Skolinių su kirčiuotais dvigarsiais „el“, „er“, „eu“ dabartinė kodifikacijos būklė ir galima kaita

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas WSPÓŁCZESNY STAN I MOŻLIWA ZMIANA KODYFIKACJI ZAPOŻYCZEŃ Z AKCENTOWANYMI DWUGŁOSKAMI el, er, eu KLUCZOWE SŁOWA: akcentowanie, język ogólny, kodyfikacja norm, planowanie języka. UWAGI WSTĘPNE W Instytucie Języka Litewskiego podczas opracowywania nowego normatywnego Słownika Ogólnego Języka Litewskiego, który zastąpi wydawany od sześciu dziesięcioleci, lecz niewiele aktualizowany Słownik współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ), stale rozważa się, jak przedstawiać wariantywne normy ortograficzne, akcentuacyjne, leksykalne i gramatyczne (szerzej zob. Liutkevičienė 2015). Chociaż od 2014 r. Słownik Ogólnego Języka Litewskiego (dalej – BŽ) jest publikowany w internecie w postaci tekstów poszczególnych liter rozpatrzonych przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (dalej – VLKK), nadal nie podjęto ostatecznej decyzji w jednej kwestii dotyczącej systemowej kodyfikacji akcentowania. Dyskusje na temat swoistości krótkiej samogłoski e w wyrazach zapożyczonych oraz intonacji akcentowanych dwugłosek el, er, eu w takich wyrazach trwają całe dziesięciolecia. BŽ jest tym punktem odniesienia, w którym dyskusje te albo nadal pozostawią kodyfikację zapożyczeń z akcentowanymi el, er, eu w stanie nieokreślonym, albo wreszcie pozwolą 1 uczynić krok ku jasnemu rozstrzygnięciu.ожапяко bad? ] }? []))) W artykule ograniczono się do badania stanu kodyfikacji omawianych wyrazów, kształtującego się na początku XXI wieku. Najwięcej uwagi 2 poświęca się właśnie kodyfikacji, ponieważ jest to interesujący i dość szczególny przypadek, obejmujący nie pojedyncze wyrazy, lecz znaczną grupę zapożyczeń języka ogólnego; ponadto niekonsekwencja i zmienne koleje kodyfikacji z czasem stworzyły problem, który do dziś trzeba rozwiązywać. 3 Na podstawie trwających od ponad dziesięciu ostatnich lat rozważań nad kodyfikacją zapożyczeń z akcentowanymi dyftongami el, er, eu w artykule podnosi się teoretyczne i praktyczne kwestie języka ogólnego 1 Ze względu na okoliczności, które zmieniły się w czasie przygotowywania tego artykułu do publikacji, zob. przypis 32. 2 Więcej o miejscu omawianego zjawiska w systemie dźwiękowym języka litewskiego i historii kodyfikacji zob. Pupkis 2016. 3 Dla zachowania obiektywizmu trzeba powiedzieć, że autorka artykułu nie należy do podkomisji Wymowy i sprendimais, VLKK priimtais iki 2012 m., niekaip nėra susijusi, o būdama 2012–2017 m. kadencijos VLKK nare, akcentowania tej komisji, zajmującej się kodyfikacją omawianego problemu, a w latach 2015–2016 uczestniczyła tylko w dwóch jej posiedzeniach. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 lietuvių kalbos kodifikacijos problemos (variantų statusas, kodifikacijos principų ir kriterijų eu | 2 zastosowanie, technika kodyfikacji itp.) i ich rozwiązania mogą być stosowane w planowaniu językowym i zmianach kodyfikacji innych zjawisk. A zatem, chociaż sam problem akcentowania zapożyczeń z dwugłoskami el, er, eu bynajmniej nie jest nowy, w artykule spojrzano na niego w nowy sposób, uwzględniając różne aspekty teorii i praktyki kodyfikacji. Dotychczas, rozważając ten problem akcentowania, mówiono głównie o międzynarodowych – dažniau tik bendrinius žodžius (pvz., konservai, selteris, terapeutas, -ė) arba ir iš klasikinių kalbų przejętych nazwach własnych (np. Hermis, Dzeusas). W użyciu funkcjonuje również więcej słów, których nie obejmuje pojęcie wyrazów międzynarodowych: są to zarówno obcego, różnego pochodzenia nazwiska i imiona – ich zaadaptowane, przystosowane do odczytania formy (np. Vernas, Zelma) oraz nazwy miejscowości (np. Džersis, Kelnas Kerčė), jak i nowe zapożyczenia (także te, które dopiero zaczynają funkcjonować w języku litewskim i nie zostały jeszcze skodyfikowane) – je również w języku mówionym, a niekiedy także w piśmie, należy akcentować. Dlatego przedmiotem artykułu jest systematycznie ujęta grupa wszystkich zapożyczonych słów 4 mających akcentowane dwugłoski el, er, eu. A zatem celem artykułu jest zbadanie stanu kodyfikacji zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, eu, który ukształtował się na początku XXI wieku, oraz scharakteryzowanie możliwych rozwiązań dotyczących zmian tej kodyfikacji. Stawia się następujące zadania: 1) omówić kryterium uzusu i jego wiarygodność w kodyfikacji omawianego zjawiska; 2) przeanalizować dane i zalecenia VLKK dotyczące akcentowania z lat 2003–2014 w zakresie akcentowania omawianych dwugłosek, ujawnić ich istotę i ukierunkowanie; 3) przeanalizować problematykę kodyfikacji zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, eu, opierając się na teorii kodyfikacji (strategicznych kierunkach kodyfikacji, konkurencyjnych relacjach między wariantami, zasadach i kryteriach kodyfikacji, technice kodyfikacji); 4) ocenić możliwe rozwiązania dotyczące zmian kodyfikacji omawianego zjawiska oraz ich konsekwencje. W badaniu stosowano głównie metody porównawczą oraz analityczno-opisową. 4 Ponieważ w zapożyczeniach dwugłoski en, em oraz rzadszy w nich dwugłos ei (por. Dže nė, Ble ras; era „pieniądze Islandii. setna część korony jednostkowej”; einšte nis „1. radioaktywny sztuczny pierwiastek šviesos energijos vienetas <...>“, TŽŽ 2013) kodifikacijos problemų nekelia, nes kodifikuoti kaip nevariantiški chemiczny Es <...>; 2. E, niesystemowy (tvirtagaliai), dalej w artykule nie będą omawiane. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, eu | 3 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1. GŁÓWNA KWESTIA KODYFIKACJI ZAPOŻYCZEŃ Z AKCENTOWANYMI DWUGŁOSKAMI EL, ER, EU KWESTIA KODYFIKACJI 1.1. Vartosenos tyrimo keblumai W opisie systemu samogłosek, dyftongów i dwugłosek ogólnego języka litewskiego przedstawionym w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG) (DLKG 2005: 21) wskazano: <...> w nowych zapożyczeniach (internacjonalizmach), a czasami także w nazwach, występują dźwięki <ẹ, ɔ>, por.: m< >tras ‖ m/è/tras, sp< >ros. Ze względu na małą frekwencję (występuje tylko w wyrazach obcego pochodzenia) [ɔ] należy uznać za fonem peryferyjny, natomiast samogłoska [ẹ], wymawiana tylko przez część użytkowników języka ogólnego [wyróżnienie fakultatyvusis fonologinis elementas (vad. „dviveidė“ fonema). moje. – R. M.], jest Podobnie pisze Vytautas Vitkauskas we wstępie do Lietuvių kalbos tarties žodynas (dalej – LKTŽ) (choć w samym słowniku formalnie zachowuje akcentowanie tvirtapradis el, er; LKTŽ 2001: 6): Niektórzy specjaliści w dziedzinie naszej fonetyki twierdzą, że istnieje fonem e (pɔè-tas, evɔl’ùc’ije itd.). Fonem ten, jak wynika z wieloletnich obserwacji, jest nierealnym faktem językowym, bardzo rzadko używanym przez kogokolwiek. W praktyce nie rozróżnia on znaczeń ani form wyrazów (autor słownika uważa za bezsensowne uczenie całego narodu jeszcze jednego nowego dźwięku, mającego niewielką funkcję dystynktywną; wszędzie ten dźwięk można zastąpić krótkim litewskim e i litewski system fonetyczny w najmniejszym stopniu nie zostanie naruszony). [Wszędzie wyróżnienie moje. – R. M.]. Ważne jest to, że przyznaje się, iż omawianą samogłoskę wymawia niewielu użytkowników języka ogólnego. W DLKG nie podano dokładniejszych danych o jej rozpowszechnieniu, nie udało się ich znaleźć także w innych źródłach. Nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ mówienie o badaniach użycia zapożyczeń z samogłoską e jest bardzo trudne: nie ma wiarygodnych kryteriów pozwalających ustalić, jaki krótki dźwięk jest wymawiany pod względem ilościowym i jakościowym, a zwłaszcza w dwugłoskach – jaki akcent jest realizowany. Badania eksperymentalne i instrumentalne w tym przypadku niewiele mogą pomóc, ponieważ informatorzy statystyczni mówiący językiem ogólnym, specjalnie nieuczeni wymawiania tego dźwięku, nie odróżniają go ze słuchu (Jaroslavienė 2015): <...> podczas badania okazało się, że informatorzy nie wyobrażają sobie krótkiego [ ] jako odrębnego, tj. wymawianego izolowanie, („dwulicowego” wariantu fonemu / /, czyli inaczej – alofonu) i skłonni są utożsamiać go ze zwykłym [e] (wariantem fonemu /e/), dlatego izolowanie, bez żadnego kontekstu, [ ] nie było wymawiane na potrzeby badania [kupiūruota 9 išnaša]. Można przypuszczać, że utrwaleniu się w systemie języka ogólnego samogłoski niegórnego (średniego) pochodzenia [ ] przeszkadza swoisty sposób jej użycia (ponadto jej funkcja nie jest dystynktywna), stosunkowo mała frekwencja (fakultatywność) oraz to, że w piśmie oznacza się ją tą samą literą co krótką [e] o niskim stopniu wzniesienia <...>, a także inne przyczyny. Żadną inną literą nie oznacza się dwóch krótkich samogłosek o różnej jakości <...>. RITA MILIŪNAITĖ. Aktualny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dyftongami el, er, BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 eu | 4 Rzeczywiście, różnica między litewskim [e] a międzynarodowym [ẹ] jest ze słuchu tak niewielka, że 5 istnieją znaczne podstawy, by wątpić w subiektywizm eksperymentatorów: słyszymy to, w co uwierzyliśmy lub do czego przywykliśmy; aby odnotować funkcjonowanie międzynarodowego [ẹ], trzeba remdamasis savo susidaryta bendrinės kalbos tarties etalono samprata. Kitaip tariant, norint usłyszeć i zrozumieć jego odmienność, tj. różnicę w stosunku do zwykłego litewskiego [e], a także umieć wymówić ten dźwięk, natomiast zwykłym, Czytelnicy artykułu mogliby sami przeprowadzić niewielki specialiai nemokytiems kalbos vartotojams to padaryti nepavyksta. eksperyment: posłuchać wzorca wymowy ogólnej – nagrania pomocy dydaktycznej Lietuvių kalbos bendrinė tartis Antanasa Pakerisa i Aldonasa Pupkisa, wydanej w 1968 r. i wznowionej w 2004 r. (Pakerys, Pupkis 2004 [1968]) – i rozstrzygnąć, jaki dźwięk słyszą w słowach èstas, gèstas, Mèksika, Brèstas, nègras (s. 14), a także komitètas; na stronie poświęconej międzynarodowemu [e] napisano: kilomètras, termomètras ir kt. (p. 51) 6 . Beje, tame pačiame šios plokštelės tekstų knygutės 14-ame Samogłoska e w wyrazach międzynarodowych jest zawsze krótka i wymawiana podobnie jak krótka e w wyrazach litewskich. W zdaniu czytanym przez aktora Juozasa Jaruševičiusa oba e wymawiane są całkowicie jednakowo – nawet uszy kilku lituanistów nie zdołały wychwycić choćby jakiejkolwiek różnicy, więc o jakim dostrzegalnym „podobieństwie” można mówić? Z tej broszurki wymowy ogólnej uczyły się i uczą całe pokolenia lituanistów, dziennikarzy i aktorów, trudno zaś byłoby uwierzyć, że ktokolwiek nauczył się z niej wymawiać inne międzynarodowe e niż krótkie e w wyrazach litewskich (por.: tèstų – vèstų, Mèksika – mègzti). A wymawiać dyftongi el, er, eu z akcentem padającym na pierwszą część paprastiems kalbos vartotojams kalbos praktikoje (šnekos sraute) neegzistuoja (t. y. nėra sąmoningai suvokiama) skirtis skolinys–lietuviškas žodis. – w ogóle nie mogli się nauczyć. Nie należy również zapominać o tym, że Czy ankiety użytkowników języka mogą pomóc w badaniach użycia słowa Ar? Jeżeli informatora prosi się o ustalenie i zaznaczenie intonacji dwugłosek el, er w wyrazach międzynarodowych, dla niespecjalisty w dziedzinie języka jest to w zasadzie zadanie trudne do wykonania, szczególnie w tak subtelnym przypadku. Jeżeli prosi się o wskazanie miejsca akcentu w niektórych przypadkach wyrazów z akcentem ruchomym, wyniki również 7 nie mogą być wiarygodne, jeżeli jednocześnie nie bada się, czy informatorowi w ogóle nie jest właściwe cofanie akcentu. Ujawniło to Rima 5 W artykule krótka zapożyczona samogłoska e jest oznaczana, podobnie jak w DLKG: [ẹ]. 6 Według jednego z autorów tego środka metodycznego, Aldonasa Pupkisa, obaj autorzy (mający odmienne zdanie w sprawie zapożyczonej samogłoski e) uzgodnili, że w tej pracy nie będą podawać przykładów wymowy wyrazów międzynarodowych z dwugłoskami el, er, eu. 7 Należy pamiętać, że nawet w tych dialektach, które nie cofają akcentu z końcówki, w przypadkach nowszych wyrazów zapożyczonych akcent jest czasami cofany. Por. pojedyncze przypadki nawet we współczesnej mowie zachodnioaukštaitisów z Kowna: kapr zus, ispãnus, Lorèta (V, Į) itp. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 eu | 5 Badania Bakšienė. Gdyby przeprowadzano ankietę wśród lituanistów, na przykład studentów, którzy 8 ukończyli kurs wymowy, oraz w odniesieniu do tego, co chce się od nich uzyskać. Można więc przyznać, że kirčiavimo kursą, beveik neabejotina, kad jie tartų ir girdėtų tai, ko buvo mokyti, t. y. taikytųsi obecnie takie czy inne traktowanie intonacji dwugłosek el, er w zapożyczeniach jest dość subiektywne, oparte na przekonaniu (wierze w słuszność jednego z poglądów), na które w niemałym stopniu wpływają autorytety reprezentujące różne stanowiska w tej kwestii, a czasem być może ir turimas tarminis, skirtingas nei bendrinės kalbos fonetinės sistemos, pamatas 9 . Nawet gdyby przeprowadzono badania instrumentalne, nadal otwarta pozostałaby kwestia ich wiarygodności, choćby dlatego, że ze względu na skomplikowane przetwarzanie danych badania takie mogą obejmować jedynie bardzo niewielką liczbę informatorów. Jakie kryteria zastosować przy doborze informatorów do takiego badania – byłoby jeszcze trudniejszym zadaniem, zwłaszcza zważywszy na to, że wymowa ogólnoliteracka, ze względu na młody wiek samego ogólnolitewskiego języka, dla większości Litwinów mających większą lub mniejszą podstawę w jakiejś wymowie regionalnej (nie wyłączając samych mieszkańców zachodniej Auksztoty z okolic Kowna) nie jest wrodzona, lecz wyuczona. A zatem ważne dla kodyfikacji kryterium uzusu (empiryczne) nie jest w tym przypadku całkowicie wiarygodne. Niemniej jednak na najważniejsze pytanie związane z uzusem jako kryterium kodyfikacji można odpowiedzieć: w ciągu półwiecza nie doszło do zmiany rzeczywistego uzusu, a wprowadzona norma krótkiego międzynarodowego [ẹ], a wraz z nią norma krótkich dwugłosek el, er, eu z akcentem na pierwszym elemencie, nie została przez użytkowników przyswojona i nie stała się normą rzeczywistą (innymi słowy, normą stosowaną konsekwentnie w co najmniej dwóch trzecich przypadków), która wyraźnie różniłaby się od wariantów tych dwugłosek z akcentem na drugim elemencie. W takich okolicznościach znaczenie kodyfikacji wzrasta: staje się ona albo czynnikiem podtrzymywania i stabilizacji norm rzeczywistych, albo hamulcem ich naturalnego rozwoju. 1.2. Sprzeczność między współczesnym użyciem a wariantami skodyfikowanymi Na podstawie wspomnianego twierdzenia DLKG (2005: 21), że samogłoskę [ẹ] wymawia tylko część użytkowników języka ogólnego, należy stwierdzić, że w akcentowanych sylabach tych samych słów (np. poetas, chemija, elfas, herbas, kempingas, centas, pleurą) jedni użytkownicy języka wymawiają [ẹ], inni – [e]. Oznacza to, że w użyciu języka ogólnego (w całym zakresie wymowy ogólnej) samogłoska e w akcentowanych sylabach wyrazów zapożyczonych (a także w akcentowanych dwugłoskach el, er, eu) powinna mieć dwa warianty wymowy: 1) 8 Wyniki badania podsumowano w referacie: R i m a B a k š i e n ė . Akcentowanie wyrazów międzynarodowych z dwugłoskami el, er w gwarze zachodnioauksztockiej kauniskiej. Seminarium „Tendencje akcentuacyjne inteligencji średniego pokolenia i ich stosunek do norm języka ogólnego“. Uniwersytet Wileński, 2016 03 30. 9 Wymowa krótkiego akcentowanego e w nowszych wyrazach zapożyczonych w gwarach języka litewskiego nie jest przedmiotem niniejszego artykułu, dlatego należy jedynie zaznaczyć, że w odróżnieniu od podstawowej gwary ogólnego języka litewskiego – zachodnich wyżan kowieńskich, inne gwary często nie utożsamiają tego dźwięku z krótkim e w wyrazach litewskich i wymawiają inne dźwięki, dostosowane do swoich systemów fonologicznych. RITA MILIŪNAITĖ. Skolinių su kirčiuotais dvigarsiais el, er, eu dabartinė kodifikacijos būklė ir galima kaita | 6 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 tariamą kaip lietuviškuose žodžiuose (plg. gudrèsnis, tèktų , žiaũrų); 2) wymawianego inaczej niż w wyrazach litewskich. Jak pokazuje historia normowania międzynarodowego [ẹ], pary samogłosek [e] : [ẹ] i mieszanych dwugłosek [el] : [ẹl], [er] : [ẹr], a także dyftongów [eu] : [ẹu] można traktować jako wariantywność rodzimego i zapożyczonego elementu, która właśnie tworzy warianty wymowy i akcentowania wyrazów zapożyczonych. Tu właśnie pojawia się główne pytanie kodyfikacji: jaka jest normatywna wartość tych wariantów i jaki jest ich stosunek w języku ogólnym? Nawiasem mówiąc, jeszcze przed dekadą kodyfikację międzynarodowego [ẹ] określano jako „największy problem nie tylko w fonetyce, lecz być może w całej pracy nad kodyfikacją języka ogólnego” (Pupkis 2005: 240). Zobaczmy zatem, jak przedstawia się obecny stan kodyfikacji wyrazów zapożyczonych z akcentowanymi el, er, eu. 2. GŁÓWNE ŹRÓDŁA OBECNEJ KODYFIKACJI AKCENTOWANIA I STAN KODYFIKACJI WYRAZÓW ZAPOŻYCZONYCH Z AKCENTOWANYMI EL, ER, EU DO 2003 R. Aby zrozumieć, jak zmieniała się kodyfikacja akcentowania omawianych wyrazów zapożyczonych zawierających el, er, eu na początku XXI wieku, musimy mieć na uwadze szerszy kontekst obecnej kodyfikacji akcentowania i jej strategii. Etapy kodyfikacji akcentuacji współczesnego języka litewskiego w największym stopniu zależą od publikacji słowników normatywnych (przede wszystkim DŽ). Faktyczny stan kodyfikacji akcentuacji pod koniec XX wieku odnotował DŽ4e. Do tego wydania w ciągu całej drugiej połowy XX wieku różnorodność kodyfikacji akcentuacji zapożyczeń z el, er, eu była ogólnie niemała, począwszy od zasadniczej zmiany w TŽŽ 1951 (zob. tabelę 1). DŽ4e wraz z TŽŽ 2001 stanowił najważniejszy punkt wyjścia dla zmian kodyfikacji rozpoczętych na początku XXI wieku. W 10 późniejszych wydaniach DŽ, których częstsze ukazywanie się wynikało głównie nie z aktualizacji treści, lecz ze zmienionych potrzeb społecznych i przejścia do formy elektronicznej, aż do 7. wydania nie nastąpiły wyraźniejsze zmiany w kodyfikacji akcentuacji. W tę różnorodność akcentuacyjną w 2003 r. włączyły się zalecenia VLKK dotyczące akcentuacji oraz opracowany na ich podstawie i rozpatrzony przez VLKK Leksykon akcentuacji ogólnego języka litewskiego (BLKŽ (2012) tas rekomendacijas perėmė, kiek leido beveik nepapildyta paties žodyno apimtis (šio 2007). Pod koniec wydania DŽ7 dodano listę około 200 nowych zapożyczeń). 10 Wydane na początku XXI wieku TŽŽ 2001 (a także przygotowany na jego podstawie elektroniczny INTERLEKSIS) i TŽŽ 2013 nie są w ścisłym znaczeniu kodyfikacji normatywne (podawane przez nie normy nie mają charakteru imperatywnego dla użytkowników języka ogólnego), lecz są ukierunkowane na język normatywny i opierały się na podstawowych daugiau skolintos leksikos, nei aprėpė DŽ, su išlygomis jie taip pat gali būti laikomi šių žodžių kirčiavimo normach akcentuacyjnych DŽ. Ponieważ w tych TTŽ zebrano źródła kodyfikacji. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji zapożyczeń z akcentowanymi dyftongami el, er, eu i możliwe BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1 LENTELĖ. Skolinių su dvigarsiais el, er, eu kodifikacijos įvairovė 1948–2001 m. 11 zmiany | 7 Źródło belgai, -ė herbas koncertas persas, -ė terminas terminis, termosas pe sai, -as, TŽŽ be gai hèrbas koncèrtas pèrsai te minas tèrminis, -ė tèrmosas (belgai) ė -ė (2) 1. LKRŽ 1948 (1) be gas, -ė (2) he bas (2) konce tas (2) pérsas, -ė 1951 1954 te minas (1) – te mosas (1) 2. TŽŽ -ė (2) (1) – hèrbas koncèrtas – tèrminas term nis, -ė tèrmosas 3. DŽ1 (1) -ė (1) tèrmos- (1) (1) 1969 hèrbas 1985 -ė (2) koncèrtas be gai, as te -as, pèrsai, -as, – minas 4. TŽŽ – hèrbas koncèrtas – te minas tèrminis, -ė tèrmosas 5. DŽ2 1972 -ė (2) minas13 (1) (1) -ė hèrbas (1) (3b, 1) koncèrtas (1) (1) be gai, -as, te minas pèrsai, tèrminis, -ė -as, TŽŽ te mosas te 6. –12 hèrbas koncèrtas – tèrminis, -ė tèrmosas 7. DŽ3 be 1993 (1) (1) gai, -as, -ė (2) -ė hèrbas (1, 3b) (1) koncèrt- (1) as pèrsai, (1), DŽ4 be pe sai, -as, -as, te minas tèrminis, -ė te mosas 8. gai, -as, 2000 (1) (1) hèrbas -ė (2) -ė (1), Akcentowanie nazw własnych podaje się w Powszechnej encyklopedii litewskiej koncèrt- (1, 3b) (1) as pèrsai, (1) -as, te oraz w pięciotomowym słowniku Pasaulio vietovardžiai (dalej – PV), a także w jego persai minas tèrminis, -ė te mosas 9. 2001 internetowym (jak dotąd dwutomowym) wariancie (PV). W źródłach tych zasadniczo, z nielicznymi wyjątkami (np. Be gija), przestrzega się akcentowania twardopoczątkowego el, er, eu (np. Albèrta, Patèrna, Pèrsija, Kèlnas, Èura). 14 11 W tabeli wzorce akcentowania wskazano tylko tam, gdzie podano je w źródłach. 12 Šiame žodyne yra žodis belgà „1926–46 Belgijos piniginis vienetas“; vardininko kirčiavimas galūnėje rodo, że uznaje się intonację opadającą rdzenia. 13 Šiame žodyne greta tvirtagalio termino – tos pačios kilmės tikrinis žodis Tèrminas „romėnų ribų (valstybės, błędów) i bóg oznaczający je znaków”; w poprzednim wydaniu – TŽŽ 1969 zostało to przedstawione jako trzecie znaczenie słowa ogólnego języka akcentowanego tvirtagališkai. 14 W internetowej wersji PV tego toponimu jeszcze nie ma. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dyftongami el, er, eu | 8 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 3. IMPULS W KODYFIKACJI AKCENTOWANIA – ZALECENIA VLKK DOTYCZĄCE AKCENTOWANIA OD 2003 ROKU 3.1. Zasada zaleceń dotyczących akcentowania – normowanie poprzez warianty Od 2003 roku rozpoczął się nowy etap kodyfikacji akcentowania współczesnego języka litewskiego, związany przede wszystkim nie z publikacją słowników normatywnych, lecz z pracami przygotowawczymi do takiej publikacji. VLKK, przygotowując się do publikacji „Słownika ogólnego języka litewskiego”, który ma zostać zatwierdzony jako podstawowe źródło normatywne leksyki i jej akcentowania, rozpoczęła rewizję norm akcentowania oraz przedstawianie zaleceń dotyczących zmian kodyfikacji. Zalecenia te są potrzebne po to, aby można było łagodniej, stopniowo przejść od kodyfikacji DŽ4e (która w niektórych przypadkach już wtedy znacznie nie odpowiadała tendencjom użycia językowego) do nowej, odzwierciedlającej rzeczywiste normy użycia. Jak sformułowano we wstępnej części zaleceń, uwzględnia się „tradycje norm akcentowania ogólnego języka litewskiego oraz tendencje języka mówionego” (Zalecenie K-3 i in.). Ówczesny przewodniczący Podkomisji Wymowy i Akcentowania VLKK Antanas Pakerys, gdy 29 maja 2003 r. opublikowano pierwsze zalecenie, w przedstawionym komentarzu dotyczącym całej rozpoczętej pracy pisał (Pakerys 2003): Czasami być może nawet nie zdajemy sobie sprawy, że język mówiony już znacznie oddalił się od skodyfikowanej normy akcentowania niektórych wyrazów. <...> W ogólnym języku litewskim jest kilkaset takich wyrazów, których norma akcentowania ulegała wahaniom i nadal nie jest całkowicie ustalona. <...> Na posiedzeniach zwykle omawia się kilkakrotnie więcej wyrazów. <...> do zaleceń Komisji Języka włączane są tylko te słowa, co do których uzgodniono doprecyzowanie norm akcentuacyjnych. Ponadto stale porównuje się je z najnowszym wydaniem „Słownika współczesnego języka litewskiego” (DŽ4). Społeczeństwu przedstawia się warianty akcentuacyjne, które w taki czy atvirkščiai – udra 1, audrà 4); gadras 2, 4 (DŽ4 – tik gadras 2); smėlis 2 (DŽ4 – smėlis 2 ir smėls 4) ir pan. inny sposób różnią się od normy odnotowanej w wymienionym słowniku, por.: audrà 4, udra 1 (DŽ4 Po rozpoczęciu žodžių, turinčių trumpąjį e dvigarsiuose, kirčiavimo problema, – pirmiausia prireikus spręsti, kaip rewizji różniących się norm akcentuacyjnych od razu zetknięto się również z zapożyczonymi będzie akcentowane słowo euras. 3.2. Euro kirčiavimo precedentas Gdy Litwa przygotowywała się do przystąpienia do Unii Europejskiej w 2004 r., a użycie słowa euras stawało się coraz częstsze, pierwsze zalecenie VLKK dotyczące akcentuacji z 15 2003 r. zostało specjalnie poświęcone właśnie temu słowu. 15 Napisano w nim: „Nazwę waluty „euras“ należy akcentować według drugiej deklinacji akcentuacyjnej – eũras 2.“ (Zalecenie K-1). RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, eu i możliwe BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zmiany | 9 Słowo euras już wcześniej zostało zamieszczone w „Słowniku wymowy języka litewskiego” Vytautasa Vitkauskasa (LKTŽ 2001) oraz w „Słowniku wyrazów międzynarodowych” (TŽŽ 2001) – w obu źródłach akcentowane jest według pierwszej deklinacji akcentuacyjnej (èuras). W podstawowym wydaniu zaleceń dotyczących akcentowania DŽ4 euro wówczas jeszcze nie było (pojawiło się dopiero w DŽ5e). W zaleceniu VLKK z 29 maja 2003 r. wybrano tylko jeden z dwóch (z akcentem inicjalnym i finalnym) teoretycznie możliwych w tym przypadku – akcentowanie dyftongu z akcentem finalnym, chociaż taki wariant akcentowania euro nie był dotąd faktycznie skodyfikowany. Decyzja ta była ważna dla użytkowników, ponieważ od intonacji zależy również (nie)przesuwanie się akcentu. Gdyby w sylabie eu tego wyrazu została skodyfikowana intonacja inicjalna èuras (wariant éuras tym bardziej nie miałby podstaw). Bonifacas Stundžia w komentarzach do zalecenia wyjaśnił vartosenoje), ypač dažnai vartojamas vienaskaitos įnagininkas ir daugiskaitos galininkas daliai vartotojų, neištariančių tvirtapradžio èu, skambėtų kaip su atitrauktiniu kirčiu: eũru, eũrus. wybór akcentowania wyrazu eũras z intonacją finalną w następujący sposób (Stundžia 2003): Najważniejszym motywem takiej decyzji jest rzeczywiste użycie, innymi słowy – tak akcentują ludzie. Ponadto według drugiego wzorca akcentowego akcentowana jest również niemała liczba wyrazów nazywających inne waluty, np.: l tas (por. litù, litùs), lãtas (por. latù, latùs), zlòtas (por. zlotù, zlotùs), rùblis (por. rubliù, rubliùs), svãras (por. svarù, svarùs). Zatem silne kryteria kodyfikacji były dwa, a ich wybór determinowała zasada celowości. Pierwszym kryterium jest rzeczywiste użycie, ponieważ zaznaczono, że wcześniej skodyfikowany wariant „z naciskiem, lecz z krótką wymową pierwszego członu dyftongu” nie odpowiada rzeczywistemu użyciu: „Ponieważ w ten sposób mogą wymawiać tylko osoby wyćwiczone, postanowiono nie kodyfikować takiego akcentowania.“ (Stundžia 2003). Drugim kryterium jest systemowość (mikrosystemy, tj. tendencje akcentuacyjne semantycznie bliskich nazw – wyrazów oznaczających waluty). W tym przypadku tradycja kodyfikacyjna była słabym kryterium kodyfikacji (tj. takim, które nie wpłynęło na wartość nowego – z akcentem oksytonicznym – wariantu), ponieważ wcześniejszą kodyfikację euro z dyftongiem z akcentem na pierwszym elemencie całkowicie odrzucono i zdecydowano się na skok kodyfikacyjny. Uznanie dwóch wariantów akcentowania tak często używanego słowa najwyraźniej uznano za niecelowe. W DŽ5e (2003) i DŽ6e (2006) znalazły się jeszcze dwa warianty: eũras (2), èuras (1), z których pierwszeństwo przyznano wariantowi z akcentem oksytonicznym. Od DŽ7 (2012), uwzględniając zalecenie VLKK, pozostawiono tylko wariant z akcentem oksytonicznym euro kirčiavimas. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Tad kalbos vartotojams perprasti sistemą ir be žodyno mokėti kirčiuoti šiuos skolinius taip, kaip eu | 16 ich kodyfikacja jest praktycznie niemożliwa. Zalecenia nieco poprawiły sytuację, ponieważ uznane przynajmniej w wypadku częstszych wyrazów warianty z akcentem na drugim elemencie pozwalają użytkownikom wybrać jeden z nich, który bardziej im odpowiada. Analiza zaleceń wykazała trzy rzeczy: 1) gana nuoseklų kirčiavimo kodifikacijos suvariantinimą, t. y. tvirtagalių variantų legalizację zgodną z tendencjami rzeczywistego użycia tam, gdzie wcześniej były skodyfikowane wyłącznie warianty z akcentem na pierwszym elemencie; 2) ogólną niespójność kodyfikacji tam, gdzie skodyfikowane były wyłącznie warianty z akcentem na drugim elemencie lub warianty z akcentem na drugim elemencie były podane jako pierwsze; 3) sposób rozwiązywania problemu akcentowania el, er, eu, wprawdzie oparty na częstości użycia wyrazów, lecz z systemowego punktu widzenia nieracjonalny, ponieważ akcentowanie tylko niektórych wyrazów kodyfikowano za pomocą wykazów, pozostawiając poza granicami wariantowości kodyfikacyjnej niemało rzadziej używanych wyrazów pospolitych, nie mówiąc już o nazwach własnych. W tym czasie ukazały się jeszcze dwa wydania DŽ: DŽ7 (2012, wydanie papierowe) oraz jego wersja internetowa DŽ7i (2015) w systemie „Cyfrowych zasobów języka litewskiego” (www.lkiis.lt). W wydaniach tych uwzględniono zalecenia VLKK dotyczące akcentowania do 2012 r., dlatego obok wyrazów, które zostały uwzględnione w zaleceniach, pojawiły się warianty z akcentem na drugim elemencie zamiast wariantów z akcentem na pierwszym elemencie. Oznacza to, że tendencja zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, eu do akcentu na drugim elemencie została usankcjonowana nie tylko na etapie kodyfikacji wstępnej (zaleceń), lecz także na etapie kodyfikacji słownikowej. Jednakże w skali całego słownika niesystematyczność kodyfikacji zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, eu uwidoczniła się jeszcze bardziej: w jednym przypadku uzyskały one wariantowość, w innym (tj. w przypadku tych wyrazów, których nie ma w zaleceniach) najczęściej zachowano akcentowanie oksytoniczne. Tak więc na początku 2016 r. można stwierdzić, że w kodyfikacji akcentowania zapożyczeń z dwugłoskami el, er, eu krzyżują się dwa systemy, a w języku ogólnym akcentowanie tych wyrazów jest niezrównoważone. Stwarza to trudności użytkownikom języka ogólnego – zarówno mówionego, jak i pisanego (przy akcentowaniu słowników, leksykonów, encyklopedii, podręczników itp.). W latach 2014–2016 nowy normatywny BŽ, rozpatrywany w podkomisji ds. Słownika VLKK i publikowany częściami w internecie (http://bkz.lki.lt), ma odnotować rzeczywisty współczesny stan akcentowania ogólnego, tj. normatywnego, języka litewskiego. W trakcie rozpatrywania Słownika od razu uwidocznił się omawiany problem – co zrobić z zapożyczonymi wyrazami mającymi akcentowane el, er, eu, ale nieujętymi w zaleceniach VLKK dotyczących akcentowania? Pierwotna kodyfikacja jak gdyby ich nie dotyczyła. Mając to na uwadze, kwestie te ponownie podnoszono w Podkomisji VLKK ds. Wymowy i Akcentowania od końca 2015 r. Na posiedzeniu 21 października 2015 r. Bonifacas 21 Stundžia wspomniał o możliwej systemowej zmianie kodyfikacji: 21 Protokół nr EP-62 z posiedzenia Podkomisji ds. Wymowy i Akcentu VLKK z 21.10.2015 r. RITA MILIŪNAITĖ. Skolinių su kirčiuotais dvigarsiais el, er, eu dabartinė kodifikacijos būklė ir galima kaita | 17 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2008 m. po diskusijų pakomisė priėmė kompromisinį sprendimą: nutarta greta dažniau vartojamų, t. y. labiau prie w pełni przyswojone przez system języka litewskiego międzynarodowe słowa w wariancie z akcentem inicjalnym, np. terapèutas, -ė 1, podawać w wariancie z akcentem finalnym – terapeũtas, -ė 2. (Częstość sprawdzono w 100-milionowym korpusie tekstów VDU). Zgodnie z ustalonymi tendencjami można już zamienić warianty miejscami albo być może dokonać zmiany systemowej – uznać akcentowanie finalne za normatywne, a inicjalne tolerować ze względów tradycyjnych. Czy istnieją wystarczające argumenty, aby wykonać ten krok kodyfikacyjny, uznając akcentowanie finalne za normę podstawową? W kodyfikacji języka ogólnego zasadnicze znaczenie mają trzy rzeczy: cechy struktury języka ogólnego, jego funkcje i postawy językowe (Garvin 1993: 37–54). Przygotowując się do zmiany kodyfikacji, warto odpowiedzieć na następujące pytania bezpośrednio związane z tymi kwestiami (szerzej zob. Miliūnaitė 2007: 7–23): 1) czy w relacjach między konkurencyjnymi wariantami zachodzą rzeczywiste zmiany w pewnym okresie? 2) czy istnieją przesłanki do zmiany stopnia oceny wariantów ustalonego w kodyfikacji? 3) czy w momencie rewizji kodyfikacji różni się użycie trzech pokoleń? 4) czy nadszedł czas na zmianę kodyfikacji? 5) czy można oczekiwać pozytywnej reakcji użytkowników na zmianę kodyfikacji? 6) czy przygotowano plan zapoznania użytkowników języka ogólnego z przyszłą zmianą kodyfikacji? W dalszej części artykułu podjęto próbę odpowiedzi na te pytania. 5. MOŻLIWOŚĆ ZMIANY OBECNEJ KODYFIKACJI ZAPOŻYCZEŃ Z EL, ER, EU W ASPEKCIE TEORII KODYFIKACJI 5.1. Wybór strategicznych kierunków kodyfikacji Jak wynika z wcześniejszych części artykułu, krótka samogłoska e w zapożyczonych wyrazach jest problemem kodyfikacji nie pojedynczych wyrazów, lecz całego poziomu fonetycznego ogólnego języka litewskiego. Podczas kodyfikowania zarówno podstaw poszczególnych poziomów języka, jak i bardziej systemowo ujmowanych konkretnych zjawisk kodifikacijos kaitos laikotarpis, kokių tikslų per jį ketinama pasiekti ir kokiomis strateginėmis tych poziomów, w pierwszej kolejności rozstrzyga się, jaki zakres zostaje objęty i w jakim stopniu projektuje się go na przyszłość; zgodnie z obranym kierunkiem kodyfikacji będzie się nim kierować. Najczęstsze punkty odniesienia są następujące:  zwiększać czy zmniejszać wariantywność,  oczyszczać język ogólny czy tolerować wzrost liczby zjawisk zapożyczonych,  zaostrzać czy liberalizować normy języka ogólnego. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dyftongami el, er, eu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 | 18 Wybór strategicznych kierunków kodyfikacji zależy w głównej mierze od stanu rozwoju języka ogólnego (jego konkretnego poziomu) oraz od charakteru polityki językowej; celem obranych zaleceń języka kalbos raidos tarpsniu. Kiek galima suprasti iš VLKK kirčiavimo rekomendacijų komentarų, svarbiausias tų ogólnego jest przybliżenie opóźnionej kodyfikacji akcentuacji do rzeczywistego użycia. Jednak o rozmieszczeniu w czasie etapów zmian kodyfikacji i przewidywanym rezultacie w choćby przybliżonym momencie rozwoju języka ogólnego nie ma w nich mowy. Pozostaje więc pytanie – jakie strategiczne kierunki kodyfikacji wybrać, mówiąc o akcentowaniu zapożyczeń z el, er, eu? 5.1.1. Wariantywność. Historia normowania ogólnego języka litewskiego, zwłaszcza w jego pierwszych latach, polegała przede wszystkim gyvavimo dešimtmečiais, rodo įvairių kalbos lygmenų kodifikacijos kryptį mažinti variantų, na wybieraniu spośród zróżnicowanych zjawisk dialektalnych lub obcych tych, które pasowałyby do systemu języka ogólnego. Po ugruntowaniu się tego systemu i rozpoczęciu samodzielnego funkcjonowania języka ogólnego aż do końca XX w. utrzymywano umiarkowaną wariantywność na wszystkich poziomach (z wyjątkiem bodaj obszaru ortografii), rozumiejąc, że jest to niezbędny warunek zmienności języka. Na początku XXI w., po rozpoczęciu systematycznego przeglądu kodyfikacji języka ogólnego (na przykład zalecenia leksykalne i gramatyczne publikowane są w serii „Porad językowych”), skodyfikowane normy zaczęły stawać się bardziej liberalne i wariantywne, lepiej odzwierciedlając zmiany w coraz bardziej dynamicznym uzusie. Przegląd kodyfikacji akcentowania, tym bardziej znacznie opóźnionego i pozostającego w tyle za tendencjami uzusu głównego słownika normatywnego, nie był tu wyjątkiem. Jednak przy pomnażaniu wariantów potrzebny jest umiar, ponieważ nadmiernie wariantywna i zmienna norma jest nie do pogodzenia z samą naturą języka ogólnego. Wariancji powinno być tyle, aby ukazywała tendencje zmiennego użycia i pozwalała językowi się zmieniać, lecz nie była nadmierna i nie przeszkadzała językowi ogólnemu w pełnieniu jego funkcji. Zwiększenie liczby skodyfikowanych wariantów zapożyczeń z el, er, eu (tj. usankcjonowanie wariantów z akcentem akutowym) właśnie wiąże się z tendencjami użycia i jest środkiem zmiany kodyfikacji, a po jej zmianie, tj. po przejściu do głównej normy z akcentem akutowym i ustabilizowaniu się użycia, powinno zostać naturalnie ograniczone, z pozostawieniem jednego wariantu. Jednak ten proces wymaga czasu. 5.1.2. Stosunek elementów zapożyczonych do systemu języka litewskiego. W całej historii normowania ogólnego języka litewskiego dąży się do przestrzegania zasady umiarkowanej czystości, odrzucając zdecydowanie purystyczne stanowisko, a jednocześnie ostrożnie dopuszczając elementy zapożyczone – celowo i zazwyczaj tam, gdzie są one funkcjonalnie uzasadnione i nie mogą zostać zastąpione rodzimymi elementami. Przypadek wymowy i nuosaikaus gryninimo krypčiai: skolinti elementai lietuvių kalboje nėra tikslingi, nes juos visiškai akcentowania zapożyczonego krótkiego [ẹ] oraz dwugłosek el, er, eu powinien podlegać tej ogólnej zasadzie: [ẹ] zastępuje litewskie krótkie [e], a el, er, eu – warianty z akcentem akutowym. Jak pokazuje kodyfikacja międzynarodowego [ẹ] RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany w zakresie zapożyczeń z akcentowanymi BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 dwugłoskami el, er, eu | 19 historia, element ten został sztucznie wprowadzony do języka ogólnego i przez całą historię swojej kodyfikacji pozostał nie tylko mało funkcjonalny, lecz także szkodliwy dla systemu akcentuacyjnego języka ogólnego, sprzyjający nedėsningą kirčio atitraukimą. 5.1.3. Obowiązek przestrzegania norm języka ogólnego. Wraz z liberalizacją społeczeństwa na początku XXI w. polityka normowania ogólnego języka litewskiego staje się łagodniejsza. Od surowych wymagań przechodzi się do zaleceń i legitymizuje się większą liczbę wariantów funkcjonujących w uzusie, w nadziei, że świadomi użytkownicy języka sami będą potrafili wybrać najwłaściwszy sposób wyrażania się. Kodyfikacja akcentowania zapożyczonych słów z el, er, eu tiek, kiek vartotojams pereinamuoju kodifikacijos laikotarpiu sudaroma galimybė rinktis iš kelių również odpowiada temu liberalnemu kierunkowi wariantów. 5.2. Zastosowanie zasad i kryteriów kodyfikacji Ogólny język litewski i jego zróżnicowane użycie są normowane poprzez ustalanie normatywnej wartości zjawisk językowych zgodnie z powszechnie przyjętymi (i zatwierdzonymi protokolarną uchwałą VLKK) zasadami i kryteriami kodyfikacji (por. Girdenis, Pupkis 1996: 1–5; Principai 1997: 1–3; Pupkis 2005: 157 i n.). Najważniejsze zasady normowania (tj. ogólne założenia) są następujące:  elastyczna stałość (zachowanie ciągłości systemu języka ogólnego i stworzenie warunków jego rozwoju (zob. także Garvin 1993: 43); normalizować nie skokowo, lecz poprzez warianty);  systemowość (uwzględniać wewnętrzne prawa języka – normalizować zjawiska 22 językowe nie pojedynczo, lecz w kontekście całego systemu językowego, jego podsystemów, norm i użycia);  celowość (dobierać dla konkretnego przypadku najsilniejsze kryteria kodyfikacji i, uwzględniając funkcje języka w społeczeństwie, funkcjonalne środki wyrazu zgodnie z potrzebami użytkowników). Po wybraniu strategicznych kierunków kodyfikacji zapożyczeń z dwugłoskami el, er, eu i opierając się na tych zasadach, pozostaje przyjrzeć się, jak w tym przypadku wzajemnie oddziałują na siebie kryteria kodyfikacji i które z nich decydują o rezultacie kodyfikacji. Wartość normatywna konkretnych zjawisk językowych, mówiąc w przybliżeniu, składa się z części składowych wartości, ustalanych odrębnie według każdego kryterium istotnego dla danego zjawiska. Kryteria te stosuje się do poszczególnych poziomów języka nie całkiem jednakowo, zgodnie ze specyfiką każdego poziomu: kryteria układają się różnie pod względem hierarchii (na przykład różna jest waga kryterium czystości na poszczególnych poziomach); na 22 niektórych poziomach legalizuje się więcej wariantów normy, Systemowość w kodyfikacji pojmowana jest zarówno jako zasada ogólna, jak i jako konkretna zasada zjawisk językowych vertinimo kriterijus (Pupkis 2005: 170). Kriterijų lygmeniu sistemiškumas dažnai eina greta su taisyklingumu. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany w zakresie zapożyczeń z akcentowanymi BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 dwugłoskami el, er, eu | 20 Inne normy (na przykład ortograficzne) różnią się minimalnie itd. W kodyfikacji wariantów wymowy i akcentowania znaczenie różnych kryteriów również nie jest całkiem jednakowe. principą atsižvelgtina į garsinio bendrinės lietuvių kalbos lygmens ypatumus (Pupkis 2005: 169): Przede wszystkim pod względem systemowości Systemy fonologiczny i morfologiczny wyróżniają się szczególną trwałością i przejrzystością powiązań systemowych. Mówi się, że są to systemy zamknięte, które w latach funkcjonowania dojrzałego języka ogólnego nie uzupełniają się o nowe elementy, tzn. same ich nie wytwarzają i nie zapożyczają ich z innych systemów. System dźwiękowy gwary zachodniolitewskich sistemos pagrindą, tarptautinio [ẹ] neturi 23 . Skolintuose žodžiuose tariamas toks pat trumpasis [e], wyżynnych mieszkańców okolic Kowna, stanowiący system dźwiękowy języka ogólnego, podobnie jak w wyrazach pochodzenia litewskiego. Pozwala to uznać międzynarodowe [ẹ], a wraz z nim również dwugłoski el, 24 er, eu z akcentem inicjalnym w języku ogólnym za niesystemowe. W takim przypadku, chcąc zalegalizować w języku ogólnym element niesystemowy, należy przedstawić mocne argumenty uzasadniające jego celowość. Kryterium systemowości wymaga również, aby o tych zjawiskach mówić nie na poziomie konkretnych wyrazów (grup wyrazów słowotwórczych), według których opracowuje się zalecenia dotyczące akcentowania, lecz na poziomie wyższym, ponieważ zjawiska te obejmują wszystkie części mowy, wyrazy pospolite i własne oraz nie zależą od konkretnej budowy wyrazów. Zatem także decyzje kodyfikacyjne Pagalbiniai šiuo atveju aktualūs kodifikacijos kriterijai, valdomi tikslingumo principo, yra tokie: muszą mieć wyższy poziom systemowy. a) dystynktywność i ekonomiczność: część użytkowników języka ogólnego nie rozpoznaje jako odrębnego w określonych pozycjach (w wyrazach zapożyczonych) funkcjonującego fonemu, tym bardziej w strumieniu mowy nie ma potrzeby rozpoznawania ani jakiegokolwiek wyodrębniania samej kategorii zapożyczeń, zatem pod tym względem obecność międzynarodowego [ẹ] w języku ogólnym nie jest celowa – jest nadmiarowa; b) rozpowszechnienie i częstotliwość użycia: ze względu na niedostatek badań i ich złożoność stosowanie tych kryteriów jest trudne, jednak także sam akcent tvirtapradis dwugłosek el, er, eu nie pojawił się naturalnie w użyciu, lecz 25 został sztucznie wprowadzony, dlatego można mówić jedynie o jego przyjęciu się lub nieprzyjęciu; tylne akcentowanie el, er, eu w częściej używanych zapożyczeniach oraz dostosowywanie się do litewskich wyrazów z akcentowaniem el, er wskazują na wyraźną tendencję w użyciu – wariantu tvirtapradiškasis, jako różniącego się od 23 Ponieważ system ogólnego języka litewskiego, włącznie z jego systemem dźwiękowym, zasadniczo ukształtował się na podstawie jednej gwary (choć pod względem pochodzenia języków ogólnych jest to rzecz dość rzadka, por. Deumert 2004: 3), z punktu widzenia kodyfikacji celowe jest zachowanie spójności takiego zamkniętego poziomu, jak fonetyczny. (Należy zauważyć, że system dźwiękowy języka ogólnego, rozwijając się naturalnie, zyskał także nieco nowych cech, niepokrywających się z systemem dźwiękowym gwary bazowej, jednak kodyfikacja pod tym względem pozostaje w tyle; por. Miliūnaitė 2009: 44–45.) Oczywiste jest, że inne, mniej zamknięte poziomy języka ogólnego tym bardziej nie powinny być utożsamiane z systemem dialektu bazowego: język ogólny już rozwija się samodzielnie. 24 Więcej aspektów kryterium systemowości, w tym analogicznych zapożyczeń z dwugłoskami em, en, a także ol, or kirčiavimą, žr. Pupkis 2016. 25 Zjawiska, które naturalnie pojawiły się w użyciu, zwykle przechodzą kilka etapów rozwoju, zanim się rozpowszechnią i będą mogły zostać skodyfikowane (por. Aitchison 2013), natomiast akcentowanie zapożyczeń z el, er, eu z akcentem inicjalnym zostało skodyfikowane mimo to. RITA MILIŪNAITĖ. Współczesny stan kodyfikacji i możliwe zmiany akcentowania zapożyczeń z akcentowanymi BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 dwugłoskami el, er, eu | 21 litewskiego akcentu oksytonicznego, niezrozumienie, a tym samym także jego nieprzyjęcie w ciągu długiego okresu funkcjonowania ogólnego języka litewskiego (obejmującego trzy pokolenia użytkowników); c) tradycja normatywna i kryterium autorytetu: historia kodyfikacji akcentowania zapożyczeń z dwugłoskami el, er, eu pokazuje istnienie wystarczającej liczby opinii autorytetów, uzasadniających szczegółowymi argumentami zmianę kodyfikacji w kierunku oksytonizacji międzynarodowych el, er, eu; argumenty autorytetów reprezentujących przeciwną opinię wiążą się bardziej z technicznymi i praktycznymi kwestiami kodyfikacji oraz dążeniem do utrzymania samej kodyfikacji w możliwie największej stabilności; d) językowe postawy użytkowników: są one słabo zbadane, jednak także na podstawie opinii wyrażanych przy różnych okazjach można przypuszczać, że postawy te są zróżnicowane; należy wyróżnić dwie grupy użytkowników języka ogólnego: propagatorów norm (nauczycieli, 26 redaktorów językowych, pracowników mediów, aktorów itp.; ich opinie kształtuje istniejąca kodyfikacja, a także wpływają na nie posiadane przyzwyczajenia, przy czym oba te czynniki w tym przypadku nie zawsze się pokrywają) oraz zwykłych użytkowników języka (ich stosunek do kodyfikacji tego zjawiska, jak wspomniano, jest dość neutralny, a sama akcentuacja omawianych wyrazów w rozpatrywanym aspekcie nie jest postrzegana jako problem). 6. PLANOWANIE ZMIANY KODYFIKACJI 6.1. Etapy planowania zmiany kodyfikacji Mówiąc o zmianie kodyfikacji, celowe jest odwołanie się do metodyki planowania językowego według czterech wyróżnianych etapów planowania językowego (por. Christian 1994: 33–34): 1) ustala się problem (wyjaśnia się sytuację językową, dlaczego potrzebna jest zmiana kodyfikacji); 2) przygotowuje się i wdraża plan zmiany kodyfikacji: a) gromadzi się dane o obecnej sytuacji; b) określa się cele i zadania planu, przewiduje się sposoby ich realizacji oraz możliwe rezultaty; c) zjawisko jest konsekwentnie wdrażane zgodnie z planem; 3) oceniana jest skuteczność planu, tj. przeprowadza się kontrolę realizacji planu i w razie potrzeby plan jest korygowany; 4) utrzymywany jest sprzężenie zwrotne z użytkownikami języka. 26 Na temat różnego stosunku poszczególnych grup użytkowników języka do norm językowych oraz ich roli w ich szerszym upowszechnianiu zob. Takahashi 2004: 173–174. RITA MILIŪNAITĖ. Skolinių su kirčiuotais dvigarsiais el, er, eu dabartinė kodifikacijos būklė ir galima kaita | 22 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Skolinių su el, er, eu kirčiavimo kodifikacijos pokyčio į tvirtagalį kirčiavimą plane (jo detalės odzwierciedla się w protokołach Podkomisji Wymowy i Akcentu VLKK, analizowanych zaleceniach akcentuacyjnych VLKK i ich komentarzach) obecnie osiągnięto i rozpoczęto realizację punktu 2 c. Pozostaje wykonać końcowe działanie tego punktu – wyrównać system akcentuacyjny. Chociaż, jak już zaznaczono, we wspomnianych dokumentach bezpośrednio nie mówi się o przewidywanym ostatecznym terminie zmiany, to jednak rozpoczyna się częściowe publikowanie BŽ, z powodu którego zaczęto opracowywać zalecenia akcentuacyjne; jest to ten rzeczywisty grunt, na którym ta zmiana kodyfikacyjna jest najbardziej celowa, ponieważ kolejne wydania tego słownika raczej nie spotkają się ze strony społeczeństwa z taką uwagą, jakiej oczekuje się obecnie, a ich wpływ na użycie języka będzie słabszy. Jeślibyśmy podobnie ocenili „plan” wcześniejszego – trwającego ponad pół wieku – etapu kodyfikacji, którego celem było wprowadzenie do użycia języka litewskiego zapożyczonej samogłoski krótkiej [ẹ], moglibyśmy powiedzieć, że po ocenieniu zgodnie z trzecim punktem skuteczności tego planu okazało się, iż się nie sprawdził. 6.2. Możliwe rozwiązania Na posiedzeniu VLKK w sprawie wymowy i akcentowania 21 października 2015 r. poczyniono ważny krok: uzgodniono, że zmiana kodyfikacji powinna obejmować nie pojedyncze listy słów, lecz cały system. Nie uzgodniono jedynie intensywności zmiany i jej rozłożenia w czasie. W protokole z tego posiedzenia zapisano: Zasadniczej decyzji dotyczącej el, er, eu w wyrazach międzynarodowych nie podjęto. Zamierza się zasięgnąć opinii Komisji Języka, czy na zasadzie małych kroków warto uznać wariant tvirtagalis za wariant równorzędny już wszystkich (nie tylko częściej używanych) wyrazów międzynarodowych, czy akcentowanie tvirtagalis można ogłosić w ogóle główną normą akcentowania (nie wykreślając tvirtapradis jako wariantu równorzędnego) i utrwalić tę normę w „Słowniku ogólnego języka litewskiego“. A zatem w pierwszym przypadku proponuje się wskazywać tendencję do akcentowania tvirtagalis wszystkich zapożyczeń akcentowanych tvirtapradis z dyftongami el, er, eu, legalizując w ten sposób powszechną wariantywność tego podsystemu. W takim przypadku ci, którzy traktują pierwszy wariant jako główny, nadal będą akcentować tvirtapradis. W wyrazach, w których już obecnie skodyfikowany jest wyłącznie wariant tvirtagalis, najprawdopodobniej nadal pozostałby on tvirtagalis (bez gas, -ė, eũras, pe las itd.), a więc dla bardziej tektų tokius žodžius įsiminti. Kodifikacijos nuoseklumui šis atvejis nieko neduoda. Taigi skrupulatnych użytkowników zmiana kodyfikacji po staremu zatrzymuje się w połowie drogi, a jej planowanie pozostaje mgliste. Czy warto czekać jeszcze 10–20 lat, aż wszystkie wyrazy „dostosują się” (a rzadsze również „nie dostosują się”) do litewskiego systemu akcentuacji, i dopiero wtedy można by uczynić wariant z akcentem padającym na drugą część dyftongu wariantem głównym? W drugim przypadku proponuje się już teraz wyrównać system: RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany w akcentuacji zapożyczeń z akcentowanymi BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 dyftongami el, er, eu | 23 1) wszystkie zapożyczone wyrazy z dyftongami el, er, eu byłyby w pierwszym wariancie akcentowane z akcentem padającym na drugą część dyftongu, Zatem w drugim przypadku 2) tų žodžių, kurių iki tol buvo kodifikuotas tvirtapradis variantas (vienintelis arba pirmas greta antro tvirtagalio), tas tvirtapradis variantas būtų paliktas kaip antrasis. użytkownicy nie musieliby zgadywać: przy akcentowaniu z akcentem padającym na drugą część dyftongu zawsze podtrzymywana byłaby norma główna – taki jest również kierunek użycia językowego –, a jeśli ktoś jest przyzwyczajony do akcentowania z akcentem padającym na pierwszą część dyftongu, również nie byłoby to uznawane za błąd. Przypadek ten w Podkomisji ds. Wymowy i Akcentuacji VLKK nazwano rewolucyjnym, choć nie ma tu żadnej rewolucji, jeśli będziemy mówić nie o pojedynczych wyrazach, lecz o nuo 2003 m. ir jų komentarų, gana nuosekliai per variantus einama į tvirtagalį kirčiavimą, całym systemie akcentuacji zapożyczeń z el, er, eu. Jak było widać z zaleceń dotyczących akcentuacji, przygotowując grunt właśnie pod taką zmianę kodyfikacji. W ten sposób, zgodnie z naturalną tendencją, w 2003 r., jak wspomniano, skodyfikowano akcentuację wyrazu euro i okazało się to całkowicie uzasadnione. Tym bardziej nie należałoby nazywać rewolucją zasady systemowości, której wdrożenie jest zamierzone – stosowania akcentu padającego na drugą część dyftongu do wszystkich zapożyczonych wyrazów zawierających akcentowane dyftongi el, er, eu. Decyduje o tym sam charakter omawianego zjawiska. Rewolucję kodyfikacyjną w TŽŽ w 1951 r. przeprowadzono bez żadnych dyskusji. Obecnie faktycznie należy naprawić jej skutki i powrócić do normy odnotowanej w Słowniku ortografii języka litewskiego z 1948 r., oczywiście jednak na nowym poziomie, uwzględniając wiele nowych zapożyczonych wyrazów, a także przez pewien czas podając celowe poboczne warianty z akcentem inicjalnym. 7. TECHNIKA KODYFIKACJI 7.1. Działania związane ze zmianą kodyfikacji Opierając się na kryterium użycia, o wartości wariantów zazwyczaj decyduje charakter ich konkurencji: a) początek konkurencji, b) nasilająca się konkurencja, c) silna konkurencja, d) słabnąca konkurencja, e) koniec konkurencji (szerzej zob. Miliūnaitė 2006: 14). Ponieważ omawiane zjawisko, jak wspomniano, powstało nie w sposób naturalny, lecz w wyniku sztucznej kodyfikacji, a ponadto jego odnotowanie w żywym użyciu jest trudne, trafniej jest mówić nie o konkurencji wariantów norm w rzeczywistym użyciu, lecz o jej projekcji w kodyfikacji. Zatem zmiana kodyfikacji zależy bardziej od techniki kodyfikacji niż od relacji między wariantami konkurencyjnymi. Istota samej zmiany kodyfikacji polega na systematycznym przejściu do akcentowania oksytonicznego, przy celowym pozostawieniu przez pewien czas akcentowania paroksytonicznego jako wariantu pobocznego, będącego pozostałością wcześniejszej kodyfikacji. RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dwugłoskami el, er, BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 eu | 24 Przy zmianie kodyfikacji teoretycznie możliwe są następujące działania: a) warianty skodyfikowanych norm zamienia się miejscami, c) usuwa się jeden z wariantów normy, d) usuwa się b) įteisinamas naujas normos variantas, nieaktualną już normę, Ponieważ kodyfikacja omawianego zjawiska była niespójna, dla jej wyrównawczej zmiany, mając na uwadze poszczególne wyrazy, potrzebne byłyby wszystkie pięć działań (zob. tabelę 5). e) įteisinamas anksčiau neigiamai kodifikuotas (nelaikytas norma) reiškinys. TABELA 5. Działania wyrównawczej zmiany kodyfikacji w zakresie wariantów akcentowania zapożyczeń zawierających dwugłoski el, er, eu (a – akcentowanie oksytoniczne, b – akcentowanie paroksytoniczne) Obecny stan kodyfikacji būvis (według zaleceń VLKK albo, jeśli ich nie ma, TŽŽ 2001) Podkomisja VLKK ds. wymowy i akcentowania Propozycje Przypadek 1 Przypadek 2 a 1. (dèrbis, hermenèutika) a || b bis || dèrbis; dotyczące (dèrbis || d bis; b || a (d hermenèutika || hermeneũtika || kodyfikacji z 2016 r. 2. BŽ hermeneũtika) hermenèutika) a || b (hèrbas || h bas) a || b (hèrbas || h bas) b || a (h bas || hèrbas) 3. b (be gas, -ė, speltà, (?) eũras) b (be gas, -ė, speltà, eũras) (delfis) b 4. tèrmosas) b || a (te mosas || b (te mosas) 5. tèrmosas) nowo przychodzące słowa a (?) || a (te mosas || b (de fis) Z tabeli 5 wynika, że wyniki planowanej zmiany kodyfikacji w pierwszym i drugim przypadku wyraźnie się różnią: pierwszy krok nie poprawia stanu kodyfikacji, drugi tworzy jasny system. Mówiąc o planowaniu zmiany kodyfikacji, nie można tracić z oczu także kwestii, jak postępować z wyrazami nowo wchodzącymi do języka litewskiego (neologizmami)? Chociaż części z nich z czasem pojawiają się lietuviškų atitikmenų, bet tada, kai pradedami vartoti, jie kaip nors turi būti kirčiuojami. Tokių RITA MILIŪNAITĖ. Obecny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dyftongami el, er, eu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 | 25 neologizmów codziennie wchodzi do języka litewskiego, na przykład: derbiai („klasyczne sznurowane od vyriški bateliai“, internas, -ė „esantis internatūroje, t. y. podiplominę praktiką atliekantis przodu buty sportowe“, selfis „autoportretowe zdjęcie, zazwyczaj wykonywane smartfonem i 27 umieszczane į socialinius tinklus“, dalbergija 28 „pupinių šeimos medis“ ir kt. (žr. ND). Opierając się na logice akcentowania „jeszcze nieprzyswojonych” zapożyczeń, zgodnie z 1. przypadkiem najpierw należałoby zalegalizować wariant z akcentem inicjalnym i odczekać krótszy lub dłuższy okres jego przystosowywania się do systemu akcentowania języka tvirtagalio varianto. Akivaizdu, kad tokiu atveju ir toliau neišvengtume nesistemiško visų skolinių litewskiego, a dopiero potem, jeśli okazałby się częsty, przejść krok po kroku do akcentowania z el, er, eu. 7.2. Relacje między wariantami i ich status po możliwej zmianie kodyfikacji Zgodnie z ustalonym w kodyfikacji ogólnego języka litewskiego systemem czterech najważniejszych stopni oceny warianty norm mogą być równoważne (a | b) albo jeden może być główny (praktycznie dominujący), a drugi poboczny (a || b). Teoretycznie relacje między wariantami norm wskazują na stan ich konkurencji i tendencje rozwojowe w rzeczywistym użyciu w momencie kodyfikacji: silną konkurencję wariantów albo większą perspektywiczność jednego z nich (w aspekcie socjolingwistycznym – także jego większy prestiż). Jeżeli kodyfikacja niewiele odbiega od użycia i w razie potrzeby jest korygowana, taki system stopniowania ocen pozwala elastycznie normos variantų santykių raiška reikalinga tiek kodifikacijos kaitai per variantus fiksuoti, tiek kalbos vartotojams orientuotis dėl kalbos polinkių. reagować na zmiany w użyciu. Zatem w tej formalnej praktyce języka ogólnego o statusie wariantów należy mówić na dwóch poziomach: 1) źródeł kodyfikacji, 2) użytkowników języka. Dla kodyfikacji akcentu ważne są dzieła leksykograficzne (najczęściej słowniki). W praktyce leksykograficznej hasło, a wraz z nim jego akcentowanie, pisownia i forma gramatyczna, zwykle uważa się za wariant główny, natomiast znajdujący się obok niego inny wariant – za równorzędny lub poboczny (zależy to od decyzji redaktorów konkretnego źródła). Zatem dla praktyki kodyfikacyjnej szczególnie ważna jest pozycja wariantu głównego (pierwszego), ponieważ ogólnie któryś z wariantów 27 Chociaż dla tego anglicyzmu szybko znaleziono litewski odpowiednik asmenukė, w użyciu może zaistnieć potrzeba wymówienia i zaakcentowania również jego samego (por.: Wraz z selfiem pojawiły się także wyrazy pokrewne „selfintis”, „selfimanas”). Od wybranego intonemu zależy miejsce akcentu. 28 Dalbergia jest odnotowana w Banku Terminów Republiki Litewskiej (LRTB) w 21 wpisach (z określeniami gatunkowymi) na podstawie różnych źródeł zatwierdzonych przez VLKK (wyszukiwano wyłącznie mianownik, sprawdzono 2016 04 21). Termin ten jest tutaj akcentowany dwojako: dalbèrgija (18 razy: w zaleceniach VLKK „W sprawie niektórych nazw drewna”, 2003; „W sprawie litewskich nazw roślin wykorzystywanych do celów technicznych: drzewnych, włóknistych, żywicznych, garbnikowych i innych”, 2008; „W sprawie litewskich nazw medienos terminų žodyne, 2014). Nors šiuo atveju toks įvairavimas nelemia kirčio vietos, bet labai abejotina, ar roślin trujących (A–J)”, 2016 i in.) oraz dalbe gija (5 razy: W objaśniającym terminom kodyfikowanym w tym samym okresie, z zasady jest on potrzebny. RITA MILIŪNAITĖ. Skolinių su kirčiuotais dvigarsiais el, er, eu dabartinė kodifikacijos būklė ir galima kaita | 32 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DLKG 2005: Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Red. Vytautas Ambrazas. Wydanie 4., poprawione, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DŽ1 1954: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. odpowiedzialny Jonas Kruopas. 1. wyd. Wilno: DŽ2 Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. 1972: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. odp. Jonas Kruopas. 2. wyd. Wilno: Mintis. DŽ3 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. Stasys Keinys. Wyd. 3. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. DŽ4 2000: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. Stasys Keinys. 4. wyd. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DŽ4e 2002: Słownik współczesnego języka litewskiego. 4. wyd. (elektroniczne) Red. nacz. Stasys Keinys. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DŽ5e 2003: Słownik współczesnego języka litewskiego (elektroniczny). Red. nacz. Stasys Keinys. Wyd. 5. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DŽ6e 2006: Słownik współczesnego języka litewskiego (elektroniczny). Red. nacz. Stasys Keinys. Wyd. 6. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DŽ6i 2011: Słownik współczesnego języka litewskiego (internetowy). Red. nacz. Stasys Keinys. Wyd. 6. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w Internecie: http://dz.lki.lt/ DŽ7 2012: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. Stasys Keinys. 7. poprawione i uzup. wyd. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DŽ7i 2015: Słownik współczesnego języka litewskiego (internetowy). Red. nacz. Stasys Keinys. 7. poprawione i uzup. wyd. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://lkiis.lki.lt. LKRŽ 1948: Słownik ortograficzny języka litewskiego. Red. K. Gasparavičius, N. Grigas, J. Lazauskas, K. Ulvydas, A. Žirgulys. Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, Słowników i Literatury Naukowej. LKTŽ 2001: Vitkauskas V. Słownik wymowy języka litewskiego. 2 wyd. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. LKŽe – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna. Kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. nacz.), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. – Zaktualizowana wersja, 2008. Dostęp w internecie: www.lkz.lt LRTB: Bank terminów Republiki Litewskiej. Dostęp w internecie: http://terminai.vlkk.lt ND: Baza danych neologizmów języka litewskiego. Ciągły internetowy informator od 2011 r. Red. Rita Miliūnaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://naujazodziai.lki.lt (dostęp 2016 04 20). RITA MILIŪNAITĖ. Skolinių su kirčiuotais dvigarsiais el, er, eu dabartinė kodifikacijos būklė ir galima kaita | 33 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Protokolinis nutarimas PN-8: Protokolinis nutarimas „Dėl Valstybinės lietuvių kalbos komisijos Zmiana rekomendacji nr R-4 z dnia 20 grudnia 2007 r. „W sprawie ogólnych wymagań dotyczących opracowywania słowników terminologicznych”, 3 grudnia 2015 r. Dostępny w internecie: http://vlkk.lt/vlkknutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-valstybines-lietuviu-kalbos-komisijos-2007-mgruodzio-20-d-rekomendacijos-nr-r-4-del-terminu-zodynu-rengimo-bendrujureikalavimu-pakeitimo (dostęp 2016 04 21); Nowa redakcja ogólnych wymagań dotyczących opracowywania słowników terminologicznych. Dostępny w internecie: http://www.vlkk.lt/aktualiausiostemos/terminija/terminu-zodynu-rengimo-bendrieji-reikalavimai (dostęp 2016 04 21). PV: Nazwy miejscowości świata. Europa, 2006; Ameryka, 2008; Afryka. Antarktyda. Australia. Oceania, 2010; Azja (Afganistan–Zjednoczone Emiraty Arabskie), 2012; Azja (Kambodża–Wietnam), 2014. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Internetowa baza danych. Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, VLKK. Dostęp w internecie: http://pasaulio-vardai.vlkk.lt/ (dostęp 2015 04 25). Zalecenie K-1: Zalecenie „W sprawie akcentowania nazwy waluty «euras»”, 29 maja 2003 r. (nr K-1). Dostęp w internecie: http://vlkk.lt/aktualiausios-temos/tartis-irkirciavimas/1-del-euro (dostęp 07.04.2016). Zalecenie K-3: Zalecenie „W sprawie akcentowania niektórych dwusylabowych rzeczowników obcego pochodzenia”, 26 czerwca 2003 r. nr K-3. Dostęp w internecie: http://vlkk.lt/vlkknutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-kai-kuriu-dviskiemeniu-svetimos-kilmesdaiktavardziu-kirciavimo (dostęp 12.04.2016). Zalecenie K-3.1: Uchwała protokolarna „W sprawie uzupełnienia zalecenia nr K-3 z 26 czerwca 2003 r. «W sprawie akcentowania niektórych dwusylabowych rzeczowników obcego pochodzenia»”, 2 października 2008 r. nr PN-7 (k-3.1). Dostęp online: http://vlkk.lt/vlkknutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-2003-m-birzelio-26-d-rekomendacijos-nr-k-3del-kai-kuriu-dviskiemeniu-svetimos-kilmes-daiktavardziu-kirciavimo-papildymo (žiūrėta 2016 04 13). Zalecenie K-4: Zalecenie „W sprawie akcentowania niektórych wielosylabowych rzeczowników obcego pochodzenia”, 26 października 2003 r. nr 5 (K-4). Dostęp w internecie: http://vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-kai-kuriu-daugiaskiemeniusvetimos-kilmes-daiktavardziu-kirciavimo (dostęp 13.04.2016). Zalecenie K-4.1: Uchwała protokolarna „W sprawie zalecenia nr 5 z 2 października 2003 r. (K-4) „Dėl kai kurių daugiaskiemenių svetimos kilmės daiktavardžių kirčiavimo“ uzupełnienia“, 2 października 2008 r. Nr PN-8 (k-4.1). Dostęp w internecie: http://vlkk.lt/vlkknutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-2003-m-spalio-2-d-rekomendacijos-- RITA MILIŪNAITĖ. Skolinių su kirčiuotais dvigarsiais el, er, eu dabartinė kodifikacijos būklė ir galima kaita | 34 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nr-5-k-4-delkai-kuriu-daugiaskiemeniu-svetimos-kilmes-daiktavardziu-kirciavimo-papildymo (dostęp: 2016 04 13). Zalecenie K-11: Zalecenie „W sprawie akcentowania niektórych przymiotników z przyrostkami“, 28 października 2004 r. Nr 12 (K-11). Dostęp online: http://vlkk.lt/vlkknutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-kai-kuriu-priesaginiu-budvardziu-kirciavimo (žiūrėta 2016 04 13). Zalecenie K-11.1: Uchwała protokolarna „W sprawie uzupełnienia zalecenia nr 12 (K-11) z 28 października 2004 r. „W sprawie akcentowania niektórych przymiotników z przyrostkami““, 2 października 2008 r. Nr PN-9 (k-11.1). Dostęp w internecie: http://vlkk.lt/vlkknutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-2004-m-spalio-28-d-rekomendacijos-- nr-12-k-11del-kai-kuriu-priesaginiu-budvardziu-kirciavimo-papildymo (dostęp: 13.04.2016). Zalecenie K-16.1: Uchwała protokolarna „W sprawie uzupełnienia zalecenia nr R-12 (K-16) z 10 listopada 2005 r. „W sprawie akcentowania niektórych przysłówków““, 2 października 2008 r. Nr PN-10 (k-16.1). Dostęp w internecie: http://vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniainutarimai/del-2005-m-lapkricio-10-d-rekomendacijos-nr-r-12-k-16-del-kai-kuriuprieveiksmiu-kirciavimo-papildymo (dostęp: 13.04.2016). Zalecenie K-16.2: Uchwała protokolarna „W sprawie zmiany i uzupełnienia zalecenia nr R-12 (k-16) z 10 listopada 2005 r. „W sprawie akcentowania niektórych przysłówków“ Państwowej Komisji Języka Litewskiego“, 9 października 2014 r. Nr PN-4 (k-16.2). Dostęp w internecie: http://vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-valstybines-lietuviukalbos-komisijos-2005-m-lapkricio-10-d-rekomendacijos-nr-r-12-k-16-del-kai-kuriuprieveiksmiu-kirciavimo-- pakeitimo-ir-papildymo (dostęp: 2016 04 17). Zalecenie K-20: Uchwała protokolarna „W sprawie stosowania wariantów akcentowania”, 9 grudnia 2010 r., nr PN-9 (k-20). Dostęp w internecie: http://www.vlkk.lt/vlkknutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-kirciavimo-variantu-vartojimo (dostęp: 2016 04 17). TŽŽ 1951: Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. Ch. Lemchenas. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. TŽŽ 1969: Tarptautinių žodžių žodynas. Red. Ch. Lemchenas. Vilnius: Mintis. TŽŽ 1985: Słownik wyrazów obcych. Red. odp. V. Kvietkauskas. Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii. TŽŽ 2001: Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. red. Algimantas Kinderys. Vilnius: Alma littera. TŽŽ 2013: Słownik wyrazów obcych. Red. Dovilė Svetikienė. Wilno: Alma littera. RITA MILIŪNAITĖ. Współczesny stan kodyfikacji i możliwe zmiany zapożyczeń z akcentowanymi dyftongami el, er, eu | 35 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LITERATŪRA A i tch ison J . 2013: Language Change: Progress or Decay? 4th edition. Cambridge University Press. Chr i s t ia n D . 1994: Kalbų planavimas kalbotyros požiūriu. – Sociolingvistika ir kalbos kultūra. Sud. L. Grumadienė, R. Marcinkevičienė. Vilnius: Gimtoji kalba, 29–40. D eu m e rt A. 2004: Language Standardization and Language Change. The dynamics of Cape Dutch. John Benjamins Publishing Company: Amsterdam / Philadelphia. G a rvi n P. 1993: A conceptual framework for the study of language standardization. – International Journal of the Sociology of Language 100/101, 37–54. Prieiga internete: http://ukonline-web.uni-koeln.de/remarks/d5134/rm2180577.pdf (žiūrėta 2016 04 07). G i rde n is A., Pu p ki s A. 1996: Kalbos norminimo principai. – Gimtoji kalba 8, 1–5. Jaro s l a vi enė J . 2015: Lietuvių kalbos trumpųjų ir ilgųjų balsių kiekybės ir kokybės etalonai. – Bendrinė kalba 88. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Html/88/Jaroslaviene_BK_88_straipsnis.pdf L i utk e vi č ienė D . 2015: Bendrinės kalbos normų pateikimas Bendrinės lietuvių kalbos žodyne. – Bendrinė kalba 88. Prieiga internete: www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/88/Liutkeviciene_BK_88_straipsnis.pdf M i li ū nait ė R. 2003: Kalbos reiškinių vertinimo laipsniai. – Acta linguistica Lithuanica 48, 97–104. M i li ū nait ė R . 2006: Kodifikacijos ir vartosenos santykių modelis. – Kalbos kultūra 79, 9– 28. M i li ū nait ė R . 2007: Kodifikuotų normų keitimas: už ir prieš. – Kalbos kultūra 80, 7–23. M i li ū nait ė R . 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. P a ke r ys A . 2003: Komentaras dėl kirčiavimo rekomendacijų (2003 07 09). Prieiga internete: http://vlkk.lt/naujienos/kitos-naujienos/komentaras-del-kirciavimo-rekomendaciju (žiūrėta 2016 04 12). P a ke r ys A ., Pu p k is A. 2004 [1968]: Lietuvių kalbos bendrinė tartis. 2-as papild. ir patais. leidimas [su kompaktine plokštele]. Vilnius: Gimtasis žodis. Principai 1997: Lietuvių bendrinės kalbos tvarkybos principai, kodifikacijos kriterijai ir jų taikymas. – Gimtoji kalba 4, 1–3. P u pk i s A . 2005: Kalbos kultūros studijos. Vilnius: Gimtasis žodis. P u pk i s A . 2016: Dar kartą dėl eksperto, koncerto ir pan. žodžių kirčiavimo. – Bendrinė kalba 89. Prieiga internete: www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/89/Pupkis_BK_89_straipsnis.pdf RITA MILIŪNAITĖ. Skolinių su kirčiuotais dvigarsiais el, er, eu dabartinė kodifikacijos būklė ir galima kaita | 36 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Stu n d žia B . 2003: Komentaras dėl „euro“ kirčiavimo (2003 07 09). Prieiga internete: http://vlkk.lt/naujienos/kitos-naujienos/komentaras-del-euro-kirciavimo (žiūrėta 2016 04 07). Stu n d žia B . 2008: Dėl svetimžodžių su kirčiuotais dvigarsiais el, er, eu priegaidės (2008 12 05). Prieiga internete: http://vlkk.lt/naujienos/pakomisiu-naujienos/delsvetimzodziu-su-kirciuotais-dvigarsiais-el-er-eu-priegaides (žiūrėta 2016 04 07). Stu n d žia B. 2013: Kirčiavimo norminamąjį darbą tęsiant (2013 12 23). Prieiga internete: http://vlkk.lt/naujienos/kitos-naujienos/bonifacas-stundzia-kirciavimo-norminamajidarba-tesiant (žiūrėta 2016 04 20). T ak a h as hi H . 2004: Language norms. – Sociolinguistics. An international handbook of the science of language and society. Ed. Ammon U., Dittmar N., Mattheier K. J., Trudgill P. 2nd ed., V. 1. Walter de Gruyter, 172–179. Złożono 2016 05 03 Przyjęto 2016 07 05 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]