Tarptautinių žodžių vartosenos aktualijos latvių kalboje

124 Kultura Języka | 86 DZINTRA ŠULCE Uniwersytet Lipawski, Łotwa AKTUALNE ZAGADNIENIA UŻYCIA SŁÓW MIĘDZYNARODOWYCH W JĘZYKU ŁOTEWSKIM SŁOWA KLUCZOWE: słowa międzynarodowe, adaptacja, problemy użycia. Nieodłączną część leksyki wszystkich języków stanowią słowa międzynarodowe, czyli internacjonalizmy. Zawsze cieszą się one szczególnym zainteresowaniem społeczeństwa, a zwłaszcza językoznawców. Celem artykułu jest przeanalizowanie pod różnymi względami najnowszych tendencji w użyciu słów międzynarodowych w języku łotewskim: ich adaptacji, semantyki i pisowni, a także ustalenie najważniejszych problematycznych przypadków, którym w przyszłości należałoby poświęcić więcej uwagi. Termin słowo międzynarodowe jest zwykle używany na określenie zapożyczenia przejętego z innych języków i dostosowanego gramatycznie do języka zapożyczającego, którego pochodzenie z innego języka (na podstawie odrębnych cech fonetycznych i / lub morfologicznych) rozpoznaje większość użytkowników języka (vpsv 2007: 384). Aby słowo międzynarodowe przyjęło się w danym języku, musi zostać zaadaptowane zgodnie z 3 zasadami: 1) adaptację fonetyczną – dostosowanie do systemu fonetycznego i fonologicznego konkretnego języka; 2) adaptację morfologiczną – dostosowanie do systemu morfologicznego języka, innymi słowy, uzyskanie właściwego dla każdej części mowy ukształtowania morfologicznego; wyrazy międzynarodowe zaczynają podlegać odmianie, włączają się do systemu deklinacji i koniugacji, choć zdarzają się również wyjątki nieodmienne, np.: łot. kino, auto, tabu, kivi, frī, foajē, komunikē, ampluā, ragū, kakao; 3) adaptację semantyczną – wyraz obcy przejmowany jest w znaczeniu, jakie ma w języku oryginału, jednak po zapożyczeniu znaczenie wyrazu w języku zapożyczającym może ulec zmianie (laua 1981: 127–133). w wyniku dłużej prowadzonych badań ustalono następujące główne problematyczne przypadki użycia wyrazów międzynarodowych w języku łotewskim. d. Šulce. aktualne problemy użycia wyrazów międzynarodowych w języku łotewskim 125 1. największe trudności związane są z zachowaniem jakości samogłosek. występują dwojakiego rodzaju odstępstwa od normy: a) zamiast krótkiej samogłoski wymawiana jest długa, np.: łot. kino, radio, albums, atoms, automobilis, šampanietis, radiators, mobils, mediji, stabils, nieprawidłowo wymawiana i zapisywana jest długa samogłoska zamiast krótkiej; b) zamiast długiej samogłoski wymawiana jest krótka, np.: łot. pozīcija, bibliotēka, drāma, mūzika, flomāsters, garāža, depozīts, wymawiana nieprawidłowo, zamiast długiej samogłoski zapisywana jest odpowiednia krótka. 2. mylona jest jakość samogłosek: łot. filaloģija (=filoloģija), acitons (=acetons), frazioloģija (=frazeoloģija), sandeles (=sandales), komendants (=komandants), alkahols (=alkohols), trenežieris (=trenažieris). 3. pomijane są samogłoski: łot. orģināls (=oriģināls), adminstrācija (=administrācija), kombinzons (=kombinezons). 4. mylone są spółgłoski, np. : zamiast c wymawiane jest z: licenze (=licence); zamiast s wymawiane jest z: zolīdi (=solīdi), penzija (=pensija); zamiast spółgłoski s używane jest c: finances (=finanses); spółgłoska twarda l wymawiana jest jako miękka ļ: šašļiks (=šašliks); zamiast spółgłoski b wymawia się p: apsolvents (=absolvents), apsurds (=absurds); zamiast spółgłoski h używa się g: begemots (=behemots). 5. należałoby uwzględnić ilościową charakterystykę wymowy sonantów: sammits (=samits), nummurs (=numurs). 6. mylone są końcówki wyrazów -s i -ss: komiks (=komikss). 7. mylone są znaczenia podobnie zapisanych wyrazów międzynarodowych, np.: łot. efektīvs i efektīgs, interesenti i interesanti, kompetenti i komponenti. 8. praktycznie ustalone trudności związane z przestrzeganiem najnowszych uchwał komisji ekspertów języka łotewskiego Państwowego Centrum Językowego (vvc lveK), ponieważ te ostatnie są niedostatecznie popularyzowane. 9. Problem stanowi również to, że przy adaptacji wyrazów międzynarodowych pojawiają się warianty, np. *: Islande i Īslande, islandieši i īslandieši (od czerwca 2011 r. na mocy uchwały lveK stosowane jako warianty równorzędne). Przyczyn poszczególnych problemów związanych z adaptacją i użyciem wyrazów międzynarodowych należy szukać w historii języka. W diasporze (która opuściła Łotwę podczas II wojny światowej) kształtowała się odmienna tradycja adaptacji i pisowni wyrazów międzynarodowych. Różnice te wynikają głównie z kilku reform językowych przeprowadzonych na Łotwie (w 1946 i 1957 r.; częściowo kwestie te regulują również uchwały z 1967 i 1968 r.), które dotyczyły także pisowni wyrazów międzynarodowych (strautiņa, Šulce 2009: 76–78). 126 Kalbos Kultūra | 86 Mimo to praktyka językowa pokazuje, że pisownia większości wyrazów używanych niepoprawnie nie zmienia się już od wielu dziesięcioleci, np.: łot. šampanietis, flomāsters, ananāss, balzams, kēkss, mų tarptautinių žodžių atsiranda dėl neatidumo ir paviršutiniškumo, nes krēms, kombinezons, alkoholiskie dzērieni, vinegrets, sandales, šašliks, albums, kino, radio, ekskavators, Venera (svešvārdu vārdnīca 1999, 2005, 2008; lvppv 1995). Duża część wyrazów międzynarodowych używanych w języku łotewskim jest nieodmienna, z czego można wywnioskować, że po wejściu do języka łotewskiego nie zostały zaadaptowane, np.: łot. kino, radio, kakao, rokoko, komunikē, kapučīno, kivi, ampluā, ragū, auto, loto, moto, kakadu. Litwini skuteczniej poradzili sobie z większością wyrazów międzynarodowych i całkowicie dostosowali je do gramatycznego systemu języka litewskiego, np.: lit. knas, kakavà, rãdijas, rokòkas, komunikãtas, kapučnas, sùšis, eũras. choć istnieją również podobieństwa – niektóre wyrazy międzynarodowe pozostały nieodmienne także w języku litewskim, np.: žabò, tabù, sòlo, foj, metrò, atelj. W użyciu języka często mylone są znaczenia wyrazów międzynarodowych. należy powiedzieć, że trudności sprawiają nie tylko same najnowsze wyrazy międzynarodowe, lecz także te, które tradycyjnie już zadomowiły się w języku i pozostają w nim od ponad kilku dziesięcioleci. Czasami trzeba zetknąć się z paradoksami, gdy nawet sami językoznawcy nie rozumieją dobrze znaczeń wyrazów międzynarodowych używanych w ich pracach naukowych, np.: po łotewsku Par to, ka šī grāmata ir uzrakstīta, pirmkārt jāpateicas visiem tiem filologiem un valodniekiem manā mūžā, kuri gadu gaitā apliecinājuši […] (strelēvica-ošiņa 2011: 11). po litewsku Už tai, kad ši knyga buvo parašyta, visų pirma reikėtų padėkoti visiems mano gyvenime sutiktiems filologams ir kalbininkams, kurie bėgant metams patvirtino [...]. por. definicje: Filologia – łac. filologia < gr. philologia – miłość do słowa – ogół dziedzin obejmujący językoznawstwo, literaturoznawstwo i folklorystykę, oraz filolog – gr. philologos – specjalista w dziedzinie filologii (svešvārdu vārdnīca 2008: 256). a zatem termin filologia obejmuje również pojęcie językoznawcy, wzgl. lingwisty, dlatego w tekście podano nadmiarową informację. Takie wyjaśnienie przedstawiają również inne słowniki wyrazów międzynarodowych (svešvārdu vārdnīca 1999: 223; ilustrētā svešvārdu vārdnīca 2005: 227). Analizowany materiał pokazuje, że wyrazów międzynarodowych używa się nieproporcjonalnie dużo, tym bardziej że w języku łotewskim istnieją ich synonimy. W codziennej praktyce wyrazy międzynarodowe najczęściej utrudniają przyswajanie informacji d. Šulce. aktualność użycia wyrazów międzynarodowych w języku łotewskim 127 przyswajanie, chociaż oczywiście istnieją dziedziny, w których wyrazy międzynarodowe są potrzebne. Odpowiedni internacjonalizm jest rozumiany w różnych językach, jednak nawet w pracach naukowych należałoby unikać używania zbyt wielu wyrazów międzynarodowych. w czytanych tekstach myśl jest czasami wyrażana niemal wyłącznie lub nawet wyłącznie za pomocą wyrazów międzynarodowych (petre 2008: 17), np.: po łotewsku Tomēr H. M. Encensbergera literārajā epistēmā modernās poētikas relevantie elementi organiski iekļaujas kopējā struktūrā – mūsu laikmetā tie atraisa fantāziju, tā piešķirot „empīriskajām vērtībām“ jaunu kapacitāti un sniedzot plašas „labirintiskas“ iespējas. [...] Nauka o topologicznym charakterze modernizmu oznacza dla H. M. Encensbergera dialektykę orientacji i dezorientacji paradygmatu (Kastiņš, belozjorova 2013: 144). po litewsku Jednak w epistemie literatury H. M. Enzensbergera relewantne elementy poetyki modernistycznej organicznie włączają się do wspólnej struktury – w naszych czasach wyzwalają fantazję, przypisując w ten sposób „wartościom empirycznym“ nowe zdolności i zapewniając szerokie „labiryntowe“ możliwości. [...] Nauka o topologicznym charakterze modernizmu oznacza dla H. M. Enzensbergera dialektykę orientacji i dezorientacji paradygmatu. W ramach badania zaplanowano przeprowadzenie ankiety dotyczącej używania współczesnych wyrazów międzynarodowych; przygotowano kwestionariusze w języku litewskim i łotewskim, jednak wypełniła je stosunkowo niewielka liczba respondentów. Dotychczas opracowane odpowiedzi wskazują jedynie na ogólne tendencje i nie mogą szczegółowo odzwierciedlać stosunku do postawionych problemów (ankietę w języku łotewskim wypełniło 47 respondentów, w języku litewskim – 29 – głównie studentów i wykładowców (związanych z filologią). Autorka badania uważa, że perspektywiczne byłoby celowe porównanie adaptacji i użycia wyrazów międzynarodowych w języku łotewskim i litewskim, a także rozszerzenie zakresu pytań przygotowanego kwestionariusza wstępnego. Kwestionariusz w języku łotewskim miał szerszy charakter, w pytaniach poruszano różnorodną tematykę, np.: pytano o kryteria, na podstawie których użytkownicy języka odróżniają wyrazy obce od wyrazów odziedziczonych; czy zwraca się uwagę na innowacje w pisowni nazw obcych; w jakich źródłach poszukuje się informacji o trudnościach związanych z używaniem wyrazów obcych; proszono o podanie konkretnych przykładów użycia wyrazów obcych oraz propozycji, jak lepiej przyswajać wyrazy międzynarodowe w języku łotewskim. respondentów z Litwy pytano, czy zwracają uwagę na nowości w adaptacji i pisowni wyrazów obcych; którego z przedstawionych wariantów wyrazów obcych używają w życiu codziennym; czy mają do czynienia z problemami związanymi z używaniem i (lub) pisownią wyrazów obcych; próbowano również ustalić ich stosunek do używania wyrazów międzynarodowych w języku litewskim. w udzielonych odpowiedziach respondenci najczęściej podkreślali, że w dzisiejszych czasach nie można obejść się bez wyrazów międzynarodowych, jednak należałoby poświęcić więcej 128 Kalbos Kultūra | 86 uwagi ich adaptacji, pisowni i użyciu. nie należy obciążać tekstów wyrazami międzynarodowymi, jeśli myśl można wyrazić innymi, tj. rodzimymi, słowami. użytkownicy obu języków proponują, by nadmiernie nie zachwycać się anglicyzmami, które obecnie stały się modne (zamiast wcześniejszych słów rosyjskich i niemieckich). nie należy jednak szukać łotewskich (ani litewskich) rozwiązań w przypadkach, gdy wyrazy międzynarodowe brzmią lepiej niż słowa rodzimego języka, a przystosowanie tych ostatnich nie jest łatwe. Więcej uwagi pisowni wyrazów międzynarodowych i ich poprawnemu użyciu należy poświęcać w różnych instytucjach i środkach masowego przekazu, ponadto należałoby szerzej popularyzować uchwały komisji językowych dotyczące używania wyrazów międzynarodowych. Użytkownicy języka nie zawsze śledzą zmiany językowe, dlatego w języku codziennym używają starego, utrwalonego wariantu. Nie należałoby zmieniać wyrazów międzynarodowych, które już się w języku utrwaliły. W językach litewskim i łotewskim częściej używane wyrazy międzynarodowe są gromadzone w słownikach wyrazów międzynarodowych, ze wskazaniem języka, z którego pochodzą, objaśnieniem znaczenia oraz specyfiką użycia w konkretnym języku, który je zapożyczył. Warto wymienić wydane w ostatnich latach na Litwie słowniki wyrazów międzynarodowych: Tarptautinių žodžių žodynas (2001, 2007, 2008), na Łotwie – Sveš vārdu vārd nīca (1999, 2005, 2008). Kwestie językowe na Litwie stale rozstrzyga Państwowa Komisja Języka Litewskiego, na Łotwie – Komisja Ekspertów Języka Łotewskiego przy Państwowym Centrum Językowym (zasoby internetowe podano w wykazie literatury i źródeł). Z najnowszymi badaniami i zaleceniami dotyczącymi języka łotewskiego można zapoznać się również w zbiorze artykułów Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi (2005–2013). Niektóre z nich mają również dodatkowy dział konsultacji językowych, z którego jasno wynika, że wyrazy międzynarodowe wciąż sprawiają użytkownikom języka trudności, dlatego należałoby poświęcać temu więcej uwagi. przeprowadzając badanie, upewniono się, że duże znaczenie w wyjaśnianiu interesujących kwestii ma łotewska agencja językowa, udzielająca konsultacji językowych w formie pisemnej i ustnej. przeprowadzone badanie po raz kolejny potwierdza, że społeczeństwo powinno być lepiej zaznajomione z nowościami w zakresie adaptacji i pisowni wyrazów międzynarodowych: zachęciłoby to ludzi do poprawnego pisania i używania wyrazów międzynarodowych także w codziennym otoczeniu. przeanalizowany materiał pokazuje, że problemy adaptacji, pisowni i użycia wyrazów międzynarodowych będą istniały zawsze (nie tylko w językach łotewskim i litewskim), dlatego każde słowo powinno być analizowane osobno, a w konkretnym przypadku należy przyjąć najbardziej odpowiednie rozwiązanie. omówiony temat jest i będzie niezwykle aktualny w epoce globalizacji i aktywnej migracji, dlatego potrzebne są bardziej szczegółowe badania wyrazów międzynarodowych w językach litewskim i łotewskim. d. Šulce. aktualne zagadnienia użycia wyrazów międzynarodowych w języku łotewskim 129 literatūra Ilustrētā svešvārdu vārdnīca 2005: rīga: avots. Kastiņš j., belozjorova l. 2013: Hansa Magnusa encensbergera literārā epistēma. – Aktualne problemy literaturoznawstwa. Zbiór artykułów 18, Lipawa: Liepa, 139–145. LVPPV 1995: Słownik ortografii i poprawnej wymowy języka łotewskiego, Ryga: Avots. Laua A. 1981: Leksykologia języka łotewskiego, Ryga: Zvaigzne. Petre B. 2008: Jeszcze raz o niepowodzeniach w języku artykułów naukowych. – Praktyka językowa: obserwacje i zalecenia 3, Ryga: Wydawnictwo Akademickie Uniwersytetu Łotewskiego, 13–19. Strautiņa V., Šulce Dz. 2009: Poprawna wymowa i ortografia języka łotewskiego, Ryga: RaKa. Strelēvica-Ošiņa D. 2011: Dlaczego chcemy, aby język był poprawny: wprowadzenie do historii, teorii i praktyki preskryptywizmu, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego. Słownik wyrazów obcych 2008: Ryga: Avots. Słownik wyrazów obcych 1999: Ryga: Jumava. Praktyka językowa: obserwacje i zalecenia 2005–2013: Ryga: Instytut Języka Łotewskiego. VPSV 2007: Objaśniający słownik podstawowych terminów językoznawczych, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego. Agencja Języka Łotewskiego, Ryga: Agencja Języka Łotewskiego. dostęp przez internet: <http://www.valoda.lv/> (dostęp: 9 października 2013 r.). Decyzje Komisji Ekspertów Języka Łotewskiego, Ryga: Państwowe Centrum Językowe. dostęp przez internet: <http://www.vvc.gov.lv/advantagecms/lv/komisijas/lemumi. html> (dostęp: 11 października 2013 r.). Komisja Ekspertów Języka Łotewskiego przy Centrum Języka Państwowego, Ryga: Centrum Języka Państwowego. dostęp przez internet: <http://www.vvc.gov.lv/advantagecms/lv/ komisijas/lvek.html> (dostęp: 17 września 2013 r.). Państwowa Komisja Języka Litewskiego. dostęp przez internet: <http://vlkk.lt/> (dostęp: 12 września 2013 r.). Otrzymano 2013 11 12 przyjęto 2013 12 20 Zagadnienia problemowe stosowania słów obcych w języku łotewskim Streszczenie Obecnie termin „słowo obce” jest na ogół używany w następującym znaczeniu: słowo zapożyczone z innego języka i gramatycznie przystosowane do systemu języka przyjmującego, którego obce pochodzenie (zgodnie z określonymi pho- 130 Kalbos Kultūra | 86 cechy fonetyczne i/lub morfologiczne) są postrzegane przez większość użytkowników języka przyjmującego. aby odtworzyć słowo obce w innym języku, poddaje się je asymilacji na podstawie trzech zasad: 1) asymilacja fonetyczna; 2) asymilacja morfologiczna; 3) asymilacja semantyczna – zapożyczenie zachowuje pierwotne znaczenie, lecz znaczenie w języku przyjmującym może ulec zmianie. najczęściej używane słowa obce w danym języku są zazwyczaj zestawiane w słownikach wyrazów obcych, w których wskazuje się język oryginalny, podaje wyjaśnienie znaczenia oraz specyficzne cechy ich użycia w odpowiednim języku przyjmującym. obecnie najnowsze wydania słowników wyrazów obcych opublikowanych na Łotwie pochodzą z lat (1999, 2005, 2008), co daje użytkownikowi możliwość sprawdzenia pisowni słów obcych i ich znaczenia. Komisja Terminologiczna i Komisja Ekspertów Języka Łotewskiego to organy, które regularnie podejmują decyzje dotyczące odtwarzania i pisowni słów obcych. takie słowniki istnieją również w języku litewskim – Tarptautinių žodžių žodynas (2007, 2008, 2010); są one również dostępne w internecie, na przykład http://www. zodziai.lt/, http://www.tzz.lt/ i inne; decyzje w sprawie najważniejszych kwestii dotyczących użycia wyrazów obcych podejmuje Państwowa Komisja Języka Litewskiego (valstybinė lietuvių kalbos komisija). Litewscy językoznawcy (podobnie jak na Łotwie) obawiają się szybkiego napływu anglicyzmów do języka. w języku łotewskim duża część wyrazów obcych jest nieodmienna, a zatem możemy stwierdzić, że niegdyś nie zostały one dostatecznie przystosowane do języka łotewskiego, na przykład: kino, radio, kakao, rokoko, komunikē, kapučīno, kivi, ampluā, ragū, auto, loto, moto, eiro. natomiast Litwini skuteczniej poradzili sobie z większością tych wyrazów i w pełni dostosowali je do systemu gramatycznego języka litewskiego, na przykład: kinas, kakava, radijas, rokokas, komunikatas, kapučinas, euras. Przeanalizowany materiał pokazuje, że zawsze będą występować trudności w odtwarzaniu słów obcych, ich pisowni i użyciu (nie tylko w języku łotewskim); należy rozpatrywać je z różnych punktów widzenia i w każdej konkretnej sytuacji podejmować najbardziej odpowiednie decyzje. SŁOWA KLUCZOWE: słowa obce, asymilacja słów obcych, współczesne problemy użycia słów obcych. dZintra Šulce Uniwersytet w Lipawie Kūrmājas prospekts 13, lv-3401 Lipawa [email protected]