Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ SEMĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego REALIZACJA ARGUMENTÓW DODATNICH PRZYMIOTNIKÓW ALELICZNYCH I ICH DERYWATÓW 1 SŁOWA KLUCZOWE: zorientowany na podmiot predykat aleliczny, przymiotnik, derywat przymiotnikowy, argument, konstrukcja wzajemna, realizacja morfosyntaktyczna. 1. WSTĘP Przymiotniki analogiškas, ekvivalentiškas, lygus, lygiagretus, panašus, proporcingas, tapatus, tapatingas, tolygus, simetriškas, sinonimiškas, statmenas itp. są leksykalnymi (inherentnymi) 2 wzajemnikami (ang. lexical reciprocal), czyli predykatami alelicznymi (ang. allelic predicate). Takimi predykatami 3 alelicznymi wyrażany jest wzajemny (ang. mutual) stosunek między co najmniej dwoma uczestnikami sytuacji – mutantami (ang. mutuant). Inherentnie wzajemny stosunek jest symetryczny, a takie predykaty są dwuwalentne. 4 Na przykład w konstrukcji reciprokalnej (ang. reciprocal construction) w zdaniu syn jest podobny do taty uczestnicy relacji wzajemnej (syn, tata) są wyrażani przez dwa walencyjne aktywanty przymiotnika podobny: mianownik podmiotu oraz konstrukcję przyimkową z przyimkiem do i biernikiem, pełniącą funkcję dopełnienia pośredniego. Martin Haspelmath (2007: 2091) twierdzi, że przeważa tendencja do wyrażania mutantów sytuacji wzajemnej (ang. mutual situation) jako jednego aktanta, tzn. typowo jako punkt odniesienia (ang. reference point) wybierani są wszyscy uczestniczący w sytuacji mutanci – ich całość, a nie któryś z nich. Wtedy obu predykatów alelicznych 1 Jestem szczerze wdzięczna głównej specjalistce Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – VLKK) Aiste Pangonytė za pytanie, które zwróciło moją uwagę na kwestie analizowane w artykule. Dziękuję również szanownym anonimowym recenzentom za cenne uwagi, które pomogły udoskonalić artykuł. 2 W artykule mowa jest o formach rodzaju męskiego i żeńskiego tych przymiotników. Tak zwany rodzaj nijaki pozostaje poza zakresem rozważań. 3 ,,Leksykalne predykaty wzajemności (zwane również predykatami alelicznymi) można zdefiniować jako predykaty, które same przez się wyrażają wzajemną konfigurację, bez koniecznego oznaczenia gramatycznego. Składają się one z semantycznie ograniczonego zbioru predykatów, których znaczenia zasadniczo należą do klasy działań i relacji społecznych („poślubić”, „kłócić się”, „przyjaciel”), relacji przestrzennych („przylegać do”, 'next to'), and relations of (non-)identity ('same as', 'different from', 'resemble')“ (Haspelmath 2007: 2090). 4 Szerzej o pojęciach mutant, wzgl. reciprokant (ang. mutuant resp. reciprocant), reciprokalny, wzgl. symetryczny, wzgl. wzajemny (ang. reciprocal resp. symmetric resp. mutual) oraz o ich zakresie zob. Haspelmath 2007. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie aktantów przymiotników pozytywnych i ich derywatów |2 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 aktanty w zdaniu są wyrażane przez liczbę mnogą rzeczownika lub zaimka pełniącą funkcję podmiotu albo daiktavardžiais ar įvardžiais, sujungtais sujungiamuoju jungtuku ir. Kaip matyti 1–2 sakiniuose, žmogus przez dwie formy, a mrówka, kobieta i mężczyzna – morfosyntaktycznie są jednakowo wyeksponowane 5 atliepiančiu subjektu; tiksliau kalbant, toks patientas sutampa (susilieja) su komparatyvu [Comp] 6 ir jį (ang. salience) – pełnią funkcję pacjensa [P], który można również rozumieć jako komparatyw [PComp] (por. zdania 1a–2a, w których oba aktanty przymiotnika są wyrażone jedną formą liczby mnogiej). Widać tu redukcję aktantów syntaktycznych (ang. valence-reduction): lygūs, panašūs są używane jako jednowalentne. Takie przypadki użycia nazywa się konstrukcjami całościowymi, czyli monadycznymi, 7 (wzajemnymi) (ang. simple construction; monadic construction). (1) Ponadto ważna jest dla niego harmonia człowieka i środowiska. Mówi: „Człowiek i mrówka są równi”. DLKT (1a) Są 8 równi. (2) Kobieta i mężczyzna: tak różni i podobni... Mówi się, że już rodząc się, przynosimy ze sobą przeznaczenie i sens istnienia na tej ziemi. DLKT (2a) Są 9 podobni. Jeden z uczestników wzajemnej relacji może być rozumiany jako podmiot komitatywny (towarzyszący) (zob. zdania 3–4). Taki komitatywny podmiot konstrukcji monadycznych, oznaczany przyimkiem su i narzędnikiem, zostaje zdegradowany (angl. lower) morfosyntaktycznie i pragmatycznie. W zdaniu 3 człowiek jest bardziej wyeksponowany morfosyntaktycznie i ważniejszy pragmatycznie, w zdaniu 4 – kobieta. Zgodność pod względem przypadka i liczby w zdaniach 3–4 wskazuje, że podmiot wyrażany przez konstrukcję z przyimkiem su (tak jak w zdaniach 1–2). (3) Žmogus su skruzdėle yra lygūs. (4) Kobieta i mężczyzna są podobni. 5 Pacjent [P] – funkcja odbiorcy oddziaływania czynności lub posiadacza stanu, właściwa zarówno istotom żywym, jak i przedmiotom nieożywionym, a także rzeczom abstrakcyjnym (okropności wojny [P] są wrogie ludzkiej naturze) (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 30). 6 Komparatyw [Comp] – funkcja standardu porównania, występująca obok pacjenta stanu i właściwa przedmiotowi, z którym coś się porównuje, do którego się upodabnia (syn jest podobny do ojca, tłumaczenie jest bliskie oryginałowi) (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 30). 7 ,,Konstrukcje proste to takie, w których oba wzajemne uczestniki są wyrażone przez podmiot“ (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 396). ,,Konstrukcja monadyczna, która grupuje uczestników relacji w frazie podmiotowej, tracąc przy tym frazę dopełnieniową“ (Hurst 2010: 290). 8 Por. konstrukcję monadyczną z czasownikiem przymiotnikowym: Chociaż współczesne pokolenie Meksykanów ,,europeizuje się“ – prawa kobiet i mężczyzn się zrównują, jednak ,,macho“ także teraz pozostaje ,,macho“. DLKT 9 Plg. monadinę konstrukciją su būdvardiniu veiksmažodžiu: Tėvo ir sūnaus balsai panašėjo, kol visai supanašėjo (cytowane za Sližienė 1998: 115). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie argumentów przymiotników alelicznych pozytywnych i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów |3 Z 1–4 zdań wynika, że pozycja jednego z dwóch argumentów omawianych przymiotników dwuwalentnych pozostaje „wolna“. Może ona zostać wypełniona przez nieobligatoryjny wzajemny wykładnik (ang. reciprocal markers), mający status wolnego członu: monosemantyczną anaforę wzajemną vienas su kitu, vienas į kitą, miejscownik tarpusavyje lub tarp savęs (por. zdania 5–7). Takie 10 koreferencyjne z mianownikiem podmiotu wykładniki relacji wzajemności, jak widać w zdaniach 8–9, mogą być konieczne, tzn. druga pozycja argumentu musi zostać wypełniona. Innymi słowy, w jednych przypadkach wykładniki wzajemne wyrażające, aktualizujące i uszczegóławiające relację wzajemności są używane jako modyfikatory (tzw. reduplikacja, czyli podwójne wyrażenie relacji wzajemności (ang. reduplication, double reciprocals)), w innych 11 – kaip valdiniai (dar plg.: Jie pasibučiavo (vienas su kitu) vs. Jie pabučiavo vienas kitą.). (5) – Ale my również jesteśmy bogaci – uparcie twierdził Hans. – Jeśli spotyka się dwóch bogaczy, to są oni równi sobie (por. tarpusavyje, tarp savęs). Czy zgadzasz się z tym? DLKT 12 (6) Uliczka jest tak wąska, wąska, tak ponura i zaniedbana, jak niemal wszystkie stojące wzdłuż niej przy ziemi drewniane, połamane, podobne do siebie (por. między sobą, wzajemnie) domki. Jak gdyby dawno nikt w nich nie mieszkał... DLKT (7) Bardziej podobne do siebie (por. wzajemnie) były niewątpliwie wspólne odpowiedzi bilingwów w języku rosyjskim i litewskim. DLKT (8) Czy wektory {1; -3; 0} i {4; 1; 2} są prostopadłe względem siebie (por. wzajemnie, między sobą)? Dlaczego? DLKT (9) *Czy wektory {1; -3; 0} i {4; 1; 2} są prostopadłe? 10 ,,Teraźniejszy miejscownik wewnętrzny, zwłaszcza rzeczowników abstrakcyjnych, niekiedy oznacza sposób wykonywania czynności. Taki miejscownik pełni w zdaniu funkcję okolicznika sposobu. <...> Nieco wyraźniejsze, bardziej zalecane w języku ogólnym, spotykane także w dialektach i literaturze pięknej, są skostniałe miejscowniki sposobu rzeczowników abstrakcyjnych, jak tarpusavy... Ale i one mają jakieś zamienniki, czasami nawet bardziej zwyczajowe dla języka. Moterys <...> ėmė tarpusavy (plg. tarp savęs, viena su kita) šnibždėtis“ (Šukys 1998: 300). Por. dalej: ,,Konstrukcje z przyimkiem tarp niekiedy oznaczają obiekt, dokładniej – obiekty, między którymi zachodzi jakaś niezgodność, mają miejsce konflikty lub komunikowanie się. <...> Konflikt lub komunikowanie się może również oznaczać wyrażenie tarp savęs. <...> Tokiam tarp savęs yra sinonimiškas apstabarėjęs vietininkas tarpusavy(je), plg. Pasitarė tarp savęs – Pasitarė tarpusavy(je)“ (Šukys 1998: 515). 11 Taką realizację aktanta, gdy inna forma nie dostarcza żadnej nowej informacji uzupełniającej znaczenie słowa predykatywnego, Dalija Tekorienė proponuje nazywać zdwojoną realizacją tego samego aktanta semantycznego (np. jiedu priešiški vienas kitam; poros panašios viena į kitą) (Tekorienė 1985: 74). 12 ,,Jawnymi wyrażeniami znaczenia wzajemnego są frazy tarpusavyje/tarp savęs <...> zawierające zaimek zwrotny save, oraz savo tarpe <...>, ale mogą one być używane z czasownikami wzajemnymi (formalnie zwrotnymi i leksykalnymi) wyłącznie w celu wzmocnienia lub doprecyzowania znaczenia wzajemnego; np.: Mes baramės tarpusavyje. Jie draugauja tarpusavyje“ (Geniušienė 2007: 636t). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Realizacja aktantów przymiotników o pozytywnym znaczeniu alelicznym BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i ich derywatów |4 Jak wspomniano, mutuanty sytuacji wzajemnych są wyrażane także jako dwa odrębne aktanty predykatu. W takich przypadkach jeden z nich jest wyrażany na przykład jako mianownik podmiotu odpowiadający patientowi w zdaniach 10–15, drugi zaś jako dopełnienie pośrednie odpowiadające komparatywowi, które w omawianych konstrukcjach nieciągłych, czyli diadycznych (ang. 13 discontinuous construction, dyadic construction), jest oznaczane różnie: celownikiem, konstrukcjami z przyimkami į lub su, por. : (10) Sūnus [P] jau su tėvu [Comp] 14 lygus. (cytowane za LKG3 1976: 475) (11) Ojciec jest równy synowi. (12) Syn [P] jest podobny do ojca 15 [Comp]. (cytowane za Šukys 1998: 393) (13) ?Tėvas panašus į sūnų. (14) Linia AB [P] jest prostopadła do prostej CD [Comp]. (cytowane za Šukys 1998: 149) (15) *Prosta CD jest prostopadła do linii AB. Porównując zdania 1–15, widać, że różni się również inherentna symetryczność omawianych predykatów. W zdaniach 10–11 użyty wyraz lygus jest symetryczny: wyraża on odwrotną (ang. reversible) symetryczną relację między dwoma aktantami predykatu P x (podmiotem) i y (obiektem): jeśli x jest równy y, oznacza to, że y jest równy x. Oprócz takich typowo symetrycznych istnieją również trudniej poddające się inwersji: mniej symetryczne (ang. semi-symmetric, quasi-symmetrical, 16 sometimes-symmetrical) lub asymetryczne, zob. 17 13 ,,Konstrukcje nieciągłe to takie, w których drugi wzajemny uczestnik jest niepodmiotem“ (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 396). ,,Konstrukcja diadyczna, która tworzy sytuację symetryczną poprzez umieszczenie jednego uczestnika w frazie podmiotowej, a drugiego w frazie komitatywnej“ (Hurst 2010: 290). 14 ,,Przyimki sulig, su z narzędnikiem są używane przy porównywaniu rzeczy odpowiadających sobie wzajemnie pod jakimś względem. <...> Przyimek su w znaczeniu porównawczym, z odcieniem identyczności, jest również używany w połączeniach z przymiotnikami lygus, tapatus, a także z czasownikami i rzeczownikami o tym samym rdzeniu. Syn jest już równy ojcu. Żaba chce zrównać się z wołem. Jeździec zrównał się z pieszym. Błazen: słonia porównał z muchą. „Porównanie dnia z nocą“ (Valiulytė 1967: 91 i n.; por. LKG2 1971: 641 i n.). „Przyimek į, częściowo su, wyraża podobieństwo przedmiotów w takich połączeniach, których głównym członem jest przymiotnik panašus <...>: panašus į tėvą, panašūs vieni į kitus, (vaikai) panašūs su tėvais“ (Valiulytė 1967: 94). 15 „Przyimek į z biernikiem stosuje się do wyrażania porównania podobnych przedmiotów“ (Valiulytė 1967: 90). „Przyimek į w znaczeniu relacji porównania stosuje się wtedy, gdy trzeba powiedzieć, że jeden przedmiot jest podobny do drugiego, tzn. ma cechy innego przedmiotu, wyrażonego członem zależnym połączenia wyrazowego“ (Valiulytė 1964: 107). „Przyimek į występuje także w skostniałych połączeniach wyrazowych, utworzonych z mianownika i biernika tego samego wyrazu. W takich przypadkach wyraża się jednorodność przedmiotów tego samego rodzaju pod jakimś względem. Jakie piękne, jak duże grochy – ziarno w ziarno (wszystkie jednakowe)“ (Valiulytė 1964: 108). Zob. również podobną opinię Eleny Valiulytė. LKG2 1971: 621t. 16 Por. „Relacja niesymetryczna staje się „relacją, która ma co najmniej jeden asymetryczny przypadek” (Partee 4). Pavyzdžiui, Jiedu pasisveikino implikuoja, kad Jis pasisveikino su ja arba Ji pasisveikino su juo, bet nebūtinai atvirkščiai, 2008: tj. jeśli ona przywitała się z nim, niekoniecznie on przywitał się z nią. 17 Por. ,,Relacja asymetryczna staje się ,,relacją, która nie ma żadnych instancji symetrycznych“ (Partee 2008: 4). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Realizacja argumentów pozytywnych przymiotników alelicznych i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów |5 zdania 12–15. Mniej symetryczne predykaty aleliczne mogą być używane jako symetryczne; 18 por. zdania 16–17, w których wzajemny stosunek określa się na podstawie jednej wspólnej cechy (kryterium porównania) – wyglądu. Innymi słowy, symetryczność jest stopniowalna (gradualna). Użycie konstrukcji zwrotnych wiąże się z inherentną symetrycznością: typowe predykaty symetryczne 19 (równy, jednakowy) są używane w konstrukcjach monadycznych i diadycznych, predykaty mniej symetryczne lub asymetryczne – w konstrukcjach monadycznych albo diadycznych (prostopadły, por. także artimas „prawie równy, odpowiadający czemuś”, np. : Tłumaczenie jest podobne do oryginału (LKŽe), ale *Oryginał jest podobny do tłumaczenia; por. także: Tłumaczenie i oryginał są podobne, ?Oryginał i tłumaczenie są podobne, *Oryginał z tłumaczeniem są podobne). (16) Syn z wyglądu jest podobny do taty. (17) Tata z wyglądu jest podobny do syna. W zdaniach 16–17 (podobnie jak w zdaniach 10–11) ta sama sytuacja wzajemna jest interpretowana różnie. W zdaniu 16 punktem odniesienia jest wybierany syn, wyrażony mianownikiem pacjensa podobnego podmiotu o walencji dwuargumentowej, natomiast dopełnienie pośrednie odpowiadające komparatywowi wyrażone jest konstrukcją z przyimkiem į (į tėtį). Ta sama sytuacja w zdaniu 17 interpretowana jest inaczej: jako punkt odniesienia wybierany jest tata występujący w zdaniu jako podmiot, natomiast jako dopełnienie pośrednie odpowiadające komparatywowi – syn. Takie predykaty aleliczne zorientowane na podmiot (ang. subject-oriented Knjazev 2007: 119; Nedjalkov, Geniušienė 2007: 415) w zdaniach nieprzechodnich 1–17 różnią się od predykatów 20 zorientowanych na obiekt (ang. object-oriented Knjazev 2007: 119; Nedjalkov, Geniušienė 2007: 415) w zdaniach 18–20. W zdaniach przechodnich relacja wzajemna zachodzi między dwoma obiektami: gdy jeden z nich występuje jako dopełnienie bliższe, a drugi – jako dopełnienie pośrednie, oznaczane w zdaniu 18 konstrukcją, albo gdy oba w zdaniu 18 ,,Możemy stwierdzić, że stopień znajomości aktantów predykatu symetrycznego jest odwrotnie skorelowany ze stopniem ich wzajemnej wymienności“ (Knjazev 2007: 141). Jak mówi Leonard Talmy, z pragmatycznego punktu widzenia obiekt porównania (rzecz, która jest porównywana) jest mniej stabilny i mniejszy niż standard porównania (rzecz, z którą się porównuje): ,,the entity chosen as ground, is, usually, more stable, bigger in size, more complex geometrically than the figure“ (Talmy 1983: 231, cytowane za Knjazev 2007: 142). 19 ,,Mutual situations are rarely fully symmetric“ (Haspelmath 2007: 2088; podobny pogląd zob. także Knjazev 2007: 116t). Więcej na temat stopniowalnej symetryczności predykatów alelicznych zob. Partee (2008). 20 „W konstrukcjach zorientowanych na podmiot wzajemne argumenty [tj. dwa obligatoryjne, symetrycznie powiązane argumenty semantyczne] są oznaczane albo przez podmiot w liczbie mnogiej w prostych konstrukcjach wzajemnych, albo przez podmiot i argument niepodmiotowy, najczęściej niedopełnienie bliższe w rozłącznych konstrukcjach wzajemnych” (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 415). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |6 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 jest dopełnieniem bliższym, wyrażanym homogenicznie w formie liczby mnogiej w zdaniu 19 albo heterogenicznie za pomocą spójnika łącznego i w zdaniu 20. (18) Na początku ludzie [P] utożsamiali bogów z naturą [Comp]. (cyt. za: Sližienė 2004: 297) (19) Utożsamiacie [P] w rzeczywistości całkowicie nieidentyczne rzeczy. (cyt. za: Sližienė 2004: 297) (20) Ludzie 21 utożsamiali bogów i naturę. W dalszej części artykułu będzie mowa o pozytywnych, zorientowanych podmiotowo predykatach alelicznych (przymiotnikach), które inherentnie są dwuwalentne, tzn. otwierają dwie wolne pozycje dla swoich argumentów; semantyczna definicja aktantów takiego predykatu zależy od interpretacji wzajemnych uczestników sytuacji, tzn. od tego, który uczestnik sytuacji lub którzy uczestnicy są wybierani jako punkt odniesienia. W zdaniu wzajemny stosunek dwóch lub większej liczby mutantów wyrażany jest za pomocą konstrukcji reciprocznych – monadycznych i (lub) diadycznych. Za ich pomocą typowo oznacza się złożone wydarzenie (angl. complex event; a join action or plurality of events, two sub-events), tzn. dwie (lub większą liczbę) jednoczesnych (angl. simultaneous) propozycji (jeśli mówimy Jonas równy z Piotrem, to także, uznając różnice pragmatyczne, morfosyntaktyczne lub innego 22 rodzaju, stwierdzamy, że Piotr równy z Jonasem). Uwaga zostanie poświęcona osobliwościom wyrażania drugiego aktanta – dopełnienia pośredniego – oraz tendencjom użycia w diadycznych, zorientowanych podmiotowo konstrukcjach. Aby to omówić, 23 ważne jest, co na temat oznaczania dopełnienia pośredniego wspomnianych przymiotników mówią badacze gramatyki litewskiej (zob. rozdział 2). Następnie, na podstawie danych Korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT), utworzonego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego, opisuje się tendencje w zakresie wyrażania aktanta dopełnieniowego przymiotników alelicznych (zob. rozdział 3), omawia się właściwości derywatów przymiotnikowych (zob. rozdział 4), a całość podsumowuje się (zob. rozdział 5). 21 Por. też. Przykłady podane w LKŽe z czasownikiem lyginti „uważać coś za takie samo, równorzędne, podobne; przyrównywać do czegoś“: Takiego niegodziwego człowieka przyrównuje do dzikiego zwierzęcia A. Baran. Nie darmo pijanego człowieka przyrównuje się do zwierzęcia Sz. Ośmielasz się mnie z nim porównywać? NdŽ. 22 Na marginesie artykułu pozostają takie przykłady użycia atrybutywnego lub predykatywnego, w których argument obiektowy jest implikowany i wynika z kontekstu, np. : Przedsiębiorstwo cukiernicze „Vilniaus Pergalė“ z analogicznym (por. jej) kierunkiem įmone ,,Kalev“ bendradarbiauja jau metus laiko DLKT; Amžiaus pabaigoje kilo nacionalinės aspiracijos, susiklostė „lenkų „renesansu tallińskiego“, neobarokiem, na początku XX w. – swoistym „stylem dworkowym“ . Analogiczny rozwój charakteryzuje również pałace dworskie wznoszone na Litwie. Etap przełomu połowy XIX wieku omówił Levandauskas DLKT. 23 ,,The are reasons for considering the simple construction to be basic for grammatical reciprocals and w discontinuous for a lexical reciprocals“ (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 383). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie aktantów przymiotników alelicznych dodatnich i ich derywatów |7 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2. OPIS WYRAŻANIA DOPEŁNIENIA BLIŻSZEGO PRZYMIOTNIKÓW ALELICZNYCH W LITEWSKICH PRACACH GRAMATYCZNYCH Atsivertus lietuvių kalbos gramatikos darbus matyti, kad nuomonės aptariamų būdvardžių kwestii wyrażania obiektu różnią się. Na przykład Adelė Valeckienė w akademickiej Gramatyce języka litewskiego (dalej – LKG) (LKG3 1976: 240) pisze, że celownik w połączeniach przymiotników lygus, tolygus, tapatus i in. z rzeczownikiem oznacza osobę lub rzecz, której ktoś dorównuje lub nie dorównuje. Uważa ona, że przy przymiotnikach lygus, panašus, tapatus i in. rzecz oznaczana przez kogoś, komu coś dorównuje lub nie dorównuje, jest wyrażana zarówno narzędnikiem, jak i przyimkiem su, np. Tymczasem jego brat, który był do niego podobny jak dwie krople wody, wstąpił do tego samego dworu (LKG3 1976: 254; zob. także 15, 475; podobny pogląd zob. Jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 49, 227). Z przymiotnikiem panašus konstrukcja z przyimkiem į oznacza obiekt, do którego podobny jest porównywany przedmiot (LKG3 1976: 250). Elena Valiulytė w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG) (2006: 514) twierdzi, że przymiotniki lygus, tolygus, tapatus, sinonimiškas łączą się z celownikiem. Z przymiotnikami lygus, panašus występuje również konstrukcja su: „sūnus lygus su tėvu, mes su broliu panašūs (ale: jis panašus į brolį)” (DLKG 2006: 523). Nijolė Sližienė, opisując modele zdań DLKG (2006: 615), również jest zdania, że na przykład dopełnienie przymiotnika lygus może być wyrażone zarówno celownikiem, jak i konstrukcją z przyimkiem su. Jonas Šukys (1998: 148 i n.), omawiając użycie przypadków i przyimków w języku litewskim, pisze, że „są przymiotniki, które rządzą celownikiem obiektu. Są to najczęściej przymiotniki artimas, <...> 24 priešingas, statmenas... <...>”. Ze względu na zwięzłość (ekonomiczność), krótkość lub synonimiczność z podobus (į ką) językoznawca (Šukys 1998: 34 i n.) proponuje wybierać celownik obiektu również przy użyciu międzynarodowych przymiotników analogiškas, proporcingas, statmenas <...> konstrukcje z adekvatus 25 , analogiškas, sinonimiškas. J. Šukys sako, kad ,,su būdvardžiais panašus, tapatus, przyimkiem su są niezwykłe” (tamże: 504; por. Šukys 1978: 101). Przyimka su oznaczającego obiekt przymiotników lygus, lygiagretus 26 24 „Celownik najczęściej oznacza obiekt, tj. rzecz i osobę, ku którym kieruje się działanie, dla których coś się robi” (Šukys 1998: 147). ,,Celownik dołączony do przymiotnika oznacza obiekt <...>, ku któremu skierowana jest cecha” (LKG3 1976: 239). 25 Por. Konsultację VLKK w kwestii: ,,Jakiego przypadku wymaga międzynarodowy przymiotnik „adekvatus“? Celownika. Adekvatus kam, podobnie jak tapatus kam, np. : Jego wynagrodzenie jest adekwatne do zajmowanego stanowiska.“ (cytowane z: http://konsultacijos.vlkk.lt/lit/292) 26 Por.: „Z przymiotnikami panašus, analogiškas lepiej nie używać konstrukcji z przyimkiem su” (Šukys 1978: 101). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie aktantów przymiotników alelicznych o znaczeniu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pozytywnym i ich derywatów |8 konstrukcje (Šukys 1998: 504; 1978: 101). Na wzór lygiagretus J. Šukys proponuje używać również paralelus (Šukys 1998: 34). J. Šukys ir Aldonas Pupkis Kalbos patarimuose (toliau – KP) (KP S2 2003: 98; plg. Šukys 1998: 154) twierdzi, że „panašus, -i (panašumas) su kuo 27 jest niezalecane (vngt.): Ji panaši su broliu (– į brolį). Podobieństwo dziecka do ojca (– į tėvą) jest oczywiste.” Ich zdaniem niezalecany jest również celownik obiektu z lygiagretus; tutaj należałoby wybrać konstrukcję z przyimkiem su, na przykład: Ta linia jest równoległa do podstawy trójkąta (– su podstawą trójkąta) (KP S1 2003: 43; podobnie Šukys 1998: 154, 504). Natomiast w przypadku przymiotników analogiškas, artimas, identiškas, proporcingas, simetriškas, tapatus należy unikać konstrukcji z przyimkiem su; obiekt należy wyrażać celownikiem, na przykład: Polityka zagraniczna Francji okazała się nieidentyczna z polityką amerykańską (– polityce amerykańskiej) (KP S2 2003: 98t). J. Šukys i A. Pupkis oceniają użycie przymiotnika tolygus z przyimkiem su jako poboczny (lecz możliwy do użycia) wariant celownika, np. N: Żadne dziecko nie jest równe swoim prielinksniu su esąs kalbos klaida ir bendrinėje kalboje nevartotinas (ntk.). rodzicom (ǁ swoim rodzicom), prostopadły wraz z Z tego, co krótko powiedziano, wynika pytanie, jakiego wyrażenia dopełnienia pośredniego skłonny jest używać użytkownik języka. Odpowiedzi na to i inne pytania poszukuje się po omówieniu materiału przedstawionego w DLKT (rozdział 3). Tymczasem staje się jasne, że w zdaniach typu 10–17 można oczekiwać wyrażenia dopełnienia pośredniego za pomocą konstrukcji z przyimkiem su, która na przykład z lygus byłaby (swobodnym) wariantem celownika, z panašus – konstrukcją, której należy unikać, a z statmenas – konstrukcją niepoprawną. Innymi słowy, możliwe jest następujące oznaczenie dopełnienia pośredniego wspomnianych predykatów alelicznych: įAcc (panašus), Dat/suInstr (lygus), Dat (statmenas) albo suInstr (lygiagretus). 3. WYRAŻANIE DOPEŁNIENIA POŚREDNIEGO PRZYMIOTNIKÓW RELACYJNYCH W DLKT Większość DLKT stanowią pisane, często redagowane teksty różnych gatunków (publicystyczne, literackie, nieliterackie lub administracyjne). Część z nich to teksty tłumaczone. Przykładów języka mówionego jest tam wyraźnie mniej. W artykule oparto się na 2 464 przykładach z różnych gatunków, w których w konstrukcjach diadycznych używane są formy rodzaju męskiego lub żeńskiego przymiotników w różnych przypadkach: adekwatny, -a; analogiczny, -a; ekwiwalentny, -a; identyczny, -a; równoległy, -a; równy, -a; podobny, -a; proporcjonalny, -a; symetryczny, -a; synonimiczny, -a; prostopadły, -a; identyczny, -a; równy, -a. 27 „vngt. – wskazuje, że oceniane zjawisko nie jest zalegalizowane jako norma języka ogólnego: należy go unikać jako już nienormatywnego i pozbawionego perspektyw albo jeszcze nienormatywnego, niedostatecznie zbadanego itp.“ (KP S1 2003: 9). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie aktantów pozytywnych przymiotników alelicznych i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów |9 Takie zdania, w których przymiotniki te są używane w konstrukcjach diadycznych, wybrano z DLKT w kolejności występowania, wpisując do pola wyszukiwania przymiotnik bez końcówki, na przykład adekvat (zastosowane kryterium wyszukiwania zaczyna się). 82,5 proc. omawianych zdań (2 034 zdania) zawiera celownik dopełnienia pośredniego, 14,4 proc. (354 zdania) – konstrukcję z przyimkiem į, a 3,1 proc. (76 zdań) – konstrukcję z przyimkiem su. Dostępny materiał rozkłada się tak, jak pokazano w tabeli 1. 1 LENTELĖ. Alelinių būdvardžių netiesioginio objekto raiška diadinėse konstrukcijose Przymiotnik Wyrażenie Liczba zdań %) ĮACC DAT SUINSTR –127 (96,95 %) 4 (3,05 %) – 225 (98,7 %) 3 (1,3 %) 228 (100 %) – 68 (100 %) – 68 (100 %) 131 (100 %) –100 (76,9 %) 30 (23,1 %) 130 (100 %) –178 (91,3 %) 17 (8,7 %) 195 (100 %) 350 (98,3 %) –6 (1,7 %) 356 (100 %) –10 (100 %) –10 (100 %) –41 (100 %) –41 (100 %) 3 (1,9 %) 157 (98,1 %) –160 (100 %) –416 (97,4 %) 11 (2,6 %) 427 (100 %) –251 (99,6 %) 1 (0,4 %) 252 (100 %) adekwatny, -a 1 (0,4 %) 221 (98,7 %) 2 (0,9 %) 224 (100 %) analogiczny, -a ekwiwalentny, – 39 (97,5 %) 1 (2,5 %) 40 (100 %) -a –201 (99,5 %) 1 (0,5 %) 202 (100 %) identyczny, -a równoległy, -a równy, -a podobny, -a paralelny, -a synonimiczny, -a prostopadły, -a tożsamy, -a równomierny, -a proporcjonalny, -a symetryczny, -a obiektu pośredniego OGÓŁEM: 354 (14,4 %) 2034 (82,5 %) 76 (3,1 %) 2464 (100 Z tabeli 1 wynika, że, z wyjątkiem przymiotnika panašus, -i, zgodnie z prawem ekonomii języka (upowszechnia się) tendencja do wyrażania dopełnienia dalszego omawianych przymiotników w jednakowy sposób – celownikiem. Tu jeszcze należy wspomnieć o wyrazie vienodas „mający prawie lub zupełnie takie same właściwości, taki sam”, którego dopełnienie niebezpośrednie wyraża się przyimkiem su i narzędnikiem, na przykład: (21) Pavalgykit va. – Mamo, tyle zjedliśmy, że już nie chcemy. – Spróbujcie. – Nie chcemy, nie chcemy, najedliśmy się bardzo dużo różnych rzeczy. – Spójrz, Eglutė i Linas są tacy sami. DLKT LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie przymiotników alelicznych o znaczeniu pozytywnym i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywacyjnych aktantów |16 (46) Praca odprowadzacza jest czysta, z niczym niezwiązana z odprowadzaniem ścieków. Mimo to pozostaje jednak jedno podobieństwo między tokarzem a odprowadzaczem. Rezultatem pracy obu są detale. DLKT Uwzględniając myśl J. Šukysa, że w zdaniu Tarp tėvo ir sūnaus kilo ginčas konstrukcja o znaczeniu obiektowym z przyimkiem tarp jest związana z predykatem (czasownikiem) kilo, powinniśmy stwierdzić, że podobnie jest na przykład w zdaniu 47, w którym predykatem jest randame (TARP KO?). Syntaktycznie można tu, jak się zdaje, dostrzec związek z konstrukcjami przyimka tarp o znaczeniu okolicznikowym – miejsca – w zdaniach, w których między dwoma (lub większą liczbą) konkretnych przedmiotów (lub ich całością) wskazuje się trzeci, np. Laivas įstrigo (KUR?) tarp ledų (cyt. za Šukys 1998: 513). W zdaniach 47–49 konstrukcje z tarp tworzone są na podstawie lokatywnych konstrukcji z tarp; za ich pomocą wyraża się przestrzeń przejawiania się cechy, natomiast w zdaniach 44–46 są one używane jako atrybutywne. Semantycznie taka konstrukcja z tarp jest związana ze słowem panašumas implikującym wzajemną relację, które w drodze przeniesienia semantycznego (może być) pojmowane jako jakiś abstrakcyjny przedmiot (element) (por. Jaką (podobną) rzecz znaleźliście (GDZIE?) między mną a swoją wybranką). Jak taka konstrukcja lokatywna z przyimkiem „tarp” wiąże się z konstrukcją tarp savęs, która inherentnie wyraża wzajemną relację? Tarp savęs jest zorientowanym na 35 podmiot, tj. mającym z nim więź semantyczną, modyfikatorem (Jie yra panašūs tarp savęs). Więź semantyczną z argumentem predykatu, tj. orientację, ma również typowo okolicznikowa konstrukcja z przyimkiem „tarp”, która może być podnoszona (ang. promoted) z modyfikatorów do argumentów zależnych (Tarp jų (GDZIE? CZYJ?) yra panašumo; Panašumas (JAKI? CZYJ?) tarp seserų čia ir baigėsi). (47) Jednak najwięcej podobieństw znajdujemy między opowieścią Helmolda a szóstym rozdziałem Żywota Lebuina, w którym z wyjątkową obfitością szczegółów opisano coroczne zgromadzenie związku plemion saskich. DLKT (48) Próbowałem zapomnieć. Na próżno. Nikt inny mi Pana nie zastąpi. Czy nie zasłużyłem przynajmniej na kieliszek szampana? P.S. Audriuszu, szczerze Panu współczuję. Jakie podobieństwo znalazł Pan między mną a swoją wybranką? Czy to Pan dzwonił? Męczy się Pan niepotrzebnie, bo to nie ja. DLKT (49) Postawa naukowca wobec świata zmysłowego jest zupełnie przeciwna. Jego niewidzialność jest zupełnie inna niż widzialność. Nie ma między nimi podobieństwa ani symetrii. Rozgniatając fenomen szczypcami metody, naukowiec stara się uchwycić i podporządkować swojej woli „samą” transcendentalną bytowość. DLKT J. Pakerys (2006: 125) zwraca uwagę, że z punktu widzenia słowotwórstwa związek rzeczownikowy bendradarbiavimas tarp rašytojo ir vertėjo jest związany z czasownikowym rašytojas ir vertėjas bendradarbiauja (t. y. monadinėmis konstrukcijomis). Vadinasi, daiktavardinis panašumas tarp tekintojo 35 Termin orientacja jest stosowany zgodnie z A. Holvoet (2009: 99). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |17 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 a nutekintojas w zdaniu 46 oznacza podobne relacje atrybutywne jak motinos ir dukros (por. jų) panašumas w zdaniu 38. Łącząc konstrukcje z przyimkiem tarp z konstrukcjami monadycznymi w zdaniach 1–2, 5–7, przyczyn gramatycznych i semantycznych użycia tarp należy szukać, porównując je z konstrukcjami używanymi w zdaniach 38–43. Na podstawie przykładów przedstawianych w DLKT widać, że na wybór konstrukcji z przyimkiem tarp wpływa syntaktyczne rozszerzenie związku rzeczownikowego: tarp wybiera się, gdy główny człon związku rzeczownikowego i (lub) jego człony zależne mają własny modyfikator (atrybut) (zob. zdania 50–54; por. także zdanie 41). Na użycie tarp wpływa również kategoryjna forma członów zależnych (zob. zdania 55–57; por. także zdanie 48). Analizując zdanie 58, rzuca się w oczy możliwość dwojakiej interpretacji: wzajemna relacja jest wyrażana między dziećmi a ważnymi dla nich osobami (podobnie jak np. w zdaniu 57) albo między samymi dziećmi jako grupą zamkniętą (ang. bounded set), a zarazem ważnymi dla nich osobami. To, że postrzeganie i aktualizacja wszystkich mutantów jako grupy zamkniętej wpływa na wyrażanie wzajemnej relacji, widać również w zdaniach 59–61. A zatem w tych przypadkach, gdy chce się zaktualizować lub gdy jest aktualizowana i specyfikowana wzajemna relacja w zamkniętej grupie mutantów, wybiera się tarpusavyje, tarp savęs, gdy zaś każdy mutant jest ujmowany oddzielnie – vienas į 36 kitą lub tym podobne (zob. zdania 62–63; por. też zdania 5–7). To, że wyrażanie aktualizacji i specyfikacji wzajemnej relacji może być ograniczane przez semantyczne parametry sytuacji wzajemnej, mówiąc konkretniej, przez parametr konfiguracji (ang. configuration), widać również w zdaniu 64, gdzie vienas į 37 kitą determinuje tak zwana konfiguracja łańcuchowa (ang. chain) (podobnie jak w zdaniu 61 – konfiguracja pary 38 (ang. pair)). Ale należałoby to 39 jeszcze dokładniej rozpatrzyć osobno. (50) Jego malarstwo jest szerokie i potężne. Cezanne‘as wyjechał zamieszkać i malować do Prowansji, rzadko stąd wyjeżdżając. Pissarro: „Jakże dziwnie widzieć podobieństwo między jego pejzażami z Auvers a moimi pejzażami z Pontoise (por. dziwnie widzieć podobieństwo jego i moich pejzaży; ?dziwnie widzieć podobieństwo jego pejzaży z Auvers i moich pejzaży z Pontoise)! Właściwie przecież zawsze byliśmy razem! DLKT 36 Por. „[F]ormą między sobą nie należy się posługiwać w nadmiarze, zwłaszcza gdy dubluje ona zwrotną formę czasownika i gdy ze zdania jasno wynika, jakich uczestników i w jaki sposób łączy czynność. Zamiast mówić Oni oboje, spotkawszy się, ciągle kłócą się między sobą, wystarczy powiedzieć oboje, spotkawszy się, ciągle się kłócą” (Šukys 1998: 515). 37 ,,Konfiguracja parametru <...> wchodzi w użycie, gdy zaangażowanych jest wielu uczestników, ponieważ wtedy mogą również zmieniać się możliwe permutacje tego, kto działa na kogo“ (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 31). 38 ,,A mógł działać na B, który mógł działać na C, który mógł działać na D, tworząc liniową serię zdarzeń (A D)“ (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 32t). 39 ,,A and B, and likewise C and D, could be in strong symmetrical interaction, but with no interaction between → B → C → pary (A ↔ B; C ↔ D)“ (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 32t). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie aktantów pozytywnych przymiotników alelicznych i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów |18 (51) O. Špengler i jego zwolennicy nie byli jedynymi, którzy dostrzegali podobieństwo między współczesną „schodzącą” Europą a gasnącym światem antycznym (por. dostrzegali podobieństwo Europy i świata antycznego, ?dostrzegali podobieństwo „schodzącej” Europy i gasnącego świata antycznego). DLKT (52) O takich przestępstwach policja informowała w oficjalnych komunikatach, ponadto dziennikarze z Florydy często dostrzegali podobieństwa między przestępstwami popełnionymi w miejscowościach położonych daleko od siebie i pisali o nich (por. ?dostrzegali podobieństwa przestępstw popełnionych w miejscowościach położonych daleko od siebie i pisali o nich). DLKT (53) Oddaje się wrażeniu symfonii, wydaje mu się, że przed jego oczami przesuwają się wszystkie wydarzenia życia i świata. Jednak otrząsnąwszy się, nie potrafi wskazać żadnego podobieństwa między grą a tym, co widział (por. ?nie potrafi wskazać żadnego podobieństwa gry do tego, co widział). DLKT (54) Argumenty atrybucji nie są przekonujące, ponieważ jest to tylko wstęp do poważniejszej pracy. Zresztą kilku badaczy podzielało opinię, że istnieje jakieś, nawet portretowe podobieństwo między miniaturą monachijską a obrazem z Telsz (por. ?istnieje jakieś, nawet portretowe podobieństwo miniatury monachijskiej i obrazu z Telsz). Zaprzeczający temu podobieństwu posłużyli się jako przykładem portretem austriackiego cesarza Franciszka II (1768-1835). DLKT (55) Szczerze przyznam: nie widzę żadnych podobieństw między nami a wami (por. *nie widzę żadnych naszych i waszych podobieństw). Być może właśnie z tego powodu jesteśmy dla siebie nawzajem interesujący i atrakcyjni. Włoch jest estetą, Litwin – nie. DLKT (56) [Zwrócił] uwagę na Vica w 1777 roku, jednak do 1797 roku w żadnej ze swoich publikacji o nim nie wspomina, a później nie analizuje szczegółowo koncepcji Vica i nie dostrzega podobieństw między sobą a Vico (por. ?i swoimi oraz Vico panašumų neįžvelgia). DLKT (57) Czy szukasz paraleli między sobą a odgrywanymi postaciami (por. *czy szukasz paraleli między sobą a odgrywanymi postaciami)? Kiedy tworzysz postacie, widzisz, że niektóre z nich mają wiele takich cech, jakie masz również ty sam. Tylko tyle z tej paraleli. DLKT (58) Poczucie własnej wartości dzieci, które znalazły podobieństwa między sobą a ważnymi dla nich osobami, wzrasta. DLKT (59) Aksjomaty geometrii Euklidesa – „Równe temu samemu są równe także między sobą” albo „Całość jest większa od części” – nie budzą żadnych wątpliwości. DLKT (60) Zauważam tylko, że te dzieci zesłańców są jakby odrębną częścią młodzieży: nigdzie specjalnie się nie ujawniają, więcej obcują nie z innymi, lecz między sobą. I ta ich komunikacja jest znacznie cichsza, inna niż wszystkich tych. DLKT (61) 44 uczestniczki rywalizowały systemem szwajcarskim (10 rund). Każda para rozegrała między sobą (vs. ze sobą) po dwie partie – białymi oraz czarnymi figurami. DLKT (62) Obaj byli podobni do siebie jak bliźniacy, można ich było rozróżnić tylko po omszałych gwiazdkach na pagonach: przełożony miał cztery, a kierowca dwie. DLKT LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie argumentów przymiotników o znaczeniu pozytywnym i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów |19 (63) Obok postaci wieśniaków z Koni: matka, ojciec, córka, dziadek, wujek — wszyscy podobni do siebie jak dwie krople wody — to rezultat licznych małżeństw między krewnymi. DLKT 40 (64) Śladami wedantystów, taoistów, stoików, sufich i panteistów stopniowo zbliżano się do obiektywnego pojmowania absolutu. Kroki są podobne do siebie (*wzajemnie), ponieważ ten sam powtarzał wciąż to samo, lecz także różne, ponieważ prowadziły naprzód — ku dojrzałości ludzkiej świadomości. DLKT Nazwy posiadaczy cechy rzeczownikowej z przyrostkiem -muo mamy od statmenas, lygus — statmuo „prosta prostopadła”, lygmuo „odpowiednik, całkowicie równy zamiennik”, natomiast z końcówką -ė od 41 lygiagretus, paralelus — lygiagretė „prosta, która leży w tej samej płaszczyźnie co inna prosta i nie przecina się z nią, równoległa”, paralelė „prosta lub płaszczyzna równoległa do innej prostej lub płaszczyzny”, za pomocą których „rzecz <...> zostaje nazwana na podstawie cechy zewnętrznej (koloru, kształtu, rozmiaru itd.)” (LKG1 1965: 357, 366; DLKG 2006: 122). Porównajmy zdania 65–73. Z nich wynika, że takie nazwy posiadaczy cechy mają tylko jeden skopiowany z konstrukcji celownik albo priklausomą dėmenį: iš būdvardinio junginio (statmenas kam, lygiagretus su kuo) į ypatybės turėtojo konstrukcję przyimka su z narzędnikiem, który może pozostać implikowany, jak w zdaniach 71–72. W tych zdaniach widoczna jest redukcja walencyjnych aktantów nazw posiadaczy cechy. W zdaniu 73 konstrukcja przyimka tarp z dopełniaczem pozostaje dwuznaczna: może być rozumiana jako wyrażenie lokatywnego aktantu predykatu (brėžti) (nubrėžti KUR? – okrąg rysuje się między prostymi (por. na tablicy)) albo jako miejsce, o którym atrybutywnie mówi się w odniesieniu do jednego z argumentów 42 czasownika brėžti – równoległa (nubrėžti KOKIĄ LYGIAGRETĘ?), ograniczona przez dwa przedmioty (dorosłego człowieka i dziecko); równoległa znajduje się z nimi w jednej płaszczyźnie, dokładniej, między nimi (por. równoległość między nimi była dyskusyjna). (65) Wyniki próby pozwalają wyciągnąć następujące wnioski, które nazywa się prawem odbicia światła: • promień padający, promień odbity i prostopadła do powierzchni zwierciadła w punkcie padania promienia znajdują się w jednej płaszczyźnie. DLKT 40 Zob. także użycie w DLKT, gdy aktualizowany jest odrębny uczestnik wzajemnej sytuacji: Wszyscy ci wielcy książęta — wspominał Koko — byli do siebie podobni: piękna twarz, która nic nie znaczyła, zielone oczy, cienkie ręce... Arystokrację można częściowo porównać do ludzi, którzy, przebywając w królestwie prawdy, gdzie, według Meistera Eckharta, „archaniołowie, mucha i duch są do siebie podobni”, nagle utracili dar mowy. 41 Dalija Tekorienė, omawiając wyrażanie aktantów za pomocą form rodzaju nijakiego przymiotników požymius, teigia, kad ,,jie gali remtis <...> erdvės santykiais: paralelu, statmena, tolima, artima, pvz.: Nekreipk dėmesio į tai, relacyjnych [inaczej: alelicznych] „co jest prostopadłe do płaszczyzny” (Tekorienė1990: 74). 42 Por. podawaną w LKŽe definicję rzeczownika lygiagretė — „prosta, która znajduje się w jednej płaszczyźnie z inną prostą (wyróżnienie moje — L. V.-S.) i nie przecina się z nią, równoległa”. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie argumentów alelicznych przymiotników pozytywnych i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów |20 (66) Widzimy, że ta wiązka, po dotarciu do lusterka, odbija się od niego. Z punktu lusterka, na który pada promień świetlny, wznieśmy prostopadłą do powierzchni tego lusterka. DLKT (67) Przez punkt padania światła na wodę wyobraźmy sobie poprowadzoną prostopadłą do powierzchni wody. Zobaczymy, że przechodząc z powietrza do wody, promień świetlny zbliża się do tej prostopadłej. DLKT (68) Z punktu O przecięcia przekątnych rombu ABCD wystawiono prostopadłą OM do płaszczyzny rombu. Udowodnijcie, że taškas M yra vienodai nutolęs nuo visų rombo kraštinių. DLKT (69) Jeden człowiek nie jest poziomem dla drugiego 43 . LKŽ (70) Dlatego pozostaje posłużyć się myśleniem przybliżonym i przybliżonymi analogiami. Mnie, powiedzmy, wydaje się całkiem możliwe poprowadzenie paraleli (por. paralelę) z przyjemnością erotyczną (por. erotiniam malonumui). Barthes również nie rezygnuje z takiego zestawienia. DLKT (71) Prostym jest tylko ten, kto daje odpowiedź swojemu sumieniu. Bo jeśli chcesz znaleźć kąt prosty, 44 musisz umieć spuścić prostopadłą z nieba na ziemię. Miłość, nadzieja i marzenie – wszystko to jest piękne, jednak nawet ci, którzy bywają na górze, muszą zejść na dół, do wewnętrznego piekła. DLKT (72) Z punktu przecięcia linii na oś odciętych opuszcza 45 się prostopadłą, wskazującą, w którym punkcie osi odciętych znajduje się moda. DLKT (73) Kobieta proponuje wyznaczyć paralelę między dorosłym człowiekiem a dzieckiem: 46 jeśli dziecko boi się ciemnego pokoju, znajdujemy wyjście – proponujemy włączyć światło. DLKT Wśród omawianych przymiotników możliwe są również takie derywaty oznaczające zachodzenie procesu – czasowniki nieprzechodnie z przyrostkiem -ėti: (su-)panašėti „(stać się) podobnym”, (su-)tapatėti „(stać się 47 48 43 Por.: [Chrystus] jest lygveidis (lygmuo) Boga. LKŽe 44 Por. opis walencyjny czasownika vesti „coś długo rozciągać, przygotowywać, budować” w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego N. Sližienė (2004: 439). 45 Por. opis walencyjny czasownika nuleisti „wyznaczać z góry w dół (o prostej prostopadłej)” w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego N. Sližienė (1998: 44). Najwyraźniej przez analogię do łączliwości nuleisti błędnie używa się statmenas į w zdaniu Norint gauti tiesę a, statmeną į tiesę b, reikia popieriaus lapą perlenkti taip, kad tiesės b abi dalys sutaptų. Linia zgięcia nazywana jest prostą prostopadłą do prostej b. DLKT 46 Por. opis walencji czasownika brėžti „prowadzić, kreślić (linię)” w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego N. Sližienė (1994: 155). 47 Evalda Jakaitienė w DLKG (2006: 390) takie czasowniki odprzymiotnikowe nazywa czasownikami zmiany stanu (mutatywnymi). 48 Por. oznaczenie składników zależnych w konstrukcji nazwy czynności: Zatem chrześcijańskie doskonalenie się to upodabnianie się do Chrystusa oraz przemiana i odnowa człowieka, oparte na nieustannym nawracaniu się i przechodzeniu do rzeczywistości eschatologicznej. Świętość jest nieustannym upodabnianiem się do Chrystusa, dostosowywaniem swojego życia do woli Ojca i planów Opatrzności. Święty jest ten kapłan, który gorliwie wypełnia wolę Bożą DLKT. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie aktantów przymiotników alelicznych pozytywnych i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów |21 „samemu”, (su-)vienodėti „(stać się) bardziej jednakowym, jednakowym” Czasowniki 49 oznaczające takie zdarzenie lub przebieg czynności są teliczne i „w zależności od tekstu, w którym są używane, mogą oznaczać 1) stopniowe pojawianie się cechy oraz 2) stopniowe nasilanie się cechy” (DLKG 2006: 390). Konstrukcją z przyimkiem į rządzi również derywat czasownika nešti — panėšėti w 50 zdaniu 74. 51 Na podstawie zdań 74–81 widać, że oznaczanie dopełnienia pośredniego czasowników odprzymiotnikowych w jednym przypadku pokrywa się z oznaczaniem dopełnienia pośredniego przymiotnika podstawowego, a w innym się od niego różni. Opierając się na materiale przedstawionym w DLKT, możemy bardziej szczegółowo omówić wyrażanie dopełnienia pośredniego przy finitywnych formach podobėti, panėšėti, supanašėti wszystkich osób i liczb. W zdaniach z finitywnymi formami panašėti i panėšėti dopełnienie pośrednie wyraża się przyimkiem į i biernikiem (odpowiednio we wszystkich dostępnych 200 i 450 zdaniach), natomiast w zdaniach z finitywnymi formami supanašėti dopełnienie pośrednie skłania się wyrażać przyimkiem su i narzędnikiem (występuje on w 93,3 proc. dostępnych przykładów, czyli w 70 z 75 zdań). 52 Staje się jasne, że oznaczanie dopełnienia pośredniego czasowników odprzymiotnikowych wiąże się z inherentnymi cechami aspektu tych czasowników. Dopełnienie pośrednie stanu o aspekcie przebiegowym panėšėti lub procesu podobėti wyraża się przyimkiem į i biernikiem, tj. analogicznie do panašus; z procesem supanašėti o aspekcie dokonanym częściej wyraża się je, wybierając inne oznaczenie wzajemne — konstrukcję z przyimkiem su (por. także: Astronomai pavasarį skaičiuoja nuo kovo 23-iosios, kai diena susilygina su naktimi (DLKT); Dorósłszy, przewyższa inne trawy i z drzewami się równa, 53 szerszeń. (LKŽe); Odwaga scytyjskich kobiet równa się odwadze mężczyzn S. Dauk. (LKŽe); To wasze nauczanie równa się torturom (LKŽe)). 49 Por.: Zakresy użycia oraz utożsamienie samego języka z językiem niemieckim ostatecznie podważyły prestiż języka litewskiego i umniejszyły w świadomości Litwinów jego wartość (cytowane za: http://mokslolietuva.lt/2014/07/prisilietus-prie-atgrasiosproblemos/). Oto sztuka utożsamienia się aktora z postacią (cytowane: http://www.zodynas.lt/terminuzodynas/t/tapatejimas). Jednak tylko w ten sposób jednoczy się on z Niebem i przekracza płaszczyznę człowieczeństwa – nie przez transcendowanie jej, lecz raczej poprzez utożsamienie się przez nią z Niebem, tj. „przebijając” w niej antropokosmiczną przestrzeń DLKT. 50 Podobny pogląd wyraża również Klementina Vosylytė (1995: 70): „w języku litewskim derywaty czasownikowe z przyrostkiem -ėti od przymiotników jakościowych zazwyczaj oznaczają proces – stopniowe nabywanie lub nasilanie się cechy wyrażonej przez wyraz podstawowy”. 51 O tym, że panėšėti jest derywatem czasownikowym od nešti, zob. szerzej Vosylytė (1995: 70nn). Odmienny pogląd reprezentuje J. Šukys (1998: 393), twierdząc, że „konstrukcji przymiotnika z przyimkiem į wymagają przymiotnik panašus i jego derywaty – rzeczownik panašumas, czasownik panėšėti”. 52 Te same tendencje w zakresie oznaczania morfosyntaktycznego są widoczne również przy analizie przykładów użycia rzeczownika odczasownikowego supanašėjimas podawanych przez DLKT (w znalezionych 32 zdaniach używany jest przyimek su i narzędnik), por. : Utożsamienie udziałowców z tym, czyimi są udziałowcami, osiągane poprzez podobieństwo do tego, w czym mają udział, stanowi prawdziwą tożsamość z ową rzeczą. Tożsamość uczestników, rzeczywiście osiągalna poprzez upodobnienie się do obiektu uczestnictwa, jest przebóstwieniem przebóstwienia godnych. 53 Szerzej o znaczeniu wzajemności wyrażanym w języku litewskim za pomocą przedrostków su i su-si zob. Geniušienė (2007: 653 i nast.). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |22 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (74) Wytrzeszczywszy oczy, gapił się na przewróconą maszynę, która [maszyna] z daleka przypominała stodołę powaloną przez burzę. (cytowane za Šukys 1998: 393) (75) Syn [P] coraz bardziej przypominał ojca [Comp]. (cytowane za Sližienė 1998: 115) (76) Święty Augustyn mówi: „Dusza upodabnia się do tego, co kocha”. DLKT (77) Niczego bardziej realistycznego już nie zobaczysz – nawet białawe obłoczki 54 upodobniły się do ziemi. DLKT (78) Twoje czarne brwi upodobniły się do skrzydeł otaczających zielone gwiazdy. DLKT (79) W późnym klasycznym prawie rzymskim pozycja prokuratora stopniowo ogólnie upodabniała się do pozycji kognitora. Google (80) Czuje się, że ceny większości towarów ujednolicają się z wcześniej obowiązującymi [cenami] w litach. Google (81) Komu będziemy interesujący, jeśli poddamy się globalizmowi i utracimy swoją odrębność? – Bez odrębności człowiek upodabnia się do innych. Google 5. WNIOSKI Semantyczna definicja aktantów zorientowanych podmiotowo predykatów alelicznych (przymiotników) zależy od interpretacji uczestników sytuacji wzajemnej, tj. od tego, który uczestnik (uczestnicy) sytuacji zostaje wybrany jako punkt odniesienia. Odpowiada to wyborowi konstrukcji zwrotnych (monadycznych wzgl. diadycznych). W przypadkach, gdy jako punkt odniesienia wybierani są wszyscy uczestnicy sytuacji wzajemnej, w konstrukcjach monadycznych, w których są oni wyrażeni podmiotem, stosunek wzajemny może być aktualizowany i specyfikowany za pomocą znaczników zwrotnych koreferencyjnych z mianownikiem podmiotu. Semantyczne parametry stosunku wzajemnego oraz postrzeganie mutantów jako grupy zamkniętej wpływają na wybór konstrukcji zwrotnych. Za pomocą anafory zwrotnej aktualizowany jest każdy uczestnik z osobna (Jonas i Marytė są podobni do siebie; Oboje są podobni do siebie), natomiast wzajemnie lub między sobą – zamknięta grupa uczestników (Oni są do siebie podobni; między sobą). W konstrukcjach monadycznych określenia przymiotnika dwuwalentnego są wyrażane jako podmiot przez liczbę mnogą rzeczownika lub zaimka w mianowniku (Jiedu są podobni), przez dwa mianowniki rzeczownika lub zaimka połączone spójnikiem ir (Jonukas i Marytė są podobni) albo przez mianownik rzeczownika lub zaimka z konstrukcją przyimkowo-narzędnikową z przyimkiem su (Jonukas z Marytė są podobni). 54 Por. także przykład z DLKT: Nie jesteś taki jak oni, a nie starasz się upodobnić. - Upodobnić się? Z kim? Nadal rozróżniam pojęcia – naród i lud. - Ale zgadzasz się, że każdy naród ma taką władzę, na jaką zasłużył? Szach! LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Wyrażanie aktantów pozytywnych przymiotników alelicznych i ich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów |23 Dopełnienie przymiotnika, występujące w konstrukcjach diadycznych jako dopełnienie pośrednie, jest oznaczane według trzech dominujących strategii: celownikiem (równy, równoległy, prostopadły, identyczny itp.), przyimkiem į z biernikiem (podobny) albo przyimkiem su i narzędnikiem (jednakowy). Celownik wybiera się zgodnie z zasadą ekonomii językowej. Vediniai iš būdvardžių išlaiko pamatinio žodžio inherentinę tarpusavio reikšmę ir valentingumą. W konstrukcjach nazw cech lub posiadaczy cech argumenty mogą pozostać implikowane. Cechy W turėtojų konstrukcijose priklausomojo dėmens sintaksinis būtinumas yra mažesnis. konstrukcjach nazw cech utworzonych z konstrukcji monadycznych podmiot oznacza się dopełniaczem (ich podobieństwo (oni są podobni); Podobieństwo Jonukasa i Marytė (Jonukas i Marytė są (Jonukas z Marytė panašūs)) arba kilmininku ir prielinksnio su ir įnagininko konstrukcija Jonuko su Maryte panašumas są podobni)). Z konstrukcjami monadycznymi podmiotowo słownie związany zależny człon nazw cech wyrażany jest również konstrukcją przyimka tarp z dopełniaczem (podobieństwo między nimi, Jonukasem i Marytė, było oczywiste (oni, Jonukas i Marytė, są podobni)). Taka konstrukcja przyimka tarp została przejęta z konstrukcji lokatywnych (por. List jest (leży) tutaj, wśród porozrzucanych przedmiotów, między długopisem a książką; Wśród nich, Jonukasa i Marytė, jest podobieństwo (w nich jest podobieństwo)). Na użycie lokatywnego przyimka tarp w nominalizacjach wpływają czynniki gramatyczne i semantyczne: rozszerzenie syntaktyczne połączenia, kategorialna realizacja zależnych członów, charakter aktualizacji mutuantów. Ze względu na ilościowo nieliczne dane DLKT trudno uogólnić tendencje oznaczania zależnego członu rzeczownikowego odprzymiotnikowego, odpowiadającego dopełnieniu pośredniemu przymiotnika podstawowego. W jednym przypadku wyrażenie dopełnienia pośredniego czasowników odprzymiotnikowych pokrywa się z oznaczeniem rekcji przymiotnika podstawowego, pełniącej funkcję dopełnienia pośredniego (panašus į ką – panašėti į ką; vienodas su kuo – (su)vienodėti su kuo), w innym może różnić się lub różni się od niego (panašus į ką – supanašėti su kuo, lygus kam (su kuo) – susilyginti su kuo; tapatus kam (su kuo) – (su)tapatėti su kuo). Na odmienne oznaczenie wpływa aspekt czasownika odprzymiotnikowego. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, sud. Kauno Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centras. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |24 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, elektroninis variantas. Red. kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. red.), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. – Atnaujinta versija, 2008. Prieiga internete: www.lkz.lt. LITERATŪRA DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Redagavo Vytautas Ambrazas. 4-as patais. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Geniušienė E. 2007: Reciprocal and reflexive constructions in Lithuanian (with refrences to Latvian). – Reciprocal Construction 2, Nedjalkov, Vladimir P. (ed.). John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 633–672. Haspelmath M. 2007: Further remarks on reciprocal constructions. – Reciprocal Construction 4, Nedjalkov, Vladimir P. (ed.) John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 2087–2116. Holvoet A. 2009. Bendrosios sintaksės pagrindai, Vilnius: Vilniaus universitetas. Holvoet A., Judžentis A. 2003. Sintaksinių ryšių tipai. – Sintaksinių ryšių tyrimai [= Lietuvių kalbos gramatikos darbai 1], Holvoet, Axel, Artūras Judžentis (red.). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 11–35. Hurst P. 2010: The syntax of lexical reciprocal constructions. – Proceedings of the LFG10 Conference, Butt, Miriam, King, Tracy Holloway (eds.), 290–310. Prieiga internete: http://cslipublications.stanford.edu/290 (žiūrėta 2016-02-10). Jakaitienė E., Laigonaitė A., Paulauskienė A. 1976: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: Mokslas. Knjazev J. P. 2007: Lexical reciprocals as a means of expressing reciprocal situations. – Reciprocal Construction 1, Nedjalkov, Vladimir P. (ed.). John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 115–l46. KP S1 2003: Kalbos patarimai, kn. 2: Sintaksė: linksnių vartojimas (S1). Sudarė Rita Miliūnaitė. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KP S2 2003: Kalbos patarimai, kn. 2: Sintaksė: prielinksnių ir polinksnių vartojimas (S2). Sudarė Rita Miliūnaitė. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Labutis V. 1998: Lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |25 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LKG1 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1. Fonetika ir morfologija. Redagavo Kazys Ulvydas, Vilnius: Mintis. LKG 2 1971: Lietuvių kalbos gramatika 2. Morfologija (veiksmažodis ir kt.). Redagavo Kazys Ulvydas, Vilnius: Mintis. LKG 3 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3. Sintaksė. Redagavo Kazys Ulvydas, Vilnius: Mintis. Majid A., Evans N., Gaby A., Levinson S. C. 2011: The semantics of reciprocal constructions across languages. An extensional approach. – Reciprocals and Semantic Typology, Evans Nicholas, Gaby Alice, Levinson Stephen, Majid Asifa (eds.). John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 29–59. Nedjalkov V. P., Geniušienė E. 2007: Questionaire on reciprocals. – Reciprocal Construction 1, Nedjalkov, Vladimir P. (ed.). John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 379–434. Pakerys J. 2006: Veiksmo pavadinimo konstrukcija lietuvių kalbos gramatikoje. – Daiktavardinio junginio tyrimai [= Lietuvių kalbos gramatikos darbai 4], Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas (red.). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 121–149. Partee B. H. 2008. Symmetry and symmetrical predicates. – Computational Linguistics and Intellectual Technologies: Papers from the International Conference „DIALOGUE“, Kibrik A. E. et. al (ed.). Moscow: Institut Problem Informatiki, 606–611. Prieiga internete: https://udrive.oit.umass.edu/partee/Semantics_Readings/SymmetryHandoutPentusSeminar CorrectedPlusNotes.pdf (žiūrėta 2016-02-10). Sližienė N. 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Sližienė N. 1998: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 2 (1), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Sližienė N. 2004: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 2 (2), Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Šukys J. 1978: Prielinksnių vartojimas, Kaunas: Šviesa. Šukys J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. Tekorienė D. 1985: Lietuvių kalbos būdvardžių būtinojo semantinio valentingumo raiška. – Kalbotyra 36 (1), 72–83. Tekorienė D. 1990: Bevardės giminės būdvardžiai, Vilnius: Mokslas.