Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA Lietuvių kalbos institutas ZAPISYWANIE IMION I NAZWISK W DOKUMENTACH REPUBLIKI LITEWSKIEJ I FUNKCJE JĘZYKA PAŃSTWOWEGO SŁOWA KLUCZOWE: imię i nazwisko, imię, nazwisko, dziedzictwo kulturowe, język państwowy, Konstytucja, polityka językowa, socjolingwistyka. WPROWADZENIE W najbliższym czasie Sejm dąży do podjęcia decyzji, w jaki sposób w Republice Litewskiej będą zapisywane, wymawiane i funkcjonowały imiona i nazwiska. Dla państwa, narodu i języka jest to bardzo ważna kwestia. Autor jest związany z tym zagadnieniem, znajdującym się na styku kilku nauk, już od 20 lat, recenzował lub przygotowywał projekty ustaw zgodne z Konstytucją. Inicjatywę dotyczącą zmiany pisowni imion i nazwisk w dokumentach wysunęli nie językoznawcy, lecz przede wszystkim politycy. Uzasadniając swoje propozycje, wnioskodawcy projektów wskazali motywy niezgodne z nauką o języku oraz inne, jednak mimo to należy na nie odpowiedzieć. Celem artykułu jest przeanalizowanie najważniejszych zasad pisowni imion i nazwisk obywateli Republiki Litewskiej w dokumentach oraz zaproponowanie najwłaściwszego projektu ustawy. Zadania artykułu to krótkie omówienie obecnych problemów pisowni imion i nazwisk, metodyki badań, posiadanych najważniejszych danych, projektów ustaw oraz ich związku z funkcjami języka państwowego. IMIONA I NAZWISKA – CZĘŚĆ JĘZYKA I PRZEDE WSZYSTKIM JĘZYKOZNAWSTWA PRZEDMIOT BADAŃ Kwestia pisowni imion i nazwisk nie mogła i nie może zostać szybko, właściwie i ostatecznie rozwiązana z tego powodu, że w celu dostosowania alfabetów i zasad pisowni innych języków do języka litewskiego zaczęto fałszować dane naukowe: jakoby 1) imiona i nazwiska nie należały do języka, lecz były znakami towarowymi; 2) jest to część tożsamości osoby, a nie języka, i jej główny wyznacznik; 3) w sprawie pisowni nazw osobowych (tj. tożsamości osoby) prawo do decydowania ma nie społeczeństwo ani instytucje państwowe, lecz wyłącznie „właściciel” nazwiska; 4) musi zostać zachowane wspólne nazwisko rodziny (zniekształcone także przez reżimy okupacyjne) – jako część życia prywatnego; 5) nazwiska litewskie są wyłącznie litewskie, a nielitewskie – nielitewskie; 6) istnieje i powinna istnieć „oryginalna” pisownia i wymowa nazwisk; 7) BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos Gramatyka współczesnego języka litewskiego pozwala nie przestrzegać alfabetu i zasad pisowni języka litewskiego; 8) we wszystkich krajach funkcjonalnych (z wyjątkiem Litwy i Łotwy), których systemy pisma należą do pism języków opartych na alfabecie łacińskim, imiona i nazwiska w dokumentach zapisuje się „oryginalnie”, tj. wszystkimi znakami pisma opartego na alfabecie łacińskim; 9) po przeniesieniu do języka litewskiego imion i nazwisk wszystkich języków zapisanych alfabetem łacińskim pojawiłyby się tylko 3 nowe litery; 10) W 1938 r. na Litwie rozpoczęto „oryginalną” pisownię nazwisk itd. (zob. www.lrs.lt ŽTK 2014 12 03. Imię i nazwisko – część tożsamości osoby; projekt ustawy XIIP-1653 itd.). Od dawna wiadomo, że do słownictwa każdego języka należą wyrazy pospolite (zapisywane małą literą) i wyrazy własne (nazwy osobowe, nazwy miejscowości itd., zapisywane wielką literą, por. LKE 305, 379, 396-402). Nazwy osobowe są całkowicie bezpodstawnie uważane za znaki towarowe. Znak towarowy jest dowolnym oznaczeniem, którego przeznaczeniem jest odróżnianie towarów lub usług jednej osoby od towarów lub usług innej osoby i które można przedstawić graficznie. Znak towarowy może składać się z oznaczeń słów, nazwisk osób, imion, pseudonimów artystycznych, nazw osób Lietuvos Respublikos prekių ženklų įstatymu nustatyta teisinė apsauga („Teisės aktai, reglaprawnych, haseł, przy których mentuojantys išradimų, dizaino, prekių ženklų ir puslaidininkinių gą Lietuvos Respublikoje“ 2013: 253-255). Prekės ženklu gali būti geografinė nuoroda – viegaminių topografijų apsautovardis ar kitas žodis arba žymuo, pagal kurį galima tiesiogiai arba netiesiogiai nustatyti, kad prekė yra kilusi iš tam tikros teritorijos, regiono ar vietovės, ir kuris sieja tos prekės kokybę, reputaciją ar kitas esmines savybes su jos geografine kilme (Lietuvos Respublikos prekių ženklų įstatymas. Prieiga internete: www.lrs.lt). Nazwa osobowa jest własną nazwą człowieka (LKE 27), umownym znakiem identyfikacji człowieka, a nie rzeczywistą częścią tożsamości osoby. Mieszkańcy noszący imiona Jonasa, Petrasa, Steponasa, Tadasa, Kotryny, Teresės i inne nie są świętymi, tożsamymi (tj. identycznymi, równoważnymi DLKŽ 830) ze swoimi świętymi patronami, których imionami zostali ochrzczeni. Kirkilas nie jest kirklysem (który krzyczy, kirkia), Kubilius – najczęściej nie jest już wytwórcą kubłów, Vilkas – nie jest zwierzęciem podobnym do psa itd. Baltakis, Bepirštis, Šaikus, Sysas mogą być piękniejsi od Gražulisa, a Mažylis może być większy od Didžiulisa czy Ilgonogiego. Gdyby zaczęto zapisywać imiona i nazwiska literami polskimi, dawni mieszkańcy wschodniej Auksztoty: Varnialo, Žverialo, Žuvialo, Gerul, Gražul, Mažul i inni, nie zachowaliby nawet swojej dawnej tożsamości. Język ogólny nie czyni właścicielowi imienia i nazwiska żadnych wyjątków w zakresie pisowni, wymowy ani akcentowania jego imienia czy nazwiska. Wiele jest kobiet, które noszą imiona Asta, Aušra, Dalia, Diana, Edita, Elena, Gražina, Irena, Janina, Jurgita, Kristina, Lina, Loreta, Marija, Rasa, Regina, Renata, Rima, Rita, Roma, Sigita, Vida, Violeta, Vita itd. i są przyzwyczajone do akcentowania swojego imienia w mianowniku i narzędniku liczby pojedynczej na przedostatniej sylabie w prywatnych rozmowach, lecz mówiąc publicznie, muszą akcentować je na sylabie końcowej (por. Mokomasis lietuvių kalbos ir kirčiavimo žodynas 1989: 65). Nazwiska nie są wyłącznie częścią prywatnego życia rodziny – są także częścią języka, kultury i historii państwa. Imiona i nazwiska mieszkańców Litwy przez 800 lat zapisywano w 6 różnych językach, 6 różnych alfabetach i bardzo je zniekształcano, ale mimo to tożsamość wielu Litwinów zasadniczo się nie zmieniła. Archaiczne litewskie nazwiska zachowały jedynie wspólny dla rodziny i rodu rdzeń nazwiska, a nawet temat, lecz nazwiska kobiet różnią się od nazwisk mężczyzn: na przykład mężczyzna nazywa się Daukša, żona – Daukšienė, a córka – Daukšaitė. Nie możemy zgodzić się ze stwierdzeniem Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 2008 r., że „nazwiska i imiona osobowe z języków obcych nie należą do systemu języka litewskiego [...]. W każdym języku funkcjonuje pewna liczba faktów innych języków, wśród nich nazwiska i imiona osobowe oraz nazwy miejscowości” (www.vlkk.lt, 2008 01 14. Szczegółowa odpowiedź na wystąpienie „Więcej uwagi prawnej ochronie języka litewskiego”). Nazwiska i imiona osobowe każdego języka w BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 3 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos języku litewskim, podobnie jak w innych językach indoeuropejskich, są w pewnym stopniu adaptowane. Zgodnie ze wspomnianą regułą akcentowania końcowej sylaby przedprzedostatniej Obamà, Irinà, Jelenà, Lenà, Marinà, Natašà, Tatjanà, Žanà i inne nazwiska i imiona osobowe w języku litewskim w mianowniku i narzędniku liczby pojedynczej są akcentowane nie „autentycznie”, lecz po litewsku, tj. na końcu wyrazu, chociaż osoby noszące te nazwiska i imiona osobowe mogą nie mieć z Litwą żadnego związku. Zgodnie z zasadami języka litewskiego piszemy i wymawiamy nie Pūcin, Lukašėnka, lecz Putinas, Lukašenka itd. – dla wielu jest to zrozumiałe. Do systemu języka litewskiego dostosowuje się nazwiska obywateli Litwy, chociaż tylko 30 procent z nich jest wyłącznie litewskich (pochodzących od litewskich lub bałtyckich wyrazów pospolitych i własnych), a 70 procent – częściowo nielitewskich (pochodzących od imion obcego pochodzenia, zeslawizowanych litewskich nazwisk i imion osobowych lub zapożyczonych) (LKE 400–402). Nazwiska tego samego pochodzenia mają zarówno Litwini, jak i miejscowi Polacy. Tak zwana oryginalna pisownia nazwisk dokładnie litera po literze nie jest stosowana w żadnym kraju, ponieważ różnią się alfabety i pisownia języków. Polskie nazwiska Katarzyna, Malgorzata, Tomaszevski Litwini przeczytaliby Ka-tar-zy-na, Mal-gor-za-ta, To-mas-zev-ski, chociaż Polacy žy-na, Mal-go-ža-ta, To-ma-ševs-ki. Tai įrodo, kodėl nelietuviškus asmenvardžius Lietuvoje ir wymawiają Ka-ta dalej celowe jest pisanie zgodnie z wymową, a nie zgodnie z ich pisownią w języku Europos žmogaus teisių fondas (EFHR) paskelbė instrukciją „Žingsnis po žingsnio“ – paobcym. zmień imię i nazwisko, jeśli „twoje imię lub nazwisko zostało zlituanizowane i chcesz mieć wpis w oryginalnej pisowni“ (www.efhr.eu/asmenvardziu-rasyba). Takie skargi fundacja napisze bezpłatnie, opierając się na prawie 8800 aktach litewskiej Służby Rejestru Mieszkańców Republiki Litewskiej, w których zarejestrowano nazwiska cudzoziemców lub litewskie nazwiska Barz-da, Ker-za (por. lit. kerzukas (człowiek niskiego wzrostu; karzeł). Wspomniana fundacja czyta te nazwiska po polsku: Baż-da, Ke-ža. W rozdziale dotyczącym ortografii i transkrypcji Gramatyki współczesnego języka litewskiego (1994, 1996, 2006), którego autorem jest autor tego artykułu (wraz z Aleksem Girdenisem), w przypisie wspomniano, że przy zapisywaniu nazwisk cudzoziemców obok liter alfabetu litewskiego można stosować jeszcze 3 litery (a sporadycznie jeszcze 3) z alfabetów innych języków. Przepis ten obejmuje wyłącznie zapisywanie nazwisk obywateli obcych państw w literaturze naukowej, a nie w dokumentach. Znaki diakrytyczne liter opartych na alfabecie łacińskim w nazwiskach najczęściej nie są zapisywane na Łotwie, w Polsce, Niemczech, Francji, Belgii, Zjednoczonym Królestwie, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych Ameryki i gdzie indziej. Na przykład Rūta Meilutytė za granicą jest zapisywana jako Ruta Meilutyte, często nie odróżnia się nazwisk żon i córek od nazwisk mężczyzn. Nawet wspomniany fundusz wie, że Litwinki wyjeżdżające na studia lub do pracy za granicę proszą o zmianę swoich litewskich nazw osobowych z powodu „trudności związanych z pisownią w innych krajach”. Np. osoba o imieniu „Ana”, chcąc uniknąć dalszych trudności (np. administracyjnych), chce zmienić je na „Anna”, ponieważ w tym kraju nawet jej oryginalne imię „Ana” zapisuje się z podwójnym „nn” (www.efhr.eu/asmenvardziu-rasyba). Po przeniesieniu do języka litewskiego nazw osobowych zapisanych alfabetami opartymi na alfabecie łacińskim wszystkich języków pojawiłyby się nie 3 nowe litery, lecz około 150 (nikt nie policzył ich dokładnie, nie potrafi ich wymówić ani nawet nie wie, ile Litwę kosztowałoby pisanie wspomnianych liter we wszystkich dziedzinach). Ogłasza się, że 1938 12 06 do ustawy o nazwiskach włączono punkt 22: „Nazwisko osoby niebędącej Litwinem zapisuje się zgodnie z zasadami języka i pisowni litewskiej, ale może być ono zapisane również tak, jak jego posiadacz zapisuje je w swoim języku, jeśli sobie tego życzy i jeśli alfabet tego języka jest litewski”. W tym przypadku przemilcza się aż 6 rzeczy: 1) to uzupełnienie pojawiło się po ultimatum Polski wobec Litwy; 2) punkt 22 nie wskazywał, gdzie i jak konkretnie można stosować te wyjątki; 3) w praktyce tego wymogu nie przestrzegano w dokumentach; 4) wówczas rozważano nie ustawę o odlitewszczaniu nazwisk, lecz ustawę o ich lituanizacji; 5) W 1939 r. Rząd Litwy i instytucje litewskie troszczyły się o to, aby jak najszybciej przywrócić i ogłosić ujednolicone, normatywne litewskie formy nazwisk i nazw miejscowości Wileńszczyzny (Salys 1983: 490–670); 6) w punkcie 22 wspomnianej ustawy mowa jest nie o alfabecie opartym na alfabecie łacińskim, lecz o alfabecie litewskim. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 4 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcje Gdyby zalegalizowano powszechną obcojęzyczną pisownię nazw osobowych, zgodnie z UNESCO Atlasem zagrożonych języków świata z 2009 03 24 na Litwie zostałyby naruszone 3 (z 9) kryteria żywotności języka: 1) przekazywanie języka z pokolenia na pokolenie, 2) stosunek Rządu i instytucji oraz polityka językowa, 3) stosunek członków wspólnoty do własnego języka. Państwowa Komisja Języka Litewskiego (dalej – VLKK) przygotowała w tej kwestii fachową odpowiedź, lecz popełnia błędy w sprawie pisowni imion i nazwisk cudzoziemców (por. Astas 2014). Jeśli nazwisko w naszych dokumentach zapisywane jest znakami innego języka, to ten język obcy również jest używany w naszej Republice jako język państwowy (por. Kniūkšta 2013: 157, 165). W takim przypadku językowi państwowemu Litwy mogą zostać narzucone zasady pisowni, a nawet wymowy i odmiany innego języka. VLKK, która zgodnie ze statutem ma chronić i bronić języka litewskiego, uczyniła krok w kierunku zmiany pisowni języka litewskiego, obowiązującej vardai ir pavardės asmens dokumentuose ir turi būti rašomi lietuviškais rašmenimis, ir nebeod 110 lat. Zdaniem VLKK imiona i nazwiska obywateli Republiki Litewskiej powinny być zapisywane a) užsieniečių, įgijusių Lietuvos Respublikos pilietybę, vardai ir pavardės Lietuvos Respublitewskimi znakami „z uwzględnieniem potrzeb współczesnego społeczeństwa […]: w wydawanych dowodach osobistych pozostawia się zapis znakami opartymi na alfabecie łacińskim zgodnie ze źródłem dokumentu – dowodem osobistym wydanym przez inne państwo (zgodnie z praktyką międzynarodową znaki diakrytyczne ze względów technicznych mogą nie być odtwarzane); b) nazwisko obywatela Republiki Litewskiej, który zawarł małżeństwo z cudzoziemcem i przyjął jego nazwisko, a także nazwiska dzieci takich małżonków mogą być zapisywane znakami opartymi na alfabecie łacińskim, za źródło dokumentu uznając dokument osobisty cudzoziemca. Imiona i nazwiska obywateli państw obcych w innych dokumentach należy zapisywać zgodnie z zasadami określonymi w uchwale nr 60 VLKK” (www.lrs.lt). Proponujemy, aby zapis zagraniczny, zgodnie z życzeniem, stosować wyłącznie w specjalnych dowodach tożsamości albo w nawiasach po litewskiej formie imienia i nazwiska, na drugiej stronie paszportu i nigdzie indziej: ani w rejestrach, bankach, dokumentach transportowych, bibliotekach i innych dokumentach, ani w prasie itd. ZAPIS IMION I NAZWISK OBYWATELI Nazwiska wszystkich obywateli Litwy istniejące przed 1940 r. zaczęto publikować 30 lat temu w Słowniku litewskich nazwisk (t. 1 1985; t. 2 1989) i z tego powodu nie wywołało to żadnych dyskusji. Litewski Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 21 października 1999 r. wskazał, że język państwowy jest wartością konstytucyjną, która „chroni tożsamość narodu, integruje naród obywatelski, zapewnia wyrażanie suwerenności narodu, integralność państwa i jego niepodzielność, normalne funkcjonowanie instytucji państwowych i samorządowych” (Valstybės žinios 1999). Wpisy w oficjalnych dokumentach obywateli Republiki Litewskiej, niezależnie od narodowości osób i innych cech, muszą być zapisywane znakami litewskimi – w przeciwnym razie „nie tylko zakwestionowana zostałaby konstytucyjna zasada języka państwowego, lecz także zakłócone zostałoby funkcjonowanie instytucji państwowych i samorządowych, innych przedsiębiorstw, instytucji oraz organizacji. W związku z tym obywatelom trudniej byłoby realizować swoje prawa i prawnie uzasadnione interesy, a także zostałaby naruszona ustanowiona w Konstytucji zasada ich równości wobec prawa” (Valstybės žinios 1999). Twierdzenia te odnoszą się do całej pisowni nazw własnych we wszystkich tekstach litewskich, ponieważ również prasa periodyczna, książki, BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 5 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos reklamy, imiona i nazwiska, nazwy miejscowości oraz inne napisy publiczne są dziedzinami publicznego życia państwa. Nazwiska Polaków na Litwie, zgodnie z umową między Litwą a Polską, tradifunkcijos ciškai zapisywane są zgodnie z brzmieniem i nie są lituanizowane – nie dodaje się litewskich przyrostków, nie zmienia się samogłosek itd., chociaż litewskie nazwiska w Polsce są polonizowane. Mimo to wymaga się, aby na Litwie używać również alfabetu języka polskiego z ośmioma dodatkowymi literami (a nie tylko jednego w). Gdyby nazwiska i imiona zapisywać wszystkimi alfabetami opartymi na alfabecie łacińskim, język litewski zyskałby około 150 nowych liter (ze wszystkimi znakami diakrytycznymi), co spowodowałoby największy chaos w języku państwowym, ponieważ znane litery (32) nie stanowiłyby w tym alfabecie nawet 20 procent. Zatem dyskusja nie dotyczy pisowni polskich nazwisk, lecz funkcjonowania i pisowni państwowego języka litewskiego. Nie mamy danych, aby w dokumentach obywateli Republiki Litewskiej przed okupacją imiona i nazwiska były zapisywane alfabetami innych języków. Komisarz Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie ds. mniejszości narodowych wskazał, że o zapisie polskich nazwisk powinna zdecydować sama Litwa. Konstytucję może zmienić referendum całego narodu, a nie obietnice lub życzenia jakiegokolwiek urzędnika. Europejski Trybunał Praw Człowieka (Mentzen przeciwko Łotwie, skarga nr 46726/99) już odrzucił zarzuty dotyczące zmiany formy pisemnej nazwiska Mentzen na Mencena zgodnie z obowiązującymi na Łotwie zasadami pisowni i ustalania imion i nazwisk w dokumentach, które wymagają, aby wszystkie nazwiska i imiona obywateli Łotwy były zapisywane zgodnie z zasadami pisowni języka łotewskiego, możliwie najdokładniej odtwarzając wymowę w języku oryginału. Podkreślono, że imiona i nazwiska ludzi należą do zupełnie innej kategorii niż znaki towarowe czy nazwy przedsiębiorstw i są regulowane innymi zasadami. Nazwiska używa nie tylko osoba, która je nosi, lecz także społeczeństwo, dlatego nazwiska powinny być regulowane dla wygody większości ludzi. Europejski Trybunał Praw Człowieka ponadto podkreślił: Łotwa jest jedynym miejscem na świecie, gdzie może być zagwarantowane istnienie i rozwój języka łotewskiego, a tym samym narodu łotewskiego. Zakaz lub ograniczenie używania języka łotewskiego na terytorium własnego państwa należy uznać za zagrożenie dla demokratycznego ustroju państwa. Działania, nazwane przez skarżącą „ingerencją w jej życie prywatne”, miały zgodny z prawem cel polegający na ochronie prawa innych mieszkańców Łotwy do swobodnego używania swojego języka na całym terytorium państwa, tj. ochronie demokratycznego ustroju kraju (Mentzen przeciwko Łotwie, skarga nr 46726/99). Europejski Trybunał Praw Człowieka, mający status Trybunału Konstytucyjnego, nie ma wątpliwości, że pisemna forma nazwiska w dokumentach bezpośrednio wpływa na inne dziedziny używania języka, ponieważ są one ze sobą ściśle związane. Gdyby w dokumentach zezwalano na zapisywanie wyłącznie „oryginalnej” pisemnej formy obcojęzycznych nazwisk, coraz bardziej rozpowszechniałaby się ona w różnego rodzaju tekstach. Stanowiłoby to poważne zagrożenie dla jakości języka państwowego i jego funkcjonowania jako spójnego systemu. Szkoda dla języka państwowego, którą spowodowałoby zapisywanie nazwisk alfabetami innych języków, znacznie przewyższa możliwe niedogodności, których w życiu codziennym mógłby doświadczyć posiadacz paszportu, w którym jego nazwisko zapisano zgodnie z zasadami i tradycjami języka państwowego. Zapis nazwiska (transkrypcja) nie jest jego tłumaczeniem na język państwowy, lecz jedynie dostosowaniem do gramatycznych właściwości języka państwowego. Wszystkie te uwagi odnoszą się również do języka litewskiego. Z naruszeniem art. 14 umowy między Litwą a Polską imiona i nazwiska wielu litewskich Polaków zapisywane są nie zgodnie z brzmieniem, lecz spolonizowane i znacznie zmienione, z polskimi przyrostkami, bez rozróżnienia rodzaju itp. : Birgelis, Birgelienė zapisywane są jednakowo – Birgel, Malinauskas – Malinowski, Vitkauskas – Witkowski, Valinčius – Wołyniec, Zakarauskas – Zakrewski, Vaicekauskienė – Wojciechowska itd. Teoretycznie w bardzo trudnych i niewygodnych warunkach w polskim paszporcie można zapisać nazwisko również w autentycznej formie, lecz takie dokumenty są nieważne w bankach, rejestrach i gdzie indziej, dlatego dokumenty z litewską formą nazwiska ma zaledwie 0,2 proc. litewskojęzycznych Litwinów mieszkających na swoich ziemiach etnicznych. Wszystkie ich nazwiska zostały spisane i omówione w książce Zigmasa Zinkevičiusa Lietuviškas paveldas Suvalkų ir Augustavo krašto Lenkijoje pavardėse (2010). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 6 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcje PROJEKTY USTAW O NAZEWNICTWIE I FUNKCJE JĘZYKA PAŃSTWOWEGO FUNKCJE Projekt ustawy Republiki Litewskiej o zapisie imion i nazwisk w dokumentach, przedstawiony przez Irenę Šiaulienė i Gediminasa Kirkilasa, zmienia politykę języka państwowego, pisownię nazewnictwa osobowego, zasady wymowy oraz funkcje języka państwowego. Celem tego projektu nie jest zapewnienie prawnej ochrony imion i nazwisk obywateli Republiki Litewskiej – dziedzictwa kulturowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, lecz jej zniesienie. Wspólne nazwisko rodowe jest częściowo zagwarantowane w trzecim punkcie uchwały Rady Najwyższej Republiki Litewskiej z 1991 01 31 „O zapisie imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej”, zezwalającym na zapisywanie danych osobowych zgodnie z dokumentami pierwotnymi. Spośród 1000 obywateli Litwy, które wyszły za mąż za cudzoziemców, podpisało Żądanie obrony języka państwowego i integralności terytorialnej, odmawiając używania obcych liter w swoich nazwiskach. Trzecia część drugiego artykułu projektu ustawy powinna być sformułowana następująco: „Źródło dokumentu – wydane przez właściwą instytucję Republiki Litewskiej“. Projekt narusza podstawową zasadę pisowni języka litewskiego – oznaczania różnych dźwięków (fonemów) różnymi znakami, dodaje do 32 litewskich liter jeszcze około 150 nowych liter, których wszystkich nikt nie potrafi wymówić ani napisać i których wszystkich nie ma w żadnym alfabecie. Projekt ustawy jest sprzeczny z preambułą Konstytucji Republiki Litewskiej („Naród Litewski, zachowawszy swoją duchowość, język ojczysty, pismo i zwyczaje“), artykułem 3 („Nikt nie może ograniczać ani zawężać suwerenności Narodu ani przywłaszczać sobie suwerennych uprawnień należących do całego Narodu“), artykułem 7 („Żadna ustawa ani inny akt sprzeczny z Konstytucją nie obowiązuje“), artykułem 10 („Terytorium państwa litewskiego jest jednolite i niepodzielne na żadne twory państwowe“), artykułem 14 („Językiem państwowym jest język litewski“). Trybunał Konstytucyjny Republiki Litewskiej (dalej – LRKT) badał wyłącznie zgodność pisowni imion i nazwisk obywateli Republiki Litewskiej z artykułem 14 Konstytucji. W postanowieniu z 1999-10-21 „W sprawie zgodności postanowienia Rady Najwyższej Republiki Litewskiej z 1991-01-31 „W sprawie zgodności pisowni imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej z Konstytucją Republiki būti rašomi valstybine kalba. Kitaip būtų paneigtas konstitucinis valstybinės kalbos statusas“. Litewskiej“ Trybunał Konstytucyjny dowiódł, że „imię i nazwisko osoby w paszporcie obywatela būti nustatytos ir kitokios asmens vardo ir pavardės rašymo LR piliečio pase taisyklės nei numusi mieć W decyzji LRKT z 2014 r. wszystkich tych postanowień nie obalono ani z nich nie zrezygnowano, zauważając: „…mogą [być] zmienione zgodnie z punktem 2 postanowienia Rady Najwyższej z 1991-01-31 „W sprawie pisowni imion i nazwisk w paszporcie obywatela RL“, gdy ich zmianę proponuje instytucja państwowa złożona zgodnie z ustawami Republiki Litewskiej z profesjonalnych językoznawców-specjalistów języka litewskiego (a w zakresie dozwolonym przez ustawy także z przedstawicieli innych dziedzin lingwistyki), posiadająca uprawnienia do dbania o ochronę języka państwowego“. Autorzy projektu zarejestrowanego 1 kwietnia 2014 r. bezpodstawnie ogłaszają w uzasadnieniu, że „do przygotowania projektu skłoniła decyzja LRKT z 2014-02-27“. W tej decyzji nie proponuje się na przykład „zapisywać imion i nazwisk obywateli Litwy obcymi literami“. Zgodnie z Konstytucją, ustawami oraz orzeczeniem LRKT inne zasady zapisu imienia i nazwiska osoby w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej we wspomnianym punkcie 2 mogłyby być tylko takie, jakie proponował Vincas Urbutis (2007: 16 i nast.): „2. Imiona i nazwiska obywateli RL narodowości nielitewskiej zapisuje się litewskimi znakami, fonetycznie i zgodnie z gramatyką, zachowując autentyczne nazwiska osobowe oraz normy wymowy, odmiany i pisowni języka BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 7 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos państwowego.“ funkcijos LRKT również nie proponował, aby partie mogły zmusić instytucję zrzeszającą profesjonalnych językoznawców do realizowania woli jakiejkolwiek partii ani utworzyć nową instytucję językoznawców, która dokładnie i operatywnie wykonywałaby polecenia partii. W orzeczeniu LRKT wskazano, że „gdy ustawodawca ustanawia regulację prawną dotyczącą zapisu imienia i nazwiska osoby w paszporcie obywatela RL, potrzebna jest wiedza specjalistyczna; musi on uzyskać od osób (instytucji) posiadających wiedzę zawodową oficjalną opinię, jasno przedstawione stanowisko oraz jasne propozycje, których ustawodawca nie może nie uwzględnić“. Takie jasne propozycje zostały już sformułowane w książce Pranasa Kniūkšty Tarp gramatikos ir politikos, w podrozdziale „Jaka mogłaby być ustawa o zapisie imion i nazwisk w dokumentach“ (2013: 145–170). Pisali o tym w swoich pracach również Z. Zinkevičius (Lietuvių asmenvardžiai, 2008; Vilnijos lenkakalbių pavardės, 2012), Vitalija Maciejauskienė, Vincas Urbutis, Vitas Labutis, Arnoldas Piročkinas, Alvydas Butkus i inni. I żaden z nich nie proponował zapisywania nazwisk obcymi literami. W orzeczeniu LRKT, jak się wydaje, celowo mówi się nie o jednej instytucji profesjonalnych językoznawców, lecz o instytucjach. Oprócz VLKK istnieje również Instytut Języka Litewskiego, posiadający Dział Onomastyki (od 05.12.2014 r. Centrum Badań Języków Bałtyckich i Onomastyki), który zgodnie ze statutem kształtuje strategię i taktykę badań oraz stosowania onomastyki w Republice Litewskiej. W 2008 r. w Instytucie odbyło się seminarium profesjonalnych językoznawców, które po dyskusjach zaproponowało zapisywanie imion i nazwisk obywateli Litwy w dokumentach alfabetem języka państwowego. Drugie seminarium onomastyczne, które odbyło się w Instytucie w 2014 r., ponownie potwierdziło te postanowienia. W projekcie wspomnianej ustawy nie uwzględnia się również najnowszego orzeczenia LRKT: bez jakichkolwiek konsultacji z instytucjami profesjonalnych językoznawców Rząd opracowuje i zatwierdza Zasady zapisu imion i nazwisk, opracowuje i wdraża reformę rejestrów oraz państwowych systemów informacyjnych. Czyni się to pospiesznie i samowolnie „do wejścia w życie niniejszej ustawy”, mimo że będzie temu sprzeciwiać się nadal obowiązująca uchwała z 31.01.1991 r. nr I-1031 „W sprawie zapisu imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej” (Valstybės žinios 1991, nr 5-132), która utraci moc dopiero z chwilą wejścia w życie niniejszej ustawy. Analogiczny projekt ustawy o zapisie imion i nazwisk w dokumentach został przedłożony Sejmowi w 2010 r. i odrzucony przez większość sejmową, natomiast do rozpatrzenia wybrano projekt niesprzeczny z Konstytucją, zgodnie z którym po wpisaniu imienia i nazwiska w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej w języku państwowym, w części tego samego paszportu kitokiais, nelietuviškais rašmenimis ir nesugramatinta forma, jeigu jis to pageidauja. przeznaczonej na inne wpisy można wskazać imię i nazwisko osoby w języku mniejszości kančios išlygos nenumatytos. Lietuvos Respublikos piliečio prašymu jo pavardė turi būti rašonarodowej. W omawianym projekcie I. Šiaulienė i G. Kirkilasa Konstytucji Republiki Litewskiej odpowiada zapis „znakami alfabetu łacińskiego niebędącymi znakami litewskimi”, jeżeli nazwisko tymi znakami zapisano w dokumencie źródłowym, bez czynienia wyjątków dla dokumentów z okresów okupacji, gdy imiona i nazwiska były przymusowo slawizowane. W uzasadnieniu projektu ustawy nie przewiduje się możliwych negatywnych skutków przyjętej ustawy, chociaż ustawą tą, z naruszeniem art. 28 Konstytucji oraz art. 4, 5, 6, 20 i 21 Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych, ograniczone zostałyby prawa i wolności autochtonów oraz większości ludności – Litwinów, a także innych wspólnot narodowych i mniejszości narodowych zamieszkujących Litwę. Artykuł 29 Konstytucji zabrania ograniczania praw i wolności człowieka oraz nie zezwala na przyznawanie przywilejów ze względu na narodowość, język lub poglądy. Autorzy ustawy przemilczają, że wszystkie skargi Akcji Wyborczej Polaków w Unii Europejskiej zostały odrzucone, podobnie jak skarga obywatelki Łotwy Menceny. Europejski Trybunał Praw Człowieka w 2007 r. odmówił rozpatrzenia skargi mieszkańca Litwy M. Kleczkowskiego dotyczącej pisowni nazwiska, natomiast w 2011 r. Trybunał BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 8 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał M. Runevič-Vardyn, że Trybunał nie rozstrzyga problemu jednolitości nazwisk małżonków, z których jedno jest cudzoziemcem, i pozostawia państwom możliwość ustalenia według własnego uznania krajowych regulacji prawnych w tej kwestii (por. Kuzborska 2012: 175). W projekcie niesłusznie stwierdza się, że zapisywanie imion i nazwisk znakami opartymi na alfabecie łacińskim jest „zwyczajem we wszystkich (z wyjątkiem Litwy i Łotwy) krajach, których pismo opiera się na alfabecie łacińskim” (s. 4). Przemilcza się, że na etnicznych ziemiach litewskich w Polsce taka pisownia nie występuje, a wiele innych państw świata (z wyjątkiem Czech) nie posiada liter č, š, ž, ė, ū itd., a także nie zapisuje przyrostków nazwisk zamężnych i niezamężnych kobiet litewskich. Większość państw zapisuje nazwiska i imiona zgodnie z brzmieniem oraz własnymi zasadami pisowni. Artykuł 11 Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych pozostawia państwom możliwość zapisywania wszystkich nazw osobowych zgodnie z wymową w języku państwowym („na warunkach określonych w systemach prawnych stron”). Zgodnie z tym artykułem nie ma potrzeby zapisywania nazw miejscowości i nazw ulic na Litwie i Łotwie w języku niepaństwowym, ponieważ nie odpowiada to wymogom systemów prawnych tych państw, narusza prawa większości mieszkańców (art. 20), a zwłaszcza zasady suwerenności państw, równości, integralności terytorialnej i niezależności politycznej (art. 21). Punkt 68 komentarza do tej konwencji powtarza: „strony mogą zapisywać nazwisko (nazwiska) osoby należącej do mniejszości narodowej zgodnie z wymową, używając znaków języka urzędowego” Artykuł 14 podpisanej w 1994 r. umowy o przyjaznej współpracy i dobrym sąsiedztwie między Litwą a Polską przewiduje pisownię nazwisk zgodnie z brzmieniem, a umowa na Litwie, w przeciwieństwie do Polski, jest dokładnie realizowana. Według przeprowadzonych sondaży jedynie od 20 do 40 procent litewskich Polaków chciałoby zapisywać swoje nazwiska literami obcego alfabetu. Część z nich w ten sposób szybciej utraciłaby swój ojczysty język prosty. Litewscy negocjatorzy i autorzy omawianego projektu do tej pory nie potrafili właściwie wyjaśnić przedstawicielom Polski oraz społeczeństwu, że na Litwie nazwisk o wyłącznie polskim pochodzeniu jest niewiele (podobnie jak nazwisk o wyłącznie litewskim pochodzeniu – tylko około 30 procent). Większość nazwisk stanowi dziedzictwo kultury dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (zwane lituaniką), które zakorzeniło się na etnicznych ziemiach litewskich i dostosowało do języka miejscowych mieszkańców. Cywilizowane partie i państwa nie powinny na nie nastawać. Polska nie uznała również dokonanej przez nią w latach 1920–1939 okupacji wschodniej części Litwy i wielowiekowej historycznej stolicy Litwy, Wilna, przymusowej polonizacji litewskich imion i nazwisk oraz nazw miejscowości, a narzucone w okresie okupacji nieautentyczne napisy Lietuvoje gaivintų tos okupacijos padarinius. Podpisani jako autorzy projektu posłowie I. Šiaulienė i G. Kirkilas nadal nie odpowiadają na mojo rašto 12 klausimą – kiek valstybės ir savivaldybių biudžetų bei kitų valstybės įsteigtų pytanie, ile środków z funduszy wyjaśniafondų potrzeba będzie do wdrożenia ustawy. Konieczność reorganizacji rejestrów i systemów, zapotrzebowanie na niezbędne środki oraz terminy dopiero obiecuje się ocenić. W odpowiedzi mówi się coś o „jednolitym ustalaniu tożsamości”. Błędnie informuje się, że w trakcie przygotowywania tego projektu ustawy nie otrzymano ocen i wniosków specjalistów. Ten projekt nie jest nowy – należało wspomnieć o wcześniejszych projektach oraz ich ocenach. Przez 20 lat zgromadziło się ich niemało. Przyjmując proponowany projekt, zrezygnowalibyśmy z jedności kulturowej narodów bałtyckich, a funkcje języka państwowego zostałyby zawężone, tradycyjny swoisty system językowy – zdezorganizowany. Posłowie na Sejm I. Šiaulienė i G. Kirkilas wraz z projektem ustawy XIIP-1653 zarejestrowali również projekt ustawy o zmianie artykułu 3.282 Kodeksu cywilnego XIIP-1654, zgodnie z którym imiona, nazwiska i nazwy miejscowości zapisuje się zgodnie z zasadami języka litewskiego, jeżeli inne ustawy nie stanowią inaczej. Ustawy o języku państwowym, oświacie i wszystkie inne ustawy do tej pory nie ustanowiły zapisu „inaczej”, jednak w przygotowywanych ustawach o imionach i nazwiskach oraz o mniejszościach narodowych właśnie chce się naruszyć Konstytucję. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 9 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos Zalegalizowanie nieautentycznych, zmienionych przez reżimy okupacyjne nazw miejscowości Wilno, Kowno, Memel, Szawli, Poniewieże itd. oznaczałoby uznanie, że na terytorium Republiki Litewskiej jej Konstytucja już nie obowiązuje i nie chroni autentycznego nazewnictwa, podobnie jak na etnicznych ziemiach litewskich poza jej granicami, gdzie Tilžė została nazwana Sovietsk, Ragainė–Nieman, Vidugiriai–Widugiery, Vilkapėdžiai–Wilkopędzie, Gervėčiai–Gierviaty, Gardinas–Grodno itd. Narusza się również art. 14 Ustawy o języku państwowym („oficjalne, znormalizowane formy nazw miejscowości w Republice Litewskiej zapisuje się w języku państwowym”), art. 17 („Na Litwie napisy publiczne sporządza się w języku państwowym”), a także orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego („Język litewski, który na mocy Konstytucji uzyskał status języka państwowego, musi być używany we wszystkich instytucjach państwowych i samorządowych, we wszystkich znajdujących się na Litwie instytucjach, przedsiębiorstwach i organizacjach”). Proponujemy odrzucić sprzeczny z Konstytucją Republiki Litewskiej projekt ustawy i nadal rozpatrywać zgodny z Konstytucją projekt ustawy o zapisie imion i nazwisk w dokumentach XIP-1675, wybrany przez Sejm w 2010 r., a obecnie przygotowany przez 12 posłów – Valentinasa Stundžisa, Rytasa Kupčinskasa, Algirdasa Patackasa i innych. Takie stanowisko poparło również 70 000 obywateli Republiki Litewskiej, seminaria profesjonalnych językoznawców oraz organizacje państwowe i społeczne. WNIOSKI 1. Nazwiska z czasów Wielkiego Księstwa Litewskiego są dziedzictwem kulturowym nie Polski, Białorusi czy Rosji, lecz Litwy. 2. Imiona i nazwiska mieszkańców Litwy przez 800 lat zapisywano w sześciu językach, a za autentyczną można uznać obecnie utrwaloną pisownię imion i nazwisk. Tożsamość ludzi nie zmieniła się wskutek zmiany pisowni ich imion i nazwisk. Pisownia imion i nazwisk nie zawsze była zgodna z językiem ojczystym danej osoby. 3. Pisownia imion i nazwisk Polaków litewskich w państwowym języku litewskim jest kwestią nie imion i nazwisk polskich, lecz funkcjonowania języka litewskiego. 4. Według sondaży mieszkańców na pisownię imion i nazwisk po polsku w dokumentach zgodziłoby się od 5 iki 40 procentų Vilniaus, Šalčininkų rajonų gyventojų, o tam pritartų tik 1–10 procentų obywateli Republiki Litewskiej. 70 tysięcy obywateli Litwy oraz ponad 1000 osób užsieniečiais tam nepritarė, pasirašydami Reikalavimą ginti Lietuvos Respublikos valstybinę pozostających w związku małżeńskim z językiem i integralnością terytorialną. 5. Litery innych alfabetów w paszporcie i nowe zasady pisowni oznaczałyby zmiany w Konstytucji Republiki Litewskiej oraz w ustawie o języku państwowym. Przedkonstytucyjny projekt ustawy opiera się na dziesięciu nieprawdziwych twierdzeniach omówionych na początku tego artykułu. 6. Ministerstwu Sprawiedliwości proponuje się przygotowanie aktu prawnego, aby Polacy mogli na życzenie łatwiej zmieniać zrusyfikowane nazwiska Jedinskij, Kvietkovskij, Tomaševskij itd. na polskie (bez końcowej spółgłoski j). 7. Wszystkie imiona i nazwiska zapisane literami innych alfabetów proponuje się podawać w dokumentach Republiki Litewskiej wyłącznie jako informacje dodatkowe. W ten sposób uwzględniono by zalecenia seminariów językoznawców, które odbyły się w 2008 i 2014 r. w Instytucie Języka Litewskiego.