Estų kalbos politikos gairės: strateginis planas ir jo įgyvendinimas

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 BIRUTĖ KLAAS-LANG Uniwersytet w Tartu WYTYCZNE POLITYKI JĘZYKA ESTOŃSKIEGO: PLAN STRATEGICZNY I JEGO WDRAŻANIE SŁOWA KLUCZOWE: język estoński, polityka językowa, ciągłość języka. WPROWADZENIE Używanie języka estońskiego we wszystkich dziedzinach stosowania języka ogólnego jest dla współczesnego Estończyka tak zwyczajne, oczywiste, być może nawet wieczne, że nie zawsze myśli się o jego ochronie i pielęgnowaniu. W ciągu ostatnich stu lat sytuacja języka estońskiego nigdy dotąd nie była tak dobra jak obecnie. Językiem estońskim jako ojczystym mówi nieco ponad milion mieszkańców; spośród 7 000 języków świata pod względem liczby użytkowników należy on do 300 języków mających najwięcej użytkowników. Ponadto w Estonii szybko poprawiają się umiejętności posługiwania się językiem estońskim jako drugim językiem. Każdego roku na trzydziestu uniwersytetach na świecie około tysiąca studentów uczy się poznawać język i kulturę estońską. Na świecie istnieje około stu języków, w których można uzyskać pełne wykształcenie uniwersyteckie, a język estoński jest jednym z nich. Niewątpliwie jednym z największych osiągnięć w ciągu pierwszych 100 lat istnienia Republiki Estońskiej jest możliwość uzyskania wyższego wykształcenia w języku ojczystym. Język estoński jest jednym z pięćdziesięciu najbardziej zaawansowanych technologicznie języków świata. Język estoński jest chroniony przez Konstytucję i Ustawę o języku, jest także oficjalnym językiem Unii Europejskiej, posiadającym wszystkie związane z tym prawa i obowiązki. Ponadto pielęgnuje się nie tylko język standardowy, lecz także interesuje się wszystkimi odmianami języka estońskiego, zwłaszcza regionalnymi. W artykule dokonano przeglądu estońskiego środowiska socjolingwistycznego i prawnego otoczenia języka estońskiego oraz przeanalizowano, w jaki sposób Estonia poprzez strategiczne planowanie językowe przyczyniła się do badań, rozwoju i ciągłości języka estońskiego. 1. SOCJOLINGWISTYCZNE ŚRODOWISKO ESTONII Według danych Estońskiego Urzędu Statystycznego w 2016 r. w Estonii było 1,313 miliona BIRUTĖ KLAAS-LANG. Wytyczne polityki języka estońskiego: plan strategiczny i jego realizacja | 2 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 mieszkańców. Pod względem liczby ludności Estonia jest jednym z najmniejszych państw Europy, 1 aż 14 razy odbiega od wskaźnika tak zwanej przeciętnej w Unii Europejskiej. W przeprowadzonym w 2011 r. spisie ludności mieszkańcy Estonii to Estończycy (889 770), 24,8 proc. – Rosjanie (321 198), a 1,7 ir būstų surašymo duomenimis 2 , Estijoje gyvena 192-ų tautybių atstovai: 68,7 proc. nuolatinių proc. – Ukraińcy (22 302). mniej niż 100, w całej Estonii jest ich 37. W porównaniu z danymi spisu z 2000 Baltarusių (12 419) ir suomių (7 423) yra mažiau nei 1 proc. Tautybių, kurių atstovų yra daugiau r. liczba Estończyków wzrosła o 1 proc., natomiast liczba Rosjan zmniejszyła się dokładnie o tyle 3 samo. Liczba ludności z powodu emigracji i niskiego wskaźnika urodzeń zmniejsza się od 1989 r., szczególnie zmniejsza się liczba osób posługujących się innymi językami (Eesti inimarengu aruanne 2007: 48). Jednak w ciągu ostatnich dwóch lat stosunek emigracji do imigracji w Estonii wyrównał się, a w 2015 r. imigracja po raz pierwszy przewyższyła emigrację: w 2015 r. do Estonii przybyło 15 413 osób, z Estonii wyjechały 13 003 osoby, tzn. imigracja zrównoważyła spadek liczby ludności spowodowany ujemnym przyrostem naturalnym. 4 W Estonii jako językami ojczystymi posługuje się 157 językami. W ciągu dziesięciu lat Estonia stała się jeszcze bardziej wielojęzyczna: według danych z poprzedniego spisu ludności jako językami ojczystymi posługiwano się 109 językami. Najczęściej jako językami ojczystymi posługuje się językiem estońskim (886 859 – 68,5 proc.), rosyjskim 5 (383 062 – 29,6 proc.) i ukraińskim (8012 – 0,6 proc.). W ostatnich latach znajomość języka estońskiego wśród mieszkańców Estonii posługujących się innymi językami zaczęła stale się poprawiać. Wyniki dotychczas przeprowadzonych badań pokazują, że odsetek osób posługujących się innymi językami w wieku 15–74 lat, które twierdzą, że znają język estoński aktywnie lub przynajmniej biernie, 6 wzrósł z 34 proc. (1997) i 40 proc. (2007) do 85 proc. (2016). Również monitoring estońskiego programu integracji „Realizacja celów wizji programu integracji Estonii na lata 2008–2013 w latach 2008–2009”, przeprowadzony w 2010 r. przez grupę badawczą profesora Uniwersytetu Tallińskiego Raivo Vettika, pokazuje, że w ostatnich latach znajomość języka estońskiego wśród osób rosyjskojęzycznych, według ich własnej oceny, znacznie się poprawiła (LK monitooring 2010). Jednak analiza danych statystycznych pokazuje, że w Estonii nadal wiele osób, 1 Eesti Statistikaamet [Estoński Urząd Statystyczny], dostęp w Internecie: http://www.stat.ee/72428. 2 Eesti Statistikaamet [Estoński Urząd Statystyczny], dostęp w Internecie: http://www.stat.ee/64309?parent_id=32784. 3 Eesti Statistikaamet [Estoński Urząd Statystyczny], dostęp w Internecie: http://www.stat.ee/64628?parent_id=32784. 4 Eesti Statistikaamet [Estoński Urząd Statystyczny], dostęp w Internecie: http://www.stat.ee/277525. 5 Eesti Statistikaamet [Estijos statistikos departamentas], prieiga internete: http://www.stat.ee/64309?parent_id=32784. 6 Eesti Kultuuriministeerium [Estijos kultūros ministerija], prieiga internete: http://www.kul.ee/sites/kulminn/files/6_faktileht_a4_keelteoskus.pdf. BIRUTĖ KLAAS-LANG. Wytyczne polityki języka estońskiego: plan strategiczny i jego BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wdrażanie | 3 nieznających języka urzędowego na poziomie niezbędnym w życiu społecznym i zawodowym. 2. KRYTERIA ŻYWOTNOŚCI JĘZYKA I JĘZYK ESTOŃSKI Język estoński znalazł się w zupełnie nowym środowisku socjolingwistycznym, charakteryzującym się globalizacją i wielojęzycznością w społeczeństwie, szkole i rodzinie oraz rozwojem technologii. Oznacza to, że trzeba pogodzić się z sytuacją, w której obok każdego z nas słyszy się dwa, trzy lub więcej języków. Estończyk wielojęzyczny to reguła, a nie wyjątek. Wielojęzyczność jednostki i państwa jest wielkim bogactwem, które należy chronić i wspierać. Jak jednak w takiej nowej sytuacji zapewnić przetrwanie i rozwój języka estońskiego? Rozważając pojęcie żywotności języka i jego kryteria, naukowcy mieli na myśli przede wszystkim małe i ginące języki. Na przykład w latach 2002–2003 UNESCO poprosiło międzynarodową grupę językoznawców o przygotowanie dokumentu, na podstawie którego można byłoby ocenić żywotność języka i który pomógłby kształtować politykę językową, określać potrzeby językowe oraz odpowiednie środki ochrony. W tym celu grupa ekspertów ds. języków zagrożonych przygotowała wytyczne koncepcyjne. W dokumencie zatytułowanym „Żywotność języka i zagrożenie jego wymarciem” przedstawiono dziewięć kryteriów (Brenzinger i in. 2003): 1) przekazywanie języka z pokolenia na pokolenie, 2) bezwzględna liczba osób mówiących danym językiem, 3) stosunek liczby osób mówiących danym językiem do całkowitej liczby ludności, 4) zmiana zakresu użycia języka, 5) reakcja na nowe dziedziny i środki przekazu, 6) dostępność środków do nauki języka i poziom alfabetyzacji, 7) stosunek i polityka rządu oraz instytucji, 8) stosunek członków społeczności do własnego języka, 9) rodzaj i jakość dokumentacji. Zgodnie z definicjami socjolingwistycznymi język estoński, którym jako językiem ojczystym posługuje się nieco ponad milion użytkowników, nie należy do grupy języków zagrożonych wymarciem, ponieważ ma status języka państwowego, jest używany we wszystkich dziedzinach życia społecznego — od języka codziennego i biznesowego po język nauki — jest głównym językiem nauczania na wszystkich poziomach edukacji, od szkoły podstawowej po studia doktoranckie, jest używany zarówno w domu, jak i w przestrzeni elektronicznej, a liczba jego użytkowników wzrasta. Niemniej jednak we Pastaraisiais metais ypač susidomėta tyrimais ir prognozėmis, kaip globalizacija, atvira ir współczesnym globalnym świecie należy szczególnie dbać o żywotność języka nawet w przypadku, gdy ma on ponad milion użytkowników (por. Crystal 2000). mobilny rynek pracy, a także otwarta i dynamiczna przestrzeń edukacyjna mogą wpływać na języki, które na podstawie wcześniej wymienionych kryteriów uznaje się za socjolingwistycznie trwałe języki. Języki państwowe BIRUTĖ KLAAS-LANG. Wytyczne estońskiej polityki językowej: plan strategiczny i jego wdrażanie | 4 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 status i infrastruktura wspierająca język niekoniecznie zapewniają trwałość języka, ponieważ język angielski jest coraz częściej używany w dziedzinach edukacji, handlu i gospodarki, a przepływy migracyjne doprowadziły do pojawienia się w społeczeństwie zwiększonej różnorodności (ang. super-diversity) (Vertovec 2007, 2010). Powszechnie uznaje się potencjalny wpływ światowego języka angielskiego na trwałość języków mniejszości (Skutnabb-Kangas 2000; Phillipson 2003, 2009; Hagege 2006; Canagarajah 2007, Klaas-Lang, Metslang 2015, Klaas-Lang 2016), rozpoczęto niemało opartych na badaniach naukowych programów państwowych (na przykład w Szwecji, Estonii i Finlandii), których celem jest zapewnienie funkcjonowania języka państwowego we wszystkich dziedzinach życia (Mål i mun 2002; EKAS 2004; Hakulinen i in. 2009; EKA 2011). W związku z tym należało rozszerzyć zakres ochrony języków mniejszości o podejście dotyczące trwałości języka, obejmujące interakcje języków światowych, państwowych i mniejszościowych we współczesnym społeczeństwie informacyjnym (Ehala 2010, Soler-Carbonell 2012, Ehala i in. 2014). 3. DOKUMENTY USTANAWIAJĄCE STATUS PAŃSTWOWEGO JĘZYKA ESTOŃSKIEGO Aby język mógł pomyślnie funkcjonować, należy zapewnić i uregulować jego przestrzeń prawną. W Estonii język estoński jest językiem państwowym na mocy Ustawy o języku z 1989 r. i jej późniejszych redakcji. Należy zwrócić uwagę na to, że pierwsza Ustawa o języku została przyjęta jeszcze przed przywróceniem przez Estonię niepodległości i nosiła wówczas nazwę Ustawy o języku Estońskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, której artykuł 60 stanowił: „Językiem państwowym Estońskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej jest język estoński. W Estonii, ojczystej ziemi Estończyków, państwo otacza język estoński szczególną uwagą i ochroną. Nadanie językowi estońskiemu statusu języka państwowego jest trwałą podstawą przetrwania i rozwoju narodu estońskiego oraz jego kultury” (Keeleseadus 1989). 23 lutego 2011 r. Parlament Estonii przyjął znowelizowaną Ustawę o języku, której celem (podobnie jak wcześniejszej Ustawy o języku i jej poprawek) jest „rozwijanie, zachowanie i ochrona języka estońskiego, a także zapewnienie, aby język estoński był głównym językiem komunikacji we wszystkich dziedzinach życia publicznego” (EV Keeleseadus 2011: 1.pt, §1). W nowej Ustawie o języku ustanowiono również, że „językiem państwowym Estonii jest język estoński” (EV Keeleseadus 2011: 2.pt, §3, lõige (1)). Prawną ochronę języka estońskiego zagwarantowano także w Konstytucji Republiki Estońskiej (EV Põhiseadus 2011), w której stwierdza się, że państwo ma zapewnić przetrwanie narodu estońskiego, języka i kultury przez wieki: w szóstym artykule Konstytucji ustanowiono, że językiem państwowym jest język estoński. Obowiązkiem państwa jest zapewnienie każdej osobie prawa do zdobywania wykształcenia w języku estońskim (37 BIRUTĖ KLAAS-LANG. Wytyczne estońskiej polityki językowej: plan strategiczny i jego realizacja | BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 art. 5), prawa każdej osoby do załatwiania spraw i komunikowania się z instytucjami państwowymi w języku estońskim (art. 51), załatwiania spraw w urzędach państwowych i samorządach w języku estońskim (art. 52). Niestety, jak dotąd nie można stwierdzić, że język estoński jako język państwowy sprawnie funkcjonuje we wszystkich regionach Estonii i we wszystkich dziedzinach życia, zarówno jeśli chodzi o załatwianie spraw i informowanie konsumentów, jak i język kampanii wyborczych oraz umiejętności językowe w zakresie estońskiego wybieranych przedstawicieli narodu lub najwyższych urzędników samorządowych. W celu zapewnienia praw ustanowionych w 7 aktach prawnych państwo za pośrednictwem Inspekcji Językowej przede wszystkim dba o ochronę języka. 4. STRATEGICZNY PLAN ROZWOJU JĘZYKA ESTOŃSKIEGO I NADZÓR NAD JEGO WDRAŻANIEM Przy opracowywaniu strategicznego planu rozwoju języka największą uwagę należy poświęcić trzem najważniejszym aspektom języka: statusowi języka, strukturze języka (systemowi językowemu i użyciu języka) oraz nauczaniu języka (Stewart 1968; Wiley 2003; Mansoor 2005; Ferguson 2006 itd.). Krajowe akty prawne i świadome kształtowanie wizerunku pomagają zapewnić językowi odpowiedni status, świadomy i naukowy rozwój struktury języka gwarantuje możliwość używania języka jako elastycznego i nowoczesnego środka we wszystkich możliwych dziedzinach życia, zapewnia jednolity język ogólny oraz techniczne wsparcie języka w środowisku elektronicznym. Bardzo ważne jest również dbanie o język jako zasób, ponieważ na uporządkowanym języku ogólnym opierają się język administracyjny, język nauczania, język nauki, język informacji publicznej i inne odmiany użycia języka, które są niezbędnymi warunkami funkcjonowania społeczeństwa i państwa. Trzeci obszar strategicznego planowania językowego – nauczanie języka – zapewnia przekazywanie języka (właśnie języka ogólnego, tj. jednolitego, unormowanego wariantu języka) z pokolenia na pokolenie. Status języka estońskiego jako języka urzędowego Unii Europejskiej stawia znacznie większe wymagania wobec rozwoju i nauczania języka estońskiego. Państwo estońskie już od 18 lat zajmuje się strategicznym planowaniem językowym. Uchwałą z dnia 21 kwietnia 1998 r. rząd zobowiązał Ministerstwo Edukacji (obecnie Ministerstwo Edukacji i Nauki) do opracowania strategii rozwoju języka estońskiego. W 2000 r. zarządzeniem ministra edukacji utworzono Komitet Organizacyjny Europejskiego Roku Języków w Estonii (później 8 przekształcony w Radę Języka Estońskiego), którego jednym z zadań 7 Eesti Keeleinspektsioon [Inspekcja Języka Estońskiego], dostęp w internecie: http://www.keeleinsp.ee/?lang=1. 8 Autorka artykułu jest przewodniczącą Rady Języka Estońskiego od 2005 r. BIRUTĖ KLAAS-LANG. Estų kalbos politikos gairės: strateginis planas ir jo įgyvendinimas | 6 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i opracować wspomnianą strategię. „Rada Języka Estońskiego doradza Rządowi Republiki Estońskiej w kwestiach tworzenia i wdrażania polityki językowej” (EV Keeleseadus 2011: 2.pt, § 7). 5 sierpnia 2004 r. Rząd Republiki Estońskiej zatwierdził Strategię rozwoju języka estońskiego na lata 2004−2010 (est. EKAS), a 11 listopada 2010 r. – kontynuację wcześniejszego planu strategicznego – Strategiczny plan rozwoju języka estońskiego na lata 2011–2017 (est. EKA) oraz plan jego wdrażania, opracowany przez Ministerstwo Edukacji i Nauki we współpracy z Radą Języka Estońskiego. Pierwszy plan rozwoju języka został przetłumaczony na język angielski, rosyjski, fiński i węgierski. Drukowana i elektroniczna wersja obecnego planu rozwoju jest dostępna w 9 językach estońskim i angielskim. Przed przyjęciem dokumentu strategicznego przeprowadzono badania struktury języka, jego statusu, sytuacji prawnej, edukacji, badań, języków regionalnych i rozwoju technologii językowych, przeanalizowano działalność społeczeństwa wielojęzycznego itp. Bez wątpienia tak wszechstronne badanie języka estońskiego było pierwszym w historii naszego języka. Można również stwierdzić, że przygotowany w 2004 r. strategiczny plan rozwoju, mimo jego obiektywnych i subiektywnych wad, stanowił szczególnie ważne wytyczne rozwoju języka estońskiego. W niniejszej strategii rozwoju języka estońskiego państwo estońskie sformułowało swoje jasne cele oraz plan konkretnych działań na rzecz rozwoju języka. W planach rozwoju z 2004 r. i 2011 r. analizowane są wszystkie najważniejsze obszary języka estońskiego: kształtowanie języka estońskiego, badania i zasoby języka estońskiego, techniczne wsparcie języka, kształcenie ogólne w języku estońskim, język estoński w ogólnym systemie edukacji w innych językach, umiejętności języka estońskiego uczniów szkół zawodowych, język nauki i szkolnictwa wyższego, regionalne odmiany języka estońskiego, język estoński za granicą, używanie języka przez osoby o specjalnych potrzebach językowych, język estoński w kontekście innych języków i reprezentowanie go na szczeblu międzynarodowym, nadzór nad przestrzeganiem ustawy językowej oraz informowanie w kwestiach językowych. W 2011 r. rząd zatwierdził skład Rady Języka Estońskiego. Radę tworzą językoznawcy, przedstawiciele ministerstw, departamentów i związków twórczych, politycy itp. A zatem jest to kuriai svarbi gera estų kalbos padėtis, o ir kiekvieno jos nario indėlis – ne tik profesionalios bardzo szeroka grupa, [obejmująca] wiedzę (niekoniecznie lingwistyczną), ale także wrażliwość społeczną w kwestiach językowych. W przeciwieństwie do Państwowej Komisji Języka 9 Eesti Haridusja Teadusministeerium [Estijos švietimo ir mokslo ministerija], prieiga internete: Litewskiego Estońska Rada Języka nie zajmuje się regulacją języka. Języka https://www.hm.ee/sites/default/files/eestikeelearengukavainglise.indd_.pdf. BIRUTĖ KLAAS-LANG. Wytyczne estońskiej polityki językowej: plan strategiczny i jego BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wdrażanie | 7 normalizacją w Estonii zajmuje się Towarzystwo Języka Ojczystego. 10 Działalność Estońskiej Rady Języka obejmuje wyłącznie politykę językową. Rada Języka, współpracując z Ministerstwem Edukacji i Nauki, co dwa lata przedstawia rządowi przeglądy sytuacji języka estońskiego oraz realizacji planu rozwoju języka estońskiego i innych strategicznych planów językowych. Od dzisiejszych dokumentów strategicznych, a przede wszystkim – wynikających z nich planów działań – oczekuje się, że w stosunkowo krótkim czasie zostaną osiągnięte rezultaty, które można ocenić i które powinny podnieść daną dziedzinę lub organizację na wyższy poziom. Planując strategię rozwoju języka, trudno jest przedstawić takie wskaźniki, które umożliwiałyby ocenę, a w skali globalizacji za krok naprzód języka estońskiego można uznać zachowanie dotychczasowych pozycji (zwłaszcza mając na względzie wpływ języka angielskiego). Zarówno w planie rozwoju, jak i w sprawozdaniach okresowych dla każdego działania przewidziano określony wskaźnik, który powinien wskazywać postęp w konkretnej dziedzinie używania danego języka. Jednakże wskaźniki te należałoby oceniać krytycznie. Nie wszystko, co ważne, można zmierzyć. To zaś, co można zmierzyć, niekoniecznie jest ważne. Oczywiście do realizacji działań przewidzianych i uzgodnionych w strategicznych planach rozwoju potrzebne są określone środki. Dlatego bardzo ważne jest, aby plany rozwoju były skoordynowane z planowaniem budżetu państwa. Związek między finansowaniem dziedziny języka a planami rozwoju jest dość oczywisty: zarówno poprzedni, jak i obecnie obowiązujący plan rozwoju stanowi podstawę planowania budżetu Ministerstwa Edukacji i Nauki przeznaczonego na dziedzinę języka. Działania przewidziane na rzecz rozwoju języka estońskiego są finansowane z budżetów państwa i samorządów lokalnych, uniwersytetów i instytucji naukowych, programów państwowych, różnych funduszy, dotacji, specjalnych środków budżetowych i różnych agencji. Konkretny budżet rozwoju na lata 2011–2017 wynosi 61 milionów euro; budżet obejmuje również odrębnie finansowane programy państwowe (zob. stronę internetową Ministerstwa Edukacji i Nauki: 11  opracowanie i wydawanie podręczników szkolnictwa wyższego w języku estońskim (2008–2012; obecnie realizowany program 2013–2017); opracowano lub przetłumaczono ponad 50 podręczników z różnych dziedzin;  wspieranie terminologii estońskiej (2008–2012, 2013–2017);  technologie językowe (2006–2010, 2011–2017); 10 Towarzystwo Języka Ojczystego [Towarzystwo Języka Rodzimego], dostęp w internecie: http://www.emakeeleselts.ee/yritused/ES_english.pdf. 11 Eesti Haridusja Teadusministeerium [Estijos švietimo ir mokslo ministerija], prieiga internete: https://htm.ee/et. BIRUTĖ KLAAS-LANG. Wytyczne estońskiej polityki językowej: plan strategiczny i jego realizacja | 8  BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pamięć języka i kultury estońskiej (2009–2013, 2014–2018); wspierane są badania naukowe nad językiem estońskim. Priorytetem nowego programu jest wspieranie wydawania monografii; Realizacja planu  Estų kalbos ir kultūros akademinių studijų užsienyje programa (2005–2010, 2011–2017). rozwoju języka estońskiego na lata 2011–2017 zostanie podsumowana pod koniec 2017 r., jednak sprawozdania okresowe wykazały, że ogólnie cele w dziedzinie języka są pomyślnie realizowane. Zrealizowano zadania przewidziane dla wszystkich środków, rozwiązano kilka konkretnych problemów: wydano kilka ważnych słowników, zaczęto stosować programy z zakresu stosowanych technologii językowych, w ciągu ostatnich dwóch lat grono naukowców zajmujących się językoznawstwem ogólnym i językami pokrewnymi na uniwersytetach w Tartu i Tallinie powiększyło się o 20 nowych doktorów, uczniowie są licznie włączani w masowe wydarzenia poświęcone językowi; zanurzenie w języku (ang. language immersion, est. keelekümblus), zintegrowane nauczanie przedmiotowe i językowe stają się coraz popularniejszymi formami nauczania w szkołach Estonii, w których używa się innych języków, znacznie wzrosła liczba publikacji naukowych wysokiego poziomu zamieszczających artykuły w języku estońskim, egzaminy z języka estońskiego na różnych poziomach zaczęto przeprowadzać w innych krajach, najważniejsze słowniki języka estońskiego można znaleźć w internecie, opracowano internetowy słownik estońskiego języka migowego i języka estońskiego, państwowy egzamin z języka obcego dla maturzystów stał się obowiązkowy itd. Mimo to, obok tego, co osiągnięto, nadal istnieją dziedziny i zadania, których w ciągu tych lat nie zrealizowano, a mianowicie: zawód nauczyciela języka estońskiego cieszy się niewystarczającym zainteresowaniem, w niektórych, głównie rosyjskojęzycznych regionach, zwłaszcza w okręgu Virumaa Wschodnia, motywacja uczniów do nauki języka estońskiego jest niska, możliwości używania języka estońskiego w życiu codziennym są niewielkie, umiejętności języka estońskiego uczniów kształcących się w języku rosyjskim są dość słabe, nierzadko młodzi specjaliści, którzy zdobyli wykształcenie w danym zawodzie, nie potrafią wykonywać swoich zadań zawodowych w estońskim środowisku pracy. W szkolnictwie wyższym przybywa studiów w języku angielskim, przez co język estoński w niektórych dziedzinach traci rolę języka nauczania i nauki. Pomimo wysiłków zarówno na szczeblu państwowym, jak i lokalnym, gwary nadal wycofują się z codziennego użycia, specjalistów języka migowego (w tym tłumaczy języka migowego) nie wystarcza do zainicjowania i realizacji wszystkich niezbędnych działań, zmniejszyła się liczba miejsc nauczania języka i kultury estońskiej na zagranicznych uniwersytetach, z powodu niedoborów finansowych opóźnia się tworzenie dostępności aplikacji językowych technologii, do rozwiązania kilku językowych aspektów aktów prawnych potrzebna jest wola polityczna. BIRUTĖ KLAAS-LANG. Wytyczne polityki języka estońskiego: plan strategiczny i jego realizacja | 9 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 5. PODSUMOWANIE Aby zachować język, potrzebne jest zapewniające jego ochronę otoczenie prawne, które ustanawiałoby, że skrawek ziemi na obrzeżach Europy jest rzeczywiście tym jedynym miejscem, privilegijuota. Norint išsaugoti kalbą, reikia ją perduoti iš kartos į kartą namie ir mokykloje. Bet gdzie język estoński powinien być najważniejszy – pragnienie i chęć użytkowników języka do używania języka estońskiego. Podejście i motywacja są ważnymi czynnikami skutecznego nauczania języków obcych. Podejście i motywacja użytkowników języka są niewątpliwie istotne dla przetrwania języka ojczystego. Język może się rozwijać i żyć bez strat, jeśli jest używany we wszystkich możliwych sytuacjach. Kontynuując używanie języka estońskiego, z pewnością nie możemy mówić o efektywności ekonomicznej. W wąskim sensie ekonomicznym język mający tak nieliczną grupę użytkowników nie może konkurować na równych prawach z „językami światowymi”. Aby język estoński był używany, trzeba się starać. Na podstawie doświadczeń strategicznego planowania języka estońskiego można ogólnie przedstawić twórcom planu rozwoju języka następujące wskazówki: 1. Aby wyznaczyć cele i zaplanować działania służące ich osiągnięciu, należy uzyskać dokładny obraz sytuacji języka we wszystkich dziedzinach jego użycia. 2. Wizje i cele muszą być oparte na konkretnych planach działania zatwierdzonych na szczeblu państwowym. Należy zapewnić finansowe wsparcie państwa na realizację wspomnianych planów działania. 3. Należy wyznaczyć konkretną osobę odpowiedzialną za cały plan rozwoju i za każde działanie. 4. Potrzebny jest stały nadzór – czy cele pozostają aktualne wraz z upływem czasu i zmianami zachodzącymi w społeczeństwie, czy działania w wystarczającym stopniu zapewniają osiągnięcie wyznaczonych celów itp. 5. Potrzeba informowania – podtrzymywać dyskusje na temat kwestii językowych, informować podatników, zapewniając w ten sposób zadowolenie społeczeństwa i ludzi z planowanych działań. BIBLIOGRAFIA B r e n z in g e r i in. 2003: Brenzinger M., Yamamoto A., Aikawa N., Koundiouba D., Minasyan A., Dwyer A., Grinevald C., Krauss M., Miyaoka O., Sakiyama O., Smeets R.,