Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos

KAZIMIERAS GARŠVA Instytut Języka Litewskiego ZAPIS IMION I NAZWISK W DOKUMENTACH REPUBLIKI LITEWSKIEJ ORAZ FUNKCJE JĘZYKA PAŃSTWOWEGO SŁOWA KLUCZOWE: nazwisko i imię, imię, nazwisko, dziedzictwo kulturowe, język państwowy, Konstytucja, polityka językowa, socjolingwistyka. WSTĘP W najbliższym czasie Sejm zamierza rozstrzygnąć, jak w Republice Litewskiej będą zapisywane i wymawiane imiona i nazwiska oraz jak będą one funkcjonować. Jest to kwestia niezwykle ważna dla państwa, narodu i języka. Autor od 20 lat zajmuje się tą kwestią, leżącą na styku kilku dyscyplin naukowych; recenzował lub przygotowywał projekty ustaw zgodne z Konstytucją. Inicjatywę zmiany zasad zapisu imion i nazwisk w dokumentach wysunęli nie językoznawcy, lecz przede wszystkim politycy. Uzasadniając swoje propozycje, wnioskodawcy projektów podali argumenty niezgodne z językoznawstwem oraz inne motywy, na które mimo to należy odpowiedzieć. Celem artykułu jest przeanalizowanie najważniejszych zasad zapisu imion i nazwisk obywateli Republiki Litewskiej w dokumentach oraz zaproponowanie najodpowiedniejszego projektu ustawy. Zadania artykułu to krótkie omówienie obecnych problemów związanych z zapisem imion i nazwisk, metodologii badań, dostępnych najważniejszych danych, projektów ustaw oraz ich związku z funkcjami języka państwowego. NAZWY OSOBOWE – CZĘŚĆ JĘZYKA I PRZEDE WSZYSTKIM PRZEDMIOT BADAŃ JĘZYKOZNAWCZYCH Kwestia pisowni nazw osobowych nie mogła i nie może zostać szybko, właściwie i ostatecznie rozstrzygnięta, ponieważ w celu dostosowania alfabetów i zasad pisowni innych języków do języka litewskiego zaczęto fałszować dane naukowe: jakoby 1) nazwy osobowe należały nie do języka, lecz były znakami towarowymi; 2) stanowiły nie część języka, lecz część tożsamości osoby i jej główny wyznacznik; 3) o pisowni nazw osobowych (tj. o tożsamości osoby) miało prawo decydować nie społeczeństwo ani instytucje państwowe, lecz wyłącznie „właściciel” nazwy osobowej; 4) należało zachować wspólne nazwisko rodziny (zniekształcone także przez reżimy okupacyjne) jako część życia prywatnego; 5) litewskie nazwiska miały być wyłącznie litewskie, a nazwiska nie-Litwinów – nielitewskie; 6) miała istnieć i należało stosować „oryginalną” pisownię i wymowę nazwisk; 7) Dabartinės lietuvių kalbos gramatika miała zezwalać na niestosowanie się do alfabetu i zasad pisowni języka litewskiego; 8) we wszystkich BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 2 krajach (z wyjątkiem Litwy i Łotwy), których języki posługują się alfabetem opartym na alfabecie łacińskim, nazwy osobowe w dokumentach zapisuje się „oryginalnie”, tj. wszystkimi znakami pisma opartego na alfabecie łacińskim; 9) po przeniesieniu do języka litewskiego nazw osobowych zapisanych alfabetami łacińskimi wszystkich języków pojawiłyby się tylko 3 nowe litery; 10) „oryginalną” pisownię nazwisk wprowadzono na Litwie w 1938 r. itd. (zob. www.lrs.lt ŽTK 2014 12 03. Imię i nazwisko – część tożsamości osoby; projekt ustawy XIIP-1653 itd.). Od dawna wiadomo, że do słownictwa każdego języka należą wyrazy pospolite (zapisywane małą literą) i wyrazy własne (nazwy osobowe, nazwy miejscowe itd., zapisywane wielką literą, por. LKE 305, 379, 396–402). Nazwy osobowe zupełnie bezzasadnie uważa się za znaki towarowe. Znak towarowy to każde oznaczenie, którego celem jest odróżnienie towarów lub usług jednej osoby od towarów lub usług innej osoby i które można przedstawić w formie graficznej. Znak towarowy może składać się z oznaczeń w postaci słów, nazwisk i imion osób, pseudonimów artystycznych, nazw osób prawnych oraz haseł; oznaczenia te podlegają ochronie prawnej na mocy ustawy Republiki Litewskiej o znakach towarowych („Akty prawne regulujące ochronę wynalazków, wzorów przemysłowych, znaków towarowych i topografii układów scalonych w Republice Litewskiej” 2013: 253–255). Znakiem towarowym może być oznaczenie geograficzne – nazwa miejscowa lub inne słowo albo oznaczenie, na podstawie którego można bezpośrednio lub pośrednio ustalić, że towar pochodzi z określonego terytorium, regionu lub miejscowości, i które wiąże jakość, renomę lub inne istotne cechy tego towaru z jego pochodzeniem geograficznym (Lietuvos Respublikos prekių ženklų įstatymas. Dostępne w internecie: www.lrs.lt). Nazwa osobowa to nazwa własna człowieka (LKE 27), umowny znak identyfikujący człowieka, a nie rzeczywista część tożsamości osoby. Mieszkańcy noszący imiona Jono, Petro, Stepono, Tado, Kotrynos, Teresės i inne nie są świętymi ani tożsamymi (tj. identycznymi, równoważnymi DLKŽ 830) ze swymi świętymi patronami, których imionami zostali ochrzczeni. Kirkilas nie jest krzykaczem (tym, który krzyczy, kir-kia), Kubilius – najczęściej już nie wytwórcą cebrów, Vilkas – nie zwierzęciem podobnym do psa itd. Baltakis, Bepirštis, Šaikus, Sysas mogą być przystojniejsi od Gružulis, a Mažylis może być większy od Didžulis lub Ilgakojis. Gdyby nazwiska zaczęto zapisywać polskimi literami, dawni wschodni Auksztoci Varnialo, Žverialo, Žuvialo, Gerul, Gražul, Mažul i inni utraciliby również swoją dawną tożsamość. Język standardowy nie czyni właścicielowi nazwy osobowej żadnych wyjątków w zakresie pisowni, wymowy ani akcentowania jego imienia lub nazwiska. Wiele kobiet nosi imiona Asta, Aušra, Dalia, Diana, Edita, Elena, Gražina, Irena, Janina, Jurgita, Kristina, Lina, Loreta, Marija, Rasa, Regina, Renata, Rima, Rita, Roma, Sigita, Vida, Violeta, Vita itd. i przywykły w prywatnych rozmowach akcentować swoje imię w mianowniku i narzędniku liczby pojedynczej na przedostatniej sylabie, lecz występując publicznie, muszą akcentować je na sylabie końcowej (por. Mokomasis lietuvių kalbos ir kirčiavimo žodynas 1989: 65). Nazwiska nie są wyłącznie częścią prywatnego życia rodziny – są także częścią języka, kultury i historii państwa. Nazwy osobowe mieszkańców Litwy zapisywano przez 800 lat w 6 różnych językach i 6 różnych alfabetach, wielokrotnie je zniekształcano, ale tożsamość wielu Litwinów zasadniczo się przez to nie zmieniła. Nazwiska w archaicznym języku litewskim zachowały jedynie wspólny rdzeń, a nawet temat nazwiska rodzinnego i rodowego, ale nazwiska kobiet różnią się od nazwisk mężczyzn: na przykład mąż nazywa się Daukša, żona – Daukšienė, a córka – Daukšaitė. Nie możemy zgodzić się ze stwierdzeniem z 2008 r. Państwowej Komisji Języka Litewskiego, że „nazwy osobowe w językach obcych nie należą do systemu języka litewskiego [...]. W każdym języku funkcjonuje pewna liczba faktów z innych języków, w tym nazw osobowych i nazw miejscowych” (www.vlkk.lt, 2008 01 14. Szczegółowa odpowiedź na wystąpienie „Więcej uwagi dla prawnej ochrony języka litewskiego”). Nazwy osobowe każdego języka ulegają w języku litewskim, podobnie jak w innych językach indoeuropejskich, przynajmniej pewnej adaptacji. Zgodnie z wymienionym wyżej przeciwstaw- BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 3 Zgodnie z regułą akcentowania ostatniej sylaby Obamà, Irinà, Jelenà, Lenà, Marinà, Natašà, Tatjanà, Žanà i inne nazwiska osobowe w litewskim mianowniku i narzędniku liczby pojedynczej akcentuje się nie „autentycznie”, lecz po litewsku, czyli na końcu wyrazu, choć osoby noszące te nazwiska mogą nie mieć z Litwą nic wspólnego. Zgodnie z zasadami języka litewskiego piszemy i wymawiamy nie Pūcin, Lukašenka, lecz Putinas, Lukašenka i tak dalej – dla wielu jest to zrozumiałe. Nazwiska obywateli Litwy dostosowuje się do systemu języka litewskiego, choć tylko 30 procent z nich ma wyłącznie litewskie pochodzenie (wywodzą się od litewskich lub bałtyckich wyrazów pospolitych i własnych), a 70 procent – częściowo nielitewskie pochodzenie (wywodzą się od imion obcego pochodzenia, zeslawizowanych litewskich nazw osobowych lub zostały zapożyczone) (LKE 400–402). Nazwiska tego samego pochodzenia noszą zarówno Litwini, jak i miejscowi Polacy. Tak zwana oryginalna pisownia nazwisk, wierna co do litery, nie jest stosowana w żadnym kraju, ponieważ różnią się alfabety i zasady pisowni poszczególnych języków. Litwini czytaliby polskie nazwiska osobowe Katarzyna, Malgorzata, Tomaszewski jako Ka-tar-zy-na, Mal-gor-za-ta, To-mas-zev-ski, choć Polacy wymawiają je jako Ka-ta-ży-na, Mal-go-ża-ta, To-ma-ševs-ki. Dowodzi to, dlaczego na Litwie nadal celowe jest zapisywanie nielitewskich nazw osobowych zgodnie z wymową, a nie z ich pisownią w języku obcym. Europejski Fundusz Praw Człowieka (EFHR) opublikował instrukcję „Krok po kroku” – zmień imię i nazwisko, jeśli „twoje imię lub nazwisko zostało zlituanizowane i chcesz mieć zapis w oryginalnej pisowni” (www.efhr.eu/asmenvardziu-rasyba). Fundusz bezpłatnie sporządzi takie skargi, opierając się na prawie 8800 aktach Służby Rejestru Mieszkańców Republiki Litewskiej, w których zarejestrowano nazwiska cudzoziemców lub litewskie nazwiska Barz-da, Ker-za (por. lit. kerzukas (osoba niskiego wzrostu; nie dorasta)). Wspomniany fundusz odczytuje te nazwiska po polsku: Baż-da, Ke-ża. Dabartinės lietuvių kalbos gramatikos (1994, 1996, 2006) rašybos ir transkripcijos skyriuje, kurį parašė šio straipsnio autorius (su Aleksu Girdeniu), išnašoje paminėta, kad rašant užsieniečių asmenvardžius šalia lietuvių abėcėlės raidžių gali būti vartojamos dar 3 raidės (o rečiau – dar 3) iš kitų kalbų abėcėlių. Ši nuostata apima tik užsienio piliečių pavardžių rašymą mokslinėje literatūroje, o ne dokumentuose. Znaki diakrytyczne nad literami alfabetu łacińskiego najczęściej pomija się w nazwiskach osobowych na Łotwie, w Polsce, Niemczech, Francji, Belgii, Zjednoczonym Królestwie, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych Ameryki i innych krajach. Na przykład Rūta Meilutytė za granicą zapisuje się jako Ruta Meilutyte; często nazwiska żon i córek nie różnią się od nazwisk mężczyzn. Nawet wspomniany fundusz wie, że Litwinki wyjeżdżające za granicę na studia lub do pracy proszą o zmianę swoich litewskich nazw osobowych z powodu „trudności związanych z pisownią w innych krajach. Np. osoba o imieniu „Ana”, chcąc uniknąć dalszych trudności (np. administracyjnych), chce zmienić je na „Anna”, ponieważ w tym kraju nawet jej oryginalne imię „Ana” zapisuje się z podwójnym „nn” (www.efhr.eu/asmenvardziu-rasyba). Przeniesienie do języka litewskiego nazw osobowych zapisanych alfabetami łacińskimi wszystkich języków oznaczałoby wprowadzenie nie 3 nowych liter, lecz około 150 (nikt nie policzył ich dokładnie, nie umie ich wymawiać ani nawet nie wie, ile kosztowałoby Litwę używanie wspomnianych liter we wszystkich dziedzinach). Podaje się, że 6.12.1938 r. do ustawy o nazwiskach włączono punkt 22: „Nazwisko osoby nielitewskiej zapisuje się zgodnie z zasadami języka i pisowni litewskiej, może być jednak zapisane także tak, jak jego nosiciel zapisuje je w swoim języku, jeśli sobie tego życzy i jeśli alfabet tego języka jest litewski”. W tym przypadku przemilcza się aż 6 kwestii: 1) dodatek ten pojawił się po ultimatum Polski wobec Litwy; 2) punkt 22 nie wskazywał, gdzie i w jaki konkretnie sposób można stosować te wyjątki; 3) w praktyce nie przestrzegano tego wymogu w dokumentach; 4) wówczas rozważano ustawę nie o odlituanizowaniu, lecz o zlituanizowaniu nazwisk; 5) w 1939 r. rząd Litwy i instytucje litewskie starały się jak najszybciej odtworzyć i opublikować znormalizowane litewskie formy nazwisk oraz nazw miejscowych Wileńszczyzny (Salys 1983: 490–670); 6) punkt 22 wspomnianej ustawy mówi nie o alfabecie opartym na łacinie, lecz o alfabecie litewskim. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 4 Gdyby zalegalizowano powszechne stosowanie obcej pisowni nazw osobowych, według Atlasu zagrożonych języków świata UNESCO z 24.03.2009 r. na Litwie naruszone zostałyby 3 (z 9) kryteria żywotności języka: 1) przekazywanie języka z pokolenia na pokolenie, 2) nastawienie rządu i instytucji oraz polityka językowa, 3) stosunek członków społeczności do własnego języka. Państwowa Komisja Języka Litewskiego (dalej – VLKK) przygotowała w tej sprawie kompetentną odpowiedź, popełnia jednak błędy w kwestii zapisu imion i nazwisk cudzoziemców (por. Astas 2014). Jeśli nazwisko osobowe zapisuje się w naszych dokumentach przy użyciu znaków innego języka, język obcy jest w naszej Republice również używany jako język państwowy (por. Kniūkšta 2013: 157, 165). W takim przypadku językowi państwowemu Litwy można narzucić zasady pisowni, a nawet wymowy i odmiany innego języka. VLKK, której statut zobowiązuje ją do ochrony i obrony języka litewskiego, zrobiła krok w kierunku zmiany zasad pisowni języka litewskiego, obowiązujących od 110 lat. Zdaniem VLKK imiona i nazwiska obywateli Republiki Litewskiej w dokumentach tożsamości powinny być zapisywane literami litewskimi, ale zarazem nie powinny już być zapisywane literami litewskimi „z uwzględnieniem obecnych potrzeb społeczeństwa [...]: a) imiona i nazwiska cudzoziemców, którzy uzyskali obywatelstwo Republiki Litewskiej, wpisuje się do dokumentów tożsamości wydawanych przez Republikę Litewską przy użyciu znaków opartych na alfabecie łacińskim, zgodnie ze źródłem dokumentu – dokumentem tożsamości wydanym przez inne państwo (zgodnie z praktyką międzynarodową znaki diakrytyczne mogą nie być odwzorowywane ze względu na możliwości techniczne); b) nazwiska obywatela Republiki Litewskiej, który zawarł małżeństwo z cudzoziemcem i przyjął jego nazwisko, a także nazwiska dzieci takich małżonków mogą być zapisywane przy użyciu znaków opartych na alfabecie łacińskim, za źródło dokumentu uznając dokument tożsamości cudzoziemca. Nazwiska osobowe obywateli państw obcych w innych dokumentach należy zapisywać zgodnie z zasadami określonymi w uchwale nr 60 VLKK” (www.lrs.lt). Proponujemy, by zapis obcojęzyczny stosować na życzenie wyłącznie w specjalnych dowodach osobistych lub w nawiasach po litewskiej formie nazwiska osobowego, na drugiej stronie paszportu i nigdzie indziej: ani w rejestrach, dokumentach bankowych, transportowych, bibliotecznych i innych, ani w prasie itp. ZAPIS IMION I NAZWISK OBYWATELI Nazwiska wszystkich obywateli Litwy sprzed 1940 r. zaczęto publikować 30 lat temu w Słowniku nazwisk litewskich (t. 1, 1985; t. 2, 1989), co nie wywołało żadnych dyskusji. W orzeczeniu z 21 października 1999 r. Trybunał Konstytucyjny Republiki Litewskiej wskazał, że język państwowy jest wartością konstytucyjną, która „chroni tożsamość narodu, integruje naród obywatelski, zapewnia wyrażanie suwerenności narodu, integralność państwa i jego niepodzielność, prawidłowe funkcjonowanie instytucji państwowych i samorządowych” (Dziennik Urzędowy 1999). Wpisy w oficjalnych dokumentach obywateli Republiki Litewskiej, niezależnie od narodowości osób i innych cech, muszą być sporządzane przy użyciu litewskich liter — w przeciwnym razie „nie tylko zanegowana zostałaby konstytucyjna zasada języka państwowego, lecz także zakłócone zostałoby funkcjonowanie instytucji państwowych i samorządowych, innych przedsiębiorstw, instytucji i organizacji. Obywatelom trudniej byłoby wówczas realizować swoje prawa i uzasadnione interesy, a ustanowiona w Konstytucji zasada równości wobec prawa zostałaby naruszona” (Dziennik Urzędowy 1999). Stwierdzenia te odnoszą się do całej pisowni nazw własnych we wszystkich tekstach litewskich, ponieważ także prasa periodyczna, książki, reklamy, imiona i nazwiska, nazwy miejscowości oraz inne napisy publiczne są sferami życia publicznego państwa. Nazwiska polskiej mniejszości na Litwie, zgodnie z umową między Litwą a Polską, trady- BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 5 cyjnie zapisuje się zgodnie z brzmieniem i nie lituanizuje — nie dodaje się litewskich przyrostków, nie zmienia samogłosek itd., chociaż nazwiska litewskie w Polsce ulegają polonizacji. Mimo to domaga się, by na Litwie używać także polskiego alfabetu z ośmioma dodatkowymi literami (a nie tylko jednego w). Gdyby zapisywać nazwiska i imiona przy użyciu wszystkich alfabetów opartych na alfabecie łacińskim, język litewski wzbogaciłby się o około 150 nowych liter (ze wszystkimi znakami diakrytycznymi), co wywołałoby największy chaos w języku państwowym, ponieważ znane litery (32) nie stanowiłyby w tym alfabecie nawet 20 procent. Zatem dyskusja nie dotyczy zapisu polskich nazwisk, lecz funkcjonowania i pisowni państwowego języka litewskiego. Nie mamy danych, by przed okupacją imiona i nazwiska obywateli Republiki Litewskiej w dokumentach zapisywano przy użyciu alfabetów innych języków. Komisarz Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie ds. mniejszości narodowych wskazał, że decyzję w sprawie zapisu polskich nazwisk musi podjąć sama Litwa. Konstytucję może zmienić referendum ogólnonarodowe, a nie obietnice czy życzenia któregokolwiek urzędnika. Europejski Trybunał Praw Człowieka (Mentzen przeciwko Łotwie, skarga nr 46726/99) odrzucił już roszczenia dotyczące zmiany pisemnej formy nazwiska Mentzen na Mencena zgodnie z obowiązującymi na Łotwie zasadami zapisywania i ustalania imion i nazwisk w dokumentach, które wymagają, aby wszystkie nazwiska i imiona obywateli Łotwy były zapisywane zgodnie z zasadami pisowni języka łotewskiego, z możliwie najwierniejszym oddaniem wymowy w języku oryginału. Podkreślono, że imiona i nazwiska osób należą do zupełnie innej kategorii niż znaki towarowe lub nazwy firm i podlegają innym zasadom. Nazwiskiem posługuje się nie tylko osoba, która je nosi, lecz także społeczeństwo, dlatego zasady dotyczące nazwisk powinny służyć wygodzie większości ludzi. Europejski Trybunał Praw Człowieka podkreślił ponadto: Łotwa jest jedynym miejscem na świecie, w którym można zagwarantować istnienie i rozwój języka łotewskiego, a tym samym narodu łotewskiego. Zakaz używania języka łotewskiego lub ograniczanie jego użycia na terytorium własnego państwa należy uznać za zagrożenie dla demokratycznego ustroju państwa. Działania, które skarżąca określiła jako „ingerencję w jej życie prywatne”, miały uzasadniony cel: obronę prawa innych mieszkańców Łotwy do swobodnego posługiwania się własnym językiem na całym terytorium państwa, czyli obronę demokratycznego ustroju kraju (Mentzen przeciwko Łotwie, skarga nr 46726/99). Europejski Trybunał Praw Człowieka, mający status Trybunału Konstytucyjnego, nie ma wątpliwości, że pisemna forma nazwiska w dokumentach bezpośrednio oddziałuje na inne sfery używania języka, ponieważ są one ze sobą ściśle powiązane. Gdyby w dokumentach dopuszczono zapis wyłącznie „oryginalnej” formy pisemnej nazwisk obcojęzycznych, coraz szerzej rozpowszechniałaby się ona w różnych tekstach. Stanowiłoby to poważne zagrożenie dla jakości języka państwowego i jego funkcjonowania jako spójnego systemu. Szkody dla języka państwowego, jakie wyrządziłoby zapisywanie nazwisk alfabetami innych języków, znacznie przewyższałyby możliwe niedogodności, których w życiu codziennym mógłby doświadczyć posiadacz paszportu, w którym jego nazwisko zapisano zgodnie z zasadami i tradycją języka państwowego. Transkrypcja nazwiska nie jest jego tłumaczeniem na język państwowy, lecz jedynie dostosowaniem do cech gramatycznych języka państwowego. Wszystkie te uwagi odnoszą się również do języka litewskiego. Z naruszeniem artykułu 14 umowy między Litwą a Polską imiona i nazwiska wielu Litwinów w Polsce nie są zapisywane zgodnie z brzmieniem, lecz ulegają spolszczeniu i znacznym zmianom: otrzymują polskie przyrostki, nie zachowuje się rozróżnienia rodzajów itd.: Birgelis, Birgelienė zapisuje się jednakowo — Birgel, Malinauskas – Malinowski, Vitkauskas – Witkowski, Valinčius – Wołyniec, Zakarauskas – Zakrewski, Vaicekauskienė – Wojciechowska itd. Teoretycznie, w bardzo trudnych i niewygodnych warunkach, w polskim paszporcie można zapisać nazwisko także w formie autentycznej, lecz takie dokumenty nie są honorowane w bankach, rejestrach i innych instytucjach. Dlatego dokumenty z litewską formą nazwiska ma zaledwie 0,2 proc. litewskojęzycznych Litwinów mieszkających na swoich ziemiach etnicznych. Ich nazwiska zebrano i omówiono w książce Zigmasa Zinkevičiusa Litewskie dziedzictwo w nazwiskach z regionu Suwałk i Augustowa w Polsce (2010). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 6 PROJEKTY USTAW O NAZWACH WŁASNYCH I FUNKCJE JĘZYKA PAŃSTWOWEGO Projekt ustawy Republiki Litewskiej o zapisie imion i nazwisk w dokumentach, przedłożony przez Irenę Šiaulienė i Gediminasa Kirkilasa, zmienia politykę języka państwowego, pisownię nazw własnych, zasady wymowy oraz funkcje języka państwowego. Celem tego projektu nie jest zapewnienie ochrony prawnej imion i nazwisk obywateli Republiki Litewskiej – dziedzictwa kulturowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, lecz jej zniszczenie. Wspólne nazwisko rodziny zostało częściowo zagwarantowane w trzecim punkcie uchwały Rady Najwyższej Republiki Litewskiej z 1991 01 31 „O zapisie imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej”, który zezwala na zapisywanie nazw własnych zgodnie z dokumentami pierwotnymi. Ponad 1000 obywatelek Litwy, które wyszły za cudzoziemców, podpisało Apel o obronę języka państwowego i integralności terytorialnej, odmawiając przyjęcia obcych liter w swoich nazwiskach. Część trzecia artykułu drugiego projektu ustawy powinna być sformułowana następująco: „Źródłem dokumentu jest dokument wydany przez właściwą instytucję Republiki Litewskiej”. Projekt narusza podstawową zasadę litewskiej pisowni – oznaczania różnych dźwięków (fonemów) różnymi znakami – oraz dodaje do 32 liter litewskich około 150 nowych liter, których nikt nie potrafi wymówić ani zapisać i których nie ma w żadnym alfabecie. Projekt ustawy jest sprzeczny z preambułą Konstytucji Republiki Litewskiej („Naród Litewski, zachowawszy swego ducha, język ojczysty, pismo i obyczaje”), artykułem 3 („Nikt nie może ograniczać ani krępować suwerenności Narodu ani przywłaszczać sobie suwerennych uprawnień należących do całego Narodu”), artykułem 7 („Żadna ustawa ani inny akt sprzeczny z Konstytucją nie obowiązuje”), artykułem 10 („Terytorium państwa litewskiego jest jednolite i niepodzielne na żadne jednostki państwowe”) oraz artykułem 14 („Językiem państwowym jest język litewski”). Sąd Konstytucyjny Republiki Litewskiej (dalej – LRKT) rozpatrywał wyłącznie zgodność zapisu imion i nazwisk obywateli Republiki Litewskiej z artykułem 14 Konstytucji. W orzeczeniu z 1999-10-21 „W sprawie zgodności uchwały Rady Najwyższej Republiki Litewskiej z 1991-01-31 „O zapisie imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej” z Konstytucją Republiki Litewskiej” Sąd Konstytucyjny dowiódł, że „imię i nazwisko osoby w paszporcie obywatela należy zapisywać w języku państwowym. W przeciwnym razie podważony zostałby konstytucyjny status języka państwowego”. W orzeczeniu z 2014 r. LRKT nie zakwestionował ani nie odrzucił żadnego z tych postanowień, zauważając: „…mogą zostać ustanowione także inne zasady zapisu imienia i nazwiska osoby w paszporcie obywatela LR niż określone w punkcie 2 uchwały Rady Najwyższej z 1991-01-31 „O zapisie imion i nazwisk w paszporcie obywatela LR”, jeśli ich zmianę proponuje instytucja państwowa utworzona zgodnie z ustawami Republiki Litewskiej z profesjonalnych językoznawców – specjalistów języka litewskiego (a w zakresie dopuszczonym przez ustawy również przedstawicieli innych dziedzin językoznawstwa), uprawniona do troski o ochronę języka państwowego”. Autorzy projektu zarejestrowanego 1 kwietnia 2014 r. bezpodstawnie twierdzą w uzasadnieniu, że „do przygotowania projektu skłoniło orzeczenie LRKT z 2014-02-27. W orzeczeniu tym nie proponuje się na przykład „zapisywania imion i nazwisk obywateli Litwy obcymi literami”. Zgodnie z Konstytucją, ustawami i orzeczeniem LRKT inne zasady zapisu imienia i nazwiska w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej, o których mowa w punkcie 2, mogłyby być wyłącznie takie, jakie proponował Vincas Urbutis (2007: 16 i n.): „2. Imiona i nazwiska obywateli LR narodowości innej niż litewska zapisuje się litewskimi znakami, oddając ich brzmienie i poddając je gramatycznej adaptacji, z zachowaniem autentycznych nazw własnych oraz norm wymowy, odmiany i pisowni języka państwowego”. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 7 LRKT nie proponował również, by partie mogły zmuszać instytucję skupiającą profesjonalnych językoznawców do realizowania woli dowolnej partii ani tworzyć nową instytucję językoznawczą, która dokładnie i sprawnie wykonywałaby polecenia partii. W orzeczeniu LRKT stwierdzono, że „ustanawiając regulacje prawne dotyczące zapisu imienia i nazwiska osoby w paszporcie obywatela LR, ustawodawca potrzebuje specjalistycznej wiedzy i musi uzyskać od osób (instytucji) posiadających wiedzę zawodową oficjalną opinię, jasno przedstawione stanowisko oraz konkretne propozycje, których ustawodawca nie może zignorować”. Takie konkretne propozycje zostały już sformułowane w podrozdziale książki Pranasa Kniūkštasa Między gramatyką a polityką zatytułowanym „Jaka mogłaby być ustawa o zapisie imion i nazwisk w dokumentach” (2013: 145–170). Pisał o tym w swoich pracach również Z. Zinkevičius (Litewskie imiona i nazwiska, 2008; Nazwiska polskojęzycznych mieszkańców Wileńszczyzny, 2012), Vitalija Maciejauskienė, Vincas Urbutis, Vitas Labutis, Arnoldas Piročkinas, Alvydas Butkus i inni. I żaden z nich nie proponował zapisywania nazwisk obcymi literami. W orzeczeniu LRKT mowa jest, jak się zdaje, celowo nie o jednej instytucji profesjonalnych językoznawców, lecz o instytucjach. Oprócz VLKK istnieje także Instytut Języka Litewskiego, posiadający dział nazw własnych (od 2014 12 05 Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazw Własnych), który zgodnie ze statutem kształtuje strategię i taktykę badań nad nazwami własnymi oraz ich użycia w Republice Litewskiej. W 2008 r. w Instytucie odbyło się seminarium profesjonalnych językoznawców, którzy po dyskusji zaproponowali zapisywanie imion i nazwisk obywateli Litwy w dokumentach alfabetem języka państwowego. W 2014 r. drugie seminarium poświęcone nazwom własnym, które odbyło się w Instytucie, ponownie potwierdziło te ustalenia. W omawianym projekcie ustawy nie przestrzega się również najnowszego orzeczenia LRKT: bez jakichkolwiek konsultacji z instytucjami skupiającymi profesjonalnych językoznawców Rząd opracowuje i zatwierdza Zasady zapisu imion i nazwisk, a także przygotowuje i wdraża przebudowę rejestrów oraz państwowych systemów informacyjnych. Dzieje się to w pośpiechu i arbitralnie, „przed wejściem w życie niniejszej ustawy”, choć sprzeciwia się temu nadal obowiązująca uchwała nr I-1031 z 1991 01 31 „O zapisie imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej” (Valstybės žinios 1991, Nr. 5-132), która utraci moc dopiero z chwilą wejścia w życie tej ustawy. Podobny projekt ustawy o zapisie imion i nazwisk w dokumentach przedstawiono Sejmowi w 2010 r. i został odrzucony przez większość sejmową, a do rozpatrzenia wybrano projekt niesprzeczny z Konstytucją, zgodnie z którym po zapisaniu imienia i nazwiska w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej w języku państwowym można, na jego życzenie, podać imię i nazwisko innymi, nielitewskimi znakami, w formie niepoddanej adaptacji gramatycznej, w rubryce dotyczącej innych wpisów w tym samym paszporcie. W omawianym projekcie I. Šiaulienė i G. Kirkilasa nie przewidziano zastrzeżeń zgodnych z Konstytucją Republiki Litewskiej. Na wniosek obywatela Republiki Litewskiej jego nazwisko ma być zapisane „znakami alfabetu łacińskiego nieużywanymi w języku litewskim”, jeżeli nazwisko zapisano tymi znakami w źródle dokumentu; nie przewidziano wyjątku dla dokumentów z okresów okupacji, kiedy nazwy własne były przymusowo slawizowane. W uzasadnieniu projektu ustawy nie przewiduje się możliwych negatywnych skutków przyjęcia ustawy, choć naruszałaby ona artykuł 28 Konstytucji oraz artykuły 4, 5, 6, 20 i 21 Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych, ograniczając prawa i wolności autochtonów oraz większości mieszkańców – Litwinów i innych wspólnot narodowych oraz mniejszości narodowych zamieszkujących Litwę. Artykuł 29 Konstytucji zakazuje ograniczania praw i wolności człowieka oraz zabrania przyznawania przywilejów ze względu na narodowość, język lub poglądy. Przedstawiciele wnoszący projekt przemilczają, że wszystkie skargi Akcji Wyborczej Polaków w Unii Europejskiej zostały oddalone, podobnie jak skarga obywatelki Łotwy Mencenos. Europejski Trybunał Praw Człowieka w 2007 r. odmówił przyjęcia do rozpatrzenia skargi mieszkańca Litwy M. Klečkovskio dotyczącej pisowni nazwiska, a w 2011 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej M. Runevič-Vardyn wskazał, że Trybunał nie rozstrzyga BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 8 problemu z jednolitością nazwisk małżonków, z których jedno jest cudzoziemcem, i daje państwom możliwość ustanowienia według własnego uznania krajowych regulacji prawnych w tej kwestii (por. Kuzborska 2012: 175). W projekcie błędnie stwierdza się, że zapisywanie imion i nazwisk alfabetem łacińskim jest „powszechne we wszystkich krajach (z wyjątkiem Litwy i Łotwy), których alfabet opiera się na alfabecie łacińskim” (s. 4). Przemilcza się, że na etnicznych ziemiach litewskich w Polsce taka pisownia nie występuje, a wiele innych państw świata (z wyjątkiem Czech) nie ma liter č, š, ž, ė, ū itp., a także nie zapisuje przyrostków nazwisk litewskich kobiet zamężnych i niezamężnych. Większość państw zapisuje nazwiska i imiona zgodnie z ich brzmieniem oraz własnymi zasadami pisowni. Artykuł 11 Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych pozostawia państwom możliwość zapisywania wszystkich imion i nazwisk zgodnie z wymową w języku państwowym („na warunkach określonych w ich systemach prawnych”). Nie ma potrzeby zapisywania nazw miejscowości i nazw ulic na Litwie i Łotwie w języku niepaństwowym na podstawie tego artykułu, ponieważ nie spełniałoby to wymogów systemów prawnych tych państw i naruszałoby prawa większości mieszkańców (art. 20), a zwłaszcza zasady suwerenności państw, równości, integralności terytorialnej i niezależności politycznej (art. 21). Punkt 68 komentarza do tej konwencji powtarza: „strony mogą zapisywać nazwisko (nazwiska) osoby należącej do mniejszości narodowej za pomocą znaków graficznych języka urzędowego, zgodnie z wymową”. Artykuł 14 Traktatu o przyjaznej współpracy i dobrym sąsiedztwie między Litwą a Polską, podpisanego w 1994 r., przewiduje zapisywanie nazwisk zgodnie z ich brzmieniem, a traktat jest na Litwie, w przeciwieństwie do Polski, ściśle przestrzegany. Według przeprowadzonych badań zaledwie od 20 do 40 procent Polaków na Litwie chciałoby zapisywać swoje nazwiska literami obcego alfabetu. Część z nich w ten sposób szybciej utraciłaby swój rodzimy, prosty język. Litewscy negocjatorzy i autorzy omawianego projektu do tej pory nie potrafili właściwie wyjaśnić przedstawicielom Polski ani jej społeczeństwu, że na Litwie jest niewiele nazwisk o wyłącznie polskim pochodzeniu (podobnie jak tych o wyłącznie litewskim pochodzeniu — zaledwie około 30 procent). Większość nazwisk stanowi dziedzictwo kulturowe dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (zwane lituaniką), które zakorzeniło się na etnicznych ziemiach litewskich i przystosowało do języka miejscowej ludności. Cywilizowane partie i państwa nie powinny na nie nastawać. Polska nie uznała ani dokonanego przez nią w latach 1920–1939 zajęcia wschodniej części Litwy i okupacji Wilna, odwiecznej historycznej stolicy Litwy, ani przymusowej polonizacji litewskich imion, nazwisk i nazw miejscowości; nieautentyczne napisy narzucone w okresie okupacji przywracałyby na Litwie skutki tej okupacji. Posłowie I. Šiaulienė i G. Kirkilas, którzy podpisali się jako autorzy projektu, nadal nie odpowiadają na pytanie 12 z uzasadnienia — ile środków z budżetów państwa i samorządów oraz z innych funduszy utworzonych przez państwo będzie potrzebne do wdrożenia ustawy. Dopiero obiecuje się ocenić konieczność przebudowy rejestrów i systemów, potrzebne środki oraz terminy. W odpowiedzi mówi się coś o „jednolitym ustalaniu tożsamości”. Błędnie podano, że podczas przygotowywania tego projektu ustawy nie uzyskano ocen ani opinii specjalistów. Projekt ten nie jest nowy — należało wspomnieć o wcześniejszych projektach i ich ocenach. W ciągu 20 lat zgromadziło się ich niemało. Przyjmując proponowany projekt, wyrzeklibyśmy się jedności kulturowej ludów bałtyckich, a funkcje języka państwowego zostałyby ograniczone, zaś tradycyjny, swoisty system językowy — zburzony. Posłowie I. Šiaulienė i G. Kirkilas wraz z projektem ustawy XIIP-1653 zarejestrowali również projekt ustawy zmieniającej art. 3.282 Kodeksu cywilnego XIIP-1654, zgodnie z którym imię, nazwisko i nazwy miejscowości zapisuje się zgodnie z zasadami języka litewskiego, o ile inne ustawy nie stanowią inaczej. Ustawy o języku państwowym, oświacie ani żadne inne ustawy dotąd nie ustanowiły odmiennego sposobu zapisu, ale właśnie w przygotowywanych ustawach o imionach i nazwiskach oraz o mniejszościach narodowych chce się naruszyć Konstytucję. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 9 Legalizując nieautentyczne, zmienione nazwy miejscowości z okresu okupacji Wilno, Kowno, Memel, Szawli, Poniewież itd., uznano by, że na terytorium Republiki Litewskiej jej Konstytucja przestaje obowiązywać i chronić autentyczne nazewnictwo — tak samo jak poza granicami kraju, na etnicznych ziemiach litewskich, gdzie Tilžė została nazwana Sovietsk, Ragainė–Nieman, Vidugiriai–Widugiery, Vilkapėdžiai–Wilkopędzie, Gervėčiai–Gierwiaty, Gardinas–Grodno itd. Godzi się również w art. 14 Ustawy o języku państwowym („oficjalne, znormalizowane formy nazw miejscowości w Republice Litewskiej zapisuje się w języku państwowym”), art. 17 („na Litwie napisy publiczne zapisuje się w języku państwowym”) oraz orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego („Język litewski, któremu Konstytucja nadała status języka państwowego, musi być używany we wszystkich instytucjach państwowych i samorządowych, we wszystkich instytucjach, przedsiębiorstwach i organizacjach działających na Litwie”). Proponujemy odrzucić projekt ustawy sprzeczny z Konstytucją Republiki Litewskiej i kontynuować rozpatrywanie zgodnego z Konstytucją projektu ustawy o zapisywaniu imion i nazwisk w dokumentach, wybranego przez Sejm w 2010 r., a obecnie przygotowanego przez 12 posłów — Valentina Stundysa, Ryta Kupčinskasa, Algirdasa Patackasa i innych — projektu XIP-1675. Takie rozwiązanie poparło również 70 000 obywateli Republiki Litewskiej, seminaria zawodowych językoznawców oraz organizacje państwowe i społeczne. WNIOSKI 1. Nazwiska z czasów Wielkiego Księstwa Litewskiego nie są dziedzictwem kulturowym Polski, Białorusi ani Rosji, lecz Litwy. 2. Przez 800 lat imiona i nazwiska mieszkańców Litwy zapisywano w sześciu językach, a za autentyczną można uznać obecną, ustaloną pisownię imion i nazwisk. Tożsamość ludzi nie zmieniała się w wyniku zmiany pisowni ich imion i nazwisk. Pisownia imion i nazwisk nie zawsze była zgodna z językiem ojczystym danej osoby. 3. Pisownia imion i nazwisk Polaków na Litwie w państwowym języku litewskim jest kwestią funkcjonowania języka litewskiego, a nie imion i nazwisk polskich. 4. Według sondaży od 5 do 40 procent mieszkańców rejonów wileńskiego i solecznickiego zgodziłoby się na zapisywanie imion i nazwisk w dokumentach po polsku, a poparłoby to zaledwie 1–10 procent obywateli Republiki Litewskiej. 70 tysięcy obywateli Litwy oraz ponad 1000 osób pozostających w związku małżeńskim z cudzoziemcami nie poparło tego, podpisując Apel o obronę państwowego języka Republiki Litewskiej i integralności jej terytorium. 5. Litery innych alfabetów w paszporcie i nowe zasady pisowni oznaczałyby zmiany w Konstytucji Republiki Litewskiej i Ustawie o języku państwowym. Projekt ustawy niezgodny z Konstytucją opiera się na dziesięciu nieprawdziwych twierdzeniach omówionych na początku tego artykułu. 6. Ministerstwu Sprawiedliwości proponuje się przygotowanie aktu prawnego, aby Polacy mogli na życzenie łatwiej zmieniać zrusyfikowane nazwiska Jedinskij, Kvietkovskij, Tomaševskij itd. na polskie (bez końcowej spółgłoski j). 7. Proponuje się, aby wszystkie imiona i nazwiska zapisane literami innych alfabetów były podawane w dokumentach Republiki Litewskiej wyłącznie jako informacje dodatkowe. Uwzględniono by w ten sposób zalecenia seminariów językoznawców, które odbyły się w 2008 r. i 2014 r. w Instytucie Języka Litewskiego. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA. Asmenvardžių rašymas Lietuvos Respublikos dokumentuose ir valstybinės kalbos funkcijos 10 LITERATŪRA Astas V. 2014: Kam tarnauja Valstybinė lietuvių kalbos komisija? Prieiga internete: www.alkas.lt. Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1994, 1996, 2006. DLKŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, red. S. Keinys, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų institutas, 2000. Europos žmogaus teisių fondo svetainė. Prieiga internete: www.efhr.eu/asmenvardziu-rasyba. Kniūkšta P. 2013: Tarp gramatikos ir politikos, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Kuzborska E. 2012: Teisinė tautinių mažumų padėtis Lietuvoje, Vilnius: Vaga. Lietuvos Respublikos prekių ženklų įstatymas. Prieiga internete: www.lrs.lt; Teisės aktai, reglamentuojantys išradimų, dizaino, prekių ženklų ir puslaidininkinių gaminių topografijų apsaugą Lietuvos Respublikoje, p. 253–297. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, sud. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų institutas, 2008. Lietuvių pavardžių žodynas. T. A–K, sud. A. Vanagas, V. Maciejauskienė, M. Razukaitė, Vilnius: Mokslas, 1985. Lietuvių pavardžių žodynas. T. L–Ž, sud. A. Vanagas, V. Maciejauskienė, M. Razukaitė, Vilnius: Mokslas, 1989. Lietuvos Respublikos Konstitucija. Prieiga internete: www.lrs.lt. Lietuvos Respublikos Konstitucinio Teismo 1999 m. spalio 21 d. nutarimas, Valstybės žinios, 1999, Nr. 90-2662. Lietuvos Respublikos Seimo svetainė. Prieiga internete: www.lrs.lt ŽTK 2014-12-03. Vardas ir pavardė – asmens tapatybės dalis; įstatymo projektas XIIP-1653 ir t. t. Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas. Prieiga internete: www3.lrs.lt. Mokomasis lietuvių kalbos kirčiavimo žodynas, sud. P. Kniūkšta, A. Lyberis, Vilnius: Šviesa, 1989. Salys A. 1983: Raštai 2. Tikriniai vardai, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. Urbutis V. 2007: Lietuvių kalbos išdavystė. Vilnius: Margi raštai. Valstybinės lietuvių kalbos komisijos išvada dėl Lietuvos Respublikos vardų ir pavardžių rašymo dokumentuose įstatymų projektų Nr. XIIP-1653 ir Nr. XIIP-1675. Prieiga internete: www.lrs.lt. Valstybinės lietuvių kalbos komisijos svetainė. Prieiga internete: www.vlkk.lt. Zinkevičius Z. 2008: Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, Lietuvių kalbos institutas. Zinkevičius Z. 2010: Lietuviškas paveldas Suvalkų ir Augustavo krašto Lenkijoje pavardėse: polonizacijos apybraiža, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Zinkevičius Z. 2012: Vilnijos lenkakalbių pavardės, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Gauta 2014 11 24 KAZIMIERAS GARŠVA Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204