Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška

LORETA VAIČIULYTĖ SEMĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego EKSPRESJA ARGUMENTÓW PRZYMIOTNIKÓW AŁELICZNYCH O POZYTYWNYM ZNACZENIU I ICH DERYWATÓW1 SŁOWA KLUCZOWE: zorientowany na podmiot predykat ałeliczny, przymiotnik, derywat przymiotnikowy, argument, konstrukcja reciprokalna, realizacja morfosyntaktyczna. 1. WSTĘP Przymiotniki analogiczny, ekwiwalentny, równy, równoległy, podobny, proporcjonalny, identyczny, tożsamy, równomierny, symetryczny, synonimiczny, prostopadły2 itp. są leksykalnymi (inherentnymi) predykatami reciprokalnymi (ang. lexical reciprocal), czyli predykatami ałelicznymi (ang. allelic predicate3). Takie predykaty ałeliczne wyrażają wzajemną (ang. mutual) relację między co najmniej dwoma uczestnikami sytuacji – mutuantami (ang. mutuant4). Relacja wzajemna jest inherentnie symetryczna, a takie predykaty są dwuwalentne. Na przykład w konstrukcji reciprokalnej (ang. reciprocal construction) syn jest podobny do taty uczestnicy relacji wzajemnej (syn, tata) są wyrażani przez dwa walencyjne argumenty przymiotnika podobny: mianownik podmiotu oraz konstrukcję z przyimkiem į i biernikiem, pełniącą funkcję dopełnienia pośredniego. Martin Haspelmath (2007: 2091) twierdzi, że dominuje tendencja do wyrażania mutantów sytuacji wzajemnej (ang. mutual situation) jako jednego argumentu, tj. jako punkt odniesienia (ang. reference point) typowo wybiera się wszystkich mutantów uczestniczących w sytuacji – ich całość, a nie któregokolwiek z nich pojedynczo. Wówczas oba predykaty ałeliczne 1 Jestem szczerze wdzięczna głównej specjalistce Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – VLKK), Aiste Pangonyte, za pytanie, które zwróciło moją uwagę na zagadnienia omawiane w artykule. Dziękuję również szanownym anonimowym recenzentom za przydatne uwagi, które pomogły udoskonalić artykuł. 2 Artykuł dotyczy męskich i żeńskich form tych przymiotników. Tak zwany rodzaj nijaki pozostaje poza zakresem rozważań. 3 „Leksykalne predykaty reciprokalne (zwane również predykatami ałelicznymi) można zdefiniować jako predykaty, które same wyrażają układ wzajemny, bez konieczności stosowania oznaczeń gramatycznych. Stanowią one semantycznie ograniczony zbiór predykatów, których znaczenia zasadniczo należą do klasy działań i relacji społecznych („poślubić”, „kłócić się”, „przyjaźnić się”), relacji przestrzennych („przylegać”, „obok”) oraz relacji (nie)tożsamości („taki sam jak”, „różny od”, „przypominać”)” (Haspelmath 2007: 2090). 4 Więcej na temat pojęć mutuant wzgl. reciprokant (ang. mutuant wzgl. reciprocant), reciproczny wzgl. symetryczny wzgl. wzajemny (reciprocal wzgl. symmetric wzgl. mutual) oraz ich zakresu zob. Haspelmath 2007. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 2 Aktanty w zdaniu wyrażane są przez rzeczownik lub zaimek w liczbie mnogiej pełniący funkcję podmiotu albo przez dwa rzeczowniki lub zaimki połączone spójnikiem współrzędnym ir. Jak widać w zdaniach 1–2, człowiek i mrówka, kobieta i mężczyzna – są morfosyntaktycznie jednakowo wyeksponowani (ang. salience) – i pełnią funkcję podmiotu odpowiadającego patientowi [P]5; ściślej mówiąc, taki patient pokrywa się (zlewa) z komparatywem [Comp]6 i można go rozumieć również jako komparatywny [PComp] (por. zdania 1a–2a, w których oba aktanty przymiotnika wyrażone są jedną formą liczby mnogiej). Widać tu redukcję aktantów składniowych (ang. valence-reduction: równi, podobni są używane jako jednowalentne. Takie przypadki użycia nazywane są konstrukcjami prostymi, czyli monadycznymi, (reciprocznymi) (ang. simple construction; monadic construction7). (1) Poza tym ważna jest dla niego harmonia między człowiekiem a otoczeniem. Mówi: „Człowiek i mrówka są równi”. DLKT (1a) Oni są równi8. (2) Kobieta i mężczyzna: tak różni, a zarazem podobni... Mówi się, że już rodząc się, przynosimy ze sobą przeznaczenie i sens naszego istnienia na tej ziemi. DLKT (2a) Oni są podobni9. Jeden z uczestników relacji wzajemnej może być rozumiany jako podmiot komitatywny (towarzyszący) (zob. zdania 3–4). Taki podmiot komitatywny konstrukcji monadycznych, oznaczany przyimkiem su i narzędnikiem, jest obniżony (ang. lower) morfosyntaktycznie i pragmatycznie. W zdaniu 3 człowiek jest bardziej wyeksponowany morfosyntaktycznie i ważniejszy pragmatycznie, w zdaniu 4 – kobieta. Zgoda pod względem przypadka i liczby w zdaniach 3–4 pokazuje, że podmiot wyrażony konstrukcją z przyimkiem su (podobnie jak w zdaniach 1–2). (3) Człowiek z mrówką są równi. (4) Kobieta z mężczyzną są podobni. 5 Patient to funkcja odbiorcy oddziaływania czynności lub nosiciela stanu, charakterystyczna zarówno dla istot żywych, jak i rzeczy nieożywionych, a także dla bytów abstrakcyjnych (okropności wojny są wrogie ludzkiej naturze) (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 30). 6 Komparatyw [Comp] – funkcja standardu porównania, występująca obok patienta stanu i charakterystyczna dla rzeczy, z którą coś się porównuje lub do której coś się dopasowuje (syn jest podobny do ojca, tłumaczenie jest bliskie oryginałowi) (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 30). 7 „Simple constructions are those in which both reciprocants are expressed by the subject“ (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 396). „A monadic construction which groups the participants in the relation in the subject NP while losing an object NP“ (Hurst 2010: 290). 8 Por. konstrukcję monadyczną z czasownikiem przymiotnikowym: Chociaż współczesne pokolenie Meksykanów „europeizuje się” – prawa kobiet i mężczyzn stają się równymi, „macho” jednak nadal pozostaje „macho”. DLKT 9 Por. konstrukcję monadyczną z czasownikiem przymiotnikowym: Głosy ojca i syna stawały się coraz podobniejsze, aż stały się zupełnie podobne (cyt. za Slėžienė 1998: 115). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 3 Z zdań 1–4 wynika, że pozycja jednego z dwóch argumentów omawianych przymiotników dwuwalentnych pozostaje „wolna”. Może być wypełniona niewalencyjnym — mającym status członu wolnego — znacznikiem reciproczności (ang. reciprocal markers): monosemantyczną anaforą reciprokalną jeden z drugim, jeden na drugiego, miejscownikiem wzajemnie10 lub między sobą (por. zdania 5–7). Jak widać w zdaniach 8–9, takie koreferencyjne względem podmiotu w mianowniku wyrażenia wzajemności mogą być obowiązkowe, tj. druga pozycja argumentu musi być wypełniona. Innymi słowy, w niektórych przypadkach znaczniki reciprokalne, wyrażające wzajemność oraz ją aktualizujące i specyfikujące, są używane jako modyfikatory (tzw. reduplikacja, czyli podwójne wyrażenie wzajemności11 (ang. reduplication, double reciprocals)), a w innych — jako argumenty zależne (por. także: Oni pocałowali się (jeden z drugim) vs. Oni pocałowali jeden drugiego). (5) – Ale my też jesteśmy bogaci – upierał się Hans. – Jeśli spotyka się dwóch bogaczy, to są sobie równi (por. wzajemnie, między sobą12). Czy się z tym zgadzasz? DLKT (6) Uliczka jest tak wąska, wąska, tak ponura i zaniedbana, jak niemal wszystkie drewniane, zniszczone domki, ustawione rzędem tuż przy ziemi, podobne jeden do drugiego (por. wzajemnie, między sobą) domki. Jakby od dawna nikt w nich nie mieszkał... DLKT (7) Bardziej podobni do siebie (por. jeden do drugiego), niewątpliwie wspólne dla osób dwujęzycznych odpowiedzi w języku rosyjskim i litewskim. DLKT (8) Czy wektory {1; -3; 0} i {4; 1; 2} są prostopadłe względem siebie (por. wzajemnie, między sobą? Dlaczego? DLKT (9) *Czy wektory {1; -3; 0} i {4; 1; 2} są prostopadłe? 10 „Miejscownik wewnętrzny czasu teraźniejszego, zwłaszcza przy rzeczownikach bardziej abstrakcyjnych, czasami wyraża sposób wykonania czynności. Taki miejscownik pełni w zdaniu funkcję okolicznika sposobu. <...> Nieco wyraźniejsze, bardziej zalecane w języku ogólnym, spotykane także w dialektach i literaturze pięknej, są zleksykalizowane miejscowniki sposobu abstrakcyjnych rzeczowników wzajemnie... Ale i dla nich istnieją pewne odpowiedniki, niekiedy nawet bardziej zwyczajowe w języku. Kobiety <...> zaczęły szeptać ze sobą (por. między sobą, jedna z drugą)“ (Šukys 1998: 300). Por. dalej: „Konstrukcje z przyimkiem między czasami oznaczają obiekt, a dokładniej — obiekty, między którymi występuje jakaś niezgodność, dochodzi do konfliktów lub komunikacji. <...> Konflikt lub komunikację może wyrażać także wyrażenie między sobą. <...> Takiemu wyrażeniu między sobą jest synonimiczny zleksykalizowany miejscownik wzajemnie, por. Naradzili się między sobą — Naradzili się wzajemnie“ (Šukys 1998: 515). 11 Taki sposób wyrażenia aktanta, gdy inna forma nie wnosi żadnej nowej informacji uzupełniającej znaczenie wyrazu predykatywnego, Dalija Tekorienė proponuje nazwać podwójnym wyrażeniem tego samego aktanta semantycznego (np. oni dwaj są sobie wrodzy; pary są do siebie podobne) (Tekorienė 1985: 74). 12 „Jawnymi wyrażeniami znaczenia reciprokalnego są wyrażenia wzajemnie/między sobą <...> zawierające zaimek zwrotny save, oraz wśród siebie <...>, ale mogą być używane wyłącznie z czasownikami reciprokalnymi (formalnie zwrotnymi i leksykalnymi) w celu wzmocnienia lub doprecyzowania znaczenia reciprokalnego; np.: Kłócimy się ze sobą. Oni się przyjaźnią“ (Geniūšienė 2007: 636t). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 4 Jak wspomniano, sytuacje wzajemne wyrażane są także za pomocą dwóch odrębnych argumentów predykatu. W takich przypadkach jeden z nich występuje na przykład jako odpowiadający pacjentowi podmiot w mianowniku w zdaniach 10–15, a drugi — jako odpowiadający komparatywowi obiekt niedirectny, który w omawianych konstrukcjach nieciągłych, czyli diadycznych (ang. discontinuous construction, dyadic construction13), jest oznaczany różnie: celownikiem, konstrukcjami z przyimkami į lub su, por.: (10) Sūnus [P] jau su14 tėvu [Comp] lygus. (cyt. za LKG3 1976: 475) (11) Tėvas lygus su sūnumi. (12) Sūnus [P] panašus į15 tėvą [Comp]. (cyt. za Šukys 1998: 393) (13) ?Tėvas panašus į sūnų. (14) Linija AB [P] statmena tiesiajai CD [Comp]. (cyt. za Šukys 1998: 149) (15) *Tiesioji CD statmena linijai AB. Porównanie zdań 1–15 pokazuje, że omawiane predykaty różnią się także pod względem inherentnej symetryczności. Użyte w zdaniach 10–11 lygus jest symetryczne: wyraża ono odwrotną (ang. reversible), symetryczną relację między dwoma argumentami predykatu P, x (podmiotem) i y (obiektem): jeśli x jest równy y, to y jest równy x. Oprócz takich typowo symetrycznych istnieją relacje trudniej poddające się inwersji: mniej symetryczne16 (ang. semi-symmetric, quasi-symmetrical, sometimes-symmetrical) lub asymetryczne,17 zob. 13 „Konstrukcje nieciągłe to takie, w których drugi reciprocant nie jest podmiotem” (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 396). „Konstrukcja diadyczna, która tworzy sytuację symetryczną, umieszczając jednego uczestnika w NP podmiotu, a drugiego w frazie komitatywnej” (Hurst 2010: 290). 14 „Przyimki sulig, su z narzędnikiem stosuje się przy porównywaniu rzeczy odpowiadających sobie pod jakimś względem. <...> Przyimek su w znaczeniu porównawczym z odcieniem tożsamości stosowany jest także w połączeniach z przymiotnikami lygus, tapatus, a także z czasownikami i rzeczownikami pochodzącymi od tego samego rdzenia. Syn jest już równy ojcu. Żaba chce równać się z wołem. Jeździec zrównał się z pieszym. Żartowniś porównał słonia z muchą. Zrównanie dnia z nocą” (Valiulytė 1967: 91 i n.; por. LKG2 1971: 641 i n.). „Podobieństwo rzeczy wyraża się przyimkiem į, a częściowo także su w takich połączeniach, których członem nadrzędnym jest przymiotnik panašus <...>: podobny do ojca, podobni jeden do drugiego, (dzieci) podobne do rodziców” (Valiulytė 1967: 94). 15 „Przyimek į z biernikiem stosowany jest przy porównywaniu podobnych rzeczy” (Valiulytė 1967: 90). „Przyimek į używany jest w znaczeniu relacji porównawczej, gdy trzeba powiedzieć, że jedna rzecz jest podobna do drugiej, tj. ma cechy drugiej rzeczy, wyrażonej przez człon zależny związku wyrazowego” (Valiulytė 1964: 107). „Przyimek į występuje także w skostniałych związkach wyrazowych złożonych z mianownika i biernika tego samego wyrazu. W takich przypadkach wyrażana jest jednakowość jednorodnych rzeczy pod jakimś względem. Jakie piękne, jakie duże grochy — ziarnko w ziarnko (wszystkie jednakowe)” (Valiulytė 1964: 108). Podobne stanowisko Eleny Valiulytė zob. także LKG2 1971: 621 i n. 16 Por. „Relacja niesymetryczna staje się «relacją, która ma co najmniej jeden przypadek asymetryczny»” (Partee 2008: 4). Na przykład Jiedu pasisveikino implikuje, że on przywitał się z nią lub ona przywitała się z nim, ale niekoniecznie odwrotnie, tzn. jeśli ona przywitała się z nim, niekoniecznie on przywitał się z nią. 17 Por. „Relacja asymetryczna staje się «relacją, która nie ma żadnych przypadków symetrycznych»” (Partee 2008: 4). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 5 zdania 12–1518. Mniej symetryczne predykaty aleliczne mogą być używane jako symetryczne; por. zdania 16–17, w których wzajemna relacja określana jest na podstawie jednej wspólnej cechy (kryterium porównania) – wyglądu. Innymi słowy, symetryczność jest stopniowalna (ma stopnie)19. Użycie konstrukcji reciprokalnych wiąże się z inherentną symetrycznością: typowe predykaty symetryczne (równy, jednakowy) są używane w konstrukcjach monadycznych i diadycznych, mniej symetryczne lub asymetryczne – w konstrukcjach monadycznych albo diadycznych (prostopadły, por. też bliski „prawie równy, odpowiadający czemuś”, np.: Tłumaczenie jest bliskie oryginałowi (LKŽe), ale *Oryginał jest bliski tłumaczeniu; por. też: Tłumaczenie i oryginał są bliskie,?Oryginał i tłumaczenie są bliskie, *Oryginał z tłumaczeniem są bliskie). (16) Syn z wyglądu jest podobny do taty. (17) Tata z wyglądu jest podobny do syna. W zdaniach 16–17 (podobnie jak w zdaniach 10–11) ta sama sytuacja wzajemna jest interpretowana różnie. W zdaniu 16 za punkt odniesienia przyjmuje się podobny dwuwalentny podmiot wyrażony mianownikiem pacjensa — syn; konstrukcja z przyimkiem do wyraża obiekt pośredni odpowiadający komparatywowi (do taty). Ta sama sytuacja w zdaniu 17 jest interpretowana inaczej: za punkt odniesienia przyjmuje się ojca, który w zdaniu pełni funkcję podmiotu ojciec, natomiast obiektem pośrednim odpowiadającym komparatywowi jest syn. Tokie į subjektą orientuoti (angl. subject-oriented Knjazev 2007: 119; Nedjalkov, Geniušie­nė 2007: 41520) aleliniai predikatai 1–17 intranzityviniuose sakiniuose skiriasi nuo į objektą orientuotų (angl. object-oriented Knjazev 2007: 119; Nedjalkov, Geniušie­nė 2007: 415) 18–20 sakiniuose. Tranzityviniuose sakiniuose tarpusavio santykis yra tarp dviejų objektų: kai vienas iš jų eina tiesioginiu, o kitas – netiesioginiu objektu, žymimu 18 sakinyje su konstrukcija, arba jie abu sakinyje 18 „Możemy wywnioskować, że stopień znajomości aktantów predykatu symetrycznego jest odwrotnie skorelowany ze stopniem ich wymienności” (Knjazev 2007: 141). Jak mówi Leonard Talmy, z pragmatycznego punktu widzenia obiekt porównania (rzecz, która jest porównywana) jest mniej stabilny i mniejszy niż standard porównania (rzecz, z którą jest porównywana): „jednostka wybrana jako tło jest zazwyczaj stabilniejsza, większa i geometrycznie bardziej złożona niż figura” (Talmy 1983: 231, cyt. za Knjazev 2007: 142). 19 „Sytuacje wzajemne rzadko są w pełni symetryczne” (Haspelmath 2007: 2088; podobny pogląd zob. także Knjazev 2007: 116 i n.). Szerzej o stopniowalnej symetryczności predykatów alelicznych zob. Partee (2008). 20 „W konstrukcjach zorientowanych na podmiot recyprokanci [tj. dwa obligatoryjne, symetrycznie powiązane argumenty semantyczne] są oznaczani albo przez podmiot w liczbie mnogiej w prostych konstrukcjach reciprokalnych, albo przez podmiot i człon niepodmiotowy, najczęściej obiekt niedirectni, w rozdzielnych konstrukcjach reciprokalnych” (Nedjalkov, Geniušie­nė 2007: 415). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 6 jest obiektem bezpośrednim, wyrażanym homogenicznie formą liczby mnogiej w zdaniu 19 albo heterogenicznie, za pomocą spójnika łącznego i, w zdaniu 20. (18) Na początku ludzie bogów [P] utożsamiali z naturą [Comp]. (cyt. za Sližienė 2004: 297) (19) Państwo utożsamiają rzeczy, które w rzeczywistości wcale nie są tożsame dalykus [P]. (cyt. za Sližienė 2004: 297) (20) Ludzie utożsamiali bogów i naturę21. W dalszej części artykułu omówione zostaną pozytywne, zorientowane na podmiot predykaty aleliczne (przymiotniki), które są inherentnie dwuwalencyjne, tj. otwierają dwa wolne miejsca na swoje argumenty; semantyczna charakterystyka aktantów takiego predykatu zależy od interpretacji uczestników sytuacji wzajemnej, tj. od tego, który uczestnik lub którzy uczestnicy sytuacji zostają wybrani jako punkt odniesienia. W zdaniu wzajemną relację między dwoma lub większą liczbą uczestników wyrażają konstrukcje reciprokalne – monadyczne i/lub diadyczne. Typowo wyrażają one zdarzenie złożone (ang. complex event; a join action or plurality of events, two sub-events), tj. dwie (lub więcej) równoczesne (ang. simultaneous) propozycje (jeśli mówimy Jonas lygus su Petru, to, uznając różnice pragmatyczne, morfosyntaktyczne itp., twierdzimy również, że Petras lygus su Jonu22. Uwaga zostanie poświęcona cechom wyrażania drugiego aktanta – obiektu pośredniego – oraz tendencjom użycia w diadycznych konstrukcjach zorientowanych na podmiot23. Aby to omówić, ważne jest, co badacze gramatyki litewskiej mówią o oznaczaniu obiektu pośredniego wymienionych przymiotników (zob. rozdział 2). Następnie, na podstawie danych Korpusu tekstów współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT), opracowanego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego, opisane zostaną tendencje wyrażania aktanta obiektowego przymiotników alelicznych (zob. rozdział 3), omówione zostaną właściwości derywatów przymiotnikowych (zob. rozdział 4), a całość zostanie podsumowana (zob. rozdział 5). 21 Por. też przykłady podane w LKŽe z czasownikiem lyginti „uważać coś za takie samo, równorzędne, podobne; przyrównywać do czegoś”: Takiego niegodziwego człowieka do dzikiego zwierzęcia przyrównuje A. Baran. Nie przystoi pijanego człowieka do zwierzęcia przyrównuje Sz. Śmiesz śmieć mnie porównywać z nim? NdŽ. 22 Poza zakresem artykułu pozostają przykłady użycia atrybutywnego lub predykatywnego, w których aktant obiektowy jest implikowany i wynika z kontekstu, np.: Firma cukiernicza „Vilniaus Pergalė” współpracuje od roku z analogiczną analogiška (por. z nią) firmą „Kalev” z Tallinna DLKT; Pod koniec stulecia pojawiły się aspiracje narodowe, ukształtował się kierunek „polskiego renesansu”, neobarok, a na początku XX w. – swoisty „styl dworkowy”. Podobny rozwój charakteryzuje także pałace dworskie wzniesione na Litwie. Etap połowy–przełomu XIX wieku omówił Levandauskas DLKT. 23 „Są powody, by uznać konstrukcję prostą za podstawową dla gramatycznych konstrukcji reciprokalnych, a konstrukcję rozdzielną – dla leksykalnych konstrukcji reciprokalnych” (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 383). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 7 2. OPIS REALIZACJI DOPEŁNIENIA NIEPRZYPADKOWEGO PRZEZ PRZYMIOTNIKI ALAELICZNE W LITEWSKICH OPRACOWANIACH GRAMATYCZNYCH Po sięgnięciu do opracowań gramatyki języka litewskiego widać, że opinie na temat realizacji dopełnienia przez omawiane przymiotniki są rozbieżne. Na przykład Adelė Valeckienė pisze w akademickiej Gramatyce języka litewskiego (dalej – LKG) (LKG3 1976: 240), że celownik rzeczownikowy w połączeniach z przymiotnikami lygus, tolygus, tapatus i in. oznacza osobę lub rzecz, której coś odpowiada bądź nie odpowiada. Uważa ona, że rzecz, której coś odpowiada bądź nie odpowiada, przy przymiotnikach lygus, panašus, tapatus i in. oznaczana jest także narzędnikiem oraz konstrukcją z przyimkiem su, np. Tuo tarpu jo brolis, kuris buvo su juo kaip du vandens lašai panašūs, įstojo į tą patį dvarą (LKG3 1976: 254; zob. też 15, 475; podobny pogląd zob. Jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 49, 227). Konstrukcja z przyimkiem į użyta z przymiotnikiem panašus wskazuje obiekt, do którego podobna jest porównywana rzecz (LKG3 1976: 250). Elena Valiulytė Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje (toliau – DLKG) (2006: 514) teigia, kad būdvardžiai lygus, tolygus, tapatus, sinonimiškas vartojami su naudininku. Su būdvardžiais lygus, panašus eina ir su konstrukcija: „„sūnus lygus su tėvu, mes su broliu panašūs (bet: jis panašus į brolį)“ (DLKG 2006: 523). Nijolė Sližienė, aprašydama DLKG (2006: 615) sakinio modelius, taip pat laikosi nuomonės, kad, pavyzdžiui, būdvardžio lygus komplementas gali būti pasakytas ir naudininku, ir prielinksnio su konstrukcija. Jonas Šukys (1998: 148t), aptardamas lietuvių kalbos linksnių ir prielinksnių vartoseną, rašo, kad „yra būdvardžių, valdančių objekto naudininką24. Tai dažniausiai būdvardžiai artimas, <...> priešingas, statmenas... <...>“. Dėl glaustumo (ekonomiškumo), trumpumo ar sinonimiškumo su panašus (į ką) kalbininkas (Šukys 1998: 34t) siūlo objekto naudininką rinktis ir vartojant tarptautinius adekvatus25, analogiškas, sinonimiškas. J. Šukys sako, kad „su būdvardžiais panašus, tapatus, analogiškas, proporcingas, statmenas <...> prielinksnio su konstrukcijos neįprastos“ (t. p.: 504; plg. Šukys 1978: 10126). Būdvardžiai lygus, lygiagretaus valdą objektą reiškiančias prielinksnio su 24 „Celownik najczęściej wskazuje dopełnienie, tj. rzecz i osobę, ku którym skierowane jest działanie, dla których coś się robi” (Šukys 1998: 147). „Celownik dołączony do przymiotnika oznacza dopełnienie <...>, ku któremu skierowana jest cecha” (LKG3 1976: 239). 25 Por. konsultację VLKK w sprawie: „Jakiego przypadka wymaga międzynarodowy przymiotnik „adekvatus”? Celownika. Adekvatūs kam, tak samo jak tapatus kam, np.: Jo darbo užmokestis yra adekvatus einamoms pareigoms.” (cytat za: http://konsultacijos.vlkk.lt/lit/292) 26 Por.: „W przypadku przymiotników panašus, analogiškas lepiej unikać konstrukcji z przyimkiem su” (Šukys 1978: 101). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 8 konstrukcijas (Šukys 1998: 504; 1978: 101). Pagal lygiagretus J. Šukys siūlo vartoti ir paralelus (Šukys 1998: 34). J. Šukys i Aldonas Pupkis w Poradach językowych (dalej – KP) (KP S2 2003: 98; por. Šukys 1998: 154) twierdzą, że „podobny, -a (podobieństwo) z kim/czym jest formą, której należy unikać (niewsk.27): Podobieństwo do brata (– do brata). Podobieństwo dziecka do ojca jest oczywiste.” Ich zdaniem należy też unikać celownika obiektu przy przymiotniku równoległy; właściwsza byłaby tu konstrukcja z przyimkiem z, na przykład: Ta linia jest równoległa do podstawy trójkąta (– z podstawą trójkąta) (KP S1 2003: 43; podobnie Šukys 1998: 154, 504). Natomiast przy przymiotnikach analogiczny, bliski, identyczny, proporcjonalny, symetryczny, tożsamy należy unikać konstrukcji z przyimkiem z; obiekt należy wyrażać celownikiem, na przykład: Polityka zagraniczna Francji okazała się nieidentyczna z polityką Ameryki (– polityce Ameryki) (KP S2 2003: 98 i nast.). J. Šukys i A. Pupkis uznają użycie przymiotnika równy z przyimkiem z za uboczny (lecz dopuszczalny) wariant celownika, np.: Żadne dziecko nie jest równe swoim rodzicom (|| swoim rodzicom), prostopadły z kolei w połączeniu z przyimkiem z ma być błędem językowym i nie należy go używać w języku ogólnym (niedop.). Z tego, co krótko powiedziano, wynika pytanie, jaką realizację dopełnienia nieprzypadkowego skłonny jest wybierać użytkownik języka. Odpowiedzi na to i inne pytania poszukuje się po omówieniu materiału dostarczonego przez DLKT (rozdział 3). Na razie widać, że w zdaniach typu 10–17 można oczekiwać realizacji dopełnienia nieprzypadkowego za pomocą konstrukcji z przyimkiem su, która na przykład z przymiotnikiem lygus byłaby (swobodnym) wariantem celownika, z panašus – formą, której należy unikać, a z statmenas – formą niedopuszczalną. Innymi słowy, możliwe jest następujące oznaczanie dopełnienia nieprzypadkowego omawianych predykatów alelicznych: įAcc (panašus), Dat/suInstr (lygus), Dat (statmenas) arba suInstr (lygiagretus). 3. REALIZACJA DOPEŁNIENIA NIEPRZYPADKOWEGO PRZEZ PRZYMIOTNIKI ALELICZNE W DLKT Większość DLKT stanowią teksty pisane, często redagowane, reprezentujące różne gatunki (publicystykę, literaturę piękną, literaturę faktu lub literaturę administracyjną). Część z nich to teksty tłumaczone. Przykładów języka mówionego jest tam wyraźnie mniej. W artykule wykorzystano 2 464 przykłady z różnych gatunków, w których w konstrukcjach diadycznych występują przymiotniki w formach rodzaju męskiego lub żeńskiego i w różnych przypadkach: adekvatus, -i; analogiškas, -a; ekvivalentiškas, -a; identiškas, -a; lygiagretus, -i; lygus, -i; panašus, -i; proporcingas, -a; simetriškas, -a; sinonimiškas, -a; statmenas, -a; tapatus, -i; tolygus, -i. 27 „vngt. – wskazuje, że oceniane zjawisko nie zostało uznane za normę języka ogólnego: należy go unikać jako już nienormatywnego i pozbawionego perspektyw albo jeszcze nienormatywnego, niedostatecznie zbadanego itp.” (KP S1 2003: 9). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 9 Zdania, w których te przymiotniki występują w konstrukcjach diadycznych, wybrano z DLKT w kolejności występowania po wpisaniu do pola wyszukiwania przymiotnika bez końcówki, na przykład adekvat (zastosowano kryterium wyszukiwania rozpoczyna się). Spośród omawianych zdań 82,5 proc. (2 034 zdania) zawiera celownik obiektu pośredniego, 14,4 proc. (354 zdania) – konstrukcję z przyimkiem į, a 3,1 proc. (76 zdań) – konstrukcję z przyimkiem su. Zebrany materiał rozkłada się tak, jak przedstawiono w tabeli 1. TABELA 1. Wyrażanie obiektu pośredniego przymiotników alelicznych w konstrukcjach diadycznych Przymiotnik Wyrażanie obiektu pośredniego Liczba zdań ĮAcc DAT SUINSTR adekvatus, -i 1 (0,4%) 221 (98,7%) 2 (0,9%) 224 (100%) analogiškas, -a – 225 (98,7%) 3 (1,3%) 228 (100%) ekvivalentiškas, -a – 68 (100%) – 68 (100%) identiškas, –a – 127 (96,95%) 4 (3,05%) 131 (100%) lygiagretus, -i – 100 (76,9%) 30 (23,1%) 130 (100%) lygus, -i – 178 (91,3%) 17 (8,7%) 195 (100%) panašus, -i 350 (98,3%) – 6 (1,7%) 356 (100%) paralelus, -i – 10 (100%) – 10 (100%) proporcingas, -a – 201 (99,5%) 1 (0,5%) 202 (100%) simetriškas, -a – 39 (97,5%) 1 (2,5%) 40 (100%) sinonimiškas, -a – 41 (100%) – 41 (100%) statmenas, –a 3 (1,9%) 157 (98,1%) – 160 (100%) tapatus, –i – 416 (97,4%) 11 (2,6%) 427 (100%) tolygus, –i – 251 (99,6%) 1 (0,4%) 252 (100%) ŁĄCZNIE: 354 (14,4%) 2034 (82,5%) 76 (3,1%) 2464 (100%) Jak wynika z tabeli 1, z wyjątkiem przymiotnika panašus, -i, zgodnie z prawem ekonomii języka (współ)dominuje tendencja do jednolitego wyrażania obiektu pośredniego omawianych przymiotników – celownikiem. Warto tu wspomnieć również o vienodas „mający niemal lub całkowicie takie same cechy, taki sam”, którego obiekt pośredni wyrażany jest za pomocą przyimka su i narzędnika, na przykład: (21) Jedzcie, proszę. – Mamo, tyle zjedliśmy, już nie chcemy. – Spróbujcie, proszę. – Nie chcemy, nie chcemy, zjedliśmy bardzo dużo wszystkiego. – Spójrz, Eglutė jest taka sama jak Linas. DLKT BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 10 (22) Tacy mieszkańcy UE będą lepiej chronieni przed wydaleniem z kraju; w wielu kwestiach gospodarczych i społecznych ich sytuacja będzie taka sama jak sytuacja obywateli UE [sytuacją]. DLKT Zatem, pomijając pojedyncze przypadki „mieszania” sposobów wyrażania obiektu pośredniego, wyróżniamy trzy dominujące: celownik ((to)lygus, adekvat itp.), przyimek į z biernikiem (panašus) oraz konstrukcję z przyimkiem su i narzędnikiem (vienodas). Skoro ustaliliśmy, jakie oznaczanie obiektu pośredniego jest charakterystyczne dla omawianych przymiotników w konstrukcjach diadycznych, należy omówić derywaty przymiotnikowe, których znaczenie implikuje takie same dwa uzupełnienia walencyjne jak znaczenie ich wyrazu podstawowego. W dalszej części warto zająć się tym, w jaki sposób wyrażenie morfosyntaktyczne aktantów derywatów przymiotnikowych odzwierciedla oznaczanie aktantów walencyjnych wyrazu podstawowego. Istotne są również różnice znaczeniowe. 4. DERYWATY PRZYMIOTNIKÓW ALELICZNYCH A. Valeckienė, omawiając w LKG składniowe połączenia wyrazowe (LKG3 1976: 16t), stwierdza, że w połączeniach czasowników i rzeczowników można dostrzec różne relacje znaczeniowe: połączenia czasownikowe wyrażają relacje obiektowe, natomiast odpowiadające im połączenia rzeczownikowe – relacje atrybutywne (określające), obiektowe, por.: buduje dom i budowa domu. Vitas Labutis (1998: 91t) twierdzi, że połączenia rzeczowników odczasownikowych i odprzymiotnikowych z dopełniaczem, innymi przypadkami i konstrukcjami przyimkowymi, a niekiedy także z bezokolicznikiem lub imiesłowem przysłówkowym, mają „swoiste atrybutywne znaczenie określające, z wyraźniej odczuwalnym odcieniem podmiotowym, przedmiotowym lub jakimś okolicznikowym”. A zatem w przypadku nominalizacji omawianych przymiotników mówimy dalej o atrybutach rządzonych, tj. wymaganych przez znaczenie rzeczownika odprzymiotnikowego, których wyrażenie – jak się okaże – jest związane z konstrukcją podstawową (monadyczną lub diadyczną). Axelis Holvoetas ir Artūras Judžentis (2003: 34), nagrinėdami veiksmažodinius daiktavardžius, atkreipia dėmesį į tai, kad „[d]aiktavardžio semantiškai reikalaujamų (reikšmes implikuojamų) papildymų sintaksinis būtinumas paprastai būna mažesnis nei atitinkamų veiksmažodžių“. Jurgis Pakerys (2006: 134t; dar žr. t. p.: 146) parodo, kad veiksmo pavadinimo konstrukcijose būtinųjų „dėmenų praleidimas būdingas“ ir „gali būti aiškinamas tam tikromis sąlygomis (apibendrin­tąja ir anaforine arba numanomąja vartosena)“. Opierając się na opisie połączeń rzeczownikowych E. Valiulytė w LKG i DLKG (LKG3 1976: 206, 224; DLKG 2006: 514t, 522; podobny pogląd zob. też Šukys 1998: 149, 393), możemy stwierdzić, że z BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 11 Rzeczowniki utworzone od przymiotników rządzących celownikiem dopełnienia pośredniego lub konstrukcjami przyimkowymi į ar su również wymagają odpowiednio celownika albo wspomnianych konstrukcji przyimkowych: zdolności muzyczne (por. uzdolniony muzycznie); podobieństwo do mamy (por. podobny do mamy) itd. W omawianym przypadku nazwy wyabstrahowanych cech z przyrostkiem -umas otwierają dwa wolne miejsca na człony zależne: jedno z nich zwykle znajduje się w prepozycji względem członu nadrzędnego, drugie zaś – w postpozycji. Na przykład, porównując predykatywnie używaną konstrukcję diadyczną syn jest podobny do mamy z rzeczownikową konstrukcją nazwy cechy podobieństwo syna do mamy (było oczywiste), widzimy, że oba człony zależne od podobieństwa są rządzone przez wyraz podstawowy; zależny człon prepozycyjny oznaczony dopełniaczem (syna) zastępuje mianownik podmiotu podobny, natomiast typowo postpozycyjne do mamy automatycznie wiąże się z dopełnieniem pośrednim wyrazu podstawowego. Związki między morfosyntaktyczną realizacją argumentów przymiotników alelicznych w konstrukcjach diadycznych a oznaczaniem atrybutów rzeczowników odprzymiotnikowych widać w zdaniach 23–34. (23) Jis buvo akivaizdžiai traktuojamas kaip žemiškosios tvarkos adekvatumas dangiškajai (Platono Valstybė) ar empirinės daiktų (be abejonės, įskaitant ir žmones) tvarkos adekvatumas matematinei-simbolinei tvarkai. DLKT (24) Šalutinių sakinių funkcijų analogiškumą su atitinkamomis sakinio dalimis patvirtina ir dažnai galimas jų sinonimiškumas bei konkurencija. DLKT (25) Jednak, jak twierdzi pracownik „Poligonu”, ważna jest nie liczba eksponatów w kolekcji, lecz identyczność wyglądu z prawdziwym pamin klui i jakość wykonanej pracy. DLKT (26) W maju tego roku LLRI zwrócił się na piśmie do Ministerstwa Finansów, wskazując konkretne opłaty, których proporcjonalność wysokości do kosztów budzi poważne wątpliwości, i proponując opracowanie metodyki określającej kryteria i procedurę ustalania wysokości opłaty państwowej. DLKT (27) Zgodność rogów litewskich koni lėkiai może mieć głębokie podłoże mitologiczne, charakterystyczne nie tylko dla indoeuropejskiego obszaru kulturowego. Nieprzypadkowość tożsamości rogów z końmi w myśleniu symbolicznym potwierdza także wiele innych przykładów. DLKT (28) Koncepcja heideggerowska: podmiotem staje się język, jednak sam podmiot go usuwa. Tradycyjna filozofia Zachodu, czyli logocentryzm, ugruntowała tożsamość podmiotu z sobą samym oraz idealną bliskość myślenia i języka, podmiotu i języka. DLKT (29) Savo atsiminimų knygoje panašaus idiliško vaizdelio sukeltą įspūdį taip aprašo: „Lyg staiga būtų atsivėrusi tuštuma, į kurią srūva viskas, ką myliu. Tapatumo su saule ir akmeniu pojūtis. DLKT (30) Historyczny stan miejscowości odzwierciedla się również w narracjach dotyczących tożsamości ludzi z taką czy inną instytucją lub konkretnym miejscem. Znajdują się tu także informacje o warunkach wypoczynku i sposobach rekreacji ludzi. DLKT BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 12 (31) W języku angielskim ukazała się książka Jean Chinoda Bolen „Boginie w każdej kobiecie”; mówi się w niej o archetypach kobiecych. Każda kobieta może odkryć podobieństwa do bogini – Artemidy, Persefony lub Demeter. DLKT (32) Winorośl. Wcale nie będziemy mówić o winogronach. I to drzewo nie ma żadnego podobieństwa do winogron. DLKT (33) Takie jest dzieło wideo J. Barilaitė, w którym przez okno stodoły uchwyciła również typowy krajobraz litewskich pól (jego podobieństwo do wiszącego w pobliżu pejzażu P. Kalpokasa jest oczywiste) i już go nie wypuszcza. DLKT (34) Linija primena tiek A. Vaičiulaičio moters-žvėrelio paralelę („Moteris vėlyvą meta“), tiek N. Mazalaitės savarankiškos moters tipažą („Svetimieji“). Panašumą neoromantikų kūrybai28 reikėtų vertinti kaip teigiamą rinkinio bruožą, nes tai nėra koks tyčinis idėjų generavimas, bet natūralus grįžimas. DLKT Z danych DLKT przedstawionych w tabeli 2 wynika, że na zasadzie analogii do wyrażania obiektu pośredniego wyrazu podstawowego w konstrukcjach diadycznych takie nazwy cech również rządzą celownikiem oraz konstrukcjami z przyimkami į, su. Nieliczne przykłady podawane przez DLKT nie pozwalają uogólniająco stwierdzić, czy pod względem ilościowym konstrukcje z nazwami cech odpowiadają wyrażaniu obiektu pośredniego przez przymiotniki. Z drugiej strony, porównując oznaczanie obiektu pośredniego przez wyrazy podstawowe panašus, tapatus (por. tabelę 1) z członem postpozycyjnym derywatów panašumas, tapatumas, rzuca się w oczy częstsze użycie przyimka su i narzędnika. W przypadku Tapatumas użycie konstrukcji z przyimkiem su można wyjaśniać dwojako: użycie su w konstrukcji z nazwą cechy przejęto z podstawowych konstrukcji diadycznych (por. w zdaniu 30 ludzie są tożsami z taką czy inną instytucją, konkretnym miejscem) albo z konstrukcji monadycznych (ludzie tożsami z taką czy inną instytucją, konkretnym miejscem). Ta druga interpretacja konstrukcji z przyimkiem su staje się istotna również na przykład w zdaniu 33. 28 Por. wyrażanie obiektu pośredniego w języku łotewskim celownikiem przy przymiotniku līdzīgs „podobny”: bērns līdzīgs tēvam; nekā tam līdzīga. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 13 TABELA 2. Postpozycyjne wyrażenie zależnego członu rzeczowników odczasownikowych w DLKT Rzeczownik odczasownikowy Wyrażenie aktanta odpowiadającego obiektowi pośredniemu Liczba zdań ĮACC DAT SUINSTR adekwatność 28 (100%) 28 (100%) analogiczność – – 1 (100%) 1 (100%) ekwiwalentność – – – –29 identyczność – 2 (66,7%) 1 (33,3%) 3 (100%) równoległość – – – – równość – – – – podobieństwo 98 (57,3%) 2 (1,2%) 71 (41,5%) 171 (100%) paralelność – – – – proporcjonalność – 3 (100%) – 3 (100%) symetryczność – – 1 (100%) 1 (100%) synonimiczność – 1 (100%) – 1 (100%) prostopadłość – – – – tożsamość – 26 (57,8%) 19 (42,2%) 45 (100%) jednorodność – 1 (100%) – 1 (100%) RAZEM: 98 (38,6%) 63 (24,8%) 93 (36,6%) 254 (100%) Wyraźniejszą podstawę do uzasadnienia użycia przyimka su w konstrukcjach z nazwą cechy za pomocą konstrukcji monadycznych w zdaniach 3–4 widać w zdaniach 35–37, gdzie zależny człon rzeczownika panašumas, wyrażany za pomocą su i narzędnika, może być rozumiany jako pragmatycznie mniej istotny niż człon, który można lub da się wyrazić dopełniaczem. W przypadkach, gdy uczestnicy wzajemnej sytuacji są jednakowo ważni (jak w zdaniach 1–2), zależne człony rzeczownika panašumas wyrażane są w liczbie mnogiej albo dwoma rzeczownikami lub zaimkami połączonymi spójnikiem współrzędnym ir (zob. zdania 38–41). Ze zdań 42–43 wynika, że wzajemna relacja może być aktualizowana 29 „–” oznacza, że DLKT podaje wyłącznie takie przykłady, które pod względem słowotwórczym wiążą się z konstrukcjami monadycznymi. Np.: Według Jonasa Laužikasa „ogólny wpływ środowiska opiera się na doświadczeniu i przeżywaniu” [10, s. 40]. Innymi słowy, „adekwatność struktur psychicznych i struktur środowiska (tożsamość tego samego rodzaju) stanowi podstawę działania”. Aby ocenić semantyczną równoważność struktur obiektowych i relacyjnych, wyznacza się klaster obiektów – wspólne obiekty terminalne obu schematów. Następnie trzeci tłumacze porównują równoważność obu wersji. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 14 podwajając jego wyrażanie – używając modyfikatora wzajemny; podobnie jak w zdaniach 6–8 (zob. też dalej). Na użycie przyimka z i narzędnika z rzeczownikiem podobieństwo być może wpływa upodobnić się (zob. dalej). (35) Wyprzedzę cię. Szybko zjada i mówi: – Wygrałem, a ty nie wygrałaś. Jemy czekoladę. Linas mówi: – Podzielę, jestem dzielącym. Ze względu na podobieństwo do taty powtarzam (por. on jest podobny do taty): – Obaj są bardzo tacy. Po kilku minutach Linas: – Jesteśmy bardzo takimi niedźwiedziami. DLKT (36) Wcześniej udało mu się zapewnić sobie poparcie jednego z pięciu wyborców. P. Forteinas zaprzeczał wszelkim podobieństwom do J. M. Le Pena (por. P. Forteinas zaprzeczał, że jest podobny do Le Pena), jednak jego wypowiedzi zwiększały napięcie w niewielkim kraju, w którym imigranci pochodzenia niezachodniego stanowią prawie 10 proc. ludności. DLKT (37) O litewskim systemie politycznym pisałam także w swojej pracy magisterskiej. Litwa ma wiele podobieństw z Norwegią (por. Litwa jest podobna do Norwegii30) – to niewielki kraj o dużym sektorze rolnym, naród ten ma długą historię... – Co wskazałby pan jako główne problemy? DLKT (38) Scenarzystów serialu, w którym występowała Lilija, ogromne wrażenie zrobiło podobieństwo matki i córki. DLKT (39) Te cechy są właściwe wielu przedmiotom (nawet człowiekowi, jabłku czy trolejbusowi). Dlatego nic nie mówią o stole ani krześle. O podobieństwie stołu i krzesła decydują zupełnie inne cechy – oba są meblami, najczęściej drewnianymi i mają po cztery nogi. DLKT (40) Markas szerokimi gestami układał naczynia, a Hela w tym czasie spokojnie obserwowała swoją córkę z Hariem. Karina wyglądała wspaniale, więc jeśli Markas dostrzegł podobieństwo między nimi, był to jedynie komplement. DLKT (41) We wszystkich tych przykładach występuje podobieństwo słów, związanych zarówno z jedną, jak i z drugą osobą, jednak każdej rzeczy zachowuje się odrębne znaczenie, a temu, co nietrwałe, przypisuje się to, co nietrwałe. DLKT (42) Nie można dowieść typologicznej i kulturowej odmienności osady Kubilėliai od zabytków późnego neolitu w dolnym biegu Niemna ani ich wzajemnego podobieństwa, ani, jakkolwiek dziwnie by to brzmiało, bliskości z późnomezolitycznym kompleksem w Lampėdžiai (czyż nie świadczy to o tym, że kompleks Kubilėliai nie jest czysty?). DLKT (43) Najważniejsze jest „odczuwać” i „rozumieć” rozwój. A zatem o wzajemnym podobieństwie rozwoju psychicznego dzieci decyduje nie tylko wiek. Zrównywanie wieku z rozwojem jest szkodliwe – mówi K. Otto. DLKT 30 Por. też zdanie z DLKT: Gospodarka Finlandii w dużym stopniu zależy od eksportu. Nasz eksport zarówno na Wschód, jak i na Zachód napotkał poważne trudności. Pod tym względem jesteśmy podobni do Litwy – przystępując do UE, mieliśmy bardzo trudną sytuację gospodarczą. Nie chcieliśmy mówić ludziom: jeśli przystąpimy do UE, wszystko się poprawi. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 15 W przypadku przymiotnikowych derywatów na -umas wzajemną relację dwóch lub więcej aktantów wyraża się również konstrukcją przyimka tarp z dopełniaczem³¹. J. Šukys (1998: 512 i nast.) stwierdza, że na przykład w zdaniach Tarp tėvo ir sūnaus kilo ginčas, Tarp abiejų šalių prasidės derybos przyimek tarp z dopełniaczem, który zwykle występuje w liczbie mnogiej, a jeśli w pojedynczej, to musi mu towarzyszyć co najmniej dwa dopełniacze, wyraża obiekt, a ściślej – obiekty, między którymi istnieje jakaś niezgodność, dochodzi do konfliktów lub komunikacji³². Zatem, określając część zdania, powinniśmy zadać tu pytanie kilo ar prasidės MIĘDZY KIM? Możliwe jest jednak również kilo KUR? (por. ginčas kilo čia, klasėje³³). J. Šukys pisze, że gdy konstrukcje z przyimkiem tarp o znaczeniu obiektowym określają rzeczownik, stają się przydawkami, na przykład Plečiasi bendradarbiavimas (JAKI?) tarp Baltijos valstybių. Tutaj, jak twierdzi (Šukys 1998: 517), możliwy jest również dopełniacz, na przykład Baltijos valstybių bendradarbiavimas; „wybierając dopełniacz, mówi się krócej i bardziej zwyczajnie”³⁴. Semantycznie konstrukcja tarp wiąże się z wyrazem ginčas pełniącym funkcję podmiotu w zdaniu Tarp tėvo ir sūnaus kilo ginčas (MIĘDZY KIM? CZYJ?), podobnie jak w zdaniach 45–46. E. Valiulytė (LKG3 1976: 216), omawiając grupy rzeczownikowe z przyimkiem tarp, pisze, że wyrażają one określające relacje obiektowe, na przykład Juokinga, rodos, – kokia gali būti draugystė tarp katino, šuns ir piemens; Taika tarp jų ir mūsų neįmanoma. A „[z]wroty o znaczeniu obiektowym tworzą czasowniki wyrażające wzajemne działanie, połączone z przyimkiem tarp oraz zaimkiem zwrotnym savęs, np.: sus ižvalgė tarp savęs, nesutaria tarp savęs. <...> [Arkliai] patys tarp savęs labai sutinka” (LKG3 1976: 105). (44) SOKRATAS. Taigi aišku, jog tų, kurių nuomonė apie tai, kas būva, neteisinga ir kurie leidžiasi apgaunami, nelaimės priežastis yra kažin koks panašumas tarp daiktų. FAIDRAS. Taip, šitaip būna. DLKT (45) W starej miejscowości, której nazwa dawno już została zapomniana, mieszkały dwie siostry. Miały po dziewiętnaście lat. Na tym podobieństwo między siostrami się kończyło. DLKT 31 Za spostrzeżenia i pomysły, które pomogły w poszukiwaniu przyczyn użycia konstrukcji tarp, serdecznie dziękuję dr. Rolandowi Mikulskui. 32 Podobne stanowisko J. Šukysa i A. Pupkisa zob. także KP S2 2003: 107. Por. również przypis 10. 33 Związek ze znaczeniem lokatywnym widać również w zdaniu z DLKT: Oczywiście nie był to prawdziwy Molos mojego dna, bo jego godzina jeszcze nie wyschła. Jednak co do głównych cech byłem spokojny; pewne podobieństwo było w nich. A gdyby ta rozbieżność była znacznie większa, nie musiałbym jej żałować. 34 Plg. dar J. Šukio (1978: 108) mintį: „kai išblukusios vietos reikšmės konstrukcija apibūdina ne veiksmažodį, o daiktavardį, geriau pabrėžti požymį ir prielinksnio tarp konstrukciją keisti kilmininku. Pvz.: Mokslininkams rūpi priežastiniai ryšiai tarp reiškinių (geriau priežastiniai reiškinių ryšiai)“. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aptankų raiška | 16 (46) Praca tokarza jest czysta i nie ma nic wspólnego z odprowadzaniem ścieków. Choć pewne podobieństwo między tokarzem a odprowadzającym ścieki jednak pozostaje. Rezultatem pracy obu jest detal. DLKT Biorąc pod uwagę myśl J. Šukysa, że konstrukcja Tarp tėvo ir sūnaus kilo ginčas z przyimkiem tarp o znaczeniu obiektowym wiąże się z predykatem (czasownikiem) kilo, powinniśmy powiedzieć, że podobnie jest na przykład w zdaniu 47, w którym predykatem jest randame (MIĘDZY CZYM?). Składniowo można tu, jak się zdaje, dostrzec związek z konstrukcjami przyimka tarp pełniącymi funkcję okolicznika miejsca, w zdaniach, w których między dwoma (lub więcej) konkretnymi przedmiotami (lub ich zbiorami) wymieniony jest trzeci, np. Laivas įstrigo (KUR?) tarp ledų (cyt. za Šukys 1998: 513). W zdaniach 47–49 konstrukcje z tarp powstają na bazie lokatywnych konstrukcji z tarp; wyrażają one przestrzeń, w której przejawia się cecha, natomiast w zdaniach 44–46 są używane jako przydawki. Semantycznie taka konstrukcja tarp wiąże się z wyrazem implikującym wzajemną relację, podobieństwo, który w wyniku przeniesienia semantycznego może być postrzegany jako pewien abstrakcyjny przedmiot (fakt) (por. Kokį (panašų) daiktą suradote (KUR?) tarp manęs ir savo išrinktosios). Jaki związek ma taka lokatywna konstrukcja tarp z konstrukcją tarp savęs, która inherentnie wyraża wzajemną relację? Tarp savęs yra modyfikatorem zorientowanym na podmiot, tj. pozostającym z nim w relacji semantycznej (Jie yra panašūs tarp savęs). Związek semantyczny z argumentem predykatu, czyli orientację35, ma również typowa konstrukcja okolicznikowa z tarp, którą można podnieść z pozycji modyfikatora (ang. promoted) do pozycji argumentu zależnego (Tarp jų (KUR? KIENO?) yra panašumo; Panašumas (KOKS? KIENO?) tarp seserų čia ir baigėsi). (47) Tačiau daugiausia panašumų randame tarp Helmodo pasakojimo ir Lebuino gyvenimo šeštojo skyriaus, kur su ypač gausiomis detalėmis aprašoma metinė saksų genčių sąjungos sueiga. DLKT (48) Próbowałem zapomnieć. Na próżno. Nikt inny Pana/Pani nie zastąpi. Czy zasłużyłem przynajmniej na kieliszek szampana? PS Audrius, szczerze Panu/Pani współczuję. Jakie podobieństwo znalazł(a) Pan/Pani między mną a swoją wybranką? Może to Pan/Pani dzwonił(a)? Daremne zabiegi, bo nie jestem tą osobą. DLKT (49) Postawa naukowca wobec świata zmysłowego jest całkowicie odmienna. Jego niewidzialność jest zupełnie inna niż widzialność. Nie ma między nimi podobieństwa ani symetrii. Rozgniatając fenomen szczypcami metody, naukowiec stara się uchwycić i nagiąć do swojej woli „samą” transcendentalną rzeczywistość. DLKT J. Pakerys (2006: 125) atkreipia dėmesį, kad darybos požiūriu daiktavardinis junginys bendradarbiavimas tarp rašytojo ir vertėjo yra susijęs su veiksmažodiniu rašytojas ir vertėjas bendradarbiauja (t. y. monadinėmis konstrukcijomis). Vadinasi, daiktavardinis panašumas tarp tekintojo 35 Orientacijos terminas vartojamas pagal A. Holvoet (2009: 99). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 17 i przecieku 46. zdaniu oznacza podobne relacje atrybutywne jak matki i córki (por. ich) podobieństwo w 38. zdaniu. Łącząc konstrukcje z przyimkiem tarp z konstrukcjami monadycznymi w zdaniach 1–2, 5–7, gramatycznych i semantycznych przyczyn użycia tarp należy szukać, porównując je z konstrukcjami użytymi w zdaniach 38–43. Przykłady z DLKT pokazują, że na wybór konstrukcji z przyimkiem tarp wpływa składniowe rozwinięcie grupy nominalnej: wybiera się tarp, gdy główny składnik grupy nominalnej i/lub jego składniki zależne mają własny modyfikator (atrybut) (zob. zdania 50–54; por. też zdanie 41). O użyciu Tarp decyduje także kategoryczna forma składników zależnych (zob. zdania 55–57; por. też zdanie 48). W zdaniu 58 uderza możliwość dwojakiej interpretacji: wzajemną relację przedstawia się jako zachodzącą między dziećmi a ważnymi dla nich osobami (podobnie jak np. w zdaniu 57) albo między samymi dziećmi jako zamkniętą grupą (ang. bounded set), a zarazem ważnymi dla nich osobami. To, że postrzeganie i ujmowanie wszystkich uczestników jako zamkniętej grupy wpływa na wyrażanie wzajemnej relacji, widać także w zdaniach 59–61. A zatem w przypadkach, gdy chce się uwydatnić lub uwydatnia się i specyfikuje wzajemną relację w zamkniętej grupie uczestników, wybiera się tarpusavyje, tarp savęs, a gdy każdy uczestnik jest ujmowany osobno — vienas į kitą itp. (zob. zdania 62–63; por. też zdania 5–7)36. To, że wyrażanie uwydatnienia i specyfikacji wzajemnej relacji może być ograniczone przez semantyczne parametry sytuacji wzajemnej, a konkretniej — przez parametr konfiguracji (ang. configuration)37, widać także w zdaniu 64, w którym o użyciu vienas į kitą decyduje tak zwana konfiguracja grandinės (ang. chain)38 (tak jak w zdaniu 61 — konfiguracja poros (ang. pair)39). Wymaga to jednak osobnego, bardziej szczegółowego zbadania. (50) Jo tapyba plati ir galinga. Cezanne'as išvyko gyventi ir tapyti į Provansą, retai iš čia teišvažiuodamas. Pissarro: „Kaip keista matyti panašumą tarp jo Overo ir mano Pontuazo peizažų (plg. keista matyti jo ir mano peizažų panašumą;?keista matyti jo Overo ir mano Pontuazo peizažų panašumą)! Iš tikro, juk mes visada buvome kartu! DLKT 36 Por. „[P]owiedzenia tarp savęs nie należy nadużywać, zwłaszcza gdy dubluje zwrotną formę czasownika i gdy ze zdania jasno wynika, jakie osoby i w jaki sposób łączy czynność. Zamiast mówić Jie abu susitikę nuolat tarp savęs ginčijasi, wystarczy powiedzieć abu susitikę nuolat ginčijasi” (Šukys 1998: 515). 37 „Parametr <...> configuration zaczyna działać, gdy uczestniczy wiele osób, ponieważ wtedy mogą się również zmieniać możliwe permutacje tego, kto działa na kogo” (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 31). 38 „A może działać na B, które może działać na C, które może działać na D, co daje liniowy ciąg zdarzeń (A → B → C → D)” (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 32t). 39 „A i B, a podobnie C i D, mogą pozostawać w silnej symetrycznej interakcji, ale między parami nie zachodzi żadna interakcja (A ↔ B; C ↔ D)” (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 32t). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 18 (51) O. Spengler i jego zwolennicy nie byli jedynymi, którzy dostrzegali podobieństwa między współczesną „schyłkową” Europą a gasnącym światem antycznym pasaulio (por. dostrzegali podobieństwo Europy i świata antycznego,?dostrzegali podobieństwo „schyłkowej” Europy i gasnącego świata antycznego). DLKT (52) Policja informowała o takich przestępstwach w oficjalnych komunikatach, a ponadto dziennikarze z Florydy często zauważali podobieństwa między przestępstwami popełnionymi w miejscach znacznie od siebie oddalonych, i pisali o nich (por.?zauważali podobieństwa przestępstw popełnionych w miejscach znacznie od siebie oddalonych i pisali o nich). DLKT (53) Poddaje się wrażeniu symfonii, wydaje mu się wtedy, że przed jego oczami przesuwają się wszystkie wydarzenia życia i świata. Jednak gdy przychodzi do siebie, nie potrafi wskazać żadnego podobieństwa między grą a tym, co widział (por.?nie potrafi wskazać żadnego podobieństwa gry do tego, co widział). DLKT (54) Nie są mocnymi argumentami na rzecz atrybucji twierdzenia, że jest to jedynie wstęp do poważniejszej pracy. Nawiasem mówiąc, kilku badaczy podzielało opinię, że istnieje jakieś, wręcz portretowe, podobieństwo między miniaturą monachijską miniatiūros a obrazem z Telsz paveikslo (por.?istnieje jakieś, wręcz portretowe, podobieństwo miniatury monachijskiej i obrazu z Telsz). Osoby negujące to podobieństwo jako przykład przywoływały portret cesarza austriackiego Franciszka II (1768–1835). DLKT (55) Szczerze wyznam: nie widzę żadnych podobieństw między nami a wami (por. *nie widzę żadnych podobieństw nas i was). Być może właśnie dlatego jesteśmy dla siebie interesujący i pociągający. Włoch jest Estończykiem, Litwin — nie. DLKT (56) [Zwrócił] uwagę na Vica w 1777 roku, jednak do 1797 roku nie wspomina o nim w żadnej ze swoich publikacji, a później nie analizuje szczegółowo koncepcji Vica i nie dostrzega podobieństw między sobą a Vico (por.?nie dostrzega podobieństw między sobą a Vicem). DLKT (57) Czy szukasz paraleli między sobą a wcielanymi przez siebie postaciami (por. *czy szukasz paraleli między sobą a wcielanymi postaciami)? Kiedy tworzysz postaci, widzisz, że niektóre z nich mają wiele takich cech, jakie masz i ty. Tyle z tych paraleli. DLKT (58) U dzieci, które znalazły podobieństwa między sobą a ważnymi dla nich ludźmi, rośnie poczucie własnej wartości. DLKT (59) A aksjomaty geometrii Euklidesa — „Równe temu samemu są równe między sobą” albo „Całość jest większa od części” — nie budzą żadnych wątpliwości. DLKT (60) Zauważam tylko, że te dzieci zesłania są jakby odrębną częścią młodzieży: one nie rzucają się zbytnio w oczy, częściej utrzymują kontakt nie z innymi, lecz między sobą. A ich komunikacja jest znacznie cichsza, inna niż u wszystkich tych. DLKT (61) 44 uczestniczki rywalizowały systemem szwajcarskim (10 rund). Każda para grała między sobą (jedna z drugą) po dwie partie – białymi i czarnymi figurami. DLKT (62) Obaj byli do siebie podobni jak bliźniacy; można ich było odróżnić tylko po wytartych gwiazdkach na naramiennikach: przełożony miał cztery, a kierowca dwie. DLKT BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 19 (63) Obok postaci wieśniaków z Konyi: matka, ojciec, córka, dziadek, wujek, wszyscy podobni do siebie jak dwie krople wody – to rezultat licznych wzajemnych relacji. DLKT40 (64) Śladami wedantystów, taoistów, stoików, sufich i panteistów stopniowo zbliżano się do obiektywnego pojęcia absolutu. Kroki są do siebie podobne (*między sobą), gdyż powtarzało się wciąż to samo, a jednak są też różne, ponieważ prowadziły naprzód – ku dojrzałości ludzkiej świadomości. DLKT Nazwy nosicieli cechy oparte na rzeczownikach, z przyrostkiem –muo, mamy utworzone od statmenas „prostopadły”, lygus „równy” – statmuo „prosta prostopadła”⁴¹, lygmuo „odpowiednik, całkowicie równoważny zamiennik”, a z końcówką -ė od lygiagretus „równoległy”, paralelus „paralelny” – lygiagretė „prosta leżąca w jednej płaszczyźnie z inną prostą i nieprzecinająca jej, równoległa”, paralelė „prosta lub płaszczyzna równoległa do innej prostej lub płaszczyzny”; za ich pomocą „rzecz <...> jest nazywana ze względu na cechę zewnętrzną (kolor, kształt, wielkość itp.)” (LKG1 1965: 357, 366; DLKG 2006: 122). Porównajmy zdania 65–73. Wynika z nich, że takie nazwy nosicieli cechy mają tylko jeden składnik zależny: celownik skopiowany z połączenia przymiotnikowego (prostopadły do czego, równoległy do czego) do konstrukcji nazw nosicieli cechy albo konstrukcję z przyimkiem su i narzędnikiem, który może pozostać domyślny, jak w zdaniach 71–72. W zdaniach tych widać redukcję walencyjnych aktantów nazw nosicieli cechy. W zdaniu 73 konstrukcja przyimkowa tarp z dopełniaczem pozostaje dwuznaczna: może być rozumiana jako wyrażenie lokatywnego akta relatum predykatu (rysować) (narysować GDZIE? – koło rysuje się między prostymi (por. na desce)) albo jako jeden z argumentów rysować – lygiagretė42 jest atrybutywnie wskazanym miejscem (JAKĄ RÓWNOLEGŁĄ?), ograniczonym przez dwa obiekty (dorosłego człowieka i dziecko); lygiagretė leży z nimi w jednej płaszczyźnie, a dokładniej, między nimi (por. równoległość między nimi była dyskusyjna). (65) Na podstawie wyników doświadczenia możemy sformułować następujące wnioski, zwane prawem odbicia światła: • promień padający, promień odbity i prosta prostopadła do powierzchni lustra w punkcie padania promienia leżą w jednej płaszczyźnie. DLKT 40 Zob. też użycia w DLKT, w których aktualizowany jest odrębny uczestnik sytuacji wzajemnej: Wszyscy ci wielcy książęta – wspominał Koko – byli podobni do siebie: piękna twarz, która nic nie znaczyła, zielone oczy, cienkie ręce... Arystokrację można częściowo porównać do ludzi, którzy po pobycie w królestwie prawdy, gdzie, jak powiada Meister Eckhart, „archanioł, mucha i duch są do siebie podobni”, nagle utracili dar mowy. 41 Dalija Tekorienė, omawiając cechy wyrażane formami rodzaju nijakiego przymiotników relacyjnych [inaczej: alelicznych], stwierdza, że „mogą się one opierać na <...> relacjach przestrzennych: równoległe, prostopadłe, odległe, bliskie, np.: Nie zwracaj uwagi na to, co jest prostopadłe do płaszczyzny” (Tekorienė 1990: 74). 42 Por. definicję rzeczownika lygiagretė podaną w LKŽe – „prosta leżąca w jednej płaszczyźnie z inną prostą z inną prostąi nieprzecinająca jej, równoległa” (podkreślenie moje – L. V.-S). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 20 (66) Matome, kad tas pluoštas, pasiekęs veidrodėlį, nuo jo atsispindi. Iš veidrodėlio taško, į kurį krinta šviesos spindulys, iškelkime statmenį to veidrodėlio paviršiui. DLKT (67) Per šviesos kritimo į vandenį tašką mintyse išveskime statmenį vandens paviršiui. Matysime, kad, pereidamas iš oro į vandenį, šviesos spindulys priartėja prie to statmens. DLKT (68) Iš rombo ABCD įstrižainių sankirtos taško O iškeltas statmuo OM rombo plokštumai. Įrodykite, kad taškas M yra vienodai nutolęs nuo visų rombo kraštinių. DLKT (69) Jeden człowiek nie jest na tym samym poziomie co drugi43. LKŽ (70) Todėl belieka pasitelkti apytikslį mąstymą ir apytiksles analogijas. Man, sakykim, atrodo visai įmanoma brėžti lygiagretę (plg. paralelę) su erotiniu malonumu (plg. erotiniam malonumui). Tokio sugretinimo neatsisako ir Barthes’as. DLKT (71) Prosty jest tylko ten, kto odpowiada przed własnym sumieniem. Bo jeśli chcesz znaleźć kąt prosty, musisz umieć poprowadzić44 prostopadłą z nieba na ziemię. Miłość, nadzieja i marzenie – to wszystko jest piękne, ale nawet ci, którzy są na górze, muszą zejść na dół, do wewnętrznego piekła. DLKT (72) Z punktu przecięcia linii opuszcza się na oś odciętych45 prostopadłą, wskazującą, w którym punkcie osi odciętych znajduje się moda. DLKT (73) Kobieta proponuje narysować46 paralelę między dorosłym a dzieckiem: jeśli dziecko boi się ciemnego pokoju, znajdujemy wyjście – proponujemy włączyć światło. DLKT Z omawianych przymiotników możliwe są także następujące derywaty oznaczające proces – czasowniki nieprzechodnie z przyrostkiem -ėti47: (su-)panašėti48 „(stać się) podobnym”, (su-)tapatėti „(stać się) 43 Por.: [Chrystus] jest podobny (na tym samym poziomie) do Boga. LKŽₑ 44 Por. opis walencyjny czasownika vesti „coś długiego rozciągać, przygotowywać, budować” w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego N. Sližienė Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodyne (2004: 439). 45 Por. opis walencyjny czasownika nuleisti „narysować z góry na dół (o prostopadłej)” w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego N. Sližienė Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodyne (1998: 44). Najwyraźniej przez analogię do łączliwości czasownika nuleisti błędnie użyto wyrażenia statmenas į w zdaniu Aby otrzymać prostą a, prostopadłą do prostej b, należy zgiąć kartkę papieru tak, aby obie części prostej b pokrywały się. Linia zgięcia nazywana jest prostą prostopadłą do prostej b. DLKT 46 Por. opis walencyjny czasownika brėžti „prowadzić, kreślić (linię)” w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego N. Sližienė Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodyne (1994: 155). 47 Evalda Jakaitienė DLKG (2006: 390) tokius būdvardinius veiksmažodžius vadina būvio kaitos (mutatyviniais). 48 Por. oznaczanie członów zależnych w konstrukcji nazwy czynności: Zatem chrześcijańskie doskonalenie się to upodabnianie się do Chrystusa oraz przemiana i odnowa człowieka, oparte na nieustannym nawracaniu się i przechodzeniu do rzeczywistości eschatologicznej. Świętość jest nieustannym upodabnianiem się do Chrystusa, dostosowywaniem własnego życia do woli Ojca i planów Opatrzności. Święty jest ten kapłan, który gorliwie wypełnia wolę Bożą. DLKT BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |21 „samemu”49, (z-)ujednolicać się „(sta-)wać się bardziej jednakowym, jednakowym”. Takie czasowniki oznaczające zdarzenie lub przebieg czynności są teliczne i „w zależności od tekstu, w którym są używane, mogą oznaczać 1) stopniowe pojawianie się cechy oraz 2) stopniowe nasilanie się cechy”50 (DLKG 2006: 390). Konstrukcją z przyimkiem į rządzi także derywat czasownika nešti, panėšėti51 w zdaniu 74. Ze zdań 74–81 wynika, że oznaczanie dopełnienia pośredniego przy czasownikach odprzymiotnikowych w jednych przypadkach pokrywa się z oznaczaniem dopełnienia pośredniego przy przymiotniku podstawowym, a w innych się od niego różni. Opierając się na materiale udostępnionym przez DLKT, możemy dokładniej omówić wyrażanie dopełnienia pośredniego przy osobowych formach finitywnych wszystkich osób i liczb panėšėti, panėšėti, supanašėti. W zdaniach z osobowymi formami finitywnymi panąšėti i panėšėti dopełnienie pośrednie wyrażane jest za pomocą przyimka į i biernika (we wszystkich dostępnych odpowiednio 200 i 450 zdaniach), natomiast w zdaniach z osobowymi formami finitywnymi supanašėti dopełnienie pośrednie skłania się ku wyrażaniu za pomocą przyimka su i narzędnika (występuje on w 93,3% dostępnych przykładów, czyli w 70 z 75 zdań)52. Widać, że oznaczanie dopełnienia pośredniego przy czasownikach odprzymiotnikowych wiąże się z inherentnymi właściwościami aspektowymi tych czasowników. Dopełnienie pośrednie przy statycznym czasowniku niedokonanym panėšėti lub procesualnym panąšėti wyrażane jest za pomocą przyimka į i biernika, tj. na wzór panašus; przy procesualnym czasowniku dokonanym supanašėti częściej wybiera się inny sposób oznaczania relacji wzajemności – konstrukcję z przyimkiem su (por. także: Astronomowie wiosnę liczą od 23 marca, kiedy dzień zrównuje się z nocą (DLKT)53; Dorósł, przerasta inne trawy i z drzewami się porównuje srš. (LKŽė); W Skity kobiety porównują mężczyzn w odwadze] S.Dauk. (LKŽė); Ta wasza nauka zrównuje się z męką (LKŽė)). 49 Por.: Zawężenie sfery użycia oraz samo upodabnianie się języka do języka niemieckiego ostatecznie podkopały prestiż języka litewskiego, umniejszyły jego wartość w świadomości Litwinów (cyt. za http://mokslolietuva.lt/2014/07/prisilietus-prie-atgrasios-problemos/). Tutaj utożsamienie się aktora z postacią sztuka (cyt.: http://www.zodynas.lt/terminu-zodynas/t/tapatejimas). Jednak tylko w ten sposób jednoczy się on z Niebem i przekracza wymiar człowieczeństwa – nie przez transcendowanie go, lecz raczej poprzez utożsamienie się z Niebem, tj. „przebijając” w nim antropokosmiczną przestrzeń DLKT. 50 Panašios nuomonės laikosi ir Klementina Vosylýtė (1995: 70): „lietuvių kalboje priesagos -ėti veiksmažodžių vediniai iš kokybinių būdvardžių paprastai reiškia procesą – laipsnišką pagrindiniu žodžiu pasakytos ypatybės įgijimą arba stiprėjimą“. 51 Apie tai, kad panėšėti yra veiksmažodinis nešti vedinys plačiau žr. Vosylýtė (1995: 70tt). Skirtingos nuomonės laikosi J. Šukys (1998: 393) ir teigia, kad „iš būdvardžių prielinksnio į konstrukcijos reikalauja būdvardis panašus ir jo vediniai – daiktavardis panašumas, veiksmažodis panėšėti“. 52 Te same tendencje w zakresie oznaczania morfosyntaktycznego widać również w przykładach użycia rzeczownika odczasownikowego supanašėjimas udostępnionych przez DLKT (w odnalezionych 32 zdaniach użyto przyimka su i narzędnika), por.: Uczestnicy upodobnienie do tego, czego są uczestnikami, przez podobieństwo do tego, w czym mają udział, osiągają prawdziwą tożsamość z tamtą rzeczą. Tożsamość uczestników, rzeczywiście osiągana przez upodobnienie się do przedmiotu uczestnictwa, jest przebóstwieniem przebóstwionych. 53 Więcej o wyrażaniu wzajemności w języku litewskim za pomocą przedrostków su i su-si zob. Geniušienė (2007: 653 i nast.). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |22 (74) Išsprogine akis, smūgsojo į apvirtusią mašiną, kuri [mašina] iš tolo panešėjo į audros nuverstą kluoną. (cyt. za Šukys 1998: 393) (75) Syn [P] coraz bardziej upodabniał się do ojca [Comp]. (cyt. za Sližienė 1998: 115) (76) Święty Augustyn mówi: „Dusza upodabnia się do tego, co kocha”. DLKT (77) Nic bardziej realistycznego już nie zobaczysz – nawet białawe chmurki upodobniły się do ziemi54. DLKT (78) Twoje czarne brwi upodobniły się do skrzydeł, okalających zielone gwiazdy. DLKT (79) W późnoklasycznym prawie rzymskim pozycja prokuratora stopniowo coraz bardziej upodabniała się do pozycji kognitora. Google (80) Jaučiasi, kad daugumos prekių kainos vienodėja su anksčiau buvusiomis [kainomis] litais. Google (81) Komu będziemy interesujący, jeśli poddamy się globalizmowi i utracimy odrębność? – Bez odrębności człowiek upodabnia się do innych. Google 5. WNIOSKI Semantyczna definicja aktantów zorientowanych na podmiot predykatów alelicznych (przymiotników) zależy od interpretacji uczestników sytuacji wzajemnej, tj. od tego, który uczestnik (którzy uczestnicy) sytuacji zostaje wybrany jako punkt odniesienia. Odpowiada to wyborowi konstrukcji reciprokalnych (monadycznych lub diadycznych). W przypadkach, gdy za punkt odniesienia wybierani są wszyscy uczestnicy sytuacji wzajemnej, w konstrukcjach monadycznych wyrażani jako podmiot, relacja wzajemna może być aktualizowana i specyfikowana za pomocą koreferencyjnych z mianownikiem podmiotu markerów reciprokalnych. Semantyczne parametry relacji wzajemnej oraz postrzeganie uczestników jako zamkniętej grupy wpływają na wybór konstrukcji reciprokalnych. Anafora reciprokalna aktualizuje każdego uczestnika z osobna (Jonas i Marytė są podobni do siebie; Abudu podobni do siebie), tarpusavyje ar tarp savęs – jako zamkniętą grupę uczestników (Jie podobni tarp savęs; tarp savęs). W konstrukcjach monadycznych argumenty przymiotnika dwuwalentnego wyrażane są mianownikiem rzeczownika lub zaimka w liczbie mnogiej, pełniącym funkcję podmiotu (Jiedu yra panašūs), dwoma mianownikami rzeczowników lub zaimków połączonymi przez ir (Jonukas ir Marytė yra panašūs), albo mianownikiem rzeczownika lub zaimka z przyimkiem su i konstrukcją narzędnikową (Jonukas su Maryte yra panašūs). 54 Por. też przykład z DLKT: Esi ne toks kaip jie, o supanašėti nesistengei. – Supanašėti? Su kuo? Aš vis dar skiriu sąvokas – tauta ir liaudis. – Bet sutinki, jog kiekviena tauta turi tokią valdžią, kokios ji nusipelnė? Šachas! BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |23 Argument przymiotnika, który w konstrukcjach diadycznych pełni funkcję dopełnienia pośredniego, oznaczany jest zgodnie z trzema dominującymi strategiami: celownikiem (lygus, lygiagretus, statmenas, tapatus i in.), przyimkiem į z biernikiem (panašus) albo przyimkiem su i narzędnikiem (vienodas). Celownik wybierany jest zgodnie z zasadą ekonomii językowej. Derywaty od przymiotników zachowują inherentne znaczenie wzajemności oraz walencję wyrazu podstawowego. W konstrukcjach nazw cech lub nosicieli cech argumenty mogą pozostać niewyrażone. W konstrukcjach nosicieli cech wymóg składniowy członu zależnego jest mniejszy. W konstrukcjach nazw cech utworzonych z konstrukcji monadycznych podmiot oznaczany jest dopełniaczem (jų panašumas (jie yra panašūs); Jonuko ir Marytės panašumas (Jonukas ir Marytė yra panašūs)) albo dopełniaczem oraz przyimkiem su i konstrukcją narzędnikową Jonuko su Maryte panašumas (Jonukas su Maryte yra panašūs)). Człon zależny nazwy cechy, derywacyjnie związany z podmiotem konstrukcji monadycznych, wyrażany jest również konstrukcją z przyimkiem tarp i dopełniaczem (panašumas tarp jų, Jonuko ir Marytės, buvo akivaizdus (jie, Jonukas ir Marytė, yra panašūs)). Taka konstrukcja z przyimkiem tarp została przejęta z konstrukcji lokatywnych (por. Laiškas yra (guli) čia, tarp išmėtytų daiktų, tarp rašiklio ir knygos; Tarp jų, Jonuko ir Marytės, panašumo yra (juose panašumo yra)). Na użycie lokatywnego przyimka tarp w nominalizacjach wpływają czynniki gramatyczne i semantyczne: składniowe rozbudowanie wyrażenia, kategoria składniowa członów zależnych oraz sposób aktualizowania uczestników. Ze względu na niewielką liczbę danych DLKT trudno uogólnić tendencje dotyczące oznaczania członu zależnego rzeczowników odprzymiotnikowych, odpowiadającego dopełnieniu pośredniemu przymiotnika podstawowego. Wyrażanie dopełnienia pośredniego przy czasownikach odprzymiotnikowych niekiedy pokrywa się z oznaczeniem argumentu przymiotnika podstawowego pełniącego funkcję dopełnienia pośredniego (panašus į ką – panašėti į ką; vienodas su kuo – (su)vienodėti su kuo), innym razem może się od niego różnić lub się różni (panašus į ką – supanašėti su kuo, lygus kam (su kuo) – susilyginti su kuo; tapatus kam (su kuo) – (su)tap atėti su kuo). Na odmienne oznaczenie wpływa aspekt czasownika odprzymiotnikowego. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, sud. Kauno Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centras. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 24 LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, elektroninis variantas. Red. kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. red.), Jonas Paulauskas, Rimutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. – Atnaujinta versija, 2008. Prieiga internete: www.lkz.lt. LITERATŪRA DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Redagavo Vytautas Ambrazas. 4-as patais. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. G e n i u š i e n ė E. 2007: Reciprocal and reflexive constructions in Lithuanian (with references to Latvian). – Reciprocal Construction 2, Nedjalkov, Vladimir P. (ed.). John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 633–672. Haspelmath M. 2007: Further remarks on reciprocal constructions. – Reciprocal Construction 4, Nedjalkov, Vladimir P. (ed.) John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 2087–2116. Holvoet A. 2009: Bendrosios sintaksės pagrindai, Vilnius: Vilniaus universitetas. Holvoet A., Judžentis A. 2003. Sintaksinių ryšių tipai. – Sintaksinių ryšių tyrimai [= Lietuvių kalbos gramatikos darbai 1], Holvoet, Axel, Artūras Judžentis (red.). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 11–35. Hurst P. 2010: The syntax of lexical reciprocal constructions. – Proceedings of the LFG10 Conference, Butt, Miriam, King, Tracy Holloway (eds.), 290–310. Prieiga internete: http://csli-publications.stanford.edu/290 (žiūrėta 2016-02-10). Jakaitienė E., Laigonaitė A., Paulauskienė A. 1976: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: Mokslas. Knjazev J. P. 2007: Lexical reciprocals as a means of expressing reciprocal situations. – Reciprocal Construction 1, Nedjalkov, Vladimir P. (ed.). John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 115–146. KP S1 2003: Kalbos patarimai, kn. 2: Sintaksė: linksnių vartojimas (S1). Sudarė Rita Miliūnaitė. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KP S2 2003: Kalbos patarimai, kn. 2: Sintaksė: prielinksnių ir polinksnių vartojimas (S2). Sudarė Rita Miliūnaitė. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Labutis V. 1998: Lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška | 25 LKG 1 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1. Fonetika ir morfologija. Redagavo Kazys Ulvydas, Vilnius: Mintis. LKG 2 1971: Lietuvių kalbos gramatika 2. Morfologija (veiksmažodis ir kt.). Redagavo Kazys Ulvydas, Vilnius: Mintis. LKG 3 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3. Sintaksė. Redagavo Kazys Ulvydas, Vilnius: Mintis. Majid A., Evans N., Gaby A., Levinson S. C. 2011: The semantics of reciprocal constructions across languages. An extensional approach. – Reciprocals and Semantic Typology, Evans Nicholas, Gaby Alice, Levinson Stephen, Majid Asifa (eds.). John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 29–59. Nedjalkov V. P., Geniušienė E. 2007: Questionaire on reciprocals. – Reciprocal Construction 1, Nedjalkov, Vladimir P. (ed.). John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 379–434. Pakerys J. 2006: Veiksmo pavadinimo konstrukcija lietuvių kalbos gramatikoje. – Daiktavardinio junginio tyrimai [= Lietuvių kalbos gramatikos darbai 4], Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas (red.). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 121–149. Partee B. H. 2008. Symmetry and symmetrical predicates. – Computational Linguistics and Intellectual Technologies: Papers from the International Conference „DIALOGUE“, Kibrik A. E. et. al (ed.). Moscow: Institut Problem Informatiki, 606–611. Prieiga internete: https://udrive.oit.umass.edu/partee/Semantics_Readings/SymmetryHandoutPentusSeminarCorrectedPlusNotes.pdf (žiūrėta 2016-02-10). Sližienė N. 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Sližienė N. 1998: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 2 (1), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Sližienė N. 2004: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 2 (2), Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Šukys J. 1978: Prielinksnių vartojimas, Kaunas: Šviesa. Šukys J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. Tekorienė D. 1985: Lietuvių kalbos būdvardžių būtinio semantinio valentingumo raiška. – Kalbotyra 36 (1), 72–83. Tekorienė D. 1990: Bevardės giminės būdvardžiai, Vilnius: Mokslas. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Teigiamų alelinių būdvardžių ir jų vedinių aktantų raiška |26 Vaičiulytė-Semėnienė, L. 2001: Lietuvių kalbos būdvardžių valentingumas. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Valiulytė E. 1964: Prielinksnio į reikšmės ir vartojimas dabartinėje lietuvių kalboje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 7, 97–117. Valiulytė E. 1967: Prielinksnių vartojimas lyginimo santykiams reikšti. – Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 85–95. VLKK KKB: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos Kalbos konsultacijų bankas. Prieiga internete: http://konsultacijos.vlkk.lt/lit/292. Vosyl y tė K. 1995: Pavėdėti, panašėti ir panešėti. – Kalbos kultūra 67, 67–73. Įteikta 2016 07 05 Priimta 2016 10 17 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204