Dar kartą dėl „eksperto“, „koncerto“ ir panašių žodžių kirčiavimo

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ALDONAS PUPKIS DAR KARTĄ DĖL EKSPERTO, KONCERTO AKCENTOWANIA EKSPERTA I PODOBNYCH WYRAZÓW Dedykowane pamięci Drogiego Przyjaciela Aleksasa Girdenisa KLUCZOWE SŁOWA: język ogólny, akcentowanie, kodyfikacja norm, oznaczanie akcentu, realizacja intonacji sylabowej. WSTĘP Minie już ponad pół wieku, odkąd nieustannie odnawia się dyskusja specjalistów w dziedzinie akcentologii i fonetyki dotycząca akcentowania wyrazów międzynarodowych ekspertas, koncertas, nervas, rezervas itp.: czy zaakceptować obowiązujące obecnie oficjalne oznaczanie akcentowanej sylaby takich wyrazów akcentem lewoskrętnym (tj. ekspèrtas, koncèrtas, nèrvas, rezèrvas i zaliczyć takie wyrazy do pierwszej odmiany akcentowej), czy też powrócić do praktyki przedwojennej i oznaczać intonację opadającą (tj. ekspe tas, konce tas, ne vas, reze vas i uważać je za wyrazy drugiej odmiany akcentowej). Szczególnie należy podkreślić, że od oznaczenia akcentu (intonacji) zależy odmiana akcentowa tych wyrazów oraz warunki stosowania reguły przedostatniej sylaby. Dla osoby postronnej spór ten może wydawać się dość błahy, a nawet nic nieznaczący, albo budzić zdziwienie, dlaczego ktoś chce zmieniać tradycję ostatnich dziesięcioleci. Jednak po głębszym wniknięciu w to zagadnienie okaże się, że dyskusja nie jest czyimś prywatnym kaprysem – to zasadnicza kwestia związana z systemem języka i jego strukturą, której nierozstrzygnięcie pozostawia w użyciu wiele niejasności utrudniających praktyczną pracę nad akcentowaniem i podważających umiejętności akcentowania osób występujących publicznie – prowadzących audycje radiowe i telewizyjne oraz dziennikarzy, aktorów, nauczycieli itd. Tym bardziej kwestia ta staje się niezwykle aktualna przy opracowywaniu nowego Słownika ogólnego języka litewskiego, odzwierciedlającego współczesne użycie. Należy podkreślić, że chodzi tu o określonego typu wyrazy międzynarodowe oraz w ogóle zapożyczenia, a celem jest wyjaśnienie co najmniej dwóch kwestii: 1) prześledzenie historii oznaczania (normowania) akcentu w wyrazach tego typu, 2) ustalenie systemowych relacji akcentowanej sylaby takich wyrazów w całym systemie prozodii ogólnego języka litewskiego. Po wykonaniu tych prac pojawia się trzecie zadanie: przedstawienie uzasadnionych zaleceń dotyczących kodyfikacji języka ogólnego i działalności praktycznej. ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu wyrazów ekspertas, koncerto i in. | 2 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 HISTORIA OZNACZANIA AKCENTU Dane dotyczące akcentowania wyrazów obcych (i (lub) międzynarodowych) oraz oznaczania akcentowanych sylab określonymi znakami akcentu mamy z XIX wieku – ze słowników Frydryka Kuršaitisa (niem. Friedrich Kurschat). Nie ma w nich żadnych śladów, aby wyrazy omawianego typu były akcentowane akcentem lewoskrętnym, ale nie ma też dokładniejszych danych pozwalających žodžių priegaidės kilmę. Antai vokiečių–lietuvių kalbų žodyne (Kurschat 1870) galima aptikti ustalić kilka interesujących nas przypadków akcentowania: Kellner – ke neris I 681, Nerv – nérva II 90, II 130. Lietuvių–vokiečių kalbų žodyne (Kurschat 1883) pateikti skoliniai iš vokiečių kalbos Reserve – rezérvai ke meris „wolny chłop” 177, ércikis (wraz z wyrazami pochodnymi) „książę” 177, 107 paliktas nekirčiuotas. Taigi kokio aiškumo tuose žodynuose nematyti ir, kaip yra sakęs natomiast erbas „herb” Pranas Skardžius stwierdza: „nie możemy ostatecznie rozstrzygać o akcentowaniu języka litewskiego wyłącznie na podstawie gramatyki i słowników Kuršaitisa” (Skardžius 1999: 289). Szerzej można rozpocząć omawianie tej kwestii od Jonasa Jablonskisa, który położył podwaliny pod normalizację wielu dziedzin języka litewskiego, a także umocnił podstawy akcentologii języka litewskiego. Pierwszą wzmiankę o akcentowaniu takich wyrazów, według danych Arvydasa Vidžiūnasa (1997: 147), znajdujemy w napisanej w 1892 r. Lietuviškoje gramatikėlėje Petra Avižonisa, która dała Jablonskisowi impuls do opracowania i opublikowania w 1901 r. znanej Lietuviškos kalbos gramatikos (zob. na ten temat Piročkinas 1977: 144–145). W tej gramatyce na s. 10 wyraz terminas został zaakcentowany z akcentem cyrkumfleksowym (jak można przypuszczać, dzięki staraniom Jablonskisa). Autentyczność takiej akcentuacji Jablonskisa potwierdza tekst zapisany przez Jablonskisa, zamieszczony w książce Jurgisa Gerulisa poświęconej studiom dialektologicznym: zaakcentowano w nim te minu (Gerullis 1930: 7). Więcej informacji o akcentowaniu omawianych wyrazów znajduje się w monografii Vidžiūnasa (1997) Jono Jablonskio akcentologija. Po przestudiowaniu zagadnień akcentuacji Jablonskisa autor stwierdza, że, mając na uwadze akcentowanie niektórych międzynarodowych rzeczowników (zapożyczeń), „można przypuszczać, że niejeden wyraz międzynarodowy z akcentowanymi dyftongami i, u, o, e + l, m, n, r, które dziś zazwyczaj mają akcent inicjalny, w języku Jablonskisa mógł mieć intonację cyrkumfleksową” (Vidžiūnas 1997: 147– 148). Tak pozwala sądzić również akcentowanie przez naśladowcę Jablonskisa, Benjaminasa Sereiskisa: he cogas, konce tas, te minas. Rzeczywiście Sereiskis w latach 1926–1928 był sekretarzem Jablonskisa, a sam Jablonskis pozytywnie wypowiadał się o jego znajomości języka litewskiego („Sereiskis, będąc nie-Litwinem, znajomością języka litewskiego zawstydza wielu Litwinów.” – świadectwo Juozasa Senkusa. Zob. Atsiminimai 2010: 357). Te akcentowane przez Serejskisa przykłady cytowane są z wydanego przez niego w 1929 r. w języku rosyjskim w Kownie Systematycznego podręcznika języka litewskiego (zob. Sereiskis 1929). ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu wyrazów ekspertas, koncerto i in. | 3 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W tym podręczniku Serejskisa zamieszczono również pewien wstęp, w którym omówiono niektóre kwestie litewskiej ortografii, akcentowania i inne zagadnienia. Osobno wyjaśniono w nim, że „[w]szystkie litewskie wyrazy akcentuje się według jednej – zachodniej gwary nadniemeńskiej dialektu auksztaickiego, która dziś stanowi podstawę języka pisanego” (Sereiskis 1929: V). W tym celu autor sprawdzał wyrazy u kilku wiarygodnych przedstawicieli, a przede wszystkim wypytywał o nie prof. Jabłońskiego. Przedstawiciele tej gwary akcentują ke neris, fe čeris... te minas, he cogas, ene gija, gube nija, ine cija, kome cija... (ten pat). P. VII dar primenama, kad reikią kirčiuoti konce tas, remoñtas, ne kòncertas, rèmontas. Savaime wyrazy obce w następujący sposób: spórtas, kurórtas, pórcija, <...>, he bas, be gas, <...>; oczywiście interesujące nas tu wyrazy akcentowane są według pierwszego (jeśli w formie podstawowej akcentowana jest trzecia sylaba od końca, z wyjątkiem terminu – 3b) albo według drugiego wzorca akcentowego (gdy akcentowana jest druga sylaba od końca). A zatem wszystkie przykłady, bez żadnych wyjątków, podawane są według jednego systemu i chociaż nazywa się to akcentowaniem gwarowym (akcentowaniem według gwary Jabłońskiego), to stanowi ono podstawę kształtującego się ogólnego modelu akcentowania wyrazów obcych i (lub) kalbos polinkį svetimus žodžius, paimtus į mūsų kalbą iš slavų (gudų, lenkų) kalbų, kirčiuoti międzynarodowych. W tym przypadku rzeczywiście uwzględnia się żywą mowę jako oksytoniczną (z nielicznymi wyjątkami; niektóre zapożyczenia słowiańskie, które nadeszły w najdawniejszych czasach, akcentuje się paroksytonicznie, np. bažnýčia, lénkas, výskupas, sv etas itd.), natomiast zapożyczenia z języka niemieckiego są w większości akutoniczne (zob. Skardžius 1999: 31–36). Za pośrednictwem języków pośredniczących do języka litewskiego weszła również większość wyrazów międzynarodowych, których pochodzenie wywodzi się z języka starogreckiego lub łacińskiego, lecz w dawniejszym użyciu to pierwotne pochodzenie miało niewielkie znaczenie. Wraz z rozpowszechnianiem się kultury zaczęły nabierać znaczenia zapożyczenia z języka francuskiego, a także z hiszpańskiego, włoskiego i innych języków, natomiast w naszych czasach zapożyczamy coraz więcej anglicyzmów. Dlatego też staje się istotne uwzględnianie najnowszych sposobów powstawania wyrazów i łączenie ich z tradycją zapożyczania wyrazów z dawniejszych czasów. W okresie międzywojennym na Litwie ukazało się również kilka podręczników akcentologii. W niektórych z nich (Būtėno 1931, Skardžiaus 1936) znajdują się także dane dotyczące akcentowania interesujących nas wyrazów. W 1931 r. wydano obszerny podręcznik akcentologii Petra Būtėnasa z podstawami fonetyki, w którym ta interesująca nas kwestia została chyba po raz pierwszy wyjaśniona bardziej szczegółowo. W jego 124. paragrafie mówi się o akcentowaniu wyrazów obcych: „Zwykle Litwini akcentują wyrazy obce tak samo jak litewskie lub zapożyczone, np.: 1) áltas, álgebra, buhálteris <...>; kre seris, ke neris, fe čeris; ene gija, he cogas, gube nija, ine cija, kome cija; <...>” (Būtėnas 1931: 113). W środku tego samego paragrafu dodaje się jeszcze, że „[i]nne słowa Litwini akcentują dziś także inaczej, tak jak w językach, z których te słowa zostały zaczerpnięte, np.: hìmnas, kèlneris, hèrcogas, enèrgija, inèrcija, komèrcija, pr ncipas, cil nderis, recènzija, sntaksė, audièncija, konferèncija, tèrminas” (Būtėnas 1931: 113–114). Ponadto, omawiając przyrostki wyrazów obcych, stwierdza się, ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu wyrazów ekspertas, koncertas itp. | 4 że ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 akcentowanie diktàntas, praktikàntas, muzikàntas, -òntas, audièncija, konferèncija, koncèrtas jest gwarowe (trm.; zob. Būtėnas 1931: 114). Z przytoczonych tu twierdzeń wynika jasno, że Būtėnas uważa akcentowanie tvirtagalis za niewątpliwą normę języka ogólnego. Nienormatywne warianty akcentuacyjne są opisywane bardzo sprzecznie. Przede wszystkim nie jest jasne, dlaczego „inni Litwini” akcentują również žodžiai. Kas čia su tais žodžiais paimta – kirčio vieta ar priegaidė? Ar galima iš priegaidžių neturinčių (neskiriančių) kitų kalbų transponuoti savo priegaides? Taip pat nieko nesakoma, ar tak, jak akcentuje się w tych językach, z których zapożyczono owe akcenty toniczne, przejęte z języków słowiańskich lub germańskich. Z drugiej strony nie jest jasne, które gwary autor ma na myśli, gdzie wymawia się na przykład diktàntas i tym podobne. Może chodziło tu tylko o inną wymowę dyftongu – diktántas (w porównaniu z diktañtas)? A zatem w sprawie innej wymowy (z akcentem inicjalnym, oznaczanym lewostronnym znakiem akcentu) niczego się tu nie wyjaśnia, ponieważ autor najprawdopodobniej pomylił miejsce akcentu z intonacjami akcentowanej sylaby i w jednym przypadku zastosował cechy prozodyczne, a w drugim – tak zwaną teorię mor, w której gravis jest znakiem pierwszego członu, a cyrkumfleks – drugiego (por. kàltas : ka tas, sk rtas : ski tas; zob. Girdenis 1981: 196). Czyżby więc to właśnie Būtėnas był 1 pierwszym, który zapoczątkował zamęt w akcentowaniu omawianych wyrazów międzynarodowych w naszym języku ? Najbardziej autorytatywnym podręcznikiem akcentologii okresu międzywojennego było dzieło Pranasa Skardžiusa Bendrinės lietuvių kalbos kirčiavimas (1936). O wyrazach obcych powiedziano w nim, że akcentuje się je jak litewskie wyrazy należące do odpowiednich typów akcentuacyjnych, lecz wśród podanych przykładów nie znajdujemy interesujących nas wyrazów (zob. Skardžius 1936: 22–23). Jednakże jeden czy drugi taki przykład podano w III rozdziale książki „Wyrazy 49, he bas 53, konce tas 58, mode nų 64, reze vas 73. Kitaip, kairiniu kirčio ženklu, kirčiuojamų akcentowane”, w krótkim słowniczku wyrazów akcentowanych. To dese tas s. 47, ekspe tas tych wyrazów tego typu nie znaleziono. Wynika z tego, że można wyciągnąć wniosek, iż w tej pracy Skardžiusa, być może zgodnie z poglądem Jabłońskiego i Sereiskisa, wyraźnie ustalono akcentowanie z intonacją opadającą sylab wyrazów międzynarodowych zawierających dwugłoskę er. Ta zasada apriorycznie powinna była obowiązywać również wyrazy z dwugłoską el. Inne bliskie im dwugłoski em i en akcentuje się wyłącznie z intonacją opadającą. Takie akcentowanie potwierdza również wydany w 1938 r. podręcznik ortografii języka litewskiego. W przedmowie powiedziano, że przy akcentowaniu wyrazów obcych napotkano wiele trudności. „Akcentując je, staraliśmy się przestrzegać tej zasady: te, które są znane nam, zwłaszcza ludowi, już od czasów przedwojennych, akcentowane są tak, jak są wymawiane, a nowe zgodnie z 1 zasadami naszego języka” (Lietuvių kalbos rašybos vadovėlis 1938: 4). W przykładach podanych przy tym zaleceniu nie ma interesujących nas słów, znajdujemy je natomiast w słowniku dołączonym do podręcznika. Podano w nim akcentowanie: ene gija 89, W książce Būtėnasa pomieszano także inne kwestie, zwłaszcza fonetyczne (zob. Pupkis 1968). ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu słów ekspertas, koncertas itp. | 5 konce tas 118, ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 konse vas 118, pe sikas 147, reze vas 160, te minas 189, lecz desértas 81, kélneris 112, nérvas 136, a także sèlteris 166. Znak akcentu prawostronnego można by być może oprzeć na rzeczywistej lub tariama tų žodžių germaniška ar romaniška kilme, bet sèlterio kirčiavimas yra aiški išimtis iš kad też w jakiś sposób zrozumiałej systematyce. Recenzując ten słownik, Skardžius (1938) zarzucił autorom niemało różnego rodzaju braków, a wśród tych zarzutów interesująca jest myśl, że należy akcentować nie desértas, lecz dese tas, i dlatego podaje się to w porównaniu z akcentowaniem słowa konce tas i in. (Skardžius 1938: 94–95). Krytyka ta będzie bardzo przydatna w dalszych rozważaniach o innych przypadkach akcentowania tego rodzaju u Skardžiusa. Informacje o akcentowaniu omawianych słów znajdują się także w międzywojennych słownikach dwujęzycznych i słowniczkach. W jednym z największych wydawanych wówczas 2 słowników litewskiego języka pisanego, który akcentował Alfred Senn (za akcentowanie „odpowiada tylko jeden A. Senn’as”, s. XI), mniej więcej po równo podano wyrazy tego typu akcentowane z akcentem inicjalnym (prawym znakiem akcentu) i z akcentem finalnym, np. enérgija 152, enérgiškas 152, hérbas 219, hipérbolė 220, hipérbolinis 220, hipérboliškas 220, inércija 255 oraz fe čeris 155, fe dfebelis 155, fe dšeris 155, ke neris 459, kle kas 491, kome cija 506, kome cinis 506, kome ciškas 606, konce tas 507, konce tinis 507, konse vai 508. Zaledwie kilka przykładów ma lewy znak akcentu: cèlsiškas 93, hèrcogas 219, fèrma 155. Widać, że akcentujący nie przemyślał tu jeszcze wszystkiego konsekwentnie, a oznaczanie akcentu lewym znakiem jawi się jako pewien wyjątek. Również Skardžius (1999: 289) twierdził, że nie można bezkrytycznie ufać akcentowaniu w tym słowniku. Dla naszego tematu bardzo ważny jest słownik Jonasa Barona (1932) oraz zawarte w nim akcentowane omawiane wyrazy. Chociaż Skardžius (1999: 632–639) w swojej recenzji znacznie skrytykował akcentowanie w słowniku Barona, to akcentując interesujące nas wyrazy, autor postępował dość konsekwentnie: większość wyrazów oznaczył znakiem akcentu cyrkumfleksowego, a tylko kilka – prawym. A zatem z akcentem finalnym: he bas 94, he cogas 94, 208, konce tas 209, ne vas 290 (2x), pe las 364, pe lamotė 364, pe linis 364, reze vas 488, dese tas 114, dese tinis 114, ine tingas 186, ine cija 186, kome cija 207, konse vai te minas 588. Tylko trzy wyrazy mają akcent inicjalny: déltė „delta“ 112, férma 594, férmeris 594. Motywy wyodrębnienia tych trzech słów z ogólnego zbioru nie są jasne. Nie udało się znaleźć słów oznaczonych lewostronnym znakiem akcentu. Później, widocznie dzięki lepszemu wyczuciu systemu i subtelniejszemu rozróżnianiu intonacji, w różnych słownikach coraz rzadziej pojawiają się słowa akcentowane lewostronnym znakiem akcentu. Na przykład spośród słów tego typu w słowniku litewsko-polskim J. K. Zabłockiego i Č. Kulešy lewostronnym znakiem akcentu podano 2 Niektóre większe słowniki dwujęzyczne (na przykład Lietuviškai rusiškas žodynas Benjamina Sereiskisa (1932), późniejszy Lietuviškai angliškas žodynas Viliusa Pėteraitisa (1948) i in.) nie zawierały oznaczeń akcentu, a w słownikach akcentowanych Jurgisa Šlapelisa unikano umieszczania słów międzynarodowych, dlatego nie znajdujemy w nich potrzebnych nam przypadków. ALDONAS PUPKIS. Dar kartą dėl eksperto, koncerto ir pan. žodžių kirčiavimo | 6 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 czy nie jedno słowo hipèrbolė 45. Około 10 słów jest w nim akcentowanych cyrkumfleksowo: cisternà, -os (2) 23, ekste nas 34, ene gija 35, fe čeris 36, he bas 45, konce tas 69, konse vai 70, mode niškas 88, reze vas 137, te minas (3b) 176, a zaledwie kilka słów – prawostronnym znakiem akcentu: déltė „delta” 27, desértas 28, nérvas 96 (Zablockis, Kuleša 1940). Albo w takim niewielkim słowniczku K. Tamučio (1940) podano akcentowane cyrkumfleksowo fe čeris 32, he bas 44, ne vas 83; farmacèutas ma zaznaczony lewostronny znak akcentu, chociaż wskazano akcentowanie drugie (2). Słowo čerkesas 20 w ogóle pozostawiono bez akcentu, lecz podano przy nim akcentowanie pierwszego typu, co oznacza, że akcentowana jest pierwsza sylaba. W ogólnej terminologii pedagogicznej (Šalkauskis 1991), omawianej w kwietniu 1940 r. W sekcji terminologicznej Towarzystwa Języka Litewskiego, której przewodniczącym był Pranas 3 Skardžius, pisze się enérgija, mode nų, ne vas. Można również zajrzeć do akcentowania tomów I i II wielkiego Słownika języka litewskiego, redagowanych przez Balčikonisa. Ciekawe, że w tomie II (1947) wiele tego typu wyrazów, z których część moglibyśmy nazwać międzynarodowymi, pozostawiono w ogóle bez akcentu, np. felčeris, ferma, elmė, energija, natomiast kilka zapożyczeń oznaczono akcentem przeciągłym: fe nicas (i férnicas), e keris „alkierius“, e kierius „t. p.“, e mentas, e strikas, a kilka innych akcentem rosnącym: féršas, élskis. Nie udało się znaleźć wyrazów oznaczonych lewostronnym znakiem akcentu, należy więc wyciągnąć wniosek, że Balčikonis bardzo ostrożnie postępował z wyrazami międzynarodowymi, natomiast w odniesieniu do innych obcojęzycznych wyrazów nie był wszędzie konsekwentny. A zatem należy wyciągnąć wniosek, że w okresie międzywojennym zaznaczała się wyraźna tendencja do akcentowania większości wyrazów międzynarodowych z dwugłoskami el, er w akcentowanej sylabie akcentem przeciągłym, rzadziej zaś (uwzględniając źródło zapożyczenia wyrazu?) prawostronnym znakiem akcentu. Wyrazy akcentowane lewostronnym znakiem akcentu należy uznać za pewne rzadkie wyjątki. Tendencje, które do tego czasu się zarysowały, zostały utrwalone w wydanym w 1948 r. Słowniku pisowni języka litewskiego. Znaczną część tego słownika napisał znany językoznawca Alfonsas Kalnius (Pupkis 2010: 250–251), wśród innych rozdziałów także pakraipos darbu. Į tai reikia atsižvelgti toliau nagrinėjant kalbamų žodžių kirčiavimo norminimo rozdział o akcentuacji. Ponieważ słownik ten był opracowywany w latach wojny w Instytucie Języka Litewskiego, redagowany przez Antanasa Salysa, a jego rozpoczęty druk został wstrzymany z powodu działań wojennych, należy go uznać za [dzieło przedstawiające] historię leksykografii i akcentologii Salysa. W rozdziale tego słownika poświęconym akcentuacji wyrazów obcych (międzynarodowych) nie ma żadnej wzmianki, dlatego trzeba przejrzeć sam słownik i poszukać w nim przykładów z zaznaczonym akcentem. W słowniku udało się znaleźć zaledwie kilka wyrazów z akcentem zaznaczonym lewostronnym znakiem akcentu: fèrma 201, fèrmeris 201, hèrcogas 3 Apie vėliau Skardžiaus pasinaudotais terminologijos sekcijoje apsvarstytais Šalkauskio terminais žr. Podręcznik języka litewskiego 1950: 13. ALDONAS PUPKIS. Dar kartą dėl eksperto, koncerto ir pan. žodžių kirčiavimo | 7 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 215. Mając na uwadze ruchomość akcentu, aktualne pozostają jedynie fèrma (1) 201, plèura (1) 301. Większość pozostałych słów w tym słowniku zaakcentowano akcentem tvirtagalis: ale gija 153, be gas 170, dese tas 188, dive sija 191, ekspe tas 198, ekste nas 198, ene gija 199, fe čeris 201, he bas 215, ine cija 218, ine cinis (ine tinis) 218, kome cija 245, konce nas 246, konce tas 246, konse vai 246, reze vas 316, se teris 324, terapeũtija 354, te cija 354, termà, -õs 354, te minas 354, te mosas 354. Kilka słów zaakcentowano prawym znakiem akcentu: hipérbolė 215, kélneris 235, pérsas 297, stérlingas 338, a nérvas 281 ma również wariant poboczny ne vas. Może różnicę intonacyjną można by tutaj oceniać według pochodzenia słów z języków słowiańskich lub germańskich? Ale poza tym wyraźniejszych motywów raczej nie widać. Za podsumowanie praktyki przedwojennej można uznać wydany w 1950 r. w Niemczech przez Pranasa Skardžiusa, Stasysa Barzdukasa i Jonasa 4 Martynasa Laurinaitisa podręcznik języka litewskiego (LKV). Chociaż jest to dzieło zbiorowe, redagował je i akcentował Skardžius; ponadto w pracy zaznaczono, że korzystano także ze Słownika ortograficznego języka litewskiego z 1948 r. (został on wskazany również w wykazie źródeł na s. 20). Różnice w stosunku do akcentowania omawianych słów w tym słowniku istnieją, ale nie są zasadnicze i czasami trudno je wyjaśnić. Lewym znakiem akcentu zaakcentowano bodaj jedyną formę enèrgija 248, natomiast w słowniku z 1948 r. fèrma, hèrcogas, plèura zastąpiono 5 przez férma 254, he cogu 281, pleurà, pleũros 439. Oprócz tych przykładów słów akcentowanych inaczej jest tylko kilka: 1948 r. – Be gija 388 (i be gas 170), Pe sija 414 (ale pérsas 297), stérlingas 338, 1950 r. – Bélgija 201, Pérsija (i pérsas) 430, ste lingas 517. W pozostałych przypadkach, których jest prawie 20, akcentowanie w obu słownikach jest zgodne; większość oznaczono znakiem akcentu cyrkumfleksowego, a kilka prawostronnym. Nie udało się ustalić, dlaczego w niektórych przypadkach różni się intonacja; tej różnicy nie wyjaśnia ani rzeczywiste, ani rzekome pochodzenie wyrazu międzynarodowego z jednego bądź drugiego źródła. Mimo to można wyciągnąć wniosek, że okres co najmniej od 1929 r. (jeśli nie będziemy uwzględniać akcentowania Tikra šios srities žodžių kirčiavimo revoliucija buvo padaryta 1951 m. išleistame Kuršaitisa) do 1950 r. charakteryzuje stopniowo utrwalający się jednolity system, skłaniający się ku akcentowaniu tvirtagalis. W słowniku wyrazów międzynarodowych. Jest to dzieło przetłumaczone z języka rosyjskiego, którego „pracę nad przystosowaniem materiału do potrzeb języka litewskiego wykonał” (TŽŽ 1951: 4) Chackelis Lemchenas, a więc to on również wszystko akcentował. W przedmowie do wydania litewskiego wskazano, że „hasła akcentowano zgodnie z obecnie najbardziej rozpowszechnionymi w języku litewskim zwyczajami 4 Sunku tikėti, kad geležinės uždangos sąlygomis tame Vokietijoje išleistame darbe pateiktos normos būtų akcentowania” (TTŽ 1951: 4). Być może w wielu przypadkach uwzględniono te najbardziej rozpowszechnione zwyczaje akcentowania, jednak w grupie omawianych przez nas wyrazów całkowicie je zignorowano – niemal wszystko oznaczono lewostronnym znakiem akcentu, który mógł mieć jakiś wpływ na ustalane na Litwie normy językowe. 5 Być może zadecydowały tu różne znaczenia tego słowa: w słowniku z 1948 r. znaczenie tej formy nie zostało podane (podobnie jak w przypadku innych słów), a w LKV jest to „ustrój (w budownictwie)”? ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu wyrazów ekspertas, koncertas itp. | 8 znakiem, bez ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wyróżniania także wcześniej już ustalonego akcentowania słowa terminas – przynajmniej pod 6 tym względem starano się postępować systemowo, z wyjątkiem może jednego czy drugiego słowa, np. pe las. Inaczej niż rewolucją takiego akcentowania nazwać nie można – ani nie powiedziano o nim we wstępie do słownika, ani nie omawiano go publicznie czy choćby o nim nie 7 wspomniano w prasie. W ten sposób takie akcentowanie, bez żadnej dyskusji, przeszło do Słownika współczesnego języka litewskiego z 1954 r. (dalej – DŽ) i następnie przechodziło ze słownika do słownika, trafiło do słowników dwujęzycznych, encyklopedii i obecnie, w naszych czasach, przynajmniej do czasu rozpoczęcia przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (dalej – VLKK) publikowania w 2003 r. zaleceń dotyczących akcentowania, można powiedzieć, jest dominujące, jeśli nie wspominać o licznych wyjątkach i niemożliwych do wyjaśnienia osobliwościach akcentowania oraz problemach praktycznego akcentowania. Prawdą jest, że niejeden i nie dwóch językoznawców przez wiele lat sprzeciwiało się takiemu akcentowaniu i nadal się sprzeciwia, publikując swoje argumenty, jednak autorzy słowników nie brali ich pod uwagę. Jednak dyskusja nad reformą przeprowadzoną w TTŽ 1951 nie ustała ani na jedną dekadę aż do naszych dni. Obejmuje ona nie tylko praktyczne akcentowanie dwugłosek el, er, lecz także kwestię fonologicznej tożsamości samogłoski e ([ẹ) tych dwugłosek. SYSTEMOWE PODSTAWY AKCENTOWANIA MÓWIONYCH DYWONGÓW Po praktycznym dokonaniu rewolucji szybko zaczęto poszukiwać teoretycznych (ideologicznych) podstaw uzasadnienia takiego działania. Czyż nie jako pierwsza o samodzielności samogłoski [ẹ] w wyrazach obcych, względnie międzynarodowych, przemówiła w 1957 r. wykładowczyni języka francuskiego w Wileńskim Instytucie Pedagogicznym (obecnie Uniwersytecie Edukologicznym) Janina Dambrauskaitė (Urbelienė). W swoim artykule o systemie fonologicznym samogłosek języka litewskiego oparła się na opisanej w ówczesnej fonetyce leningradzkiej (obecnie petersburskiej) Peterburgas) fonetikos mokyklos kūrėjo Levo Ščerbos mokymu (1948 m. išėjusioje jo Prancūzų metodyce „przeciwstawień”. Choć przyznawała, że międzynarodowe [ẹ] i litewskie [e] „zupełnie się od siebie nie różnią” (Dambrauskaitė 1957: 222), to wymyśliwszy pary èstų : stų, kabinètas : kabin tas, kadètas : kad tas, a także sti : èsti=škas i nie znalazłszy alternacji z samogłoską długą [e.], deklaruje „prawo przypisania nielitewskiego e do 8 samodzielnych zerknąwszy do innych źródeł można znaleźć także inne przypadki akcentowania. I tak TŽŽ 1951: 665 akcentuje tèrminas, natomiast w TŽŽ 1969: 753 już , TŽŽ 1985: 487, TTŽ 2000: 581, TŽŽ 2013: 811 również . Ciekawe, że w 6 Gal šio žodžio kirčiavimas ir nebūtų visai informatyvus (žodynuose dabar tvirtagališkai ir tekirčiuojama), bet TTŽ 2000: 581 pojawia się inne słowo własne tego samego pochodzenia (łac. terminus) „taki starożytny bóg rzymski”, lecz w TŽŽ 2001: 737 jest już akcentowane lewostronnym znakiem akcentu – Tèrminas „taki starożytny bóg rzymski”; tak samo akcentuje się je w Interleksie, TŽŽ 2013: 811. Niemniej jednak w niektórych źródłach ten rzeczownik właściwy akcentowany jest akcentem opadającym (LTE XI: 273; VLE XXIII: 688, Kuzavinis 2007: 1050, natomiast AMŽ 1996: 274 oraz TŽŽ 2007: 1090 podają ). 7 Nie moglibyśmy całkowicie wykluczyć, że była to świadoma albo przynajmniej podświadoma rusyfikacyjna ofensywa przeciwko całemu językowi litewskiemu. Jak wiadomo, Lemchenas po wojnie tłumaczył pisma Lenina na język litewski, opracowywał Słownik rosyjsko-litewski (wydany w 1949 r.; nieakcentowany), zatem stały kontakt z językiem rosyjskim mógł wywierać bezpośredni lub nawet pośredni wpływ także na jego decyzje dotyczące akcentologii języka litewskiego. 8 W rzeczywistości te pary wskazują na opozycję samogłosek krótkich i długich, ale nie na fonemiczną samodzielność samogłoski [ẹ]. ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu wyrazów ekspert, koncert itp. | 9 fonemów, chociaż ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 obok tego musimy podkreślić minimalną rolę tego dźwięku” (Dambrauskaitė 1957: 224). Z opinią tą nie zgodził się lektor języka angielskiego w tym samym instytucie, Bronius Svecevičius (1960: 30), ponieważ w praktyce, jego zdaniem, nie odczuwamy żadnej różnicy między dwoma odcieniami samogłoski e. Teoretycznie dokładniejsze ustalenie systemu fonemów samogłoskowych języka litewskiego stało się potrzebne podczas przygotowań do napisania pierwszej akademickiej gramatyki języka litewskiego. W tym celu w II połowie 6. dziesięciolecia – w I połowie 7. dziesięciolecia XX w. badaczka Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Valerija Vaitkevičiūtė przeprowadziła pewne badania fonetyczne i opublikowała ich wyniki w zbiorze prac naukowych Lietuvių kalbotyros klausimai. Później nieco doprecyzowane wyniki tej pracy zostały przeniesione do akademickiej Gramatyki języka litewskiego, do zamieszczonego w jej tomie I (1965) rozdziału poświęconego fonetyce. Vaitkevičiūtė prawidłowo scharakteryzowała zasady fonetycznej i fonologicznej oceny głosek języka. Opierając się na twierdzeniach ówczesnej leningradzkiej szkoły fonetycznej, pisała, że fonem „uważa się za najmniejszą jednostkę dźwiękową rozróżniającą znaczenia wyrazów lub morfemów” (Vaitkevičiūtė 1957: 5). „Fonemami nazywa się ukształtowane historycznie (Vaitkevičiūtė 1961: 19). Prireikus nustatyti foneminę kalbos sudėtį naudojamasi vadinamųjų typy dźwiękowe, które rozróżniają wyrazy, ich formy lub morfemy i których wymowa nie zależy od zajmowanej przez nie pozycji fonetycznej w wyrazie”; metodyka par minimalnych i procedury tej fonemas: l s : l s, m s : mès, mãno : màno ir t. t. Bet prireikus aptarti trumpąjį balsį [ẹ], vartojamą metody zostały przedstawione we wspomnianych artykułach Vaitkevičiūtė. Na przykład w ten sposób długość i krótkość samogłosek pozwala rozróżnić samogłoski długie i krótkie jedynie w wyrazach międzynarodowych, nie podaje się żadnej pary minimalnej, mówi się tylko, że od litewskiej krótkiej samogłoski [e] różni się ona nieznacznie, odcienie są ogólnie niewyraźne, jedynie fonem wyrazów międzynarodowych ma być bardziej zamknięty i „z natury się od niej różni” (Vaitkevičiūtė 9 1961: 21): zarówno akcentowana, jak i nieakcentowana jest krótka, podczas gdy litewska akcentowana jest długa, a nieakcentowana krótka (por. m ta : metù, lsa : lesù). W tych rozważaniach kryje się pomieszanie poziomu fonetycznego i fonologicznego, ściszne nierozgraniczenie tych poziomów, zastosowanie skal absolutnych, a nie 10 względnych (Girdenis, Žulys 1973: 207, 208). Z tych przyczyn powstał również błąd natury teoretycznej: samogłoskę [ẹ], używaną wyłącznie w wyrazach międzynarodowych, uznano za samodzielny fonem języka ogólnego. Zwolennicy tego poglądu opierają się głównie na cechach fonetycznych, twierdząc, że samogłoska [ẹ] w wyrazach międzynarodowych jest bardziej zamknięta, węższa niż samogłoska [e] w wyrazach litewskich. Elzbieta Mikalauskaitė (1975: 17) twierdzi, że różnica ta jest trudniejsza do uchwycenia; w dialektach różnica ta jest mniejsza. Tym 9 stwierdzeniem Vaitkevičiūtė zaprzecza podanej przez siebie definicji fonemu, w której mówi się, że typy brzmieniowe fonemu nie zależą od zajmowanej przez niego pozycji fonetycznej w wyrazie. 10 Zarówno Jonas Kazlauskas, jak i zwłaszcza Aleksas Girdenis wielokrotnie krytykowali w naszych rozmowach leningradzką szkołę fonetyczną za częste przypadki mieszania poziomu fonetycznego i fonologicznego. ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu wyrazów ekspertas, koncertas itp. | 16 Oznaczanie ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 akcentu dwugłosek. Antanas Pakerys podaje èl, èr jako usankcjonowany w słownikach i 15 encyklopediach sposób oznaczania tych dwugłosek znakiem akcentu lewostronnego; fakty i argumenty mają w większości charakter ekstralingwistyczny, w tym empiryczny, edukacyjny i pragmatyczny. Przechodząc do systemowych zagadnień akcentowania omawianych dwugłosek, można przypomnieć, że we współczesnej teorii planowania językowego podkreśla się również istotne kwestie kodyfikacji norm językowych (zob. Cooper 1989), a w teorii normowania wymienione kryteria – empiryczne, edukacyjne, pragmatyczne, lingwistyczne i inne – są poważnie brane pod uwagę, zaś przy kodyfikowaniu zjawisk językowych stara się uwzględniać wszystkie czynniki (por. Daneš 1979). Jednak argumenty lingwistyczne, względnie systemowe, nigdy nie są tracone z pola widzenia. Nie można ich pomijać również w tych przypadkach, należy tylko zaznaczyć, że trzeba tu mieć na względzie systemowe relacje lingwistyczne, a nie systemowe relacje graficzne (Protokolai 2015). Czym innym jest mówić o argumentach lingwistycznych – dwojakiej realizacji 16 akcentu inicjalnego w dwugłoskach el, er i eu, a czym innym – oznaczać ich znaki akcentu w słownikach, encyklopediach i gdzie indziej. Przegląd źródeł pokazuje, że we współczesnej praktyce zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku występują poważne luki w ocenie systemowej. Dla autora niniejszego artykułu kwestie lingwistyczne (systemowe), przynajmniej w dziedzinie fonetyki i prozodii, wydają się najważniejsze. W rzeczywistości trójdługościowe dwugłoski el, er i eu w żaden sposób nie wkomponowują się w system dwugłosek i dyftongów języka ogólnego, są jego ciałami obcymi, zwłaszcza jeśli mieć na względzie zachodnie pochodzenie wymowy 17 ogólnej. Praktyka współczesnych słowników i encyklopedii w istocie sankcjonuje jedyną dwojaką realizację akcentu inicjalnego w systemie języka ogólnego. W żaden sposób zdrowym rozsądkiem nie można pojąć, dlaczego z całego systemu dwugłosek i dwugłosek wyodrębniono tylko te trzy, a pozostałe – przede wszystkim em, en, a następnie także ei – pozostawiono inne, tzn. zaleca się je głównie z intonacją opadającą. Możemy przypomnieć również to, że Būtėnas wskazał te dwugłoski i dwugłoskę w szeregu wraz z innymi przykładami omawianego typu, por. jego kre seris, ke neris (kèlneris), konferèncija (Būtėnas 1931: 113–114). Dlaczego setki wyrazów międzynarodowych i innych zapożyczeń z dwugłoską ei oznacza się akcentem circumfleksowym (rzadko prawostronnym), a terapèutas już lewostronnym? Dlaczego nieakcentowane dwugłoski el, er w wyrazach międzynarodowych wymawia się tak samo jak w litewskich (por. Girdenis 1981: 126; 2000: 136)? Moglibyśmy nawet stwierdzić, że lewostronny znak akcentu ponownie kieruje nas ku tym dawnym czasom, gdy niektórzy językoznawcy starali się uważać akcent krótkich sylab akcentowanych za intonację krótką. W rzeczywistości prozodię dwugłosek charakteryzuje jedynie opozycja intonacji wznoszącej i opadającej, realizowana za pomocą różnych znaków akcentu. Zwolennicy innego poglądu, opierając się na Kuršaitisie, 15 Stawianie pytania, czy akcentowane sylaby z intonacją wznoszącą w wyrazach dárbas, , egas są trzech typów (zob. Pakerys 1993: 6), nie jest poprawne, ponieważ sylaby te należą do różnych klas dwugłosek (dwugłosek samogłoskowych). 16 Z protokołami można zapoznać się w Państwowej Komisji Języka Litewskiego. 17 Potrójna realizacja akcentu nie jest właściwa również żadnym dialektom języka litewskiego. ALDONAS PUPKIS. Dar kartą dėl eksperto, koncerto ir pan. žodžių kirčiavimo | 17 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Zgodnie z tradycją, akcentem lewoskrętnym oznacza się intonację wznoszącą w dyftongach il, im, in, ir, ul, um, un, ur i ui, a lewoskrętny akcent dyftongów el, er nazywa się reprezentantem intonacji wznoszącej. Jednak wtedy staje się niejasne, dlaczego te same dyftongi el i er, w tym samym czasie (por. kèltas : kéltas : ke tis, Bèrnas : bérnas : be tas), będąc dyftongami o intonacji wznoszącej, różnią się samogłoskami o różnej długości, czego nie można powiedzieć o przypadkach oznaczania dyftongów przez Kuršaitisa (nie ma tam ani jednego przykładu, w którym byłoby l : l : i). Nie jest również poprawne zwracanie uwagi na dyftongi z krótką samogłoską o: takie dyftongi, 18 „podobnie jak dyftongi wtórnego pochodzenia, nie mają tu z tym nic wspólnego, ponieważ wymawia się w nich konsekwentnie samogłoskę, która nigdy nie pokrywa się z żadną «własną» samogłoską“ (zob. Girdenis 2000 (II): 362, przyp. 2). Zatem przyjmując hipotetyczny pogląd dotyczący rzekomych dyftongów èl, èr, utworzylibyśmy następujący inwentarz dyftongów mieszanych (zob. tabelę 1). TABELA 1. Typy akcentowania dyftongów języka 19 ogólnego: typ l, typ r, typ m, typ n, typ a: ál : àl*: a ár : àr*: a ám : àm*: a án : àn*: añ; typ e: él : èl*: e ér : èr*: e ém : èm*: e én : èn*: eñ; typ i: l : l*: i: r*: i m : m* : i n : n*: iñ; typ u: ùl : úl*: u ùr : úr*: u ùm : úm*: u ùn : ún*: uñ; o** o** o** oñ**; typ o: òl : ól**: òr : ór**: òm : óm**: òn : ón**: Z pierwszej tabeli wynika, że dyftongi typu ul, il z akcentem inicjalnym od czasów Kuršaitisa oznacza się akcentem lewoskrętnym, a oznaczanie ich graficznie akcentem ostrym úl, l byłoby nietypowe. Kto wymawia nieogólnopolskie spòrtas, z długim o (lub wydłużoną samogłoską o) spórtas, ten wymawia również raj nas, rajõnas, biol gija, biolõgija itp. Część dawnych zapożyczeń, np. mõrkos, tõlkos, w mowie potocznej bywa niekiedy wymawiana z akcentem końcowym o, o, co nie jest normą języka ogólnego. Zestawianie tych ostatnich wyrazów z parą minimalną órlaivis : spòrtas nie jest trafne ze względu na wtórne pochodzenie dyftongu w wyrazie órlaivis. Akcentowanie w encyklopediach Koñtrimas, Moñtvydas, Moñtvila wydaje się dość dziwne z powodu częściej słyszanych w użyciu form Kòntrimo, Mòntvydo, Mòntvilos; ponieważ pierwsze warianty są utrwalonymi w języku ogólnym dialektyzmami i encyklopedie 18 być może dostosowały do nich ogólne odpowiedniki (Kañtrimas, Argument, że żądając akcentowania fermà, będziemy musieli dopuścić również akcentowanie formà, wskazuje jedynie na prozodyczny charakter tego nuomonės šalininkų neraštingumą. 19 Jedna gwiazdka oznacza nietypowe lub niemożliwe przypadki oznaczania akcentu, dyftongi oznaczone dwiema gwiazdkami są w języku ogólnym możliwe, ale wyjątkowe lub nienormatywne. ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu słów eksperto, koncerto itp. | 18 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 akcentowanie słowa Mañtvydas). Niczego jaśniejszego nie dostarcza również Słownik Koñtrimas, Moñgirdas, Moñtrimas, Moñtvilas, Móntvyda. Čia niekur nebūna atvejų, kad litewskich nazwisk, por. Kóntautas, w nazwiskach pojawiłyby się pary rozróżniające z dyftongami ón : òn. Moñtvila : Mòntvila to jedynie różne vartojimo vietų tartis. Należy dodać, że nikt nie wątpi w opozycję między długą [o.] a krótką [ɔ], a pary minimalne õtas : Òtas, jótas : jòtas itd. jedynie potwierdzają fonemiczną samodzielność tych samogłosek w języku ogólnym. 20 Nie moglibyśmy zaprzeczyć, że we współczesnym użyciu w słowach międzynarodowych można usłyszeć wymowę dość wąskiej krótkiej samogłoski [ẹ], podobnej do samogłoski [e] w słowach litewskich. Oczywistym przykładem może być wymowa prezentera wiadomości telewizyjnych LNK Gintarasa Deksnysa. Temu, że niektórzy tak wymawiają, nie zaprzeczał nawet Antanas Salys, lecz uważał on taką wymowę nie za litewską, ale za wytwór języków obcych. Tę samą samogłoskę moglibyśmy usłyszeć także w mowie niektórych innych osób publicznych, zwłaszcza tych, w których mowie dość wyraźnie odczuwa się niwelację akcentów tonicznych. Jednak w powszechnym użyciu dominuje akcentowana intonacyjnie wymowa tych dyftongów i wymaga to rewizji ich obecnej kodyfikacji. Dawni spikerzy i aktorzy Litewskiego Radia opowiadali, że w latach 50. XX wieku dość usilnie uczono ich wymawiać w wyrazach międzynarodowych „inną” niż w wyrazach litewskich samogłoskę [e]. Litewskie ucho w żaden sposób nie potrafiło uchwycić odmienności tej innej samogłoski, więc z czasem zaczęli twardo wymawiać spółgłoski stojące przed tą samogłoską. W ten sposób pojawiły się i szeroko rozpowszechniły formy nεgras, progrεsas, chεmija itp., zresztą używane także przez niektórych dawnych inteligentów (nauczycieli i in.). Kazys Ulvydas nazwał tę samogłoskę zwartą [ε] i podobnie jak inni dokładał wielu starań, aby się jej pozbyć. To się udało, natomiast wprowadzenie do powszechnego użycia samogłoski [ẹ], nieistniejącej z natury języka litewskiego, do dziś wciąż się nie udaje. Należy przypuszczać, że od tej szóstej czy siódmej dekady najprawdopodobniej była ona wprowadzana również w Wileńskim Instytucie Pedagogicznym (obecnie Uniwersytet Edukologii), a także gdzie indziej. Ale jak to się w takim razie dzieje, że mimo wprowadzania takiej wymowy przez dziesięciolecia nadal nie udaje się jej usystematyzować. Wyniki badania sondażowego dotyczącego użycia języka przez pracowników telewizji również nie potwierdzają szeroko używanych dwugłosek èl, èr (zob. tabelę 2). TABELA 2. Stosunek użycia dwugłosek er, el, eu z akcentem na pierwszym i įvairių televizijos kanalų kalboje drugim elemencie: èr, èl, èu, eũ 36 – 16,8 % 213 – 83,2 % 20 Nie jest to w najmniejszym stopniu sprzeczne także z użyciem językowym zachodnich wyżynnych gwar kowieńskich, por. òpa, òpstais, òtgi, Audrònė itd. ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu słów ekspertas, koncerto i in. | 19 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Šiam reikalui kurį laiką (2016 m. balandžio 14 – gegužės 3 d.) buvo specialiai klausoma W wymowie prowadzących wiadomości i innych audycji oraz korespondentów LRT i innych litewskich kanałów telewizyjnych odnotowuje się i omawia tu przypadki, w których występują akcentowane dwugłoski el, er, eu (szczególnie popularne słowa ekspertas, energija, koncertas, nervai itd., starsze i nowsze nazwy własne Gerda, Velsas, Bermanas, Eltonas, Melburnas, (Angela) Merkel i in.), a także em, en, ei (zarejestrowano tylko niewielką ich część; odnotowano wymowę słów korespondentas, reidas, a także Džeisonas, Reinas i in.). Najwięcej danych zapisano na Deksnio, Ugnės Galadauskaitės, Gintarės Grikštaitės, Edmundo Jakilaičio, Viktoro Jakovlevo, podstawie wymowy i akcentowania następujących osób: Eglė Bučelytė, Gintaras Marius Jანტys, Andrius Kavaliauskas, Rita Miliūtė, Jolanta Paškevičiūtė, Goda Pečiulytė, Rokas Petkevičius, Rasa Tapinienė, Arūnas Valinskas, Marius Žiedas (ich wymowę można sprawdzić w Mediatece LRT oraz w archiwach audio i wideo innych telewizji). W wymowie tych mówców wyraźnie dominuje akcent oksytoniczny: 83,2 proc. (z 213 przypadków w 12 przypadkach akcentowano zgodnie z zasadą przedostatniej sylaby (na końcówce), w 10 przypadkach wystąpił akcent cofnięty; przypadki wymówione niejasno zaliczono do grupy èl, èr, èu). Liczba przypadków akcentowanych oksytonicznie jeszcze wzrasta, gdy uwzględnimy skodyfikowane jako oksytoniczne dwugłoski em, en, ei – do 93,7 proc. Oczywiście, gdyby badać również użycie innych źródeł, wyniki byłyby nieco inne, ale raczej zasadniczo nie zmieniłyby podanych tu proporcji danych. Normatywiści językowi niektórych krajów wśród innych kryteriów kodyfikacji uwzględniają niekiedy także kryterium autorytetu. W naszej praktyce również często opieramy się na opinii autorytatywnych językoznawców. Także w niniejszym artykule przywołano opinie Jonasa Jablonskisa, Antanasa Salysa, Pranasa Skardžiusa, Aleksasa Girdenisa, Antanasa Pakerisa i innych. Osobno należy omówić opieranie się na opinii Skardžiusa. Jak już wspomniano, Skardžius jako jeden z pierwszych skodyfikował wymowę tego typu wyrazów, właściwą naturze litewskiego języka ogólnego – skłaniał się ku akcentowi opadającemu. Być może nie było dla niego do końca jasne, jak w wyrazach obcych powinny pozostawać względem siebie akcent opadający i akcent rosnący, ale nie proponował uznawać znaku akcentu lewoskrętnego za jedyny znak oznaczania akcentu takich wyrazów. Jego opinia została wyraźnie potwierdzona zarówno w wydanym przed wojną podręczniku akcentuacji, jak i w przygotowanym w latach powojennych Podręczniku języka litewskiego. W jego Akcentuacji języka litewskiego z 1968 m. o wyrazach międzynarodowych w ogóle betkokio normalizacijos tikslo“ (Skardžius 1999: 474). To pasirodė reikiant dėl to, kad dabar się nie mówi (być może uważano, że ich kodyfikacja nie została jeszcze w pełni ustalona) i, jak napisano, „powstrzymano się od „kwestia losu całego języka litewskiego za granicą” oraz „jakakolwiek bardziej rygorystyczna dyrektywa normalizacyjna dotycząca akcentuacji z trudem osiągnęłaby swój cel” (tamże). Być może właśnie dlatego w pierwszej połowie lat 70. Skardžius zasadniczo zmienił wcześniejszy pogląd i postanowił oprzeć się na praktyce akcentowania słowników wydanych na Litwie: w książce Lietuviški ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu wyrazów ekspertas, koncerto i in. | Odpowiedniki 20 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wyrazów międzynarodowych (1973) niemal wszystkie wyrazy tego typu oznaczył lewostronnym znakiem akcentu i przy wszystkich dopisał oznaczenie pierwszego paradygmatu akcentowego. Prawdą jest, że są też wyrazy akcentowane inaczej, ale to tylko pojedyncze przypadki: férma 33, te minas 61, może jeszcze jeden czy drugi. Przyjętą tu praktykę Skardžius zastosował również w pozostałym w rękopisie Rašybinis bendrinės lietuvių kalbos žodynas, napisanym mniej więcej około 1974 r. (rękopis znajduje się w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, f. 118–134). Ta zmiana poglądu Skardžiusa byłaby zrozumiała, gdyby on albo ktoś spośród innych akcentologów czy specjalistów w dziedzinie fonetyki opublikował jakieś ważkie prace na ten temat, niepodważalne dowody, że należy przejść do oznaczania lewostronnego znaku akcentu itp. Ale przecież wówczas nie odwołano ani poglądu Kazlauskasa i Girdenisa, ani dwóch artykułów Antanasa Salysa opublikowanych w połowie lat 60. w Lietuvių enciklopedija, w których jasno przedstawiono pogląd na kwestie akcentowania omawianych wyrazów. Widocznie i w tym przypadku istniały jakieś motywy moralne czy polityczne, aby oprzeć się na praktyce językoznawstwa radzieckiego, a nie na już ukształtowanej tradycji przedwojennej. Zatem, rozważywszy niektóre kwestie związane z oznaczaniem tego akcentu i opierając się lingvistiniais kriterijais turime konstatuoti, kad tarptautinių žodžių balsis [ẹ], vartojamas kai wyłącznie na systemowych, które w mowie ludzkiej są jedynie fonetycznym wariantem samogłoski [e] w wyrazach litewskich i nie mogą być uznane za odrębną fonemę z następujących powodów: 1) nie pełnią funkcji dystynktywnej, 2) oznaczone lewostronnym znakiem akcentu wypadają z systemu litewskich dwugłosek, a pozostając w nim, demonstrują niemożliwy w języku litewskim przypadek trójczłonowego oznaczania akcentu, dwojaką realizację intonacji opadającej. Wnioski te pozwalają sporządzić następujący inwentarz fonem samogłoskowych języka ogólnego (zob. tabelę 3). TABELA 3. System fonem samogłoskowych języka ogólnego Samogłoski szeregu szeregu przedniego tylnego Samogłoski wysokiego /i/ /i·/ stopnia podniesienia /u/ /u·/ Samogłoski Samogłoski podniesienia średniego /ɔ/ /o·//·/ stopnia niskiego /a/ Samogłoski /a·//e/ /e·/ i zmiennego stopnia podniesienia /uo/ /ie/ ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu słów ekspert, koncert itp. | 21 Należy tu dodać, że ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wysiłki niektórych fonetyków, by opierać się na symetrii systemu fonemów, nie znajdują potwierdzenia w danych dotyczących tego zjawiska w innych językach – w systemie stale występują puste pola. Tym argumentem nie można więc potwierdzić konieczności posiadania w tabeli fonemów samogłoskowych krótkiego odpowiednika długiej samogłoski [·], czyli [ẹ]. Jak widzieliśmy wcześniej, zasadzie symetrii przeczy również obecna formalna (graficzna) praktyka rozmieszczania akcentów omawianych dwugłosek. Jednym z najważniejszych argumentów zwolenników odmiennego poglądu jest argument pragmatyczny: jak teraz przerobisz wiele słowników dwujęzycznych, zwłaszcza słowników terminów, encyklopedii, w których ten akcent lewostronny jest stosowany niemal powszechnie. Ale gdy przyjrzeć się praktyce tego powszechnego usankcjonowania, często wychodzi na jaw nie powszechność, lecz miejscami 21 prawdziwy eklektyzm, często zmuszający do kierowania się nie wyczuciem systemu językowego, lecz uczenia się akcentowania poszczególnych słów. Pozostawiając obecną praktykę oznaczania akcentów, jeszcze bardziej zmuszalibyśmy użytkowników do uczenia się akcentowania poszczególnych słów, nadal niwelowalibyśmy ich psycholingwistyczne zdolności do automatycznego generowania typów akcentowania. Jeszcze jednym argumentem jest kwestia przekonań: uznawać czy nie uznawać [ẹ] w słowach międzynarodowych – to kwestia przekonań (zob. Protokolai 2015). Jeśli już nawet do spraw naukowych odwołujemy się do kwestii wiary, to w tym miejscu nie może już być mowy o żadnych poważniejszych dyskusjach naukowych. WNIOSKI Kwestia fonemiczności samogłoski [ẹ] w wyrazach obcych i (lub) międzynarodowych oraz wynikającego z niej oznaczania akcentu dwugłosek el, er i eu jest nie tylko zagadnieniem fonetyki, lecz także akcentologii – wiąże się ze stosowaniem zasady przedostatniej sylaby lub jej naruszaniem. Wieloletnia historia akcentowego opracowania wyrazów obcych i rodo, kad nuo pat 1929 m. nuosekliai eita prie tvirtagalio kalbamų dvigarsių žymėjimo ir tos międzynarodowych w języku litewskim ostatecznie utrwaliła się w Słowniku ortografii języka litewskiego z 1948 r. W nim dość dokładnie urzeczywistniono idee akcentologiczne Jonasa Jablonskisa, Pranasa Skardžiusa i Antanasa Salysa. Później poparli je Adelė Laigonaitė, Jonas Kazlauskas, Juozas Senkus, Aleksas Girdenis i inni językoznawcy. Rewolucyjne oznaczanie akcentu omawianych dwugłosek (ale tylko el, er i eu) znakiem lewoskrętnym w akcentowanym przez Chackela Lemchena Słowniku wyrazów międzynarodowych z 1951 r. można uznać za bezpośredni zamach na system języka litewskiego, rozbijanie tego systemu, niszczenie systemowych zasad akcentowania w świadomości użytkowników języka ogólnego. W szerszym sensie było to w drugiej połowie XX w. 21 Por. dane z artykułu Rity Miliūnaitė opublikowanego w niniejszym tomie „Języka ogólnego” (http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/89/Miliunaite_BK_89_straipsnis.pdf). ALDONAS PUPKIS. Dar kartą dėl eksperto, koncerto ir pan. žodžių kirčiavimo | 22 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Stworzona przez Valeriję Vaitkevičiūtė teoria wymowy elitarnej, w której wymowa wyrazów obcego pochodzenia jest ukierunkowana nie na naturalne dostosowanie się obcości do systemu i tendencji języka przyjmującego, lecz na wymowę tych wyrazów w językach zapożyczających. Ta zasadniczo segregacyjna pseudoteoria, której częścią dziedzictwa jest akcentowanie dwugłosek èl, èr, èu lewostronnym znakiem akcentu, powinna być z zasady obca społeczeństwu żyjącemu na zasadach demokratycznych i kodyfikacji norm jego języka. Zgadzając się, że w wyrazach obcych, względnie międzynarodowych, w wymowie niektórych przedstawicieli języka ogólnego może występować samogłoska [ẹ] węższa niż w wyrazach litewskich, nie możemy uznać jej za rzeczywistego reprezentanta fonemu /ẹ/, ponieważ nie dysponujemy wyraźnymi danymi potwierdzającymi jej dystynktywność. Aby ostatecznie rozstrzygnąć status fonologiczny tej samogłoski, należy uwzględnić różne przypadki jej funkcjonowania, obejmujące zarówno relacje syntagmatyczne, jak i paradygmatyczne. Współczesne przypadki oznaczania akcentu w dwugłoskach el, er i eu implikują dwojaką realizację intonacji wznoszącej, całkowicie obcą systemom języka ogólnego i gwar. Z drugiej strony obecna praktyka oznaczania akcentu eliminuje z mikrosystemu dwugłosek wiele wyrazów obcych, względnie międzynarodowych, z akcentowanymi dwugłoskami em, en i ei, które w systemie języka ogólnego pełnią dokładnie takie same funkcje jak dwugłoski el, er i eu. Nie można również zapominać o danych samego użycia – wyraźnie dominuje w nim systemowa realizacja intonacji omawianych dwugłosek. Nawet gdybyśmy uznali częściową fonemiczność samogłoski [ẹ], nadal nie moglibyśmy włączyć jej do ogólnego inwentarza fonemów, ponieważ z psycholingwistycznego punktu widzenia fonem /ẹ/ nie generuje samogłoski [ẹ] w już znormalizowanych wyrazach (nie tylko z em, en, lecz także z eu, ei, por. eũras, re das, wiele nowo przybyłych lub przybywających wyrazów, np. Be nis, Re ganas itd.) – litewskie [e] wymawiają tu nawet osoby konsekwentnie używające [ẹ] w innych pozycjach. Jedynym sposobem zrezygnowania z wymienionych zniekształceń systemu języka ogólnego byłoby konsekwentne wszędzie przejście do oznaczania akcentu dwugłosek mówionych znakiem akcentu tvirtagalis, oczywiście poprzez warianty, ale wszędzie uznając znak akcentu tvirtagalis za pierwszy, główny — początek terminų, dvikalbiuose žodynuose, enciklopedijose ir kitur tėra leksikografinės technikos, o ne tego uczyniono w 2003 r. i w późniejszych zaleceniach VLKK. Uporządkowanie akcentowania wymawianych słów jest sprawą nauki o języku. ŠALTINIAI AMŽ 1996 – Antikos mitologijos žodynas, Kaunas: Šviesa. DLKG 2005 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Ketvirtoji pataisyta laida, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ALDONAS PUPKIS. Dar kartą dėl eksperto, koncerto ir pan. žodžių kirčiavimo | 23 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DŽ 1954 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. LE – Lietuvių enciklopedija 1–38, Bostonas, 1953–1966, 1969, 1985. Lietuvių kalbos rašybos vadovėlis. Su kirčiuotu žodynu. Mokyklai ir visuomenei. Sud. A. Kalnius, Z. Kuzmickis, J. Talmantas, Kaunas: Sakalas, 1938. Lietuvių kalbos rašybos žodynas. Tartis, skyryba, kirčiavimas, lyčių vartojimas, lietuvių kalbos tarmės, žodynas. Red. K. Gasaravičius, N. Grigas, J. Lazauskas, K. Ulvydas ir A. Žirgulys, Kaunas: Valstybinė enciklopedijų, žodynų ir mokslo literatūros leidykla, 1948. Lietuvių kalbos vadovas (LKV). Tartis ir rašyba. Kirčiavimas. Kalbos dalykai. Žodynas. Sud. P. Skardžius, S. Barzdukas, J. M. Laurinaitis, Bielefeld: Lietuvių tremtinių bendruomenė, 1950. Lietuvių pavardžių žodynas 1–2. Ats. red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Lietuvių rašomosios kalbos žodynas [1] / M. Niedermann’as, A. Senn’as, F. Brender’is. Heidelberg: Carl Winters Universitätsbuchhandlung, [1932]; [2] / M. Niedermann' as, A. Senn’as, A. Salys. Ten pat, [1951]; [3] / A. Senn’as, A. Salys. Ten pat, [1957]; [4] / A. Senn’as, A, Salys. Ten pat, [1963]; [5] / A. Senn’as, A, Salys. Ten pat, [1968]. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–2. Red. J. Balčikonis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 1941; Vilnius: Valstybinė enciklopedijų, žodynų ir mokslo literatūros leidykla, 1947. LTE – Lietuvių tarybinė enciklopedija 1–12, Vilnius: Mokslas, 1976–1984. TŽŽ 1951: Tarptautinių žodžių žodynas. Vertė O. Katinskaitė, Ch. Lemchenas, J. Talmantas. Lietuviškąjį leidimą redagavo Ch. Lemchenas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. TŽŽ 1969: Tarptautinių žodžių žodynas. Lietuviškąjį leidimą redagavo Ch. Lemchenas, Vilnius: Mintis. TŽŽ 1985: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. TŽŽ 1999–2000: Vaitkevičiūtė V. Tarptautinių žodžių žodynas 1–2, Vilnius: Žodynas. TŽŽ 2001: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera. TŽŽ 2007: Vaitkevičiūtė V. Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Žodynas. TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera. VLE – Visuotinė lietuvių enciklpopedija 1–25, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (centras), 2001–2014. ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu słów ekspertas, koncertas itp. | 24 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LITERATURA Atsiminimai 2010: Wspomnienia o Jonasie Jablonskisie. Źródła. Oprac. G. Čepaitienė, L. Lapinskienė, Wilno: Gimtasis žodis. A v i ž o n i s P . 1992: Gramatyka języka litewskiego. Rękopis (VUB RS f. Lr 6842). B a r o n a s J . 1932: Słownik rosyjsko-litewski. Drugi nowo napisany słownik akcentowany, Kowno: spółka Sakalo. B ū d a V . 1982: Nelietuviškų tikrinių vardų kirčiavimas. Metodikos nurodymai, Vilnius: Wileński Instytut Inżynierii Budownictwa. B ū t ė n a s P . 1931: Podręcznik akcentologii języka litewskiego. Dla szkoły i życia, Kowno: wydawnictwo spółki „Sakalas”. C o o p e r R . L . 1989: Planowanie językowe i zmiana społeczna. Cambridge, Cambridge University Press. D a m b r a u s k a i t ė J . 1957: Ustalenie fonemicznego systemu samogłosek języka litewskiego. – Prace naukowe Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego 3. Historia i filologia, 221– 240. D a n e š F . 1979: Postawa a kryteria oceny przy kodyfikacji. – Aktualne problemy kultury językowej w społeczeństwie socjalistycznym. Praga: Akademija. G e r u l l i s G . 1930: Litewskie studia dialektologiczne, Lipsk. G i r de n i s A . , Ž u l y s V . 1973: [Rec. książki:] Gramatyka języka litewskiego. I, Wilno, 1965; II, tamże, 1971. – Baltisica IX(2), 203–219. G i r de n i s A . 1981: Fonologia, Wilno: Mokslas. G i r de n i s A . 2000–2001: Prace językoznawcze 1–3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. G i r de n i s A . 2003: Teoretyczne podstawy fonologii języka litewskiego. 2. poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. J a r o s l a v i e n ė J . 2015: Wzorce ilości i jakości krótkich i długich samogłosek języka litewskiego. – Język standardowy 88. Dostęp w internecie: www.bendrinekalba.lt/Html/88/Jaroslaviene_BK_88_straipsnis.pdf instytut wydawniczy K a z la u s k as J . 2000: Rinktiniai raštai 2. Sud. A. Rosinas, Vilnius: Mokslo ir nauki i encyklopedii. K u r s c h a t F . 1870: Słownik języka litewskiego 1–2, Halle: Wydawnictwo Księgarni Sierocińca. ALDONAS PUPKIS. Jeszcze raz o akcentowaniu słów ekspertas, koncertas itp. | ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 K u r s c h a t F . 1883: Littauisch–deutsches Wörterbuch, Halle: Verlag der Buchenhandlung 25 des Waisenhauses. K u z a v i n i s K . 1971: Prawidłowości miejsca akcentu w wyrazach międzynarodowych. – Mūsų kalba 5, 11– 22. K u z a v i n i s K . 2007: Słownik łacińsko-litewski. Drugie poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. L a i g o n a i t ė A . 1959: Akcentowanie literackiego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. L a i g o n a i t ė A . 1978: Akcentologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. M i k a l a u s k a i t ė E . 1975: Prace z zakresu fonetyki języka litewskiego, Wilno: Mokslas. P a k e r y s A . 1986: Fonetyka litewskiego języka ogólnego, Wilno: Mokslas. P r z y p i s A . 1993: Aktualne kwestie wymowy. – Aktualne kwestie wymowy ogólnej. Tezy seminarium. Wilno: Państwowa Komisja Języka Litewskiego przy Republice Litewskiej Seimo, 6–9. P i r o c z k i n a s A . 1977: U początków języka ogólnego, Wilno: Mokslas. Protokoły 2015: Podkomisji Wymowy i Akcentuacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego protokolas Nr. EP-62. P u p k i s A . 1968: Książka o słowie artystycznym. – Kultura języka 15, 83–85. P u p k i s A . 1980: Podstawy kultury języka, Wilno: Mokslas. P u p k i s A . , St u n d ž i a B . 1987: Spojrzenie na słownik wymowy z punktu widzenia kodyfikacji i użycia. – Kalbos kultūra 53, 44–58. P u p k i s A . 1999: Normy języka ogólnego i ich kodyfikacja. – Gimtoji kalba 5, 1–5. P u p k i s A . 2005: Studia nad kulturą języka, Wilno: Gimtasis žodis. P u p k i s A . 2010: Andrius Ašmantas: życie i twórczość, Wilno: Trys žvaigždutės. S a l y s A . Pisma 3: 1985. Różne artykuły, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk. S e n k u s J . 2 00 6 : Prace językoznawcze. Oprac. D. Mikulėnienė, R. Senkutė-Kašėtienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. S e r e i s k is B . 1929: Systematyczny podręcznik do nauki języka litewskiego. Часть I, Kowno: Spaudos fondas. S k a r d ž i u s P. 1936: Akcentowanie ogólnolitewskiego języka literackiego. Teoria z przykładami praktycznymi, Kowno. S k a r d ž i u s P . 1938: [Rec.:] A. Kalnius, Z. Kuzmickis, J. Talmantas. Lietuvių kalbos podręcznik ortografii <...>. – Język ojczysty 6 93–96.