Nauji duomenys apie įvardžių dviskaitą dabartinėje lietuvių kalboje

D. KriKštaponytė. nowe dane o liczbie podwójnej zaimków we współczesnym języku litewskim 179 DEIMANTĖ KRIKŠTAPONYTĖ Uniwersytet Wileński Nowe dane o liczbie podwójnej zaimków We współczesnym języku litewskim SŁOWA KLUCZOWE: liczba podwójna zaimków, główne i poboczne warianty normy, nowe formy, coraz częstsze użycie. wcześniej liczba podwójna była dość żywo używana w klasach czasowników i rzeczowników (Jablonskis 1957: 194, 205, 226–228, 249). Formy obu tych klas były wzajemnie uzgadniane. Jako przykład można podać następujące użycie, uznawane już za reliktowe i nienormatywne: Mudvi wycofałyśmy się do ciemnego kąta, za krzaki, gdzie nie paliła się ani jedna świeca (zob. 2013 01 09, literatura piękna1). Do tej pory liczba podwójna zachowała się u części zaimków, które w zdaniu zwykle występują z formami rzeczowników, czasowników i imiesłowów, lecz nie są uzgadniane pod względem liczby (Valeckienė 1998: 225), na przykład: Mudu zaczęliśmy z własnej inicjatywy nazywać się nawzajem po imieniu i stało się to zupełnie naturalnie i zwyczajnie (zob. 2013 04 15, literatura piękna). „Formy liczby podwójnej zaimków używanych przymiotnikowo również zwykle nie są uzgadniane pod względem liczby z formami liczby mnogiej rzeczowników” (Valeckienė 1998: 225), na przykład: Te dwie wiewiórki były nam już znane (zob. 2013 03 29, literatura piękna). Adelė Valeckienė przetrwanie form liczby podwójnej zaimków (zwłaszcza osobowych) (szerzej o motywacji powstania liczby podwójnej, jej zaniku i jego etapach zob. Rosinas 2009: 377, 380, 492–493, 498, 500) uzasadnia tym, że do zaimków rzeczownikowych nie dołączano przymiotników, a zatem problem uzgadniania nie był dla nich istotny. W takich okolicznościach używane formy liczby podwójnej zaimków uważa ona za warianty liczby mnogiej, ponieważ mówi, że „[o]znaczając dwie osoby, można powiedzieć: Mes ateinam i Mudu ateinam, dlatego obok liczby pojedynczej i mnogiej używane są określone formy liczby podwójnej zaimków” (Valeckienė 1 Dane zebrano z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego; w nawiasach podaje się datę dostępu i dziedzinę użycia języka. 180 Kalbos Kultūra | 86 1998: 225, 354). Vladimiras Plungianas podkreśla, że w systemach zaimków liczba podwójna występuje częściej niż w systemach rzeczowników, a w niektórych językach zaimki są jedyną grupą, w której rozróżnia się liczbę podwójną. Jako przykład podaje się język litewski (Plungian 2011: 75). W dalszej części artykułu przedstawiono rzeczywistą (lub zbliżoną do niej) sytuację użycia liczby podwójnej zaimków we współczesnym języku litewskim, która świadczy o tym, że formy liczby podwójnej zaimków występują w tekstach wszystkich stylów funkcjonalnych. Formy i liczby Przed przedstawieniem tabeli 1 i omówieniem jej danych należałoby krótko scharakteryzować metodykę gromadzenia danych oraz powiedzieć, że pierwszym krokiem pracy było wyszukanie form liczby podwójnej zaimków używanych w Gramatyce współczesnego języka litewskiego, w tomie I Gramatyki języka litewskiego oraz w Funkcjonalnej gramatyce języka litewskiego A. Valeckienė. Dopiero potem sprawdzano, czy formy te są używane w korpusie współczesnego języka litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego (dalej – VDU). Należy również podkreślić, że autorka artykułu, opierając się na znalezionych w korpusie formach liczby podwójnej zaimków, wyszukiwała wszystkie możliwe, być może czasami nie całkiem możliwe i nietypowe dla tworzenia liczby podwójnej zaimków formy. Formy liczby podwójnej zaimków używane w korpusie VDU, przedstawione w tabeli 1, zebrano ze wszystkich funkcjonalnych stylów korpusu, tj. z literatury pięknej i niepięknej oraz literatury administracyjnej, publicystyki i języka mówionego. W wierszach znajdujących się po lewej stronie zapisano formy liczby podwójnej zaimków. Pierwsza, wyróżniona forma jest uznawana za główny wariant normy, a występująca obok niej – za wariant poboczny. Warianty form podano na podstawie Kp 2009. Po prawej stronie przedstawiono statystykę użycia. Formy niektórych zbieżnych przypadków zaimków nie są w tabeli 1 konkretnie rozdzielone, tzn. jeśli forma zaimka w korpusie jest używana zarówno w mianowniku, jak i w bierniku, podaje się łączną statystykę ich użycia. ale jeśli dana forma liczby podwójnej zaimka VDu w korpusie jest używana na przykład tylko w mianowniku, podaje się wyłącznie liczbę użyć mianownika. Nieco inaczej w tabeli 1 przedstawiono dane dotyczące zbieżnych przypadków głównych i pobocznych wariantów normy, tzn. przy tych wariantach oddzielnie podaje się statystykę użyć każdego przypadku, aby można było dostrzec tendencję ich użycia i wzajemnej konkurencji. D. KriKštaponytė. nowe dane o liczbie podwójnej zaimków we współczesnym języku litewskim 181 tabela 1. formy liczby podwójnej zaimków w korpusie VDu įvardžio forma pavartojimų skaičius Mudu (M., B.) 5571 Mudvi (M., B.) 1296 Mudviejų 1342 Mudviem / mudviems (cel.) 643 / 6 Mudviem / mudviems (narz.) 1 / − judu (M., B.) 776 judvi (M., B.) 140 judviejų 491 Judviem / judviems (cel.) 103 / 5 Judviem / judviems (narz.) 1 / − Obie / obie / obie (M.) 183 / 78 / 49 Obu / obie (D.) 3 / 2 / 1 obojga 3 Obu / obojgu (C.) 168 / 5 obojgu (C.) 1 obojgu (C.) 3 Obaj / obaj (M.) 1813 / 3658 Obaj / obaj (D.) 369 / 3 obojga 97 Obu / obojgu (C.) 47 / 3 Obu / obojgu (N.) 1 / − ich obu 781 tamte obie (M.) 2 tamtym obu (C.) 3 tamtym obu (C.) 1 Obaj / tamci obaj (M.) 17 / 50 Anuodu / aniedu (M.) 17 / − anuodviejų 1 anųdviejų 5 182 Język Kultura | 86 Śiedwi / śiodwi / śiuodwi (M.) 24 / 2 / 2 Śiedwi įvardžio forma pavartojimų skaičius / śiodwi / śiuodwi (D.) 5 / 2 / 3 śiedviejų 1 śiedviem (C., N.) 2 šiemdviem (C.) 1 šitiedvi (M.) 2 Šituodu / šitiedu (M.) 2 / 2 Šituodu / šitiedu (D.) 1 / − Šiuodu / šiedu (M.) 48 / 263 Šiuodu / šiedu (D.) 54 / − šiuodviejų 4 šiųdviejų 29 Tiedvi / todvi / tuodvi (M.) 14 / 6 / 6 Tiedvi / todvi / tuodvi (D.) 2 / − / − tiedviem (C., N.) 4 tiemdviem (C.) 1 todviem (C.) 1 Tuodu / tiedu (M.) 134 / 285 Tuodu / tiedu (D.) 77 /2 tuodviem (N.) 2 tųdviejų 5 abejas 208 abejais 7 abeji 70 Abejiems / abejiem 7 / 1 abejomis 10 Abejoms / abejom 18 / − abejos 110 abejose 90 abejuose 31 D. KriKštaponytė. nowe dane o liczbie podwójnej zaimków we współczesnym įvardžio forma pavartojimų skaičius języku litewskim 183 abejus 27 abejų 55 abi (M., D.) 11183 abidvi (M., D.) 153 abidviejų 1 abiejose 1478 abiejuose 776 abiejų 12830 Obiem / obiema (n.) 3653 / 668 Obiem / obiema (narz.) 2092 / − oba (M., B.) 21863 obaj (M., B.) 1020 Któryż z dwóch (M.) 3 Któryż z dwóch (M.) 3 Które dwie (M.) 3 Któryż z dwóch / którzy dwaj (M.) 3 / 4 Któryż z dwóch / którzy dwaj (B.) 1 / − te dwie (M.) 1 Jedne dwie (M.) 1 Vienudu (V.) 60 Widać, że najczęściej używane są zaimki abu, abi oraz ich formy. Nieco mniej zaimków osobowych. Znacznie rzadziej używane są zaimki wskazujące i inne zaimki nieokreślone. na uwagę zasługuje również nietypowa forma dopełniacza zaimków abudu, abidvi — abidviejų: − Dobrze, dobrze. Tak. No, jeszcze nie wiem. – Nikt nie bierze. – Nikt nie bierze. – Oboje (zob. 2013 03 26, język mówiony). to najprawdopodobniej twór języka potocznego. w tabeli nie podaje się osobno form zaimków rodzaju męskiego i żeńskiego, ponieważ ustalenie rodzaju często bywa dość trudne. Zawsze jasne są przypadki form mianownika i biernika rodzaju żeńskiego i męskiego, na przykład: Dokładnie wpół do drugiej my obie stałyśmy w bibliotece Amandy (zob. 2012 12 11, literatura piękna). Trudności pojawiają się wtedy, gdy formy dopełniacza, celownika i narzędnika zaimków rodzaju żeńskiego oraz męskiego 184 Kalbos Kultūra | 86 pokrywają się, na przykład: We wsi Galai A. Vilemę V. Mikaliakas zabił po konflikcie między nimi (zob. 2012 12 11, publicystyka); Początkowo Wanda była na nią wściekła, a później z tego powodu ich przyjaźń omal się nie rozpadła. Bo Sofi straszliwie, śmiertelnie bała się zaangażować w działalność podziemną, a Wandzie taka niechęć do walki wydawała się nie tylko niepatriotyczna... (zob. 2012 12 11, literatura piękna). w tych przykładach rodzaj morfologiczny zaimka pomagają ustalić rzeczowniki, które zaimek zastępuje w zdaniu. w pierwszym przykładzie forma dopełniacza zaimka ma rodzaj męski, a w drugim – żeński. Zdarza się, że rodzaj zaimka można poznać tylko na podstawie poprzedzającego lub następującego zdania, w którym występuje zaimek, na przykład: ...starszy, Valdas, wychowuje synów Mantasa i Lukasa, młodszy, Darius – córeczkę Emiliję. Jednak kiedyś mama mówiła im obu to samo: „Nieważne, czy wracacie z zawodów jako mistrzowie, czy nie – od tego prania nie ubywa” (zob. 2013 05 09, publicystyka). Dostrzega się tu jedną z funkcji charakterystycznych dla zaimków – anaforę, która, zdaniem albertasa rosina, „łączy dwa akty komunikacji mające wspólny referent” (rosinas 1996: 10). Nieco łatwiej można rozróżnić rodzaj form celownika i narzędnika zaimków drugiego paradygmatu, na przykład: Markui Vilis nigdy o tym nie opowiadał. Oboje zaparkowali samochód na niewielkim placu targowym El Palmar. Zaledwie oboje wysiedli, Marek znów żwawo zaczął mówić (zob. 2013 05 09, literatura piękna). w tym zdaniu już na podstawie formy zaimka widać, że użyto męskiego rodzaju morfologicznego zaimka, por. rodz. ż. : Matka szła schodami noga za nogą, jakby nic na świecie nie było w stanie jej zatrzymać ani zmusić do szybszego marszu, a Toni i Kerim kroczyli po jej obu stronach niczym jacyś książęta (zob. 2013 05 09, literatura piękna). Inaczej jest z celownikiem i narzędnikiem pierwszego paradygmatu, ponieważ ich formy rodzaju męskiego i żeńskiego są identyczne, na przykład: Kiedy obie dotarłyśmy na szczyt schodów, Hatsumomo zaczęła walić w drzwi i wołać Matkę. Ona, zawiązując pas, otworzyła drzwi i gniewnie zmierzyła nas wzrokiem. − Co się wam obojgu stało! − krzyknęła (zob. 2012 12 12, literatura piękna); − Nie idź, Jogailo, − zatrzymał go Marian Zigizmundas. − To nie oni są winni. Sztuka zarówno wywyższa człowieka, jak i strąca go w przepaść. Taka jest jego potęga. Dziękuję wam obojgu. I tobie, Jagiełło. I tobie, Kazimierzu... że okazujecie współczucie w trudnej chwili... (zob. 2012 12 12, literatura piękna). w pierwszym przykładzie zaimek wskazuje osoby płci żeńskiej, a w drugim – płci męskiej. jeśli trzeba wskazać osoby płci żeńskiej i męskiej, używa się rodzaju męskiego jako uogólnienia, na przykład: Raimis przeprowadził się do Kowna, bliżej Wiliji, i oboje zaczęli szukać pomieszczeń na biuro (zob. 2013 05 09, publicystyka). a zatem zbieżne formy przypadków rodzaju żeńskiego i męskiego można najczęściej ustalić jedynie na podstawie szerszego kontekstu. zauważono, że w wielu przypadkach dane z korpusu VDu były do tego niewystarczające. D. KriKštaponytė. nowe dane o liczbie podwójnej zaimków we współczesnym języku litewskim 185 Główne i poboczne warianty normy Z danych w tabeli 1 wynika, że w korpusie VDu używane są różne formy liczby podwójnej zaimków, które, jak mogłoby się wydawać, oznaczają dokładnie to samo. na przykład juodu i jiedu. znaczenie jest dokładnie takie samo – „on i ktoś jeszcze”. jednak jedne zaimki i ich formy uważa się za główne warianty normy, a inne – za poboczne. rdzeniom form mianownika i biernika zaimka rodzaju męskiego głównych wariantów normy właściwe jest <uo>, a rdzeniom form mianownika i biernika rodzaju żeńskiego − <ie> (Kp 2009: 23). Zaimki pobocznego wariantu normy Markas Roduneris i Veslava Čižikprokaševa nazywają formami liczby mnogiej, ponieważ uważają, że form samkiąnych, których pierwszy człon stanowi forma liczby mnogiej z liczebnikiem du, dvi, niecelowo jest uważać za formy liczby podwójnej. podkreślają, że zbitki (na przykład šie du) oraz formy pobocznego wariantu normy wskazują na zanik liczby podwójnej zaimków (roduner, Čižikprokaševa 2006: 76−77). Zigmas Zinkevičius formy juodvi, tuodvi, šiuodvi, jodvi, todvi, šiodvi, jiedu, tiedu, šiedu nazywa kaleczeniem języka i proponuje stosować stare poprawne formy juodu, tuodu, šiuodu, jiedvi, tiedvi, šiedvi (Zinkevičius 1996: 58). Zupełnie odmienne zdanie na ten temat ma a. rosinas, który twierdzi, że wszystkie formy liczby podwójnej zaimków są dopuszczalne i poprawne, ponieważ powstały zgodnie z prawidłowościami rozwoju morfologicznego języka litewskiego (dialektów) (rosinas 2000: 10). Statystyka użycia zaimków przedstawiona w tabeli 1 pokazuje, że podstawowe warianty normy liczby podwójnej zaimków rodzaju żeńskiego są w korpusie VDu znacznie częstsze od wariantów pobocznych. jednak osobowy zaimek juodu rodzaju męskiego w mianowniku pod względem liczby użyć ustępuje zaimkowi jiedu (mianownik), uznawanemu za poboczny wariant normy, który w korpusie VDu jest używany niemal kilkakrotnie częściej. poboczne warianty zaimków wskazujących šiedu, tiedu, aniedu (formy mianownika i biernika liczone du kartus dažniau už pagrindiniais normos variantais laikomus įvardžius łącznie) są używane niemal tak często jak šiuodu, tuodu, anuodu. jednak porównując częstość użycia biernika wariantów podstawowych i pobocznych, widać, że jako formy biernika šiedu i aniedu w korpusie VDu w ogóle nie są używane. A oto forma biernika zaimka tiedu, choć jest używana, występuje znacznie rzadziej niż zaimek tuodu. Po podliczeniu ogólnej statystyki widać, że warianty kuriuodu i kuriedu użyto tyle samo razy, jednak częściej używana jest forma mianownika kuriedu, a kuriuodu – biernika. Częstość użycia form mianownika šituodu i šitiedu jest również jednakowa. W korpusie VDu forma šitiedu w bierniku w ogóle nie jest używana. 186 Kalbos Kultūra | 86 Widać, że formy mianownika pobocznych wariantów liczby podwójnej zaimków rodzaju męskiego stopniowo wypierają warianty główne. Jednak tendencja w użyciu form biernika jest przeciwna, ponieważ przeważają główne warianty liczby podwójnej zaimków. Należałoby omówić również formy celownika i narzędnika zaimków, z których jedna jest zapisywana z <s>, a druga bez niego. ich pisownia jest zmienna, celowniki i narzędniki bez <s> uważa się za podstawowe warianty normy, natomiast zapisywane z tą literą – za poboczne (Kp 2009: 22). W Banku Konsultacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego podkreśla się, że zarówno formy z <s>, jak i bez niej są poprawne, jednak pierwszeństwo przyznaje się formom bez <s>, na przykład abiem.2 Odmiennie ocenia się liczebne formy podwójne zaimków: abejiems, abejoms uważa się za podstawowe warianty normy, natomiast abejiem, abejom – za poboczne (Kp 2009: 22). wyraźnie widać, że w korpusie VDu bardzo różni się liczba użyć podstawowych i pobocznych wariantów normy celownika i narzędnika podwójnych form zaimków. Kilkanaście razy więcej podstawowych wariantów normy. Można przypuszczać, że większość tekstów, które trafiły do korpusu, wymaga redakcji, dlatego tak wyraźnie rozróżnia się podstawowe i poboczne warianty normy. Nowe FoRmy omówmy paradygmaty podwójnych form zaimków. są dwie. Do pierwszego paradygmatu należą formy pierwszej i drugiej osoby oraz zaimków abu (abudu), abi (abidvi) z danych w tabeli 1 wynika, że w korpusie VDu podawane są formos, o antrajai – trečiojo asmens formos (juodu, jiedvi, tuodu, tiedvi ir kt.). również takie podwójne formy zaimków, których nie ma w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (2006: 280). oto one (w korpusie formy nieakcentowane): M. aniedu, šiedu, šiodvi, šiuodvi, šitiedu, vienudu, vienidvi, pačiudu, kuriedu, kituodu, jodvi, juodvi, tiedu, tuodvi, todvi; D. abidviejų, anuodviejų, anųdviejų, šiedviejų, šiuodviejų, juodviejų, jiedviejų; 2 http://vlkk.lt/lit/2509, dostęp 2013 05 14. D. KriKštaponytė. nowe dane o liczbie podwójnej zaimków we współczesnym języku litewskim 187 N. anie(m)dviem, juodviem, juodviems; M. šiodvi, šiuodvi, jodvi, juodvi, tiedu; N. tuodviem, juodviem. Można przypuszczać, że formy dopełniacza šiuodviejų, juodviejų, jiedviejų, anuodviejų, aniedviejų, anųdviejų, šiedviejų są formami zaimków rodzaju męskiego šiuodu, juodu, jiedu, anuodu, aniedu, šiedu albo zaimków rodzaju żeńskiego šiuodvi, juodvi, jiedvi, anuodvi, aniedvi, šiedvi. Na podstawie korpusu VDu udało się ustalić, że tylko rodzaj męski mają formy następujących przypadków: dopełniacza, celownika i narzędnika: šiuodviejų, anuodviejų, aniemdviem i tuodviem. Natomiast formy juodviejų, jiedviejų, juodviem wskazują zarówno na rodzaj morfologiczny żeński, jak i męski, na przykład: Codziennie po lekcjach wracałam sama do domu. Czułam się jak taka idiotka. To godne pożałowania. Nie mogłam iść do Łucji, kiedy między nią a Nestą wszystko było w porządku (zob. 2013 01 12, literatura piękna); W pewnym mieście w głębi kraju uznano go za wcielonego Jowisza, a Pawła – za Merkurego, więc kapłan miejski wypędził ukoronowane byki, aby złożyć je w ofierze im dwojgu (zob. 2013 01 12, literatura piękna). W pierwszym przykładzie wskazany jest rodzaj żeński, a w drugim – męski. Nie udało się ustalić rodzaju pozostałych form, tj. anųdviejų, šiedviejų, aniedviem, juodviems, ponieważ brakowało szerszego kontekstu. Forma obu została już omówiona w rozdziale Formy i liczby. Odmianę zaimków tiedu, todvi, które nie zostały uwzględnione ani w paradygmatach A. Valeckienė, ani we współczesnej gramatyce języka litewskiego, przedstawia A. Rosinas (2000: 11): M., B. tiẽdu, tõdvi; D. tiẽ(m)dviem, tõ(m)dviem; N. te(m)dviem, tó(m)dviem; N. tdviejų; W porównaniu z drugą z paradygmatów wyróżnianych przez A. Valeckienė i we współczesnej gramatyce języka litewskiego (Valeckienė 1998: 356; DlKG 2006: 280) widać, że formy dopełniacza, celownika i narzędnika tych zaimków są utworzone w ten sam sposób. Różni się tylko mianownik. A. Rosinas (2000: 10) podkreśla ponadto, że tiedu, todvi lepiej współgrają z odpowiednimi formami liczby mnogiej. paradygmaty innych zaimków można byłoby sporządzić tylko w takim przypadku, gdyby wszystkie ich formy można było znaleźć w tekście jakiegoś jednego autora. na podstawie korpusu VDu nie można tego zrobić. Niemniej jednak należy zauważyć, że paradygmaty tych zaimków rodzaju męskiego i żeńskiego są najprawdopodobniej pomieszane: jednego przyp-