Semantinė piniginių vienetų pavadinimų struktūra

60 Kultura Języka | 86 DAIVA MURMULAITYTĖ lietuvių kalbos institutas sEMaNtYCZNa stRUKTURa NAZW JEDNOSTEK PIENIĘŻNYCH NAZW JEDNOSTEK PIENIĘŻNYCH SŁOWA KLUCZOWE: semantyka, struktura semantyczna, znaczenie, odcień znaczeniowy, artykuł słownikowy. w litewskich źródłach leksykograficznych, z wyjątkiem być może większych słowników, tarptautinių žodžių žodynus, piniginių vienetų pavadinimai nėra pateikiami išsamiai ir sistemiškai1. sisteminimas yra viena iš šiuolaikinės leksikografijos funkcijų (Morkovkin 1993: 37), sistemiškumas – kertinis kiekvieno słownik – to nie przypadkowy, lecz systemowy zbiór jednostek leksyki (Jakaitienė 2005: 9). Do systematyczności dąży także Słownik ogólnego języka litewskiego (dalej – bŽ), który różni się od wcześniejszych litewskich słowników objaśniających tym, że zasadniczo jest opracowywany nie alfabetycznie, lecz według leksykalno-semantycznych grup wyrazów (Liutkevičienė 2006: 9; Liutkevičienė 2010a: 223; Liutkevičienė 2010b: 141; Naktinienė i in. 1999: 4; Naktinienė 2006: 20; o opracowywaniu i redagowaniu słowników według grup wyrazów zob. także Paulauskas 1985; Babickienė 1985: 231; Gudavičius 1997). Jedną z takich grup semantycznych są właśnie nazwy jednostek pieniężnych. Część nazw podstawowych, dużych jednostek pieniężnych, tj. walut, została rozpatrzona przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (dalej – VlKK) albo przynajmniej poddana przeglądowi przez językoznawców. Spośród wcześniejszych prac zawierających mniej lub bardziej wyczerpujące wykazy słów omawianej grupy leksykalnej należy wymienić Rosyjsko-litewski słownik terminów ekonomicznych (dalej – rlEtŽ), artykuł Kazimierasa Eigminasa i Kazimierasa Gaivenisa „Nazwy jednostek pieniężnych” 1 Nazwy jednostek pieniężnych wraz z koleżanką Aureliją Tamulionienė (której autorka artykułu dziękuje za pomoc w gromadzeniu i opracowywaniu danych) zaczęto badać w celu systematycznego przedstawienia ich w Słowniku ogólnego języka litewskiego. W miarę postępu prac można już podzielić się również niektórymi przemyśleniami. W niniejszym numerze „Kultury języka” na ten sam temat drukowany jest także przygotowany osobno przez A. Tamulionienė artykuł „Kryteria doboru nazw jednostek pieniężnych do Słownika ogólnego języka litewskiego”. Nieuniknione powtórzenie niektórych kwestii w tych dwóch artykułach poświęconych nazwom jednostek pieniężnych wynika ze wspólnego charakteru pracy i nie powinno być uznawane za ich wadę. D. MurMulaItytĖ. struktura semantyczna nazw jednostek pieniężnych 61 (Eigminas, Gaivenis 1968), leksykon walut i monet świata Antanasa Buračasa (Buračas 1999). We wspomnianym artykule przedstawiono rejestr jednostek pieniężnych – tabelę, w której obok uporządkowanych alfabetycznie nazw państw podano akcentowane nazwy ich podstawowych jednostek pieniężnych oraz mniejszych części tych jednostek. W słowniku i leksykonie leksyka tej dziedziny została opracowana leksykograficznie – podaje się odpowiednik w innym języku (w słowniku dwujęzycznym) albo objaśnia się znaczenie (w leksykonie), jednak struktura semantyczna nazw jednostek monetarnych w żadnym przypadku nie zostaje ukazana. VlKK nie rozpatrywała nazw drobnych jednostek monetarnych, zazwyczaj stanowiących setną część waluty podstawowej; nie zostały one ustandaryzowane, a w różnych źródłach występują w różnych formach. Obecnie jako najbardziej wiarygodne źródła dla osób chcących znaleźć poprawne nazwy jednostek monetarnych można wymienić dwa wykazy: styczniowy z 2008 r. „W sprawie zatwierdzenia wykazu walut używanych przy zgłaszaniu towarów litewskiej administracji celnej” oraz dwie jego zmiany z 1 i 15 grudnia 16 d. Muitinės departamento generalinio direktoriaus įsakymas nr. 1b40 2008 r. (1b749, 1b794), a także stale aktualizowany Europa. Przewodnik po opracowywaniu publikacji instytucji. Załącznik A5: Wykaz państw, terytoriów i walut. Wymienione wykazy i inne źródła są przydatne jako materiały pomocnicze przy tworzeniu artykułów słownikowych dotyczących nazw jednostek monetarnych. Powinny one ujawniać strukturę semantyczną tych nazw – poprzez właściwe wyodrębnienie i zdefiniowanie ich znaczeń, zilustrowanie przykładami użycia itp. W słownikach innych języków nazwy pieniędzy podaje się w różny sposób. Nawet w tym samym słowniku znaczenia (najczęściej – ich odcienie) mogą być rozdzielane w różny sposób. Nie we wszystkich definicjach podaje się drobne jednostki pieniężne i nie zawsze wymienia się symbole jednostek pieniężnych. Czasami dawne, już nieużywane nazwy pieniędzy podawane są jako jeden leksem razem z nadal używanymi, czasami – jako osobny leksem, historyzm, odpowiednio oznaczony (np. w słownikach jų santykis su valiuta, kurios pavadinimas yra antraštinis straipsnio žodis. łotewskich mają oznaczenie vēst., zob. cytowany niżej artykuł krona ze svV). Rzadka nazwa pieniędzy jest przedstawiana wraz z przykładami użycia, zwłaszcza w słownikach o małej i średniej objętości. Zazwyczaj ilustruje się tylko najczęściej używane słowa z tej grupy semantycznej. Różna bywa także objętość artykułów słownikowych; w słownikach typu tezaurusowego mogą one być niezwykle długie, encyklopedyczne. Por. artykuł dollar z CNrtl, w którym licznie podano przykłady użycia z odsyłaczami do źródeł, a osobny akapit poświęcono informacjom o wymowie i pisowni słowa, jego etymologii, częstotliwości użycia itd.2: 2 Cytując artykuły słownikowe, starano się zachować ten sam format, jaki występuje w słowniku. Pominięte części tekstu oznacza się [...]. 62 Kalbos Kultūra | 86 dolarów A.− jednostka monetarna Stanów Zjednoczonych i Kanady, dzieląca się na 100 centów. Jeden banknot dziesięciodolarowy, studolarowy. Otrzymała [matka] jednocześnie mały plik zielonych dolarów, który ukryła w gorsecie niczym czuły bilecik (Cé l i n e , Voyage, 1932, s. 274). W wielkim hotelu w Grasse pewien Amerykanin założył się o tysiąc dolarów przeciwko luidorowi, że wojna zakończy się przed Bożym Narodzeniem (Ma r t i n d u G., Thib., Épil., 1940, s. 995): 1. Widziałem dwie czy trzy restauracje dość osobliwego typu, z których najbardziej znana jest Marcel: można tam znaleźć, za półtora dolara, obfity posiłek z ustalonym menu, ale wszystko, co zostawicie na talerzu, zostanie doliczone do rachunku jako kara; ... Mo r a n d , New York,1930, s. 148. − W apozycji. z wartością przym. Strefa dolara. Strefa, w której obowiązuje dolar. Najważniejsza z tych nierównowag regionalnych, ta między strefą dolarową a resztą świata, trwała tak długo tylko dlatego, że Stany Zjednoczone postanowiły finansować ją darowiznami i pożyczkami długoterminowymi (Univers écon. et soc.,1960, s. 3814). − W lp. [Jako symbol potęgi finansowej Stanów Zjednoczonych] I wreszcie w sekcji amerykańskiej piękne damy Sargenta, Sargenta, nadwornego portrecisty księżniczek dolarowych i miliarderek handlujących soloną wieprzowiną (lo r r a i n , Sens. et souv.,1895, s. 189). Uwaga. spotyka się w dokum. neol. dollaryzować, czasownik przechodni: amerykanizować, nadawać amerykański charakter, amerykańską mentalność. Podejrzliwy charakter powieściopisarza [Bourgeta], zdolaryzowany przez jego podróż do Ameryki (Go n C o u r t , Journal, 1896, s. 980). B.− P. ext. jednostka monetarna przyjęta przez różne kraje. Dolar etiopski, malezyjski. Monety ojca i jego małego oddziału były pełne piastrów, dublonów, złotych i srebrnych talarów, chińskich dolarów, talarów Marii Teresy, talarów abisyńskich (Ce n d r a r s , Bourlinguer,1948, s. 377): 2. ekspansja florenckiego florena od XIII wieku nie zależy od innych przyczyn, jest związana z dobrobytem, który wszędzie daje się rozpoznać. Bliżej naszych czasów wymienimy rozpowszechnienie „meksykańskiego dolara” na Dalekim Wschodzie. Hist. i jej metody, 1961, s. 343. Wymowa. i ort. : [dɔla:ʀ]. Ds Ac. dep. 1835. Étymol. et Hist. 1776, 13 déc. (Courr. de l’Europe, I, s. 100 ds Pr o s C h w i t z Beaumarchais, s. 242 : cent ważący kosztuje w Bostonie tylko pięć dolarów). angloamér. dollar, à l’orig. empr. par l’angl. au b. all. daler (1553 daler; odpowiednik niem. Taler, zob. thaler) na określenie tej monety krajów germ. ; następnie nazwa peso hiszpańskiego w koloniach Ameryki Północnej (1650 Karolina Dollar), wreszcie jednostka monetarna NED: resolved that the money unit of the united states of america be one dollar). Częst. lit. bezwzgl. : 383. Częst. lit. wzgl. : x i x es. : a) 39, b) 373; x x es. : a) 247, b) 1 246. Bbg. Pa M a r t (P.). Mowa jest srebrem, ale milczenie jest złotem. adoptée par le Congrès amér. (1785 Resol. Continent. Congress u.s. 6 July ds Vie Lang. 1971. p. 138. Jeszcze kilka przykładów z objaśniających słowników różnych języków, z których widać, jak różnie mogą być podawane nazwy pieniędzy: D. MurMulaItytĖ. struktura semantyczna nazw jednostek pieniężnych 63 Žodyninis straipsnis Komentarai DŽ7: dóleris (1) jednostka pieniężna JaV, Kanady i niektórych innych krajów; pieniężny znak jego wartości ceñtas (2) setna część jednostki pieniężnej Republiki Litewskiej, JaV i niektórych innych państw; pieniężny znak o takiej wartości • nieco różnią się sformułowania definicji znaku pieniężnego; • sutampantys JaV ir kitų šalių piniginių vienetų pavadinimai laikomi viena leksema. LLVV: dolārs a, v. Jednostka pieniężna (w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i innych krajach). Odpowiednia naudas zīme, monēta. Z drżącym sercem położyła na biurku Wizemana dwieście dolarów. birze 3, 121. LEV: cent Jednostka monetarna, drobna moneta (w USA, Kanadzie itd.). W USA np. 1 c = 1/100 dolara. • konkretnie określony znak pieniężny – moneta; • w definicji drobnej jednostki pieniężnej podaje się stosunek jej wartości do wartości jednostki podstawowej. LLVV: łat a, m. Jednostka monetarna (na burżuazyjnej Łotwie). Odpowiedni znak pieniężny, moneta. Ostatnim ważnym krokiem [w 1940 roku] było wprowadzenie do obiegu waluty Związku Radzieckiego, to znaczy zrównanie łata z rublem. F Deglavs II, 17. Pięć łatów! Pięć srebrnych krążków brzęczało w portmonetce Voldy. lācis 5, 37. Myślę o tym dniu. Jak będzie? Czy wieczorem przyniosę jakiegoś łata? Może, wydawszy ostatnie santimy, wrócę z pustymi rękami. Lēmanis 9, 14. santīms a, v. Jednostka monetarna (w burżuazyjnej Łotwie, Francji, Luksemburgu, Szwajcarii). Odpowiedni znak pieniężny, moneta. Woldis wydał całego łata do ostatniego santima. lācis 5, 35. • znaczenia są ilustrowane vartosenos pavyzdžiais; • przy tych ostatnich podaje się skróty źródeł; • wcześniejsze tomy llVV opracowywano jeszcze w czasach sowieckich, brėžtys neatitinka šių dlatego realiów łata i santima. 64 Kalbos Kultūra | 86 Žodyninis straipsnis Komentarai ..Martai uzbierało się parę dziesięciu santimów. ojciec lubił od czasu do czasu dać jej coś za darmo. J Kalniņš 2, 126. runcis: swoje centymy mógłbyś wydać inaczej, niż oddawać je dzieciom. Zīverts 1, 285. LEV3 santīms a, v. 1. Jednostka monetarna na Łotwie (także w Szwajcarii, do 2002 roku również we Francji i Luksemburgu), setna część łata; odpowiedni znak pieniężny, moneta. • dwa aspekty semantyczne (współczesne pieniądze łotewskie oraz pieniądze francuskie i luksemburskie do momentu wprowadzenia euro) są przedstawiane jako jeden leksem. SvV: korona, hist. 1. Jednostka monetarna w Czechach, Danii, Islandii, Norwegii i Szwecji. 2. hist. Jednostka monetarna w kilku krajach europejskich przed wprowadzeniem euro. 3. hist. Srebrna lub złota moneta, która dawniej była w obiegu w Anglii, Francji i kilku innych krajach. [...]. • nazwa waluty, która istniała przed wprowadzeniem euro, jest uznawana za historyzm, oznaczana odpowiednią kwalifikacją i podawana jako odrębny leksem. LEV: lats a, v. Waluta narodowa Republiki Łotewskiej w latach 1922–1941 i od 1993 r. (1 Ls = 100 santimów). • w definicji ukazuje się ciągłość waluty narodowej – nazwa łata istniejącego przed okupacją i przywróconego po odzyskaniu Niepodległości jest traktowana jako jeden leksem. SJP: dolar «jednostka monetarna USA; też jednostka monetarna innych krajów, np. Kanady, Australii, Nowej Zelandii» • dolarowy • w haśle dotyczącym nazwy jednostki monetarnej podaje się również jej derywaty; 3 sV wskazuje, że hasło to jest przejęte z llVV, jednak samo llVV podaje inne hasło santīms, które pod względem techniki leksykograficznej całkowicie odpowiada hasłu wyrazu lats z tego samego słownika. D. MurMulaItytĖ. struktura semantyczna nazw jednostek monetarnych 65 Žodyninis straipsnis Komentarai cent 1. «drobna moneta równa jednej setnej podstawowej jednostki monetarnej w różnych krajach» 2. „jednostka miary odległości między dźwiękami” • centowy • sutampantys JaV ir kitų šalių piniginių vienetų pavadinimai laikomi viena leksema, bet pateikiami kaip reikšmės atspalviai. Longman: dol‧lar [policzalne] 1 standardowa jednostka pieniężna w USA, Kanadzie, Australii i niektórych innych krajach, dzieląca się na 100 centów: symbol $: Kosztowało to trzy dolary. banknot dziesięciodolarowy Na lotnisku można płacić w dolarach lub euro. 2 dolar — wartość amerykańskiego pieniądza w stosunku do walut innych krajów: Funt zyskał na wartości w stosunku do dolara (= zwiększył swoją wartość w stosunku do dolara). → możesz się założyć o ostatniego dolara przy bet1 (4); → feel/look like a million dollars at million (4) cent [policzalne] 1 1/100 standardowej jednostki pieniężnej w niektórych krajach. Na przykład w jednym dolarze lub jednym euro znajduje się 100 centów: symbol ¢ put in your two 2 cents’ worth AmE wyrazić swoją opinię na jakiś temat, gdy inni nie chcą jej słuchać → not one red cent at red1 (7) • jako odrębne leksemy przedstawiane są dwa aspekty semantyczne: šalių piniginių vienetų nazwa niektórych jednostek, na które składa się 100 centów, oraz wartość jednostki pieniężnej w porównaniu z jednostkami pieniężnymi innych krajów; • podawany jest symbol jednostki pieniężnej; • podawane są związki frazeologiczne z nazwą jednostki pieniężnej. 66 Kalbos Kultūra | 86 Žodyninis straipsnis Komentarai MWLD: dol·lar /ˈdɑ:lɚ/rzeczownik liczba mnoga dol·lars 1 [policzalne] a: podstawowa jednostka pieniężna w USA, Kanadzie, Australii i innych krajach, równa 100 centom ▪ koszula kosztuje 20 dolarów. [=$20]▪ musiała zapłacić setki dolarów za naprawy samochodu.▪ Nieruchomość jest warta milion dolarów. = To nieruchomość warta miliondolarów.▪ Czy masz banknot 20dolarowy? [=a twenty]▪ It costs 500 pesos. How much is that in dollars? [=ile dolarów równa się 500 pesos?] b: banknot lub moneta o wartości jednego dolara ▪ Znalazłem dolara na chodniku. = Znalazłem banknot jednodolarowy na chodniku.▪ położyła na ladzie pomięty banknot jednodolarowy. — zobacz także h a l f -d o l l a r, t o P d o l l a r 2 the dollar techniczne: wartość dolara w porównaniu z inną jednostką pieniężną ▪ Dolar gwałtownie spadł w stosunku do funta.▪ siła/słabość dolara▪ Dolar jest wart więcej w Meksyku. 3 [policzalne] : pieniądze pochodzące z określonego źródła lub przeznaczone na określony cel ▪ chcesz wiedzieć, jak stan wydaje każdego otrzymanego dolara federalnego [=pieniądze od rządu federalnego]?— zwykle w liczbie mnogiej ▪ czy taki program powinien być finansowany z pieniędzy z podatków/podatników? [=za pomocą pieniędzy, które rząd zbiera w podatkach]▪ pieniądze turystów/turystyki [=pieniądze, które gospodarka uzyskuje dzięki wydatkom turystów w danym miejscu]▪ firma musi rozsądnie inwestować swoje środki przeznaczone na reklamę. • wskazywane są drobne jednostki pieniężne składające się na jednostkę podstawową; • różne aspekty semantyczne przedstawiane są za pomocą odrębnych leksemów (w przytoczonych wcześniej przykładach ze słowników litewskich, łotewskich i polskich są to odcienie znaczeniowe); • również jako odrębny leksem wyodrębniane jest znaczenie wartości jednostki pieniężnej w porównaniu z jednostkami pieniężnymi innych państw; • wszystkie znaczenia ilustrowane są najbardziej charakterystycznymi vartosenos pavyzdžiais; • zaznacza się, że pierwszy i trzeci leksem mogą mieć również formę liczby mnogiej. a zatem w różnych słownikach nazwy jednostek pieniężnych, w zależności od przeznaczenia i zakresu słowników, metodyki ich opracowania itp., przedstawiane są w różny sposób. różnią się sformułowania definicji trafaretinės apibrėžtys), retai kada iliustruojama vartosena, semantinė šių wyrazów (najczęściej – także struktura określonych wyrazów jest przedstawiana niejednolicie. D. MurMulaItytĖ. struktura semantyczna nazw jednostek pieniężnych 67 po podsumowaniu materiału zawartego w analizowanych słownikach języka litewskiego, łotewskiego, angielskiego, francuskiego, niemieckiego, rosyjskiego i polskiego (zob. wykaz źródeł) widać, że wyrazy tej leksykalnej grupy semantycznej mają trzy znaczenia (lub trzy odcienie znaczeniowe): • jednostka pieniężna danego kraju; • jednostka ta pod względem wartości, w porównaniu z innymi / innych krajów jednostkami pieniężnymi; • pieniężny znak jej wartości (banknot i (lub) moneta). badając semantykę nazw pieniędzy, przeprowadzono niewielką ankietę. ankietowano 32 respondentów – 6 językoznawców i 28 studentów programu trečio kurso studentai. Jiems pateikta 30 žodžių litas ir centas vartosenos pavyzdžių (atitinkamai 19 ir 11 sakinių) ir prašyta pažymėti, kuriuose iš jų šie žodžiai reiškia pačius piniginius vienetus (kaip vertės matą, nacionalinę przemysłów kreatywnych walutę itp.), a w których – ich znaki (banknoty, monety). wariantów odpowiedzi było pięć: jednostka monetarna, jej znak, raczej jednostka monetarna niż jej znak, raczej znak niż jednostka monetarna, nie wiem. Z trzech ostatnich (wątpliwości) wariantów odpowiedzi korzystano rzadko. podano następujące zdania: su žodžiu litas su žodžiu centas 1. Banknot o nominale stu litów. 2. Dziś mam tylko dwa lity. 3. Pomyliłem się co do lita. 4. Lit jest powiązany z euro i z pewnością nie zostanie zdewaluowany. 5. Kurs lita. 6. Jak lepiej oszczędzać [pożyczać] – w litach, dolarach czy euro? 7. Na targu wcisnęli mi dwadzieścia fałszywych litów. 8. Czy może mi pan/pani rozmienić dziesięć litów? 9. 85. rocznica wprowadzenia lita. 10. Zgromadzone przez nas lity zaczynają tracić na wartości. 11. Bank SEB za roczną lokatę w litach nie oferuje już nawet 0,5%. 12. Średnie wynagrodzenie „na rękę” w ubiegłym roku wyniosło 1594 lity. 1. Moneta pięciocentowa. 2. Rolnikom za 1 kilogram mleka płacono po 35 centów. 3. Mam tylko kilka centów. 4. Czy to nie z Pańskiego portfela wypadły dwa centai? 5. Szafki na przechowywanie rzeczy (w sklepach) niszczą wszelkiego rodzaju „oszczędzający”, wkładający do zamków pięć centów zamiast dwóch litów. 6. Garść centów. 7. Nie mają Państwo nic przeciwko, jeśli wydam resztę siu centais? 8. Handlowcy i kupujący przyznają, że płacenie białymi centami wymaga więcej czasu i cierpliwości. 68 Kalbos Kultūra | 86 13. Czy w Republice Litewskiej możliwe jest su žodžiu litas su žodžiu centas dokonywanie płatności w obcej walucie za sos aparat, wydając už paslaugas ir (ar) prekes per karesztę w litach? 14. W kapeluszu żebraka leżała kupka drobnych i pomięte dziesięć litów. 15. Pożycz 50 litów do wypłaty. 16. Czy będziecie mieli wydać resztę z 500 litów? 17. Dostałem resztę w dešimt (litų) ir dar litą smulkiais. dwóch banknotach po dwa18. Na prezent dla kolegi składamy się po dwadzieścia litów. 19. Jak długo po wprowadzeniu euro na Litwie będzie można jeszcze płacić w litach? 9. Gdzie można byłoby bez dodatkowej opłaty wymienić białe centy na większe nominały? 10. Grosz do grosza – i będzie złotówka. 11. Za pięć centów pogoniłby wesz do Australii. Chociaż grupy ankietowanych specjalistów i studentów różniły się liczebnością i dlatego nie można wyciągać poważnych wniosków, nie można stwierdzić, że profesjonaliści odpowiedzieli dokładniej. W niektórych przypadkach właśnie odpowiedzi studentów były dokładniejsze. Jedyne zdanie, które wszyscy ankietowani, z wyjątkiem jednego językoznawcy, ocenili jednakowo – Kurs lita. prawidłowo wskazano, że w tym zdaniu słowo lit oznacza jednostkę monetarną. Inne zdania ocenione pod względem semantycznym częściej poprawnie niż błędnie: • W kapeluszu żebraka leżała garść drobnych i pognieciony banknot dziesięciolitowy. Że litas w tym zdaniu oznacza jednostkę pieniężną, zaznaczyło 6 studentów, a że znak jednostki pieniężnej – 28 respondentów (6 językoznawców i 22 studentów). • Litas jest powiązany z euro i z pewnością nie zostanie zdewaluowany. 23 respondentów (5 językoznawców i 18 studentów, z których jeden odpowiedział „raczej jednostkę pieniężną niż znak jednostki pieniężnej”) uważało, że litas w tym zdaniu oznacza jednostkę pieniężną, 8 (1 językoznawca i 7 studentów) – że znak jednostki pieniężnej. Najbłędniej znaczenie badanych słów ustalono w przykładach użycia: Banknot o nominale stu litów i Moneta pięciocentowa. tylko 2 studentów w pierwszym przypadku i 4 w drugim wskazało, że litas i centas w tych zdaniach D. MurMulaItytĖ. struktura semantyczna nazw jednostek pieniężnych 75 jednostka pieniężna lub jej forma gotówkowa – w których słowa litas i centas są użyte w podanych przykładach użycia. analiza wykazała, że w teorii stosunkowo łatwo jest respondentom rozróżnić oba znaczenia; jednak w konkretnych przypadkach odpowiedzi zarówno językoznawców, jak i studentów wspomnianej specjalności na pytania zawarte w kwestionariuszu były dalekie od jednomyślności. między innymi skłania to do wniosku, że nie zawsze możliwe jest rozróżnienie wspomnianych znaczeń. Można to wyjaśnić faktem, że często przedstawia się je jako dwa odcienie tego samego znaczenia. Niemniej jednak słownik dokonuje między nimi rozróżnienia; wskazuje na to również odmienna walencja semantyczna wyrazów. Na przykład w znaczeniu jednostki walutowej litas używany jest wraz ze słowami kursas (kurs wymiany), devalvuoti (dewaluować), taupyti (oszczędzać), įvesti (wprowadzać), indėlis (depozyt), skolinti (pożyczać) itd., natomiast w znaczeniu jego formy gotówkowej (banknot, moneta) łączy się z czasownikami suglamžyti (zgnieść), suplėšyti (rozedrzeć); z kolei centas używany jest wraz z czasownikami byrėti (spadać), baltas (biały), sauja (garść), mesti (rzucać), kišti (wsuwać), riedėti (toczyć się) itd. Wobec braku wystarczającego materiału ilustracyjnego Słownik standardowego języka litewskiego wyróżnia co najmniej dwa z wyżej wymienionych odcieni – pierwszy lub drugi oraz trzeci odcień. trzeci odcień znaczeniowy prawdopodobnie jest na tyle odległy od dwóch pierwszych, że można uznać go za odrębne znaczenie. Gdybyśmy jednak nie ograniczali się wyłącznie do semantycznej grupy nazw jednostek walutowych, lecz uwzględnili również rozróżnienie znaczeń i odcieni w kontekście całego leksykonu Słownika standardowego języka litewskiego, najwyraźniej właściwe byłoby przedstawienie struktury semantycznej jednostek walutowych w postaci odcieni, tym bardziej że jest to dość powszechne w praktyce leksykograficznej – większość analizowanych słowników nie dzieli jednostki walutowej i jej formy gotówkowej na dwa odrębne znaczenia (jeśli w ogóle je odnotowuje). SŁOWA KLUCZOWE: semantyka, struktura semantyczna, znaczenie, odcień znaczeniowy, hasło słownikowe. DaIVa MurMulaItytĖ lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, lt10308 Wilno [email protected]