Priesagos „-iklis“ naujadarų apibrėžčių sistemiškumas

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas DEFINICJE NEOLOGIZMÓW Z SUFIKSEM -IKLIS SYSTEMOWOŚĆ SŁOWA KLUCZOWE: neologizm, derywat, nazwy narzędzi, leksem, struktura semantyczna, znaczenie słowotwórcze, znaczenie leksykalne. W artykule analizowana jest semantyka nowych derywatów czasownikowych z sufiksem -iklis – nazw narzędzi (środków). Celem artykułu jest wyjaśnienie ich struktury semantycznej, relacji między znaczeniami słowotwórczymi i leksykalnymi oraz stworzenie możliwie najbardziej systemowych definicji. Najpierw przedstawiono, jak derywaty tego typu są prezentowane w Słowniku współczesnego języka litewskiego – jak dzieli się je pod względem znaczeń, definiuje, jaki jest stosunek ich znaczeń słowotwórczych do leksykalnych itd. Następnie analizowana jest grupa neologizmów z tym sufiksem przedstawiona w Bazie danych neologizmów języka litewskiego oraz ich struktura semantyczna. Omówiono kryteria, na podstawie których można byłoby bardziej systemowo definiować derywaty tej leksykalnej grupy semantycznej, prezentując je w słownikach objaśniających, bazach danych leksykalnych i innego rodzaju opracowaniach. Derywatami czasownikowymi z przyrostkiem -iklis nazywa się różne środki przeznaczone do wykonywania czynności oznaczanej przez czasownik podstawowy, najczęściej narzędzia, przyrządy, mechanizmy lub ich części (rašiklis, kirtiklis, jungiklis, variklis), a także (chemiczne) substancje (tirpiklis, baliklis). Ze względu na znaczenie słowotwórcze do tego typu słowotwórczego należą również zleksykalizowane derywaty, które nabrały znaczeń specjalistycznych: daliklis, daugiklis, (vabzdžio) čiupiklis, rodiklis itp. Pod koniec XX w. naliczono około 100 bardziej znanych derywatów z tym przyrostkiem (DLKG 1996: 129). W późniejszych źródłach (AŽ, DLKT, DŽ7, DKK i in.) znaleziono łącznie około 200 różnych takich derywatów. W Bazie danych nowych wyrazów języka litewskiego (dalej – ND), zawierającej najnowsze słownictwo, które nie trafiło jeszcze do słowników, 2014 08 26 było około trzydziestu derywatów z przyrostkiem -iklis. Typy słowotwórcze nazw narzędzi zazwyczaj nie wyróżniają się produktywnością (DLKG 1996:129)1. Omawiany typ słowotwórczy wraz z derywatami z przyrostkiem -tuvas, których jest dwukrotnie więcej, stanowi główne typy słowotwórcze nazw narzędzi (DLKG 1996: 129; Keinys 1975: 21; por. także Girčienė 2000: 38–39). Za pomocą przyrostka -iklis tworzy się niemało neologizmów; kształtuje się odrębna leksykalno-semantyczna grupa nazw dodatków do żywności (dažiklis, gardiklis, kildiklis, puriklis, rūgštiklis, saldiklis, skaniklis, tirštiklis i in.). 1 Gdzie indziej stwierdza się, że typ słowotwórczy, przynajmniej w aspekcie diachronicznym, jest produktywny, „gdy na jego wzór w języku utworzono dziesiątki lub setki derywatów” (Urbutis 1978: 266; więcej o produktywności typów słowotwórczych w aspekcie historycznym i synchronicznym zob. Urbutis 1978: 262–267). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Systemowość definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis | 2 Zauważono, że w jednych przypadkach omawiane neologizmy słowotwórcze mają konkretnie określane znaczenia, w innych zaś ich znaczenie leksykalne pokrywa się ze znaczeniem słowotwórczym i leksem można definiować dość szeroko – jako środek służący do wykonania czynności wyrażanej przez czasownik podstawowy. 1. RELACJA MIĘDZY ZNACZENIEM SŁOWOTWÓRCZYM A LEKSYKALNYM W DEFINICJACH NAZW NARZĘDZI (ŚRODKÓW) Znaczenie słowotwórcze derywatu powstaje ze znaczeń składników słowotwórczych (słowa podstawowego i formantu słowotwórczego) oraz ich relacji (Keinys 1999: 106–107). Pozwala to poszukiwać wspólnych cech słów derywowanych i motywujących należących do tej samej bos vedinių reikšmėse, „bendrų taisyklių, kurios atskleistų tipiškas semantines asociacijas tarp kategorii słowotwórczej. [...] bardziej praktyczne i systematyczne jest badanie nie każdego atskirai, bet jungti juos į tam tikras grupes, kuriuose tarp motyvuotų ir motyvuojančių žodžių kyla panašių asociacijų“ (Girčienė 2003: 23). Kitaip tariant, priesagos -iklis vedinius, kaip ir derywatu, lecz słów z innych leksykalnych grup semantycznych; celowe jest badanie ich systemowo, w tym przypadku – jako całości słów z tym samym formantem słowotwórczym, mających wspólne znaczenie słowotwórcze, które w jednych przypadkach silniej, w innych słabiej ujawnia się poprzez znaczenie leksykalne, czasem całkowicie się z nim utożsamiając. Jest to ważne zarówno przy badaniu słowotwórstwa neologizmów, jak i przy staraniu się o ich właściwe przedstawienie leksykograficzne. „Znaczenia leksykalne i wynikające ze słowotwórstwa są zazwyczaj splecione, zależą od siebie nawzajem” (Keinys 1999: 14). „Znaczenie derywacyjne jest bardziej schematyczne, mniej określone, natomiast znaczenie leksykalne jest bardziej skonkretyzowane, szczegółowe i bogatsze.“ (Urbutis 1978: 147). Związek między znaczeniem derywacyjnym a leksykalnym derywatu uwidacznia się także w twierdzeniu, że znaczenie derywatu ustala się nie na podstawie opisu rzeczywistości, którą nazywa derywat, lecz na podstawie znaczenia wyrazu bazowego, przy jednoczesnym uznaniu, że zadaniem słowotwórstwa jest również wyjaśnienie przewidywanych [a więc leksykalnych, które tylko takie mogą być – przyp. aut.] znaczeń wyrazu (por. Кубрякова 1981: 7, 166). „Znaczenie derywacyjne – to tylko przybliżony schemat semantyczny wskazywany przez strukturę wyrazu. Derywat o tym samym znaczeniu derywacyjnym może być używany w różnych znaczeniach leksykalnych“ (Girčienė 2003: 23). Znaczenie derywacyjne jest zazwyczaj bardziej abstrakcyjne i szersze od leksykalnego, znacznie rzadziej – węższe (Urbutis 1978: 148). Należy jeszcze przypomnieć, że istnieje kilka rodzajów znaczeń derywacyjnych – jednostkowe (indywidualne), grupowe i ogólne (kategorialne) – różnią się one stopniem abstrakcji. Jednostkowe znaczenie derywacyjne derywatu, powstające ze znaczeń leksykalnych wyrazu bazowego i formantu oraz ich wzajemnej relacji (por. Keinys 1999: 104), jest najmniej uogólnione; „wynika bezpośrednio z derywacji każdego poszczególnego derywatu“ (Keinys 1999: 20–22); przy jego definiowaniu zwykle używa się wyrazu bazowego, np. šveitiklis „środek, narzędzie do szorowania“, atskyriklis tech. „urządzenie oddzielające“, skiediklis „substancja rozcieńczająca“, tirpiklis „substancja, która rozpuszcza“ (definicje DŽ7). Zatem pod względem semantycznym indywidualne znaczenie słowotwórcze jest najbliższe znaczeniu leksykalnemu derywatu. Niedookreślone, mniej wyraźnie zdefiniowane znaczenie leksykalne niektórych derywatów w praktyce nie różni się od znaczenia słowotwórczego. Dotyczy to przede wszystkim abstrakcyjnych nazw czynności i cech, np.: delsimas, gydymas, godumas. Tego rodzaju zbieżność znaczenia słowotwórczego i leksykalnego występuje także w innych kategoriach słowotwórczych (w nazwach wykonawców i posiadaczy cech czasownikowych, rezultatów czynności itp.), np.: delsėjas „ten, kto zwleka”, gaminys „to, co zostało wyprodukowane” itd. (Urbutis 1978: 147–148). Niektóre słowotwórcze nazwy narzędzi (środków) również nie stanowią wyjątku, częściowo dotyczy to także derywatów czasownikowych z przyrostkiem -iklis. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Systemowość definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis | 3 Bez wątpienia nazwy narzędzi pod tym względem nie dorównują abstraktom. Patrząc z perspektywy całej kategorii, nazwom narzędzi nie jest właściwa całkowita identyczność znaczenia leksykalnego i słowotwórczego (Urbutis 1978: 111). Ta kategoria słowotwórcza ma charakter mutacyjny (nominacyjny) (Urbutis 1978: 163), jej derywaty mają mutacyjne znaczenie słowotwórcze, tzn. nazywają nimi inne rzeczy, pozostające w relacji do rzeczy oznaczanych przez wyrazy podstawowe jedynie jako do jednej (nominacyjnej) ze swoich cech. W takim przypadku „znaczenie słowotwórcze ma zazwyczaj bardzo ogólny, nieokreślony numatyti“ (Urbutis 1978: 171). Tačiau galbūt kaip tik dėl šios priežasties, darybos reikšmės charakter, zapewniający derywatowi wiele możliwości semantycznych, których aktualizację na płaszczyźnie użycia trudno ... nieokreśloności i możliwości semantycznych wiele derywatów z przyrostkiem -iklis w słownikach definiuje się mniej lub bardziej konkretnymi, lecz zasadniczo słowotwórczymi znaczeniami, ponieważ takie definicje pasują również do nazw nowych realiów, dopóki nie są one dostatecznie zleksykalizowane, aby przedstawiać je jako odrębne leksemy. Niektóre typy znaczeń słowotwórczych nazw narzędzi mogą być bardziej przeznaczone do tworzenia nazw najprostszych narzędzi, inne – nazw złożonych urządzeń. „[...] samo przez się jest zrozumiałe, że bardziej szczegółowy podział derywatów tego samego typu według stopnia złożoności oznaczanych narzędzi opiera się już zasadniczo na znaczeniach leksykalnych derywatów, a nie na ich znaczeniach słowotwórczych.“ (Urbutis 1978: 253). Patrząc bardziej całościowo, leksyka jest systematycznym zbiorem słów, a nie listą czy rejestrem poszczególnych leksemów. Systemowy charakter słownictwa wymaga również systemowego badania semantyki. Kategorialne znaczenia słowotwórcze są bardziej uniwersalne i ustalane bardziej obiektywnie w porównaniu ze znaczeniami leksykalnymi. Ich selbst sowie die Untersuchung des Verhältnisses zwischen den Bedeutungen der Bildung und den lexikalischen Bedeutungen ermöglicht eine systematischere Erforschung der Semantik der Derivate und eine systematischere lexikografische Darstellung eben dieser Derivate, da die Wortbildung, indem sie sich mit den Paradigmen der Derivate befasst, auch die Bedeutungsveränderung konkreter Wörter und den Wortschatz als System untersucht (vgl. Кубрякова 1981: 19, 106; Кубрякова 1972: 376). All dies muss berücksichtigt werden, wenn man sich bemüht, die Neubildungen mit dem Suffix -iklis möglichst systematisch zu definieren. Zu diesem Zweck wurden zunächst die lexikografischen Definitionen der bereits früher in Wörterbüchern erfassten Ableitungen dieser Bildungsart untersucht. 2. IM WÖRTERBUCH DER GEGENWÄRTIGEN LITAUISCHEN SPRACHE ERFASSTE ABLEITUNGEN MIT DEM SUFFIX -IKLIS UNTER SEMANTISCHEM ASPEKT Im Wörterbuch der gegenwärtigen litauischen Sprache (im Folgenden – DŽ7) gibt es 137 Ableitungen mit dem Suffix -iklis, davon gehören 131 zur Bildungskategorie der Geräte. Einige von ihnen haben mehrere Bedeutungen, sodass es insgesamt etwa 150 Lexeme gibt, die Geräte (Mittel) bezeichnen. In einigen Fällen wird ein Wort formal als ein Lexem angegeben, tatsächlich lassen sich jedoch möglicherweise mehrere darin erkennen. So hat beispielsweise kėliklis (techn.) zwei Bedeutungen: 1. „przenośny mechanizm podnoszący” i 2. „część mechanizmu do podnoszenia czegoś”, podobne znaczenia można dostrzec także w przypadku brzeźnika i bijaka, jednak są one podawane jako jeden leksem: brzeźnik „narzędzie do kreślenia lub jego część”; bijak techn. „narzędzie udarowe lub część urządzenia”: Bijak karabinu. Bijak sita. Drugi leksem pochłaniacza podawany jest jako dwa odcienie jednego znaczenia: 2. chem., techn. „substancja pochłaniająca; urządzenie z nią”: Pochłaniacz wilgoci, gazów, zapachów, jednak w innych przypadkach nazwy narzędzia i środka (materiału) podawane są jako odrębne leksemy, por. czyścik 1. techn. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Systematyczność definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis | 4 obszary użycia, jednak zasadniczo same semy różnicujące nazwy narzędzia i materiału powinny wystarczyć, aby nazwy te uznać za odrębne leksemy. Istnieje kilka przypadków, gdy derywat z -iklis odsyła do innego słowa mającego więcej niż jedno znaczenie, np.: kabiklis zob. pakaba, por. pakaba 1. „uszko, pętelka do zawieszania ubrania”: Urwało się p. futra. Wszyj pkbę, ~ėlę. 2. techn. „części łączące koła z ramą lub karoserią”: P. resorowa. P. dźwigniowa. Na podstawie kabiklis sinonimiškas pakabai (tiksliau – pakabui) tik pirmąja reikšme, tad DŽ7 šio vedinio danych LKŽe hasło należałoby doprecyzować: kabiklis zob. pakaba 1. Kirtiklis 3. zool. „śliska, żółtawa rybka mająca trzy pary wąsików i rząd ciemnych plam po bokach (Cobitis taenia)” należy do innej kategorii słowotwórczej – nazw nosicieli cechy czasownikowej, a nie nazw narzędzi (LKG 1965: 334). Zatem należy go uznać za kirtiklis 1 – nazwę narzędzia. „narzędzie do rąbania zmarzniętej ziemi, lodu itp., kilof” i 2. homonimem „urządzenie do cięcia skór”, tj. innym słowem. To samo (ze względu na bycie derywatem innej kategorii słowotwórczej i homonimiczność), jak się wydaje, można powiedzieć także o badiklis 2. „kolec”: w przypadku Rožės su ~iais. Leksemy te, podobnie jak nazwy posiadaczy właściwości czasownikowych (sklandiklis, švaistiklis), posiadaczy właściwości imiennych (tarpiklis, vardiklis) czy rezultatów czynności (rodiklis 3. „wyraz działalności, jakości i ilości, dana” – por. Keinys 1975: 32; ten ostatni jest ponadto leksykalizowany), nie są przedmiotem niniejszego badania. Większość (około 81 proc.) derywatów omawianego typu słowotwórczego, utworzonych z przyrostkiem -iklis, stanowią nazwy narzędzi (nazwy przyrządów, urządzeń), np.: raižiklis „narzędzie do rycia”, roviklis tech. „urządzenie do wyrywania”, gesiklis „małe urządzenie gaśnicze”, išleidiklis tech. urządzenie służące do wypuszczania: Oro i.; skerdiklis „nóż rzeźnicki”. Znacznie mniej jest nazw środków – około 11 proc.; niemal we wszystkich przypadkach (16 z 17, z wyjątkiem być może žymiklis „to, czym się oznacza, wyraża”) są to nazwy substancji, np.: ėsdiklis chem. „środek trawiący”, lėtiklis tech. „substancja spowalniająca przebieg”, skiediklis „substancja rozcieńczająca”, tirpiklis „substancja, która rozpuszcza”: Riebalų t. Pojedyncze leksemy są bardziej zleksykalizowane, mają specjalne znaczenie (około 7 proc.), np. terminy matematyczne daliklis, daugiklis, a także daviklis tech. „urządzenie zmieniające kontrolowany obiekt w sygnał odpowiedni do pomiaru, zapisu, przekazywania itp.” : Greičio, slėgio d. Optinis, skaitmeninis d., termin z kilku dziedzin jaudiklis psych., fiz. „źródło pobudzenia” i in. Jeden leksem powstał w wyniku przeniesienia znaczenia – variklis 2. przen. „akstinas”: Najważniejszym motywem ludzkich działań jest pragnienie szczęścia. Analizowane derywaty leksykalno-semantycznej grupy w DŽ7 definiuje się na kilka sposobów. 1. Często (w 55 przypadkach, około 36 proc. wszystkich definicji) podaje się indywidualne znaczenie słowotwórcze derywatu (pokrywa się ono ze znaczeniem leksykalnym): drožiklis „narzędzie do strugania”, kaliklis „narzędzie do wbijania czegoś”, skirstiklis „urządzenie rozdzielające”, skaidriklis „substancja klarująca”, skalbiklis „środek piorący, substancja”. 2. Nierzadko znaczenie słowotwórcze zostaje skonkretyzowane: • przez podanie kwalifikatora zakresu użycia tech., rzadziej – chem. (29 leksemów, czyli około 53 proc. „narzędzie do czyszczenia”: Czyścik armaty ma główkę ze szczotką. Czyścik sit. 2. „chemiczny środek czyszczący”: Środek do usuwania plam, rdzy. Prawdą jest, że w tym przypadku różni się także i wszystkich przypadków, gdy znaczenie leksykalne pokrywa się ze znaczeniem słowotwórczym), np.: uziemnik techn. „urządzenie uziemiające”, trawnik chem. „środek do trawienia”; • przez podanie synonimów, np.: kamšiklis „narzędzie, patyczek do zatykania czegoś”, rakiklis „to, czym się grzebie, dłubie”; • przez bardziej szczegółowe nazwanie lub scharakteryzowanie narzędzia, przyrządu, substancji, np.: skerdiklis „nóż rzeźnicki”, sodiklis „narzędzie do sadzenia, używane w leśnictwie”; • podając ilustracyjne przykłady użycia (połączeń wyrazowych lub zdań) itp., np.: skiediklis „substancja rozcieńczająca”: Dažų s.; rinkiklis tech. „urządzenie do wybierania numerów itp. rinkti“: Telefono numerių r.; BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Systemowość definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis | 5 znaczenia 3. Įvairių sričių terminai, senosios buities realijų pavadinimai yra labiau leksikalizavęsi, jų leksykalne są bardziej konkretne, nie pokrywają się ze znaczeniami słowotwórczymi. Definicje takich derywatów są bardziej szczegółowe, przedstawiają więcej charakterystycznych, wyróżniających cech przedmiotu określanego derywatem. Np.: adiklis 1. „duża igła z zakrzywionym końcem do cerowania skarpet itp.”. 2. rzecz. „kołeczek do naprawiania chodaków“; brūžiklis 1. „szorstki przedmiot do szorowania (garnków, stołu)“. 2. „gruby pilnik do tarcia i wygładzania drewna, kopyt itp.“; naikiklis muz. „znak anulujący znak krzyżyka lub bemola“; rodiklis 4. mat. „liczba wskazująca, ile razy bierze się inną liczbę“: Wykładnika potęgi, pierwiastka r.; smarowidło ryt. „kawałek słoniny do smarowania patelni“. 4. W niektórych przypadkach derywaty z przyrostkiem -iklis nie są definiowane, lecz odsyła się w nich do innych słów: griežiklis zob. strykas; rūkiklis 2. książk. zob. rūklys; uždegiklis zob. deg iklis; traukiklis zob. kamščiatraukis; čiupiklis zob. čiuptuvas. 3. SEMANTYKA NEOLOGIZMÓW Z SUFIKSEM -IKLIS I DEFINICJE LEKSYKOGRAFICZNE W Bazie nowych wyrazów języka litewskiego 25.08.2014 r. podano 31 neologizmów z przyrostkiem -iklis lub nowy leksem (znaczenie) derywatu z tym przyrostkiem: atsakiklis, bandiklis (nowe znaczenie), blizgiklis, dažiklis (nowe znaczenie), gaiviklis (2 leksemy), gardiklis, kietiklis (nowe znaczenie), kildiklis, kirkiklis (pojedynczy derywat), kvapiklis (2 leksemy), kvėpiklis (2 leksemy), naikiklis (2 nowe znaczenia), nardiklis, ploviklis, prausiklis, pritraukiklis, puriklis (2 leksemy), rietiklis (nowe znaczenie), rūgštiklis (2 leksemy), saldiklis, skaniklis, skoniklis, slopiklis (nowe znaczenie), spalviklis (3 leksemy), standiklis (2 leksemy), stingdiklis, stipriklis (nowe znaczenie), švelniklis, talpiklis, trukdiklis (pojedynczy derywat), žvalgiklis2. 23 przedstawione derywaty ND (74,19 proc.) miały 1 znaczenie, 6 (19,35 proc.) – 2 znaczenia, 2 (6,45 proc.) – 3 znaczenia. Najczęstsze obszary użycia tych neologizmów to język ogólny, chemia, żywność i gospodarstwo domowe. Pojedyncze słowa lub leksemy pochodzą z dziedzin rybołówstwa, techniki, budownictwa, administracji, stylu życia, prawa i porządku prawnego, biznesu, rolnictwa, polityki, technologii oraz elektrotechniki. Należy zauważyć, że ten sam neologizm może należeć do kilku dziedzin użycia, np. nazwy dodatków do żywności: barwnik, spulchniacz, stabilizator, słodzik itp., zazw. nazwy naturalnych lub syntetycznych substancji nadających żywności określoną właściwość, stosowanych do różnorodnego zmieniania, ulepszania itp. produktów spożywczych, należą do dziedzin użycia słownictwa związanych z żywnością i chemią, nazwy środków chemii gospodarczej (detergent, nabłyszczacz, substancja zapachowa, odświeżacz powietrza itp.) – do dziedzin użycia słownictwa związanych z chemią, gospodarstwem domowym, użyciem ogólnym itp. Dwa nowo utworzone leksemy (kirkiklis i trukdiklis) są derywatami jednostkowymi. Pierwsza z nich, oznaczająca gatunek reklamy – krótką wizualną zapowiedź filmu, gry komputerowej, samochodu itp., który ma się pojawić (por. niezalecane tyzeris, treileris), 23.11.2012 została w internecie umotywowana następująco: „[...] w anglojęzycznym świecie istnieje taki termin tyzeris („teaser“). Nie jest to dokładnie to samo co anonsas. Może Litwini mogliby nazywać to kirkiklis? Įkroviklis – ładuje, a kirkiklis – wzbudza ciekawość.“ (http://blogas.ateitis.lt/tiesiogines-laidos-1-kirkiklis-ir-1-anonsas/, dostęp: 25.08.2014). Trukdiklis, oznaczający środki prawne utrudniające wykonywanie jakichś 2 ND gromadzi nową leksykę, nowe połączenia wyrazowe, skróty i znaczenia wyrazów, które pojawiły się i pojawiają się w publicznym użyciu języka litewskiego końca XX – początku XXI wieku. Jest on stale uzupełniany, precyzowany i doskonalony (Miliūnaitė 2012: 10; http://naujazodziai.lki.lt /Index.asp?zodis=&kodas=0, dostęp: 07.09.2014). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Priesagos -iklis naujadarų apibrėžčių sistemiškumas | 6 veiksmus, pavartotas kaip perkeltine reikšme vartojamo saugiklis antonimas, pvz.: „Paskuboprzyjęte zabezpieczenia nabywania ziemi przekształciły się w „przeszkody”, cofające Litwę do czasów feudalizmu.” (http://www.balsas.lt/naujiena/786827/liberalai-praso-prezidentes-vetuoti-zemesisigijimo-trukdikliu-paketa; dostęp: 2014 08 25). W Internecie znaleziono około 80 przypadków takiego użycia, jednak wszystkie one w taki czy inny sposób wiążą się z wypowiedziami posła na Sejm Eugenijusa Gentvilasa z kwietnia 2014 r. na temat przeszkód przewidzianych w rozpatrywanej ustawie o sprzedaży ziemi cudzoziemcom. Trukdiklis ma również inne znaczenie, także nieodnotowane w LKŽe, DŽ7, lecz podawane w eksperymentalnych słownikach terminów wojskowych (2003–2008): trukdiklis jammer; automatinis paieškos ~ automatic search jammer (Laugalienė, Mironaitė 2004; Laugalienė, Mironaitė 2008); brouilleurm trukdiklis; ~antiradar radiolokacinių trukdžių stotis; ~ à poursuite automatique automatinis paieškos trukdiklis; ~ urządzenie zakłócające wyszukiwanie chercheur (Pukienė, Rukštelienė 2003). Jeden czy drugi przykład tej leksemy („urządzenie do zakłócania łączności radiowej”), należącej do dziedzin użycia związanych z wojskowością i elektrotechniką, znaleziono również w użyciu internetowym (dostęp 25.08.2014)3: Sam zagłuszacz telefonów komórkowych wynalazła izraelska firma “Netline”, po czym pomysł ten podchwyciły japońskie firmy elektroniczne. “Nikkodo” sprzedaje swoje urządzenia kawiarniom i szpitalom, natomiast inna firma, SIC, oferuje mniejsze zagłuszacze przeznaczone do użytku osobistego i działające w promieniu 3 m. http://rtn. elektronika.lt/mi/9901/japonai.html; Wszyscy DSO musieli nauczyć się korzystać ze skomplikowanej techniki B-58, która składała się z elektronicznych zagłuszaczy, elektronicznych czujników ostrzegających o radarach przeciwnika, urządzeń do rozrzucania metalowych folii oraz automatycznej sześciolufowej armatki kalibru 25 mm. http://www.ginklai.net/index.php?module=publications&view=publication&publication_id=101; No a gdyby wydano zezwolenia – kierowcom można legalnie wyprodukować tanie zagłuszacze emisji promieniowania radiowego o dopuszczalnej mocy [...] http://www.infolex.lt/Portal/start.asp?act=disk&fwd=komentarai.asp% 3FdskID%3D54669%26view%3D88&groupID=1. Zatem ten leksem również należy podać w ND. Analiza struktury semantycznej kilku innych neologizmów z przyrostkiem -iklis, jak się oczekuje, ujawni, jakie znaczenia wyłaniają się podczas badania ich użycia w internecie, jak odnoszą się one do siebie nawzajem i na jakich kryteriach można by się oprzeć, aby właściwie i systematycznie przedstawiać struktury semantyczne tych derywatów w pracach leksykograficznych. Dažiklis w LKŽe definiowany jest jako „narzędzie do farbowania, pędzel”, w uzupełnieniach DŽ7 – „substancja używana do farbowania”, w ND – „naturalna lub syntetyczna substancja barwiąca” (dziedziny użycia: najczęściej ji vartosena, maistas, chemija). Sprendžiant iš šio žodžio vartosenos internete, dažikliai daustosowana w przemyśle spożywczym, a także w przemyśle chemicznym, tekstylnym, kosmetycznym i poligraficznym. Jednak jak dotąd najwyraźniej nie ma podstaw, by w słownikach wyodrębniać osobne znaczenia tego słowa według dziedzin użycia, ponieważ we wszystkich przypadkach opiera się ono na tym samym znaczeniu czasownika podstawowego dažyti „barwić poprzez zanurzanie w farbie lub nakładanie farby”. Dažiklis nie uległ jeszcze dostatecznej leksykalizacji, jego znaczenie leksykalne praktycznie pokrywa się ze znaczeniem słowotwórczym, tzn. dažiklis łatwo może oznaczać dowolny środek (substancję) barwiący do barwienia czegokolwiek. Por.: : Jeżeli twoje ulubione lody to chuda zamrożona woda z substancją słodzącą, barwnikiem i aromatem, to wynoś się stąd, nie chcę słuchać twoich narzekań na kalorie. 7ravioli.com. 3 Język ilustracyjnych przykładów użycia tutaj i dalej pozostał niezmieniony. Pominięte części tekstu oznaczono [...]. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Systematyczność definicji neologizmów z przyrostkiem Ir taikliai pastebėjo laidoje dalyvavusi gydytoja, patarusi, kad etiketėse skaitant apie tirpiklius, saldiklius, dažiklius ir minkštiklius, mintyse visada pridėkime “kepenų, smegenų (tirpiklis, minkštiklis, etc.)”. com- -iklis | 7 monsense.lt. Ze względu na przeznaczenie barwniki lub ich mieszaniny można podzielić na: spożywcze, tekstylne, drukarskie, kosmetyczne. lt.wikipedia.org. STUDIUM O PIGMENTACH I BARWNIKACH DZIEŁ SZTUKI […] Odrębną część książki stanowią naturalne organiczne substancje barwiące, nazywane barwnikami organicznymi. Naturalne barwniki roślinne lub zwierzęce od dawna były używane w gospodarstwie domowym jako barwniki spożywcze lub kosmetyczne, przyprawy, jako substancje wykazujące właściwości lecznicze, a później także do barwienia nici i tkanin. Syntetyczne barwniki organiczne zaczęto stosować dopiero w drugiej połowie XIX wieku. culture.lt. Jako odrębny leksem lub odcień znaczeniowy można by przedstawić co najwyżej nazwę dodatku do żywności. Ponieważ znaczna część nazw dodatków do żywności również należy do tego typu słowotwórczego derywatów z przyrostkiem -iklis, w przypadku wyrazów wieloznacznych nazwy dodatków do żywności można by wyodrębnić jako odrębne leksemy (jeśli jest to uzasadnione strukturą semantyczną czasownika podstawowego) albo przynajmniej jako odcienie jednego znaczenia. Taki sposób przedstawienia byłby bardziej systematyczny. Analogicznie można by postąpić także w przypadku blizgiklis. Wyraz ten nazywa środki służące do nadania przedmiotowi błyszczącego wyglądu. Tak definiuje go ND, gdzie podany jest jako jeden leksem, chociaż mianem blizgikli określa się bardzo różnorodne środki chemiczne przeznaczone do nadawania błyszczącego wyglądu bardzo różnym przedmiotom. Na przykład: Kupiłam aerozolowy nabłyszczacz do liści, ale sprzedawczyni twierdziła, że tworzy on nieprzepuszczalną powłokę i roślina nie może oddychać. supermama.lt. Malowanie paneli [...] I całe malowanie pociągnięciami jak wszędzie, tylko po wyschnięciu farby powierzchnia powinna być jakby zakurzona; w takim przypadku delikatną tkaniną usuwamy kurz, a poza tym nie spieszcie się z pryskaniem i nabłyszczaniem pomalowanych miejsc tanimi aerozolowymi nabłyszczaczami, lepiej kupcie jakiś środek czyszczący lepszej firmy w płynie, no, to tylko rada. old.voyager.lt. Zawartość torebki: portfel, telefony, lusterko, błyszczyk do ust, grzebień... respublika.lt. Nabłyszczacz do samochodu. Łatwo nabłyszcza i chroni wszystkie zewnętrzne powierzchnie samochodu. alloriginal.lt. Środek ten stosuje się jako końcowy akcent pielęgnacji sierści, nadający włosom wyjątkowy połysk i przyjemny zapach. Produkt zawiera aminokwasy jedwabiu oraz witaminy E i F, które podkreślają naturalny kolor sierści, nawilżają ją i nadają jej blask. W przeciwieństwie do większości innych nabłyszczaczy sierści, ten nadaje włosom lekkość i witalność, a co najważniejsze – nie obciąża ich, nie skleja ani nie przetłuszcza. […] veislių šunims purkšti parodose prieš ringą, norint panaikinti statiką ir elektrinimąsi, suteikiant kailiui natūZalecany połysk sierści długowłosych ralów. pet24.lt. Nabłyszczacz, nazywany również substancją glazurującą (ang. glazing agent), to dodatek do żywności, który nadaje powierzchni produktu spożywczego błyszczący wygląd lub powłokę ochronną. Wiele nabłyszczaczy bazuje na woskach. lt.wikipedia.org. Błyszczyk do farb tekstylnych, kolor złoty, 110 ml [tytuł]. artinn.lt. Błyszczyk do obuwia „Erdal”, 75 ml […]. Z naturalnym olejem migdałowym zapewnia szybką i wysokiej jakości pielęgnację całej gładkiej skóry. Krem odświeża skórę i natychmiast nadaje obuwiu połysk bez dodatkowego polerowania. svarosprekes.lt. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Systemowość definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis | 8 We wszystkich przypadkach, nazywając różnego rodzaju środki nabłyszczające, opiera się na tym samym znaczeniu czasownika podstawowego „sprawiać, że coś się błyszczy”. Obecnie można stwierdzić, że znaczenie leksykalne słowa blizgiklis jest tożsame ze znaczeniem słowotwórczym i blizgiklis może z łatwością być nazwą każdego nowego środka do nabłyszczania czegoś. Być może nieco częściej słowo blizgiklis jest używane na określenie środków do nabłyszczania obuwia, jednak nie jest to wystarczająca podstawa do wyodrębnienia osobnego leksemu „środek do nabłyszczania obuwia”. Chyba że tak nazywano by nie samą substancję nabłyszczającą, lecz napełniony nią pojemniczek w kształcie buteleczki lub podobny, mający końcówkę z niewielką gąbką służącą do nakładania tej substancji na obuwie. Inna rzecz, że blizgiklis jest również dodatkiem do żywności. Jeśli w słowniku wszystkie derywaty tej leksykalnej grupy semantycznej byłyby podawane jako odrębne leksemy, to systemowo takie znaczenie należałoby wyodrębnić również w strukturze semantycznej słowa blizgiklis. W ND wyróżnia się dwa leksemy słowa gaiviklis, których obszary użycia to: użycie ogólne, chemia: 1. „środek odświeżający, nadający świeżość, świeży zapach”, np. Nieprzyjemny zapach, który powstaje od nikotyny, cebuli lub innych potraw czy napojów, usuwają różne odświeżacze do ust albo miętowe cukierki — tylko miejmy je w torebce lub kieszeni marynarki. Laima. Ponieważ MB jest wojskowym, co czwartą dobę jego nogi pocą się w wojskowych butach, nawet latem [...]. Uwierzcie, jaki „aromat” się pojawiał, gdy po powrocie ze służby zdejmował buty. Czego tylko nie próbowaliśmy... Już od jakiegoś czasu cieszymy się tymi dwoma środkami: sprayem do butów (odświeżaczem do obuwia) KIWI DEO FRESH oraz dezodorantem antyperspiracyjnym do stóp FUSS FRISCH. Naprawdę bardzo skuteczne środki! supermama.lt. Odświeżacze powietrza są jednym z czynników zanieczyszczających nasze środowisko życia. Na ich rynku panuje ogromna różnorodność. Są to aerozole w sprayu, pachnące płytki lub mydła, pachnące listki, świece, kadzidełka, podłączane do sieci elektrycznej urządzenia rozpylające zapach. Zapasów jest znowu tak wiele, że podczas wyboru może się nawet zakręcić w głowie. lzinios.lt. Odświeżacze do pomieszczeń i prania pozwolą Państwu cieszyć się subtelnymi aromatami pustyni Kalahari. Są to uniwersalne spraye – nadają się do łazienki, przedpokoju, do włosów i ubrań, ręczników oraz do odświeżania powietrza w pomieszczeniu. Można ich używać do prania, pościeli lub jako odświeżacza do ciała – przecież najważniejsze jest to, że ten naturalny zapach pomoże poczuć się dobrze! douglas.lt. 2. „środek odświeżający, dodający witalności“: […] żel-emulsja „Lumene Lifting Magic Drops” (39 Lt) – natychmiast odświeży i rozjaśni skórę. W takim przypadku przydałby się również szybko działający odświeżacz piękna „Decleor Instant Beauty Booster” (106 Lt): nie tylko usuwa zmęczenie, lecz także rozluźnia mięśnie twarzy i tonizuje. Cosmopolitan. „Viva Color” – pierwsza długotrwała farba do włosów z odświeżaczem koloru. vddb.library.lt. przez kilka godzin, kai buna biski apsitrinusios naturalios odos sedynes, jas tepa kaskokiu specialiu aliejumi, palaukia kelias znów smaruje, niby odświeża skórę, potem po mniej więcej dobie zmywa jakimś odświeżaczem koloru, występuje on w różnych kolorach i kolor siedzeń się odnawia, znikają drobne otarcia. forumas.bmwfan.lt. Suede Renovator (odnawiacz koloru) – jego przeznaczenie jest dokładnie takie samo jak odświeżacza koloru Suede Fresh. Specjalna formuła „3 w 1” do obuwia z zamszu, weluru i nubuku, która odświeża kolor skóry. Ożywia włókna skóry. Chroni przed deszczem i różnymi plamami, z tą tylko różnicą, że nie jest rozpylany, lecz ma postać płynną. danija.lt. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Systemowość definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis | 9 Oczywiste jest, że te dwa leksemy opierają się na różnych znaczeniach czasownika podstawowego gaivinti – „czynić świeżym”4 i „czynić żywym”. Jest to wystarczająca podstawa, aby przedstawić je jako odrębne leksemy, chociaż ich znaczenie słowotwórcze – „środek do odświeżania czegoś” – jest takie samo. Puriklis jest derywatem z przyrostkiem -iklis od czasowników purinti, purenti, oznaczającym środek lub materiał służący do spulchniania czegoś, czynienia czegoś puszystym, bardziej puszystym (jest to jego znaczenie słowotwórcze). Również w tym przypadku należy rozróżnić dwa leksemy, które opierają się na różnych znaczeniach czasownika podstawowego5. Ten ostatni z kolei także jest wieloznaczny ze względu na opozycję słowotwórczą z różnymi znaczeniami podstawowego przymiotnika purus, -i. Por.: purenti 1. „czynić puszystym”: P. ziemię, międzyrzędzia. 2. „czynić napuszonym, czesać, splątywać”: P. włosy, pościel; purus, ~i 1. „rozgałęziony, porowaty”: P. śnieg. ~i ziemia, chleb. P. ciasto. 2. „puszysty, napuszony”: ~a głowa. ~a poduszka. Puszyste chmury (DŽ7). W pierwszym przypadku puriklis jest nazwą dodatku do żywności, w drugim – środka kosmetycznego. Przykłady użycia: 1. „do ciasta dodaje się naturalny lub syntetyczny dodatek do żywności, aby wypiek był bardziej puszysty”: Skoro już nie wyrosło, to nic się nie da zrobić. Możliwe błędy: nieogrzany piekarnik, niedodanie puriklių albo ich zużycie i nieskuteczność, zbyt intensywne wymieszanie ciasta. forellesreceptai.lt. Spulchniacze biochemiczne – drożdże. Spulchniacze chemiczne – soda oczyszczona i węglan amonu. Odżywianie. Jakie świństwo jemy i chorujemy, ponieważ nie da się znaleźć żywności bez E, spulchniaczy, stabilizatorów, „ulepszaczy” smaku i zapachu albo jest ona potwornie droga. sirvinta.net. 2. „kosmetyk przeznaczony do nadania włosom większej puszystości”: A wracając do szamponów, balsamów i spulchniaczy, to wszystkie szampony Avon są naprawdę niezłe, tylko że, jak już pisałam, od sprayu zwiększającego objętość łuszczy mi się skóra głowy [...]. zebra.15min.lt. Puder do włosów służy do unoszenia włosów u nasady. Środek szczególnie nadaje się do włosów cienkich i zniszczonych. Jest to pianka o płynnej konsystencji, która pokrywa włos cienką, przezroczystą warstwą, chroniąc w ten sposób włosy przed wilgocią, utrwala fryzurę oraz nadaje włosom objętość. divalis.net. Jeśli chcesz, aby włosy były jeszcze bardziej puszyste, umyte szamponem włosy spryskaj preparatem „Condition Naturel”, którego nie trzeba spłukiwać. Zdrowy człowiek. Kolejnym argumentem przemawiającym za wyodrębnieniem dwóch leksemów puriklis jest ich odmienna łączliwość semantyczna. W pierwszym przypadku puriklis (dodatek do żywności) dodaje się do jedzenia, w drugim (kosmetyk) – zwykle się go rozpyla, można go spłukać albo nie trzeba go spłukiwać. Od pierwszej być może się tyje, przybiera na wadze, ona tuczy; użycie drugiego leksemu z tymi czasownikami jest trudne do wyobrażenia. Pierwszy, ujmując rzecz szerzej, należy do tej samej leksykalnej grupy semantycznej co różne nazwy przypraw, drugi zaś pod względem semantycznym może być wiązany z nazwami środków do pielęgnacji włosów: szampon, balsam, odżywka itp. Z tych samych przyczyn rozróżnia się także dwa leksemy rūgštiklis, które opierają się na różnych znaczeniach czasownika podstawowego rūgštinti (ten ostatni z kolei również jest polisemiczny ze względu na opozycję słowotwórczą wobec różnych znaczeń podstawowego przymiotnika rūgštus, -i). Por.: rūgštinti 1. „czynić o kwaśnym, bardziej kwaśnym smaku”. 2. agr. „czynić kwaśnym”: Saletra amonowa 4 Tego znaczenia czasownika gaivinti nie podają DŽ7 i LKŽe. tus į vieną” (LKŽe)); 2. „urządzenie do zagłuszania 5 Plg. DŽ7 maišiklis 1. „medžiagos ar kelių medžiagų maišymo įrankis“ (: maišyti 2. „dėti kartu, jungti įvairius daiksygnałów, częstotliwości itp.“ (: maišyti 14. „przeszkadzać, utrudniać (LKŽe)). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Systemowość definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis | 16 L a ug a li en ė G., M i ro na it ė M. 2008: Słownik dydaktyczny angielsko-litewski i litewsko-angielski terminów wojskowych. Wydanie eksperymentalne, Wilno: Akademia Wojskowa im. generała Jonasa Žemaitisa Republiki Litewskiej. Dostęp w internecie: lka.freshmedia.lt/download/1302/zodynas.pdf (dostęp: 2014 08 25). LKŽe 2008: Słownik języka litewskiego 1–20 (wersja elektroniczna). Red. naczelny G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: www.lkz.lt (dostęp: luty–wrzesień 2014 r.). ND: Baza danych neologizmów języka litewskiego. Opracowała R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: http://naujazodziai.lki.lt/ Index.asp?zodis=&kodas=0 (dostęp: 2014 r. luty–wrzesień. ). P u ki e nė M., Ru kš te li en ė J. 2003: Wojskowy słownik francusko-litewski. Wydanie eksperymentalne, Akademia Wojskowa Litwy im. generała Jonasa Žemaitisa. Dostęp online: www.lka.lt/.../karinis%20prancuzu-lietuviu%20kalbu%20zodynas_2003.pdf (dostęp 2014 08 25). Przykładów użycia szukano za pomocą wyszukiwarki internetowej Google. LITERATŪRA DLKG 1996: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Red. V. Ambrazas. 2 leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Girčienė J. 2000: Naujųjų skolinių atitikmenys – naujadarai. – Acta Linguistica Lithuanica 42, 33–57. Girčienė J. 2003: Žodžio reikšmė leksikologijos ir žodžių darybos požiūriu. – Žmogus ir žodis 1, 21–29. Prieiga internete: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/get/LT-LDB-0001:J.04~2003~ 1367159665964/DS.002.0.01.ARTIC. Jakaitienė E. 2009: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universitetas. Keinys S. 1975: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Lietuvių kalbotyros klausimai 16: Lietuvių terminologija, Vilnius, 7–56. Keinys S. 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. LKG 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1. Vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. Miliūnaitė R. 2012: Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. – Gimtoji kalba 6, 3–11. Prieiga internete: http://www.kalbosnamai.lt/images/dokumentai/mili%C5%ABnait%C4%97_nauja%C5% BEod%C5%BEi%C5%B3%20duomenynas_gk.pdf. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas. Кубрякова Е. 1972: Словообразование. – Общее языкознание. Внутренняя структура языка. Москва: Просвещение, 344–393. Кубрякова Е. 1981: Типы языковых значений: семантика производного слова, Москва: Наука. Otrzymano 2014 09 23 BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. Priesagos -iklis naujadarų apibrėžčių sistemiškumas | 17 THE SYSTEMATICITY OF THE DEFINITIONS O NEOLOGIZMACH Z SUFIKSEM –IKLIS Streszczenie Ostatnio utworzono i nadal tworzy się wiele nowych derywatów z przyrostkiem –iklis, oznaczającym narzędzia, np. dažiklis, ploviklis, puriklis, kvėpiklis itp. Ich definicje tworzy się z myślą o systematyczności, która jest konieczna, aby zamieszczać je w słownikach, na przykład. Zauważono, że w niektórych przypadkach neologizmy rozpatrywanej leksykalno-semantycznej grupy mają znaczenia swoiste, podczas gdy w innych ich znaczenie leksykalne pokrywa się ze znaczeniem derywacyjnym, a zatem leksem można zdefiniować stosunkowo szeroko – jako narzędzie służące do wykonywania czynności wyrażonej przez czasownik bazowy. Zależy to od semantyki czasowników bazowych (oraz słów bazowych poprzednich etapów derywacji), rozwoju semantycznego samego neologizmu, kształtowania się jego znaczeń i ich struktury, powiązania poszczególnych leksemów z różnymi znaczeniami słowa bazowego lub rozwoju znaczeń neologizmu jednych z drugich itd. Ponadto przy definiowaniu pojedynczego neologizmu nie należy pomijać pozostałych słów odpowiedniej grupy semantycznej ani ich wzajemnych relacji. Na przykład w informacjach uzupełniających podanych w Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (Słownik współczesnego języka litewskiego) dažiklis (‘barwnik’) definiuje się jako ‘medžiaga, naudojama dažymui’ (‘materiał używany do barwienia’). Barwniki są zwykle stosowane w przemyśle spożywczym, a także w chemii, włókiennictwie, kosmetyce i poligrafii. Jak dotąd prawdopodobnie nie ma jednak powodu, aby w słownikach rozróżniać poszczególne znaczenia tego słowa według dziedzin zastosowania, ponieważ wszystkie one odnoszą się do tego samego znaczenia czasownika dažyti (‘barwić’) – ‘spalvinti mirkant dažuose ar tepant dažais’ (‘barwić przez zanurzanie w barwniku lub pokrywanie barwnikiem’). Dažiklis nie jest jeszcze dostatecznie zleksykalizowany, jego znaczenie leksykalne praktycznie pokrywa się z derywacyjnym, tzn. dažiklis z łatwością oznacza dowolny przyrząd (materiał) do barwienia czegokolwiek. Jako odrębny leksem, a przynajmniej jako odcień znaczeniowy, można wyróżnić jedynie nazwę dodatku do żywności. Nazwy dodatków do żywności, tworzące podgrupę tej leksykalno-semantycznej grupy, są formowane za pomocą sufiksu -iklis w sposób systematyczny – ten typ słowotwórstwa obejmuje znaczną część takich nazw. W ten sposób można by je przedstawiać w słownikach w sposób bardziej systematyczny, tzn. w przypadku słów polisemicznych nazwy dodatków do żywności można by wyróżniać jako odrębne leksemy (jeśli wynika to ze struktury semantycznej czasownika bazowego) albo przynajmniej jako odcienie jednego znaczenia (jeśli wszystkie leksemy opierają się na tym samym znaczeniu czasownika bazowego). Z drugiej strony dość często pojedynczy derywat z przyrostkiem -iklis jest używany do oznaczania wielu realiów, a sformułowanie odrębnej definicji dla każdego z nich oznaczałoby nadmierną fragmentację struktury common system (for instance, presenting polishers (blizgikliai) of leather articles (especially shoes), semantycznej neologizmu, a także stworzenie zbyt skomplikowanego artykułu słownikowego, niezgodnego z ujmowaniem dań, mebli, podłogi, samochodów, włosów, sierści, liści roślin, barwnika itd. jako różnych leksemów), nie wspominając o tym, że ten neologizm jest używany do oznaczania stale zmieniających się realiów, jego aktualne znaczenie leksykalne zasadniczo jest równe znaczeniu derywacyjnemu, a słowo jest tworzone na nowo w miarę potrzeby. W artykule analizuje się objaśnienia i prezentację derywatów z sufiksem -iklis oznaczających narzędzia (przyrządy), zawarte w Dabartinės lietuvių kalbos žodynas; wybrano grupę neologizmów z wymienionym sufiksem, analizowaną na podstawie Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas (Bazy danych neologizmów języka litewskiego). Interesująca jest relacja między znaczeniami derywacyjnymi a leksykalnymi w definicjach leksykograficznych wybranych derywatów. Omówiono kryteria KEYWORDS: neologism, derivate, nomina instrumenti, lexeme, semantic structure, derivational bardziej systemowej definicji derywatów rozpatrywanej grupy leksykalno-semantycznej w słownikach, bazach danych leksykalnych i podobnych opracowaniach. znaczenie, znaczenie leksykalne. DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius daming[email protected]