie nie ma systemu, tam zawsze grozi niebezpieczeństwo chaosu. [...] analiza tekstu obok wszystkich swoich zalet kryje także niebezpieczeństwo kształtowania chaotycznego podejścia do języka, a nawet pewnej powierzchowności, zwłaszcza jeżeli analiza ta będzie prymitywna i mało przemyślana.“ (zob. akelaitis, labutis 1995: 19, 21). 4 Język komentarzy (pisownia, interpunkcja, gramatyka) został nieznacznie poprawiony, z zachowaniem stylu ich autorów. 196 Kalbos Kultūra | 86 Rozwijany w przestrzeni publicznej w ostatnich latach nihilistyczny stosunek do różnorodnych zachodzących w społeczeństwie procesów politycznych, ekonomicznych i społecznych nie omija także zagadnień językowych. dlatego jako jedną z ważnych przyczyn analfabetyzmu komentujący w internecie wskazują negatywne postawy językowe społeczeństwa, które wiążą się z ogólnym stosunkiem do państwa, jego dziedzictwa, teraźniejszości i przyszłości: Obecne pokolenie nie dba już ani o Litwę, ani o jej język, ani o jej historię, nie odczuwa [...] dumy z tego, że jest Litwinem. nie odczuwa, że jesteśmy narodem żyjącym od baltų gentys, susijungusios į valstybę, pavadintą lietuVa. tysiącleci. Pojedynczy komentujący mówią, że nie widzą sensu uczenia się języka litewskiego, ponieważ nie jest on wartością („język jest tylko środkiem komunikacji”), a wraz z wymieraniem narodu również zaniknie („język litewski jest językiem Aborygenów, wkrótce go nie będzie”; „po co potrzebny jest język wymierającego narodu?”). Młodzież nie wiąże przyszłości z Litwą, a za granicą język litewski w ogóle nie będzie jej potrzebny: po co ten język litewski? Na Litwie dla Litwinów nie ma miejsca, a w Londynach wystarczy znajomość języka obcego używanego w mowie. Język litewski czeka los języków Indian Ameryki Północnej, ponieważ na tym terytorium będą żyli inni ludzie. Będą pokazywać swoim ciemnookim dzieciom drewniane figurki zatroskanego Chrystusa i opowiadać o prymitywnej kulturze Aborygenów. W opozycji do takich poglądów inni komentujący przedstawiają fakt, że język litewski jest jednym z języków urzędowych Unii Europejskiej, dlatego nie jest w niczym gorszy od innych i należy być z niego wyłącznie dumnym, „tym bardziej że im mniej nas, Litwinów, pozostaje na świecie, tym większy prestiż i egzotyka wiążą się z jego znajomością”. ogólne negatywne nastawienie należy zmienić, a przede wszystkim powinna to zrobić szkoła. nauczyciele powinni gromadzić w swoim otoczeniu pozytywne przykłady znaczenia piśmienności (a jest ich naprawdę wiele) i w dyskusjach z uczniami, lecz nie poprzez nudne moralizowanie, właściwie przedstawiać argumenty motywujące do nauki języka litewskiego, a wraz z nim jego ortografii. Komentatorzy podkreślają również niekorzystne ogólne środowisko językowe, w którym coraz trudniej uczyć się poprawnego języka i nie tracić jego umiejętności: warunki do nauczenia się języka litewskiego są nawet dla Litwina mieszkającego na Litwie znacznie trudniejsze niż 20 lat temu: komputery, telefony po prostu zmuszają do zniekształcania litewskiej ortografii, […] szkoła z nowatorskimi metodami nie radzi sobie już na tle nowości. Więcej uwagi rodzimej mowie dzieci powinni poświęcać rodzice. lecz możliwości wielu z nich są ograniczone... r. miliūnaitė. raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis 197 neraštingumą, pasak komentuotojų, skatina viešojoje erdvėje vartojama prasta, su klaidomis kalba („dabar kasdienybe tapo net straipsnių antraštės z błędami, i to nie jakimiś trudnymi do opanowania błędami interpunkcyjnymi czy stylistycznymi, lecz podstawowymi: w odmianie przez przypadki, w pisowni nosowych liter”): w prasie same błędy, prezenterzy telewizyjni mówią nie wiadomo jakim slangiem, w książkach również pełno błędów gramatycznych i stylistycznych, a język polityków jest już poniżej krytyki. starsi tłumaczą wszystko z rosyjskiego, a młodzi budują zdania według angielskiej metody […]. [...] dopóki w radiu i telewizji będziemy słyszeć nie język państwowy, lecz jakiś żargon, a za wzorzec będzie uchodziła mowa Algisa Greitai, zapomnijmy o piśmienności narodu... w analizowanych komentarzach za jeden z najważniejszych warunków kształcenia człowieka piśmiennego uznaje się czytanie5, natomiast obecne środowisko społeczne i kulturowe nie zachęca do czytania, a zatem niski poziom czytelnictwa można uznać za kolejną z ważnych przyczyn analfabetyzmu: Po co czytać książkę, skoro można obejrzeć film? a przecież czytanie książek rozwija pamięć wzrokową, wtedy nawet nie znając zasad ortografii można napisać słowa bez błędów. Po co w internecie czy w SMS-ach pisać z użyciem litewskich znaków, skoro bez nich tekst wygląda o wiele „fajniej“... problem w tym, że młodzież w ogóle nie czyta książek, dlatego nie ma żadnej możliwości wzbogacania swojego języka i utrwalania w pamięci przykładów poprawnej pisowni. czytać, czytać, czytać i jeszcze raz czytać – tak nas uczono. w ten sposób łatwiej wyrazimy swoje myśli i będziemy pisać bez błędów. Gdzie ze szkół zniknęły dyktanda, lekcje kaligrafii? Niektórzy komentatorzy – nauczyciele i rodzice uczniów – na podstawie własnego doświadczenia piszą o niewłaściwej polityce oświatowej („reforma oświatowa zrobiła dabar vidurinėse mokyklose gramatikai skiriama mažai pamokų“, svarbiauswoje, miała rzekomo nauczyć rozumienia tekstów, a spójnych tekstów tworzy się niewiele): Jak nie mają być analfabetami, skoro w szkołach na wszystkich lekcjach są testy, testy, testy, w których trzeba odpowiedzieć tak lub nie, albo zakreślić kółko, zaznaczyć plus czy minus, okropność, 5 przeprowadzane co trzy lata przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) międzynarodowe badanie umiejętności piętnastoletnich uczniów PISA (Programme for International Student Assessment; w 2012 r. zostało ono na Litwie wdrożone przez Ministerstwo Oświaty i Nauki, a przeprowadziło je Krajowe mo gebėjimus iš 65ių tirtų šalių yra statistiškai žemiau už vidurkį. taip pat nustatyta, kad Centrum Egzaminacyjne) ujawniło, że Litwa pod względem czytania znacznie bardziej im skłonni do nauki są ci piętnastolatkowie, którym rodzice czytali książki w dzieciństwie, a 2013; audenienė 2013). 198 Kultura Języka | 86 a na pierwszym miejscu multimedia, gdzie dzieci widzą obrazki, gotowe tabele i napisy — ile piszą, ile tworzą — niewiele. zwłaszcza w szkole podstawowej, niezależnie od ich statusu społecznego (zob. Dukynaitė, Stundža również wspominają o zdarzającej się niekompetencji nauczycieli, krytykują niewłaściwą metodykę nauczania języka litewskiego, programy i podręczniki, a zeszyty ćwiczeń nazywają „zabójcami rozumu“6: moim zdaniem przede wszystkim trzeba wyrzucić […] wszystkie zeszyty ćwiczeń, za które płaci się drogo, a pożytku zero. Trzeba wrócić do zeszytów, tak jak ponad 20 lat temu, kiedy wszystko pisaliśmy własnoręcznie i nie umarliśmy z tego powodu; dlatego jeszcze dziś piszemy bez błędów, a przynajmniej z mniejszą liczbą błędów niż ci, którzy dopiero co skończyli naukę. Teraz tylko przewracają kartki, wpisują po jednej literce — i czego oni mogą się nauczyć. System edukacji tak stoczył się w dół, że dalej już nie ma dokąd. Kiedy człowiek pisze wypracowanie, wtedy myśli, a kiedy odpowiada na pytania testowe, wówczas decyduje zgadywanie właściwej odpowiedzi, a nie wiedza. Ponieważ nie trzeba analizować wypracowań, po ukończeniu szkoły wyższej napisanie najprostszego tekstu bez błędów stanowi duży problem. Kiedy w różnych grach radiowych czy telewizyjnych nagrody przyznaje się nie za prawidłową odpowiedź, lecz za zgadywanie, to i uczyć się nie trzeba. Ponieważ śledzę, czego uczy się syn, zupełnie nie dziwią mnie wyniki, gdyż obecny program języka litewskiego i przygotowane na jego podstawie podręczniki oraz zeszyty ćwiczeń w klasach początkowych są przeznaczone do rysowania, wycinania, klejenia itd., ale tylko nie do pisania (no, jest tam na stronie jeden, trzy wiersze do wypełnienia, ale tylko tyle). Na lekcjach, z tego, co słyszałem, oni „realizują różne projekty” przeznaczone do doskonalenia umiejętności komunikacyjnych itd., ale w ogóle nie piszą. Powiedziałem nauczycielce o swoich spostrzeżeniach, a ona odpowiedziała, że współczesne dzieci piszą na komputerze, tam też sprawdzają błędy, więc po co mają uczyć się pisać... Jeden z uczniów oburza się, że podczas egzaminu maturalnego sprawdzana jest nie ta wiedza i te umiejętności, które są potrzebne w życiu: Proszę zobaczyć, jakie są u nas egzaminy z języka litewskiego w klasie 10. i 12. Jeśli w klasie 10. są jeszcze choć trochę zadania z gramatyki, to na egzaminie maturalnym tego zupełnie nie ma. 6 Podobnie – jako metodycznie niewłaściwe – oceniane są zeszyty ćwiczeń z innych przedmiotów. Na przykład opinia nauczyciela matematyki i eksperta z Gimnazjum Uniwersytetu Technologicznego w Kownie, Leona Narkevičiusa, jest następująca: „Porównując wiedzę wcześniejszych i obecnych dziewiątoklasistów, nauczyciel zauważył, że się pogorszyła, i częściowo można za to obwiniać zeszyty ćwiczeń, zanikające przepisywanie oraz to, że dzieci przestały czytać tekst, a litery i cyfry wpisują automatycznie. „Zeszyciki ćwiczeń są chyba największym problemem: wpiszcie brakującą literę, cyferki. Koleżanka mająca syna pierwszoklasistę opowiadała, że w zeszytach ćwiczeń podane jest polecenie zadania, nawet działania dodawania lub odejmowania, a trzeba tylko wybrać cyferki. Nie ma problematycznego nauczania.“ (audenienė 2013). r. miliūnaitė. raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis 199 oczywiście, inni powiedzą, że za dobrą gramatykę można dostać 10 punktów z wypracowania. ale to śmieszne – ze 100 punktów, które można zdobyć na egzaminie, za gramatykę w najlepszym razie dostaniesz 10 punktów!!! i to tylko w wypracowaniu, w którym możesz sam konstruować zdania, a jeśli nie znasz jakiegoś słowa, po prostu możesz zastąpić je innym, łatwiejszym słowem. Sam w zeszłym roku zdawałem egzaminy i wiem, że najważniejszą częścią egzaminu jest zrozumienie tekstu. zrozumienie tego, czego czasem sam autor nie rozumie. Kolejna często wymieniana przez wielu przyczyna analfabetyzmu wiąże się z korzystaniem z technologii informacyjnych: Klawiatura QWERTY czy jakakolwiek inna – wyodrębnia litewskie litery (z nosówkami, długie) ze wspólnego alfabetu, tak jakby te litery nie były równoprawne wobec innych liter, lecz jakimś dodatkiem, z którego można również zrezygnować… trzeba otwarcie przyznać: nasze niezrozumienie i brak przewidywania, jaką szkodę wyrządzą programy pocztowe oraz klawiatury komputerów i telefonów komórkowych nieprzystosowane do języka litewskiego, w ciągu około 15 lat wyrządziły trudną do naprawienia szkodę całemu pokoleniu młodych ludzi: Za pogorszenie znajomości języka litewskiego najbardziej odpowiedzialne są KomPuTery, sama dobrze pamiętam, jak trudno było nauczyć się pisać bez litewskich liter na pierwszych komputerach i w Internecie. Teraz trzeba przyzwyczaić się do odwrotnej sytuacji, ale popatrzcie, jak niewygodnie jest, gdy ciągle trzeba ustawiać litewską klawiaturę, a angielska przełącza się automatycznie. to dlaczego nasi wysokiego szczebla specjaliści IT nie mogą tego [...] kuo daugiau vaikai rašo kompu, tuo mažiau galvoja, nes kompas taiso klaidas naprawić, np. we Francji jest odwrotnie – automatycznie włącza się francuska klawiatura... albo je pokazuje, dlatego mózg przestaje pracować w kierunku poprawnej pisowni i ulega atrofii. Im mniej pisania na komputerze w szkołach, tym lepsza będzie sytuacja. każcie dzieciom przepisywać tekst z książek, po 5 stron tygodniowo, bez innych zadań, a sytuacja się poprawi. Czasami, opierając się na badaniach elektronicznej komunikacji młodzieży anglojęzycznej, przyjmuje się nazbyt optymistyczne stanowisko, że „pisanie wiadomości tekstowych wpływa nawet pozytywnie na umiejętność czytania i świadomość fonologiczną”, a najważniejsze rzekomo jest tylko rozdzielenie kodów mowy, niemniej uznaje się, że język litewski ma specyficzne cechy pisma (zob. nevinskaitė 2010: 282–283): Z jednej strony również pisanie wiadomości tekstowych przez użytkowników języka litewskiego mogłoby wywierać pozytywny wpływ, rašyti. tačiau lietuvių kalbai didžiausią įtaką turėtų daryti kiti (anglų kalbai neak- 200 Kultura Języka | 86 tualūs) cechy pisowni – pisanie liter bez znaków diakrytycznych, przez co trudniej może być rozróżniać samogłoski krótkie i długie, zapomina się o zasadach pisowni. z takimi samymi problemami ortograficznymi, wynikającymi z wpływu technologii informacyjnych, borykają się również inne języki posiadające specyficzne znaki pisma (zob. Wells 2000: 249–272). oto jedni z naszych najbliższych sąsiadów, Polacy, aktywnie reagują na to na poziomie instytucji państwowych7: eksperci języka polskiego rozpoczęli kampanię, wzywając do zachowania złożonego systemu pisowni ze wszystkimi jego znakami diakrytycznymi, mówiąc, że z powodu presji it [...] wielu rezygnuje z ogonków, kropek i haczyków. inicjatywa, którą w czwartek rozpoczęła państwowa Komisja Języka Polskiego, polegająca na użyciu klawiatury komputerowej pozbawionej polskich znaków, jest sarkastycznym przypomnieniem, że w pisowni ważne są dalis unesCo Gimtosios kalbos dienos renginių. Kampanijos pavadinimas „Język polski jest ąę“ (lenkų kalba yra „an“ ir „en“), kurį sunku perteikti papraswszystkie znaki pozwalające właściwie rozumieć tekst. bez nich tekst traci część znaczenia i byłby nieprawidłowo odczytywany. Według językoznawcy Jerzego Bralczyka znaki diakrytyczne są wizualnym wyróżnikiem pomagającym rozpoznać teksty polskie. Dodał, że znaki te mają swoje znaczenie i wzbogacają język. pobudzając kreatywność językową młodzieży, stwarzając więcej okazji do wymiany informacji; wymieniamy się nią nie tylko ustnie i pisemnie – duży jej strumień płynie kanałami cyfrowymi, a w środowisku elektronicznym komunikuje się na wiele bardziej różnorodnych sposobów, które można badać, stosując różne metody, w tym również „gramatykę projektowania wizualnego” (zob. liubinienė 2012: 74 i wskazaną tam literaturę): [...] w języku nowych mediów komunikacja za pomocą tekstu pisanego jest tylko jednym z wielu sposobów wyrażania myśli. Coraz częściej użytkownicy dzielą się informacjami niewerbalnymi, przekazywanymi za pomocą hiperłączy, komunikują się między sobą, wymieniając nagrania wideo i muzyczne, a komentarze tekstowe zastępują znakami graficznymi. a zatem człowiek powinien być wykształcony także komputerowo – orientować się, jak obsługiwać narzędzia cyfrowe oraz przyjmować i przekazywać informacje nie tylko słowami, lecz także za pomocą innych środków: obrazów statycznych i ruchomych, znaków dźwiękowych. jednak komunikacja werbalna niewątpliwie pozostaje ważna, ponieważ w przestrzeni wirtualnej znacznie większa niż w erze przedinternetowej część komunikacji odbywa się na piśmie. 7 Zob.: polscy językoznawcy opowiadają się za zachowaniem skomplikowanego systemu ortografii. – www.alfa.lt, 2013 02 21. Dostęp przez internet <http://www.alfa.lt/straipsnis/15081716/lenkijos.kalbininkai.pasisako.uz.sudetingos.rasybos.sistemos.issaugojima=20130221_1552>. r. miliūnaitė. raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis 207 chyba najczęstsze życzenie nauczycieli – ujednolicić, uprościć pisownię w niektórych przypadkach i ograniczyć liczbę wyjątków. Mimo to argumenty przedstawione przez nauczycieli pokazują, że oni sami nie zawsze do końca rozumieją system ortografii, czasami dostrzegają jedynie pojedyncze formy i nie pojmują ich wzajemnych powiązań. należy rozróżnić, gdzie ortografia jest kwestią umowy (na przykład wielkie i małe litery, łączna i rozdzielna pisownia wyrazów – tutaj rzeczywiście są rzeczy wymagające uporządkowania), a gdzie normy ortograficzne wynikają z systemu języka. normy umowne łatwiej zmieniać, jeżeli dobrze przemyśli się procedurę ich zmiany. jednakże, powiedzmy, po usunięciu nosówek z rdzeni czasowników czasu teraźniejszego najpierw załamałaby się wymowa tych form, ponieważ brak nosówki wskazuje, że w nieakcentowanej sylabie a, e należy wymawiać krótko. nie powinno się tracić z oczu, że długość samogłosek czasu teraźniejszego czasowników tej grupy jest naturalna (tj. zachowywana także w sylabach nieakcentowanych), a litery z nosówkami odzwierciedlają rozwój systemu dźwiękowego języka litewskiego. chociaż we współczesnym użyciu języka litewskiego widoczna jest ogólna tendencja do skracania długich samogłosek w sylabach nieakcentowanych przynajmniej do półdługich (nie jest to skodyfikowana norma wymowy języka ogólnego), wobec braku szerszych badań trudno powiedzieć, jak rozpowszechnione jest skracanie dawnej samogłoski nosowej w sylabie nieakcentowanej, np. [šalù]. przynajmniej część ludzi nadal wymawia takie samogłoski jako długie lub przynajmniej półdługie. po zrezygnowaniu z nosówek zaburzyłoby się zarazem akcentowanie tych form, zwłaszcza przedrostkowych, por.: šla, šąlù – nešla, nešąlù, *šãla, ša lù – *nèšala, nèšalu (jak kãla, kalù – nèkala, nèkalu); bla – išbla, *bãla – *išbala (jak mãla – išmala). Same takie czasowniki musiałyby wówczas przejść do innego typu koniugacji, a więc pojawiłyby się zmiany struktur gramatycznych: šąla – šalo → šala – šalė (jak kala – kalė) → nèšala – nèšalė. z pisowni form tej grupy czasowników nie powinno się robić wielkiego problemu, ponieważ samych aktywnie używanych takich czasowników jest niewiele, a w użyciu form czasu teraźniejszego tym bardziej jest mało. dla szkoły wystarczyłoby ich policzyć do 10–11 lub jeszcze mniej (40 lat temu uczono mniej więcej w następującej kolejności: šąla, bąla, sąla; gęsta, glęžta, mąžta; šąšta, tęžta, tręšta; klęra, gvęra), nie obciążając uczniów ćwiczeniami ze specjalnie skonstruowanymi sztucznymi przykładami ich pisowni14. 14 Więcej kontrargumentów dotyczących zmiany pisowni samogłosek nosowych zob. w informacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego o wnioskach grupy roboczej powołanej w celu dokonania przeglądu zasad pisowni: „rozważano pisownię šąla, bąla, gęsta, mąžta...”, 2008 05 27. Dostęp przez internet: <http:// www.vlkk.lt/lit/naujienos/naujiena.1068.htm>. 208 Kalbos Kultūra | 86 W jednej kwestii nauczyciele mają całkowitą rację, mówiąc, że takie nių užduočių rengėjai kartais per daug smaginasi, pateikdami archajiškų, nebevartojamų, neaktualių retos rašybos žodžių ar formų: kręšta, tęvas, słowa jak mokykliblęsti i in. oraz ich pisownię należy pozostawić olimpiadom lub quizom, a nie przedstawiać jako przeznaczone do nauczenia się w codziennej praktyce językowej. WNIOSKI 1. Badanie nastawienia językowego społeczności internetowej i poglądów nauczycieli na problemy z piśmiennością ujawnia najważniejsze zarówno zewnętrzne, kształtujące się w społeczeństwie, jak i wewnętrzne, powstałe w systemie oświaty, przyczyny analfabetyzmu: a) negatywne nastawienie językowe społeczeństwa, b) niekorzystne środowisko językowe, c) negatywny wpływ technologii informacyjnych, d) nieprzemyślana polityka oświatowa i wadliwa metodyka nauczania języka litewskiego. Żadnej z tych przyczyn nie można absolutyzować, jednak wskazują one obszary, którym należy poświęcić największą uwagę w skali państwa i jego polityki oświatowej. 2. Odpowiedzi nauczycieli na pytania ankiety omówione w artykule pokazują, że przyczyn analfabetyzmu bynajmniej nie można wiązać wyłącznie z najczęściej wskazywanym negatywnym wpływem technologii informacyjnych. Chociaż między korzystaniem z elektronicznych środków komunikacji (telefonów komórkowych, klawiatur komputerów i tabletów) a niektórymi problemami ortograficznymi (na przykład niepisaniem nosowych i innych znaków diakrytycznych) istnieje bezpośredni związek, to jednak uczniom wiele trudności ortograficznych sprawia mnogość zasad i wyjątków, a przede wszystkim – niemożność zrozumienia systemu języka. 3. Pateiktus mokytojų svarstymus dėl kai kurių rašybos taisyklių keitimo Należy krytycznie ocenić potrzebę ich doprecyzowania i uwzględnić ją przy rozpatrywaniu norm ortograficznych i ich kodyfikacji, a także podczas opracowywania środków dydaktycznych i doskonalenia metodyki nauczania ortografii. 4. Należy dążyć do tego, aby stosowane w szkołach dźwiękowe środki dydaktyczne (udźwiękowione utwory literackie, filmy edukacyjne, gry rozwijające itp.) odpowiadały wzorcowi wymowy ogólnolitewskiego języka standardowego, dlatego w celu wyjaśnienia obecnej sytuacji potrzebne są badania w tej dziedzinie. r. miliūnaitė. raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis 209 5. Nauczycielom lituanistom niezbędna jest merytoryczna pomoc specjalistów w zakresie ortografii oraz wzajemna współpraca oparta na kompleksowych badaniach stanu piśmienności uczniów i jego zmian. Literatura A k e l a i t i s G., L a b u t i s V. 1995: O integracji, analizie tekstu i języku litewskim w szkole. – Gimtoji kalba 8–9, 18–21. A u d e n i e n ė R. 2013: Słabe osiągnięcia piętnastoletnich uczniów czy niewiarygodne badania je ujawniające? – www.alfa.lt, 14 grudnia. Dostęp przez internet: <http://www.alfa.lt/straipsnis/15168588/Prasti.penkiolikameciu.moksleiviu.pasiekimai.ar.nepatikimi.juos.atskleidziantys.tyrimai= 20131214_1349>. D u k y n a i t ė r., s t u n d ž a m. 2013: Prezentacja wyników OECD PISA. Dostęp przez internet: <http://www.smm.lt/uploads/lawacts/docs/598_ cda4378e649b22e73413af209144d0d1.pdf>. (Dostęp: 20.12.2013.) J a b l o n s k a i t ė D. 2013: Na Litwie nie pozostały dzieci piszące przeciętnie – albo piszą doskonale, albo popełniają mnóstwo błędów. – www.15 min.lt, 1 kwietnia. Dostęp przez internet: <http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/interviu/lietuvoje nelikovidutiniskairasanciuvaikuarbapuikiaiarbagausybeklaidu599 321144>. J a c k ev i č i u s m. 2012: Pokolenie analfabetów: z powodu błędów trzeba już odrzucać nawet rozprawy doktorskie. – www.delfi.lt, 7 maja. Dostęp przez internet: <http://www.delfi.lt/ news/daily/education/berasciukartadelklaidujautenkaatmestiirdisertacijas.d?id=58666579&com=1&s=1>. J a c k ev i č i u s m. 2013: Zagubieni w „Google’u”: które pokolenie było najinteligentniejsze. – www.delfi.lt, 29 grudnia. Dostęp przez internet: <http://www.delfi.lt/news/ daily/education/pasiklydegooglekurikartabuvoprotingiausia.d?id= 63432888#ixzz2pudgf5pu>. l i u b i n i e n ė V. 2012: komponenty, konteksty i użytkownicy języka nowych mediów. – Kalbų studijos 21, 74–83. Dostęp przez internet: <http://www. kalbos.lt/zurnalai/21_numeris/10.pdf>. n ev i n s k a i t ė l. 2010: cechy ortografii krótkich wiadomości tekstowych. – Kalbos kultūra r i m k u t ė a. 2012: 83, 275–296. Piśmienność studentów pierwszego roku kolegium: czy język litewski nie potrzebuje liter nosowych? – Gimtoji kalba 12, 13–17. Va i c e k a u s k i e n ė l. 2013: Jaunimo raštingumas mažėja? nie róbmy bożka z języka litewskiego. – www.delfi.lt, 17 kwietnia. Dostęp przez internet: <http:// www.delfi.lt/news/ringas/lit/lvaicekauskienejaunimorastingumasmazeja nedarykimestaboislietuviukalbos.d?id=61155115>. 210 Kalbos Kultūra | 86 Va s i l i a u s k a s s. 2013: ar mokytojai patenkinti savo mokinių raštingumu? – Gimtasis žodis 1, 27–31. We l l s J. C. 2000: znaki diakrytyczne w ortografii i informatyka wielojęzyczna. – Language Problems and Language Planning, t. 24, nr 3, 249–272. Dostęp przez internet: <http://www.phon.ucl.ac.uk/home/wells/dia/diacriticsrevised.htm>. (Oglądano 2013 12 09.) Otrzymano 2013 12 09 Przyjęto 2013 12 20 Problem a n a l f a b e t y z m u w oczach społeczności internetowej i nauczycieli Streszczenie artykuł omawia podejście społeczeństwa do problemu alfabetyzacji, który ostatnio jest aktywnie dyskutowany przez specjalistów w dziedzinie ortografii oraz w przestrzeni publicznej. Problemy takie są szczególnie powszechne w językach, które mają większą lub mniejszą liczbę znaków innego typu w porównaniu z dominującym w Internecie językiem angielskim. Badanie postaw językowych społeczności internetowej oraz podejścia nauczycieli do problemów alfabetyzacji (na podstawie komentarzy do artykułów internetowych i badania nauczycieli języka litewskiego) ujawnia główne zewnętrzne przyczyny rozwoju analfabetyzmu w społeczeństwie, a także wewnętrzne przyczyny jego narastania w systemie edukacji: 1) negatywne postawy językowe w społeczeństwie, 2) niekorzystne środowisko językowe, 3) negatywny wpływ technologii informacyjnych, 4) nieprzemyślana polityka edukacyjna i wadliwa metodyka nauczania języka litewskiego; wskazują one jednak obszary wymagające największej uwagi na poziomie państwa i nian language teaching. none of the above reasons should be considered absolute; jego polityki edukacyjnej. Odpowiedzi nauczycieli na pytania zawarte w kwestionariuszu, przeanalizowane w artykule, pokazują, że przyczyn analfabetyzmu nie można wiązać wyłącznie z negatywnym wpływem technologii informacyjnych, które w dzisiejszych czasach znajdują się w centrum uwagi. Mimo że istnieje bezpośrednia korelacja między korzystaniem z komunikacji elektronicznej (telefonów komórkowych, klawiatur komputerowych i tabletowych) a określonymi trudnościami ortograficznymi (na przykład pomijaniem liter nosowych i innych znaków diakrytycznych), wiele trudności ortograficznych napotykanych przez uczniów wynika z obfitości zasad i wyjątków, a przede wszystkim z niezdolności do zrozumienia systemu językowego. r. miliūnaitė. raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis 211 Przedstawione w artykule rozważania nauczycieli dotyczące zmiany lub korekty niektórych zasad ortograficznych należy oceniać krytycznie i uwzględniać przy rozważaniu norm ortograficznych i ich kodyfikacji, a także przy opracowywaniu pomocy dydaktycznych i doskonaleniu metodyki nauczania ortografii. Rozważania nauczycieli języka litewskiego na temat niepiśmienności, jej przyczyn i konkretnych przejawów w pracach pisemnych uczniów pokazują, że sami nauczyciele potrzebują profesjonalnej pomocy specjalistów w dziedzinie ortografii oraz wzajemnej współpracy opartej na dogłębnych badaniach sytuacji dotyczącej piśmienności uczniów i jej zmian. SŁOWA KLUCZOWE: ortografia, postawy wobec języka, przyswajanie języka, kodyfikacja. rita miliūnaitė lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, lt10308 Wilno [email protected]