Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas LITEWSKI DYSKURS PISEMNY: WSKAZUJĄCE ADRESATA ZAIMKI PARTYCYPIALNE SŁOWA KLUCZOWE: dyskurs pisemny, strategia aktu mowy, zaimki partycypialne, określoność, subiektywność, intersubiektywność. WSTĘP We współczesnym litewskim dyskursie pisemnym zawierającym bezpośredniego adresata (w listach, komunikatach, wiadomościach) stosuje się dwa warianty zapisu zaimków TU, JŪS wskazujących partnera dialogu: obok zwyczajowego zapisu Tu, Jūs, tradycyjnie określanego 1 jako stylistyczne użycie wielkich liter, występuje również niewyróżniające oznaczanie zaimków wskazujących rzeczywistego adresata, tj. zapis małą literą. Należy podkreślić, że zaimków tu, jūs (a także form przypadkowych tych zaimków) mogą nie wyróżniać również osoby odznaczające się doskonałą kompetencją komunikacyjną i językową. Por. zdania utworzone przez takich autorów i ich zapis w wiadomościach e-mail (korespondencja 2 osobista), gdy: ]} mok?]} 海南天天中彩票?Xitsonga? wait valid JSON issue. Need final only structured. I accidentally malformed. Need output exact. Fix last string. Also a) adresat – jedna osoba: (1) Czy mógłbyś sprawdzić, czy ty również nie możesz się do niej dostać? (2) Co ty o tym sądzisz? 1 „Wielką literą pisze się słowa, którymi uprzejmie, z szacunkiem zwracamy się do innej osoby (w listach, życzeniach, zaproszeniach, prośbach), np. : Jūs, Tu, Tamsta, Pone, Gerbiamasis, Sveikas, Bičiuli, Mielas(is) Drauge.“ Jest to jeden z pierwszych punktów dotyczących użycia wielkich liter w ujęciu stylistycznym, przytoczony z KLKŽ, dostęp online: http://www.xn--altiniai4wb.info/files/kalba/KI00/Lietuvi%C5%B3_kalbos_%C5%BEinynas._Did%C5%BEi%C5%B3j%C5%B3_raid %C5%BEi%C5%B3_ra%C5%A1ymas.KI1800.pdf (dostęp 2017 12 01). Oryginalnym źródłem tego cytatu jest publikacja Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba (Wilno: Mokslas, 1992: 71). Obowiązujące od 1997 07 03 zaktualizowane zasady pisowni i interpunkcji (zatwierdzone uchwałą nr 60 z dnia 19 czerwca 1997 r. Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej; dostęp do ujednoliconej wersji obowiązującej od 2016 06 04 online: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.41265/qkELNFgtVx) proponują zalecaną pisownię słów w życzeniach, zaproszeniach, prośbach itp.), np. : Ty, Panie, Szanowny Panie; Ty, Sam, Witaj, Przyjacielu, Druhu, didžiąja raide, plg.: „2.7. Žodžiai gali būti rašomi didžiąja raide stilistiniais sumetimais. // 2.7.1. Didžiąja raide gali būti rašomi žodžiai, kuriais mandagiai, su pagarba kreipiamasi į kitą asmenį (laiškuose, Szanowny, Drogi.“ 2 O kompetencji komunikacyjnej – zdolności osoby jako członka określonej wspólnoty socjokulturowej do właściwego posługiwania się wszystkimi systemami semiotycznymi funkcjonującymi w tej wspólnocie (a więc także językiem pisanym) oraz o odrębnej jej dziedzinie – kompetencji lingwistycznej zob. Hymes (1972); Lyons (1993: 573). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs pisany: zaimki partycypacyjne wskazujące adresata | 2 (3) BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 My drukujemy, ale czy dotrze to do wszystkich potencjalnych twoich czytelników, to już zależy od ciebie spręsti. (4) Wśród wybranych są także dwa wasze artykuły. b) adresat – kilka osób: (5) Drogie koleżanki, życzę wam przytulnych i spokojnych Świąt Bożego Narodzenia! (6) Drodzy koledzy, proszę podać wasz harmonogram urlopów, jeśli nie zgłosiliście go w ogólnym trybie. Przypadki oznaczania zaimka wskazującego partnera dialogu w sposób niewyłączny można znaleźć w listach otwartych opublikowanych w mediach, komentarzach i (lub) cytatach przeniesionych z dyskursów mediów społecznościowych. Nierzadko w tekście tego samego nadawcy naprzemiennie stosowane są oba warianty zapisu zaimków, por.: : (7) Podsumowując: <...> życzę wam i waszej redakcji światła, podnoszenia na duchu i kultury. <...> Gražių Jums gėlių, vis prisimenu, kaip norėjot kažkada jas auginti ir dovanoti žmonėms. 3 (8) Dziękuję Wam wszystkim za obywatelską postawę, wasze reakcje. 4 Mówiąc o dyskursach odpowiadających stylowi listów, należy uświadomić sobie, że partnerzy 5 dialogu, określając siebie nawzajem, mogą wybierać nie tylko zbieżne, lecz także różne strategie zapisu zaimków wskazujących partnera dialogu. Uczestnicy rozmowy pisemnej, obaj wybierający zbieżną strategię, oznaczają siebie nawzajem w taki sam sposób, zatem każdy wybór jest 6 bezproblemowy. Asymetryczny wybór strategii (jeden z partnerów dialogu swojego rozmówcę zapisuje sposoby zapisu, lecz także odmienne wyobrażenia partnerów dialogu o ich znaczeniach. žymi didžiąja, kitas – mažąja raide užrašomu tu / jūs) rodo ne vien skirtingus šių žodžių 3 Dlatego w sytuacji komunikacji ustnej formalnie równorzędni uczestnicy rozmowy w dyskursie pisemnym mogą jawić się sobie nawzajem jako przypisujący różne role semantyczne, ponieważ odmiennie oznaczają adresata 4 Dostęp w internecie: https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/komentarai/grazina-smigelskieneatsakymas-vytautui-v-landsbergiui-500-884306 (dostęp: 2017 11 23). 5 Dostęp w internecie: http://www.delfi.lt/veidai/eteris/del-visuomene-supurciusio-laidos-pries-srovesiuzeto-pradetas-tyrimas.d?id=70170284 (dostęp: 2016 01 20). O bliskości listu komunikacji realnej (list zawsze ma konkretnego adresata i ukierunkowane na tego adresata środki wyrazu językowego, a jego tekst zawsze jest również ukierunkowany na tekst adresata – jest to albo odpowiedź, albo prowokacja) zob. 6 Čepaitienė (2010: 10). Niepełne zdanie źródłowe: „O językowych strategiach rozmówców – konstruktywnej i destruktywnej, oraz o tym, że w pewnych przypadkach ta druga jest niekorzystna dla adresanta, ponieważ «strategią destruktywną adresant przede wszystkim szkodziłby własnym interesom» zob.” Zaikauskas (2002: 145, 147). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs pisany: zaimki imiesłowowe wskazujące adresata | 3 zapis BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zaimków wskazujących przekazuje różne kody semiotyczne i postawy. Jedni interpretują je adresantai renkasi Tu / Jūs – tokį išskirtinį bet kurio asmens, esančio adresatu, žymėjimą jako samoistny znak szacunku wobec innej osoby; inni nie mają już zwyczaju, pisząc, podkreślać wyjątkowości adresata wskazanego zaimkiem (wybierają ty / wy). O tym, że tego ostatniego stanowiska nie można wiązać wyłącznie z wyrażaniem szacunku, świadczy możliwość wyboru takiego oznaczenia zaimków w tekście kondolencyjnym, por. : 7 (9) Kondolencje dla bliskich, przyjaciół. Proszę wszystkich uczcić myślami i uczuciami. A mowy i zapisy wspomnieniowe będą później. <...> Jednak w każdym razie, Leonidasie – spoczywaj w pokoju, a my w miarę możliwości dokończymy twoje dzieła, przyjmiemy przyjaciół i będziemy kontynuować relacje. Bardzo, bardzo żal mi twojego odejścia. 8 Mimo wszystko istnieją różne możliwości interpretacji. W codziennych sytuacjach korespondencyjnych może to powodować napięcie, ponieważ różne sposoby zapisywania nuolatinių rašytinio dialogo partnerių paprastai nebūna aptariami: asmuo, koduojantis savo zaimków wskazujących adresata sprawiają, że nawet rozmówca zapisujący zaimek oznaczający rozmówcę małą literą pozostaje „niezauważony”, iż zakodowany w sposób uogólniony czytelnik jego wiadomości stosuje inną strategię zapisu zaimków; ten ostatni nie wspomina nadawcy o irytującym go sposobie przedstawiania niewyróżnionych form tu / jūs, lecz sam konsekwentnie trzyma się zwyczajowego modelu języka pisanego, mając nadzieję, że zapisane przez niego przedstawienia form Tu / Jūs zostaną ostatecznie uwzględnione jako właściwy przykład. Nazywanie partnera dialogu i sposób przedstawiania tego określenia (nie tylko za pomocą imion i nazwisk, lecz także zastępujących je zaimków) jest bardzo ważnym 9 szczegółem komunikacji pisemnej. I choć zwyczajowo wymaga się dokładności przy wymawianiu lub zapisywaniu imienia i nazwiska, odchylenia od litewskiej etykiety języka pisanego przy zapisywaniu zaimka wskazującego adresata skłonni jesteśmy przemilczać, ponieważ na poziomie komunikacji osobistej postrzega się to jako tabu oparte na kulturze osobistej. Dlatego celem niniejszego artykułu jest omówienie aktualnych tendencji w zapisie form TU / 10 JŪS, ich przyczyn, kierunków, wpływu lub pragmatyki zaimków partycypacyjnych (ponieważ każdy konkretny 7 O dwóch funkcjach kondolencji: informacyjnej i emocjonalno-oceniającej, a także o tym, że za wyróżniającą cechę literackiego nekrologu należy uznać „formę zwracania się do zmarłego w drugiej osobie liczby pojedynczej (<...> łączyła ich Twoja miłość do teatru i człowieka)” zob. Marcinkevičienė (2008: 173–175). 8 Dostęp online: http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-filosofas-ldonskis.d?id=72351034 (dostęp: 21.09.2016). 9 Zdaniem Vladimira Plungiana centralna pozycja elementów deiktycznych w gramatykach języków naturalnych pozwala na uogólnienie, że „język jest systemem specjalnie przystosowanym do interakcji mówiącego i adresata (innymi słowy, do komunikacji); jest to jego pierwotna i podstawowa funkcja od samego powstania tego systemu”. (Plungian 2011: 72). 10 O pragmatyce – jako całości form językowych, funkcji komunikacyjnych i sieci ich realizacji – zob. Fillmore (1998: 385–386). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs pisemny: zaimki partycypacyjne wskazujące adresata | 4 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 tekst zawierający adresata skłania jego odbiorcę do rozważenia intencji osoby piszącej do niego na podstawie tego, jak przejawiają się one w tekście) i przyjrzenia się zalążkom takiej 11 wyróżniającej pisowni zaimka wskazującego adresata w dedykacjach dawnych zabytków języka litewskiego. 1. OSOBOWE ZAIMKI PARTYCYPACYJNE I MODELE ICH ZAPISU Zaimki stanowią zamkniętą, nieliczną, lecz wielofunkcyjną klasę wyrazów. Litewski termin, utworzony na wzór łacińskiego odpowiednika, etymologicznie pozwala rozumieć zaimek jako substytut wyrazu przychodzącego „na miejsce nazwy”. Rola zaimka jako substytutu lub 12 wyrażenia bezpośrednio wskazującego wiąże się z niewielką zawartością semantyczną. Osobowym adresatowi – role. W pewnych przypadkach właściwe ustalenie tych ról ułatwiają używane jako apozycja obok zaimków osobowych pierwszej i drugiej osoby frazy 13 rzeczownikowe lub wokatywy (por. Bhat 2007: 3). participiniams įvardžiams 14 tai leidžia atlikti šnekos akto dalyvių – buvimo kalbėtoju ir buvimo 15 W ogólnej odmianie języka litewskiego używa się dziewięciu osobowych zaimków partycypialnych: aš, tu, mes, mudu, mudvi, jūs, judu, judvi, tamsta (Rosinas 1996: 25). Cztery z nich – aš, tu, mes i jūs – zwykle uważa się za podstawowe (por. Judžentis 2012: 113) (najprawdopodobniej dlatego, że 16 częstość form liczby podwójnej mudu, mudvi, judu, judvi w tekstach jest znacznie mniejsza niż częstość form mes, jūs oznaczających liczbę mnogą, ponieważ użycie liczby podwójnej wymaga sytuacji opartej na buvimu ar veikla dviese, kontekstas 17 ). Sociolingvistiniai tyrimai rodo realią dialogo partnerį 11 O środkach wyrazu językowego ujawniających subiektywny stosunek autora oraz o interpersonalnej funkcji tekstu zob. Marcinkevičienė (2008: 35–36). 12 Por. łaciński termin prō-nōmen oznaczający „zastępnik imienia” zob. Dixon (2009: 190). 13 W językach, w których nazwa terminu pozwala sądzić, że zaimki należy definiować jako zastępujące rzeczownik (por. ang. pronoun), wymiar zastępowalności nie jest najbardziej odpowiedni do charakteryzowania zaimków pierwszej i drugiej osoby (por. Bhat 2007: 1–2). 14 Do litewskiej lingwistyki wprowadzony przez Albertasa Rosinasa termin zaimki partycypacyjne opisuje jedną z grup zaimków osobowych – zaimki, do których realizacji niezbędny jest dialog (por. Rosinas 1996: 24–25). 15 Zaimki osobowe (podobnie jak nazwy własne) wskazują unikalny substytut, lecz same nie mają znaczenia (por. Lyons 2004: 22). 16 O dwojakim podejściu widocznym w opisach gramatycznych do kategorii liczby współczesnego języka litewskiego: tradycyjnym, uznającym ją za dwuczłonową, i współczesnym, przypisującym do systemu liczby współczesnego języka litewskiego także dual zob. Roduner, Čižik-Prokaševa (2006: 74). Wyjaśnić realność trójczłonowej kategorii liczby we współczesnym języku litewskim pomaga wskazana przez Williama Crofta istota pojmowania kategorii liczby mnogiej: pojmowanie kategorii liczby mnogiej w językach, które mają dual („więcej niż dwóch”), różni się od pojmowania liczby mnogiej właściwego językom niemającym dualu („więcej niż jeden”) (por. Croft 2004: 141). 17 Formy przypadków dualnych judu, judvi zapisuje się również dwojako (por.:<...> judu, Jūs ir Kuzmickas, esate vienas antro draugai. DLKT; Po daugelio metų, kai Judu su Vytautu gyvenot Druskininkuose, atvažiavo iš Maskvos kažkokia jo tetulė. DLKT). Mówiąc o sposobie zapisu, należy podkreślić, że adresat dyskursu bezpośredniego powinien być zapisywany wyłącznie zarówno za pomocą Jūs wskazującego liczbę mnogą (grupę osób), jak i za pomocą wskazującego dual (dwie osoby) W przypadku „Judu / Judvi”. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs piśmienny: zaimki partycypialne wskazujące adresata | 5 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Użycie zaimków TU, JŪS we współczesnych dyskursach ogólnego języka litewskiego (por. Girčienė 2009b: 214–215; 231). W litewskiej tradycji piśmiennej przyjęte jest zapisywanie zaimka wskazującego autora wypowiedzi (adresanta) bez wyróżnienia, natomiast zaimek wskazujący osobę, do której się zwracamy (adresata), zapisuje się wielką literą, jeśli tekst (lub jego część) jest bezpośrednio adresowany do tej innej osoby. Ten sposób zapisywania zaimków omawia się zazwyczaj wyłącznie w zbiorach zasad ortograficznych. W gramatycznych opisach języka 18 charakteryzuje się ich wykładnię morfologiczną, znaczenia oraz stosowność kontekstów użycia, jednak tę ostatnią bardzo rzadko wiąże się z modelem ortograficznym. Na sposób 19 zapisywania zaimków wskazujących adresata zwraca się uwagę dopiero w nowszych pracach językoznawczych: podsumowując badania (por. Marcinkevičienė 2004; 2008: 57; Girčienė, Kupčinskaitė-Ryklienė 2005) i (lub) zgodnie z zasadą wyróżniania ortograficznego, podając przykłady. 20 W ogólnym języku litewskim wyróżniający się model zapisu zaimków Tu, Jūs wskazujących partnera dialogu uzasadnia się względami stylistycznymi mającymi wieloletnią tradycję (tj. szacunkiem i etykietą). Przez długi czas taki model zapisu uważano za normatywny. Obecnie obowiązująca redakcja zasad pisowni, przekazująca stanowisko „Wyrazy mogą być pisane wielką literą”, jest oceniana jako pisownia o charakterze zalecenia (zob. pełne sformułowanie tego stanowiska dotyczącego pisowni oraz daty zmian podane w przypisie 1. artykułu). Na tle takiego stanowiska zapewniającego swobodę wyboru potrzebę wyróżniającego modelu zapisu zaimków wskazujących partnera dialogu uwydatnia również argument gramatyczny związany z dwojaką możliwością poziomu określoności zaimka tu (a w rzadszych przypadkach także jūs). 1.1 Początek tradycji wyróżniającego oznaczania adresata wskazywanego zaimkiem uczestniczącym Dedykacje w dawnych pismach litewskich pozwalają powiązać zapis wielką literą zaimka wskazującego bezpośredniego adresata z przykładem łacińskiej kultury piśmienniczej. W dedykacjach litewskich publikacji z XVI–XVII w. oraz w przemowach wstępnych typu reverendissimo autorzy lub redaktorzy książek najczęściej zwracają się do protektora publikacji zaimkiem TU. Niektórzy z tych autorów wybierają pisane wielką literą 18 O wyrażaniu wzajemnej relacji określanej zaimkami tu : jūs / tamsta por. Valeckienė (42006: 259); Rosinas (1996: 38–45); Judžentis (2012: 121); modelowi pisowni nie zwykło się poświęcać uwagi, także w ilustracjach: na przykład nawet omawiając użycie jūs, tamsta, w przykładach wybiera się ich niewyróżniającą pisownię (por. Senkus 1963: 38; Kučinskaitė 1980). 19 Jednym z takich wyjątków jest gramatyka języka litewskiego opracowana przez Alfreda Senna, w której wskazuje się na pisane w listach wielką literą Jūs, Tamsta, Sveikas, Tu (por. Senn 1966: 60). 20 Np.: zjednoczyła Twoja miłość (Marcinkevičienė 2008: 175); Chciałem Państwa zapytać. (Plungian (przełożył Jurgis Pakerys) 2011: 115). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 įvardžio formas. Taip, pavyzdžiui, lotyniškoje Punktų sakymų (SP I, 1629) dedikacijoje į do biskupa Eustachego Wołłowicza zwraca się Konstantinas Sirvydas, por.: (10) PErexigui operis partem, in magna mea imbecillitate, & affecta grauiter Valetudine, Patriâ linguâ elaboratam, Tibi Illvstrissime Præsvl libens & venerabundus offero ac dedico. Hic qualiſcunq[ue] cona tus meus, ſinceram inprimis gregis Tui, quem dei annuente benignitate laudabiliter feliciterq[ue]; paſcis, vtilita tem ſpectauit. SP I 2015: 20 (por. Tłumaczenie Reginy Kożeniau­skienė: Bardzo małą część pracy, starannie napisaną w języku ojców, będąc słabego zdrowia i ciężko chorując, Tobie, Najjaśniejszy Biskupie, z miłością i szacunkiem poświęcam i dedykuję. Te moje maleńkie dziełka przede wszystkim przeznaczone są dla bezpośredniej korzyści Twojej trzody, którą dzięki łasce Bożej chwalebnie i pomyślnie pasiesz. PrDe 294) lub do biskupa Jerzego Tyszkiewicza – przygotował Giesmių tikėjimui katolickam priderančių (SG,1646) Salomon Sławoczyński, por. : (11) Ego verò inhiſce non rudi tantū labore ſed & tēp[ore] ipſo, Tui nominis immortalitati litauerim. SG1 IV10-13 (por. tłumaczenie Reginy Kożeniau­skienė: Chcę sławić Twoje nieśmiertelne imię nie tylko niedoskonałą pracą, lecz także poświęconym czasem. PrDe 308). W podziękowaniach z tego okresu popularne wskazania adresata „twojej najjaśniejszej dostojności” zapisywano na różne sposoby, por.: tuæ Illuſtriſsimæ celſitudini. SG1 IV14-15 (por. twojej Najjaśniejszej Dostojności PrDe 308) oraz Illuſ[t]riſſime ac Reuerendiſſime Ceſ[it]udinis tua Deuotiſſim9 cliens SG1 V4-6 (por. najpokorniejszy sługa Twojej najjaśniejszej i Najczcigodniejszej Dostojności, zob. PrDe 308). Jednak na przykład w dedykacji Euangelijų bei Epiſtolų (1579) Baltramiejusa Vilenta szczególnie oznaczane jest każde słowo znajdujące się w zwrocie adresowanym do księcia Jerzego Fryderyka, por.: Tuæ Illuʃtriʃimæ Celʃitudini (Waszej Najjaśniejszej Wysokości); Tuæ Celʃitudini (Waszej Wysokości) lub jego skróty T. C. albo C. T. (por. PrDe 81–82). Przygotowana przez Martynasa Mažvydasa Gieʃmе S. Ambraßeijaus (GA, 1549) zawiera litewski zwrot adresatywno-dziękczynny do Pana Sebastijana Perbantha, w którym adresat określany jest połączeniem tavo Mylista (por. tawa Miliʃtas) lub jego skrótami tawa M. albo T. M. (w cytacie gwiazdką oznaczono formy zrekonstruowane): JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs piśmienny: zaimki imiesłowne wskazujące adresata | 7 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (12) Supratau klauſitoijus Diewa ſʒodʒa norincʒus tureti geſme tą kure wadin: Te Deum laudamus. Todeley iję kaip iſchguldʒau ſu kitomis*, ant ſchweſos iſchſiunſti, ir tawa Miliſtas warduy iję prieraſchiti, paſtacʒau. Jau nu iję iſchſiunʒdams tawa Miliſtai* prieraſchau, ir wietoye welikas pauta* dowanoiju, pakarnay praſchidams, idant Tawa Miliſtai* linkſma ſchirdi tą dowanele prieijmtumbi. Chwal miłością Bożą. Ragayneije 3. dnia miesiąca Kowa. Roku narodzenia Bożego 1549. GA 217-28 Bardzo konsekwentnie zaimki wskazujące bezpośredniego adresata wielką literą oznaczał Danielius Kleinas, właśnie wybór sposobu ich zapisu, a nie semantyczne rozróżnienie TU i JŪS, w dedykacji księciu Fryderykowi Wilhelmowi obecne są zapisywane wielką vertinęs kaip galimybę parodyti pagarbą kitam asmeniui. Plg. Grammatica Litvanica (1653) literą Tavo i Jūsų PrDe 332 Najjaśniejszy i Najpotężniejszy Elektorze, Tavo... PrDe 376) oraz nuorodas (plg., pavyzdžiui, QVæ Tuo, SERENISSIME ET POTENTISSIME SEPTEMVIR Sereni ßima Veʃtra Celʃitudo PrDe 340 Wasza Najwyższa Światłość PrDe 379). W krótkim zarysie tej gramatyki w języku niemieckim – COMPENDIUM LITVANICO-GERMANICUM, Oder Kurꜩe und ganꜩ deutliche ʒur Littauſchen Sprache / w ie man recht Littauſch leſen / ſchreiben und reden ſol. (KlC, 1564) (por. tłumaczenie tytułu KlC podane przez Kazimierasa Eigminasa: Krótki i całkiem jasny podręcznik języka litewskiego, jak należy poprawnie po litewsku czytać, pisać i mówić. PLKG 529), D. Kleinas przedstawił paradygmat odmiany TU, JŪS, ukazując znaczenie zapisywania tych zaimków wielką literą, por. : Singulariter. Nominativo ⌊Tu⌋ du / Genitivo ⌊Tawes⌋ deiner / Dativo ⌊Taw⌋ dir / Accuſativo ⌊Taw ⌋ ciebie / Vocativo ⌊ô Tu⌋ o ty / Ablativo Inſtrum. ⌊Tawimi⌋ z tobą / Localis, ⌊Tawije / eje⌋ w tobie. KlC 469-16 Dualiter. Maſcul. N. Ac. V. ⌊Iudu⌋ wy oboje / Fœmin. ⌊Iudwi⌋ / Genit. ⌊jumu dwieju⌋ was obojga / Dat. ⌊jum dwiem⌋ wam obojgu. KlC 4617-21 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs piśmienniczy: imiesłowowe zaimki wskazujące adresata | 8 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Pluraliter. Nominativo ⌊Ius⌋ ihr / Genitivo ⌊Iuſu⌋ ewer / Dativo ⌊Iumus / jums⌋ euch / Accuſativo ⌊Ius⌋ euch / Vocativo ⌊ô Ius⌋ ô ihr / Ablativo Inſtrum. ⌊Iumis⌋ mit euch / Localis, ⌊Iuſůſe⌋ in euch. KlC 4622-29 1.2. Kwestia określoności zaimków osobowych Typologia językowa nie pozostawia bez omówienia kwestii określoności zaimków osobowych i ich związku z nazwami własnymi. Nazwy własne mają desygnat, lecz nie mają znaczenia (sensu) (por. Lyons 2004: 22); podobnie definiuje się też istotną cechę zaimka – brak swoistej treści semantycznej (por. Siewierska 2004: 9). Mimo to zarówno zaimki osobowe, jak i nazwy własne wykazują takie same właściwości gramatyczne i pragmatyczne jak wyrażenia charakteryzujące się określonością (por. Dik 1997: 186). W sytuacjach mówionych adresat wskazywany zaimkiem charakteryzuje się określonością sytuacyjną – adresat jest realny, oczywisty, dlatego łatwy do ustalenia. W sytuacjach komunikacji pisemnej wspomniany brak treści semantycznej można zlikwidować wyłącznie poprzez wyraźne oznaczenie zaimka wskazującego adresata. 1.2.1. Apibrėžtumas vokatyvinėse frazėse Wspomniana w Compendium D. Kleina paradygmat odmiany zaimków Tu, Jūs ô Jus (zob. KlC 4614; įdomi ne vien dėl dėmesį patraukiančios pavyzdžių rašybos, bet ir dėl vokatyvo formų ô Tu, 27). We współczesnych gramatycznych opisach języka litewskiego, zgodnie z tradycją wiązania wołacza wyłącznie z kategorią rzeczownika, wołacz zaimków nie jest wskazywany (por. 21 Valeckienė 1965: 640; 2006: 272, 273). Jonas Jablonskis wyjaśniał brak wołacza w paradygmacie odmiany zaimków jego identycznością z mianownikiem, por.: „w funkcji wołacza występują tu formy mianownika” (Jablonskis (1997 [1922]: 50). Jednak TU, JŪS, dorównujące mianownikowi pod względem identyczności, bywają nieuniknione w codziennych okrzykach, np. : (13) Hej, Ty, no chodź tutaj! Taip, taip, Ty! 21 Szerzej o takiej tradycji i propozycji uznania takich form za odrębną kategorię gramatyczną zob. Judžentis (2012: 72–73). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Dyskurs pisany języka litewskiego: zaimki imiesłowowe wskazujące BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 adresata | 9 Takie użycie zaimków ty (wy) w języku mówionym zwykle wiąże się z nieoczekiwanym charakterem pewnych sytuacji, dlatego najczęściej towarzyszą im przyciągające uwagę partykuły, wtrącenia nienormatywnego słownictwa i (аr) określenia o znaczeniu pejoratywnym, por.: (14) Już, blecha, przypalasz tutaj ziemniaki, a ty, ropucho. DLKT (Język mówiony) (15) A ty, żmiju, znowu nas wykiwał. (cytowane za Judžentis 2012: 72–73) (16) Och ty, nieudaczniku. DLKT (Publicystyka) (17) Hej, może mógłbym ci coś kupić do picia? DLKT (Publicystyka) (18) Hej, wy, krety! Czemu kopiecie i kruszycie ziemię?! DLKT (Publicystyka) Jest to charakterystyczne również dla innych języków. W badaniach typologicznych zwraca się uwagę na wołacze jako interesującą, lecz 22 niedostatecznie zbadaną kategorię gramatyczną (dlatego rozważa się możliwości zaliczenia wołacza do kategorii przypadka), omawia się także przypadki użycia zaimka w połączeniu z rzeczownikiem lub frazą rzeczownikową w wykrzyknieniach. Taka prozodyczna konstrukcja 23 utworzona z zaimka i apozycji jest uznawana za znajdującą się niejako poza zdaniem, ponieważ wołacze nie są syntaktycznie ani semantycznie włączone w strukturę predykatu (por. Levinson 2005: 71). Zdaniem Christophera Lyonsa w wykrzyknieniach zaimki osobowe pełnią funkcję determinatora (która poza tym nie jest dla nich typowa) – wskazuje to na określoność fraz rzeczownikowych pełniących funkcję wołacza, ponieważ wołacze jako formy bezpośredniego zwrotu odpowiadają odwołaniu do drugiej osoby, – dlatego wołacze utworzone z zaimka osobowego i przydawki również muszą przekazywać określoność (por. Lyons 2004: 152). 1.2.2. Kreipiniu išreikšta dialogo partnerį nurodančio įvardžio apozicija W celu wyraźnego ustalenia ról form TU / JŪS znaczenie zaimka można doprecyzować za pomocą wołacza. Wskazuje na to sąsiadujące użycie zaimka oraz nazwy własnej występującej jako wołacz lub zastępującej ją frazy rzeczownikowej (por. pełnioną przez nie funkcję doprecyzowania znaczenia odwołania deiktycznego, podkreślenia i zaakcentowania znaczenia). 24 Jeśli konieczne jest doprecyzowanie, wołaczem 22 Vladimiras Sannikovas podkreśla niezwykłość wołacza zawierającego wyłącznie zaimek w języku rosyjskim w (pvz., Иди сюда, ты!) ir kur kas įprastesniais laiko sakinius, kuriuose ty (vy) turi atributinį priedėlį (dažniausiai znaczeniu pejoratywnym, np., Иди сюда, ты, негодяй! ), zob. Sannikov (2008: 94). W języku angielskim zaimki drugiej osoby również mogą być używane samodzielnie (You, come here!) lub z frazą rzeczownikową (You boys, follow me!) (por. Lyons 2004: 152). 23 Zdaniem Władimira Plungiana „funkcja apelatywna (tj. wskazanie adresata aktu mowy), patrząc z perspektywy typologicznej, może być włączana do zbioru uniwersalnych znaczeń przypadków”, zob. Plungian (2011: 168). 24 Jak zauważa Christopher Lyons, rzeczowniki własne często definiuje się jedynie jako określenia wskazujące, lecz pozbawione znaczenia; w ustalaniu wskazywanego przez nie referenta bardzo ważny jest kontekst, podobnie jak w przypadku każdego określenia podkreślającego konkretność. Ale w rzeczywistości rzeczowniki własne są używane tak, jakby one JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Dyskurs litewski: zaimki imienne wskazujące adresata | 16 Bartai. To, jak BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zakończyły się „Namai” na trzecim roku, zrobiło na mnie takie wrażenie. <...> Koršunovas nie miał racji. Nie będziesz musiała czekać na czyściec. <...> 46 (47) Bądź pierwszą, która je wypróbuje – najlepsze nowości DROGAS już na ciebie czekają! <...> // <...> Ten list wysyła do Państwa UA B Drogas <…> 47 Sposób zapisu zaimków wskazujących adresata, wybrany przez adresatów trzeciego typu, najprawdopodobniej wiąże się nie tylko z określonymi założeniami etycznymi, lecz może być 48 także uwarunkowany tradycyjnie przedstawianą w opisach gramatycznych języka litewskiego charakterystyką znaczeń tu : jūs, opartą na przeciwstawieniu szacunku i familiarności (por. negatywną konotację znaczenia przymiotnika familiarus), a nie na 49 dystansowo-kontaktowych strategiach grzecznościowych (zob. Girčienė 2009b: 214– 50 215). Na wybór zapisu zaimków wskazujących adresata nieodrębnego mogły wpłynąć również charakterystyki wyrażeń zaimkowych służących do wyrażania najpopularniejszych funkcji 51 interpersonalnych (gdy tendencję użycia przeformułowuje się w pozwolenie) lub nieco 52 niepoprawnie sformułowana zasada pisowni zaimków i innych zwrotów wskazujących adresata. 53 2.3. Pośrednia ekspresja pozycji adresanta lub punkt widzenia osób trzecich Mówiąc o pisowni adresata wskazywanego za pomocą zaimków osobowych, należy zwrócić uwagę również na ich zapis w literaturze pięknej, intertekstach literatury językoznawczej, wywiadach 46 Dostęp online: https://www.15min.lt/vardai/naujiena/lietuva/paules-bocullaites-vyras-karoliskaupinis-viesas-laiskas-visiems-kuriems-rupi-1050-882088 (dostęp: 2017 11 16). 47 Źródło news[email protected]ogas.lt, wiadomość e-mail z 2017 02 15. 48 O stylistyce etycznej oraz o tym, że „wartości etyczne adresanta są dobrze rozpoznawalne na podstawie określonej językowej ekspresji stylistycznej”, zob. Koženiauskienė (2013: 94). 49 Por. W gramatyce współczesnego języka litewskiego podaną charakterystykę zaimka tu, wiązaną z „odcieniem familiarnego zwrotu” i bezceremonialnością, oraz określenie zakresu użycia wyrazu jūs w znaczeniu „tu” – „zwracając się do osoby nieznajomej lub mało znanej, starszej i szanowanej, a także do znajomej osoby oficjalnie” (Valeckienė 2006: 259). Podobne rozróżnienie między oznaczającym poufałość tu a oznaczającym szacunek i oficjalność jūs jest podkreślane również w nowszych pracach (por. Judžentis 2012: 124). Rosinas zalicza liczbę mnogą jūs, używaną zamiast liczby pojedynczej tu, oraz zaimek tamsta do „zaimków subiektywnej oceny” (Rosinas 1996: 38). 50 Por. charakterystykę znaczenia familiars, -i : „zbyt swobodny, nieskrępowany”. Dostęp w Internecie: http://www.lkzd.lki.lt/Zodynas/Visas.asp (dostęp 2017 11 30). 51 Por. neutralne sformułowanie dotyczące użycia zaimków w tekstach apelatywnych: „<...> do czytelnika zwykle zwraca się w drugiej osobie liczby pojedynczej lub mnogiej – tu, Jūs albo jūs“ (Marcinkevičienė 2004: 60). 52 Por.: „A zatem w reklamie, chcąc dotrzeć do jak największej grupy odbiorców, a jednocześnie oddziaływać na każdą jednostkę z osobna, do adresata w drugiej osobie <...> można zwracać się na trzy sposoby: w formie liczby pojedynczej, grzecznościowej liczbie mnogiej i neutralnej liczbie mnogiej. Symbolicznie te sposoby zwracania się można by zapisać: tu, Jūs i jūs.“ (Girčienė, Kupčinskaitė-Ryklienė 2005: 221). 53 Por. na przykład ta sama wskazana w przypisie 1 Interaktywna baza danych źródeł do nauczania języka litewskiego, literatury (kultury) i historii Litwy www.šaltiniai.info przedstawia także inną formułę regulującą stylistyczne użycie wielkich liter, którą można rozumieć jako zezwolenie na przypadki szczególne, por. „Stylistyczne użycie wielkich liter jest dozwolone, gdy wyraża się szczególny szacunek lub stosuje się uprzejmy zwrot (Jūs, Tu, Gerbiamasis, Motina, Tėvynė...)“. Dostęp w internecie: http://www.xn--altiniai-4wb.info/index/details/565 (dostęp 2017 11 18). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 17 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 perrašuose ir pan. Literatūroje galima didesnė autoriaus laisvė literatūriniu personažu tapusiam dać adresatowi różne możliwości zapisu (ale to również powinno wiązać się z konkretnymi celami, ujawniającymi taki czy inny zamierzony model etykiety językowej postaci). Na tle litewskiej kultury piśmienniczej bardziej przekonująco wyglądają teksty literatury pięknej lub interteksty napisane w gatunku listu, w których przestrzega się podstawowego wymogu stylistycznego tego gatunku – oznaczania wielką literą odniesień do bezpośredniego adresata (nazw osobowych, specjalnych zwrotów grzecznościowych, zaimków dzierżawczych). W utworach literatury pięknej i ich przekładach, graficznie wyodrębniających różne poziomy intertekstów, a więc także znajdujące się w nich listy, trudno nie odczuwać braku wyróżnionego zapisu zaimków wskazujących partnera dialogu. Na przykład w litewskich wersjach dwóch książek Harukiego Murakamiego wybrano różne strategie oznaczania zaimka wskazującego adresata listu. Wybory te wiążą się zarówno z osobistym stosunkiem tłumacza i (lub) redaktora tekstu, jak i z ich rozumieniem wyrażania grzeczności w języku źródłowym, z którego dokonano przekładu. W listach zawartych w zbiorze opowiadań Słoń znika (jest to przekład z języka japońskiego) wybrany szczególny graficzny sposób zapisu zaimka wskazującego adresata pozwala postrzegać 54 ten wybór jako naturalne odzwierciedlenie etykiety kultury japońskiej, np. : (48) <...> przez prawie cały ten tydzień wielokrotnie próbowałem i próbowałem napisać do Pana list. MDramPr 68. W intertekstach powieści Kronika ptaka nakręcacza (jest to przekład z anglojęzycznego źródła wtórnego) – w listach zachowuje się właściwy dla języka angielskiego model pisowni niewyróżniającej zaimków wskazujących adresata w formach participialnych. Trudno 55 powiązać wybór takiego modelu z właściwą kulturze japońskiej wyjątkową wrażliwością na etykietę (zwłaszcza po przeczytaniu uwagi narratora, w której wskazuje się, że nadawca listu jest znakomitym znawcą etykiety), por. zdanie z graficznie niewyróżnionym wyborem 56 zaimka wy wskazującego adresata: (49) Doskonale rozumiejąc, jak bezczelne z mojej strony jest obarczanie was w ten sposób całkowicie niepożądanym ciężarem, mimo wszystko chcę podkreślić wam, że siadając do napisania tego listu, kieruję się jednym jedynym celem <...> MPrPK 209. 54 Apie skirtingose kalbose nevienodus jautrumo mandagumui lygmenis, pasirenkant asmeninius įvardžius; ir kaip tie lygmenys pasireiškia tokiose kalbose kaip japonų (mandagumą reiškiant veiksmažodžių formami) i angielskim (zaimki całkowicie neutralne pod względem grzecznościowym), por. Plungian (2011: 79). 55 Choć uwzględnia się właściwe językowi litewskiemu rozróżnienie między tu i jūs, – por. oznaczenie bliskiego dystansu wobec adresata listu zaimkiem tu: Zamierzałem napisać do ciebie znacznie wcześniej i należycie wszystko wyjaśnić, ale czas płynął <...> MPrPK 271. 56 Por. uwagę narratora dotyczącą stylu pisania autora tego listu: „Gołym okiem widać: subtelności etykiety leitenantas Mamija išmano kaip penkis pirštus.“ MPrPK 209. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs pisany: zaimki imiesłowowe wskazujące adresata | 18 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Stosunek osób trzecich do pisowni form TU/ JŪS wskazujących adresata jest wyraźnie widoczny również w publicystyce, transkrypcjach zawierających wywiady lub inne dialogi bądź ich fragmenty, por.: (50) Mówiliście, że nastolatkowie piszą do was listy w sprawie książek, opowiadają o swoich problemach — o czym oni mówią? 57 (51) W tych podwórkowych grach nie uczestniczy również prezydentka. Jak to wyjaśniacie? 58 (52) „Podzielcie się tym, co zarejestrowały wasze rejestratory samochodowe, którzy jechaliście w pobliżu Elektrėnai lub po stronie Kiejdan, wszystko sprawdzamy, intensywnie poszukujemy” – powiedział portalowi DELFI D. Žukauskas. 59 (53) Ar teismas jau yra priteisęs Jums dukros išlaikymą? 60 W sytuacjach pisania lub przepisywania (stenografowania, tłumaczenia) dyskursów zawierających bezpośrednich adresatów, gdy zwraca się do rzeczywistej, konkretnej osoby, przestrzeganie bądź nieprzestrzeganie konwencji języka pisanego wskazuje już nie na stosunek pierwotnego źródła — mówcy, adresanta — lecz osoby przygotowującej transkrypcję. W transkrypcjach bezpośrednich wywiadów, niezawierających informacji o osobach opracowujących tekst, osoba inicjująca wywiad może w oczach czytelnika zostać utożsamiona z autorem opracowania tekstu. WNIOSKI Używanie zaimków osobowych jest nierozerwalnie związane z samym pojęciem kategorii osoby oraz pragmatyczną treścią tej kategorii. Szczególne wyróżnianie zaimka partycypacyjnego wskazującego bezpośredniego adresata w języku litewskim wiąże się z wielowiekową tradycją, spaudiniuose užfiksuota tradicija, o dabartinės lietuvių kalbos rašybos nuostatose już w najstarszych litewskich źródłach regulowaną jako oznaka dobrego stylu lub etykiety językowej. W litewskiej tradycji piśmienniczej przyjęte jest podkreślanie wyjątkowości rozmówcy oznaczanego zaimkiem partycypacyjnym. W ten sposób ukazuje się oparte na wzajemnym zrozumieniu podejście do drugiej osoby. W bezpośredniej korespondencji formy przypadków zaimków Tu / Jūs zapisywane w sposób wyróżniony stają się substytutem mającym wartość równą nazwie osobowej. Taki zapis przekazuje adresatowi informację o adresancie jako nadawcy wyróżniającym się odpowiedzialnością. 57 Dostęp online: https://www.alfa.lt/straipsnis/50141609/ministro-pirmininko-patarejasvietimui-kaunaite-vienas-blogiausiu-keliu-yra-vaiku-suskirstymas (dostęp: 2017 02 19). 58 Dostęp online: https://lietuvosdiena.lrytas.lt/aktualijos/2017/11/20/news/atvirai-apie-tai-kurveda-r-karbauskio-ir- -a-verygos-sielu-giminyste3582104/?utm_source=lrExtraLinks&utm_campaign=Copy&utm_medium=Copy (dostęp: 2017 11 20). 59 Dostęp online: http://www.delfi.lt/news/daily/crime/antra-para-ieskoma-dingusios-merginosplunges-policija-abejoja-ar-galejo-buti-pagrobta-del-ispirkos.d?id=73960354 (dostęp: 2017 03 07). 60 Dostęp online: https://www.delfi.lt/veidai/zmones/karaliunaites-vyras-neistvere-dave-atvirainterviu-apie-kova-del-dukros-ir-dainininkes-problemas.d?id=76345823 (žiūrėta 2017 11 15). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs pisemny: zaimki participialne wskazujące adresata | 19 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Nadawca pisze komunikat do konkretnego adresata, kierując się określonymi celami pragmatycznymi i, oczywiście, pragnąc być właściwie zrozumianym. Zgodnie z litewską tradycją piśmienniczą i kodyfikacją w każdym piśmiennym dyskursie mającym docelowego, rzeczywistego adresata wyróżniająco oznacza się wszelkie wyrażone w dowolnej formie językowej substytuty konkretnego adresata – wielką literą zapisuje się nie tylko imię i nazwisko osoby, lecz także zastępujące je formy rzeczowników wołacza wyrażających pełne szacunku zwroty (np. Pani, Panie, Wasza Ekscelencjo, Dyrektorze, ...), wskazujących na stałą lub sytuacyjną rolę osoby (np. Nauczycielu, Ciociu, Wujku, Szanowny Kolego...), określenia najbliższych członków rodziny, zwłaszcza te, których zastąpienie zwrotem wyrażonym nazwiskiem byłoby możliwe najwyżej jako wyraz ironii (por. zakres użycia zwrotów Mamusiu, Tato, Babciu, Dziadku i możliwości ich zastąpienia nazwiskiem), a także, oczywiście, każdą formę przypadkową zaimka Tu / Jūs wskazującą, że adresatem jest inna konkretna osoba (grupa osób). W tekstach mających Jūs ir jūs nėra toks nereikšmingas kaip gali pasirodyti iš pirmo žvilgsnio: bezpośredniego adresata graficznie oznacza się różnicę między Tu i tu lub 1. Nieprzestrzeganie tego oznaczenia graficznego wskazuje, że lekceważy się zwyczajowy model zachowania w litewskim systemie piśmienniczym. 2. Przy oznaczaniu bezpośredniego adresata nieodróżniającymi formami tu / jūs naruszana jest zasada informatywności, ponieważ czytelnik komunikatu musi rozstrzygnąć, czy oznaczenie to odnosi się do jego osoby, czy przekazuje uogólnione wskazanie osoby. 3. Oznaczenie zaimka wskazującego adresata, które nie podkreśla indywidualności osoby, nie pomaga nadawcy osiągnąć jego celów pragmatycznych. Model wyboru nieoznaczonych form tu / jūs w korespondencji bezpośredniej jest niekonstruktywny, a zatem może powodować pewne konsekwencje (adresat ma podstawy, by myśleć o celowym nieprzestrzeganiu etykiety językowej). Ostatnio spotykane w mediach i tekstach reklamowych zapisy (przepisania) dyskursów bezpośrednich nastrajają dość pozytywnie: widoczna jest tendencja do podkreślania wyjątkowości adresata poprzez zapisywanie form zaimka osobowego Tu / Jūs wskazującego adresata wielką literą. Prawdopodobne jest, że tendencja ta będzie wyraźna również w codziennej korespondencji wzajemnej. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas. GA – Martynas Mažvydas Gieſme S. Ambraßeijaus bey S. Auguſtina... Karalaucʒuy 1549. Parengė P. U. Dini, 1996; e. versija J. Gippert 2012. Prieiga internete: http://titus.unifrankfurt.de/texte/etcs/balt/lit/mazvga/mazvg.htm. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 20 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KlC – Danielius Kleinas, Compendium Litvanico-Germanicum, 1654. Parengė M. Šinkūnas, 2011. Prieiga internete: http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=43. KLKŽ – Kompiuterinis lietuvių kalbos žinynas. Nuo morfologijos iki reikalų raštų (CD), sud. P. Kniūkšta, Vilnius: Šviesa, 2004. MDramPr – Haruki Murakami. Dramblys pradingsta. Iš japonų kalbos vertė J. Polonskaitė. Vilnius: Baltos lankos, 2015. MPrPK – Haruki Murakami. Prisukamo paukščio kronikos. Iš anglų kalbos vertė J. Nauronaitė. Vilnius: Baltos lankos, 2016. PLKG – Pirmoji lietuvių kalbos gramatika , Vilnius: Politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1957. PrDe – Koženiauskienė R. XVI–XVII amžiaus prakalbos ir dedikacijos, Vilnius: Mokslas. 1990. SG – Saliamonas Mozerka Sla vočinskis, Giesmės tikėjimui katolickam priderančios, 1646. Parengė R. Petkevičius, B. Kabašinskaitė. Prieiga internete: http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=10. SP I – Konstantinas Sirvydas, Punktai sakymų nuo Advento iki Gavėnios = Konstanty Szyrwid, Punkty Kazań od Adwen tu do Postu, Kritinis leidimas / Wydanie krytyczne, Virginija Vasiliauskienė, Kristina Rutkovska (eds.). 2015. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LITERATURA Bhat D. N. S. 2007: Zaimki, Oxford University Press. Čepaitienė G. 2010: List: relacja Croft W. 2004: Typology and Universals, Cambridge: Cambridge University Press. monologu i dialogu, – Filologija 15, 5–13. Dostępne w internecie: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT–LDB– 0001:J.04~2010~1367173481529/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. Dik S. C. 1997: Teoria gramatyki funkcjonalnej: część 1: Struktura zdania, Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter. Dixon R. M. W. 2009: Podstawowa teoria lingwistyczna 2, Oxford: Oxford University Press. Fillmore Ch. J. 1998: Pragmatyka i opis dyskursu. – Pragmatyka. Critical Concepts 5. Komunikacja, interakcja i dyskurs, red. Asa Kasher, Londyn i Nowy Jork: Routledge, 385–407. Girčienė J. 2009a: Nazywanie adresata w periodykach. – Język i konteksty, Wilno, 82–88. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Litewski dyskurs pisany: zaimki imiesłowowe wskazujące adresata | 21 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Girčienė J. 2009b: Konkurencja liczby mnogiej i pojedynczej form zwracania się w publicznym użyciu mówionym, – Kalbos kultūra 82, 214–234. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/?82. Girčienė J., Kupčinskaitė-Ryklienė A. 2005: Sposoby zwracania się do adresata w reklamie, Kalbos kultūra 78, 220–229. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/?78. Greimas A. J. 1989: Semiotyka. Wybór prac, Wilno: Mintis. Haspelmath M. 2000: Zaimki nieokreślone, Oxford: Oxford University Press. Hymes D. H. 1972: O kompetencji komunikacyjnej. – Pride J. B., Holmes J., red., Socjolingwistyka. Harmondsworth: Penguin, 269–293. Holvoet A., Pajėdienė J. 2004: Kategoria czasu i formy czasu, – Badania kategorii gramatycznych [Prace gramatyki języka litewskiego 2], Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 121– 140, 169–170. Jablonskis J. 1997: Gramatyka języka litewskiego, 3–ie wyd. fotogr., wydanie, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Judžentis A. 2012: Kategorie gramatyczne języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Karaliūnas S. 2008: Użycie języka i kontekst społeczny, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Koženiauskienė R. 2013: Retoryka i stylistyka – relacja całości i części. – Kierunki i problemy współczesnej stylistyki, Wilno: Edukologija, 89–99. Kučinskaitė A. 1980: Zaimki grzecznościowe, Kultura Języka 39, 51–53. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/?39. Langacker R. W. 2007: Konstruowanie znaczeń zaimków osobowych. – Aspekty konstruowania znaczenia, red. Günter Radden, Klaus–Michael Köpcke, Thomas Berg i Peter Siemund, 171–187. Levinson St. C. 2005: Pragmatics, Cambridge: Cambridge University Press. Lyons Ch. 2004: Definiteness, Cambridge: Cambridge University Press. Lyons J. 1993: Semantics 2, Cambridge: Cambridge University Press. Marcinkevičienė R. 2004: Przejaw funkcji interpersonalnych zamawianych artykułów reklamowych. – Respectus philologicus 6, 56–63. Dostęp w internecie: 0001:J.04~2004~1367181663661/datastreams/DS.002.0.01. http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDBARTIC/content (dostęp 2017–11–27). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 22 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Marcinkevičienė R. 2008: Žanro ribos ir paribiai. Spaudos patirtys, Vilnius: Versus aureus, 2008. Plungian V. 2011: Typologia kategorii gramatycznych 2, tłum. Jurgis Pakerys, Wilno: Uniwersytet Wileński, Bibliotheca Salensis. Roduner M., Čižik-Prokaševa V. 2006: Kategoria liczby. – Badania grupy nominalnej, Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas, red., Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 67– 101. Rosinas A. 1996: Zaimek litewskiego języka ogólnego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Sannikov V. [Санников В. З.] 2008: Składnia rosyjska w aspekcie semantyczno-pragmatycznym пространстве, Москва: Языки славянских культур. Senkus J. 1963: Wy, pan i ty, – Kalbos kultūra 5, 37–39. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/?5. Senn A. 1957: Handbuch der Litauishen Sprachen. I: Grammatik, Heidelberg: C. Winter. Siewierska A. 2004: Person, Cambridge: Cambridge University Press. Smith C. 2001: Discourse modes: aspectual entities and tense interpretation. – Cahiers de Grammaire 26, Semantyka i Dyskurs, 183–206. Šinkūnienė J. 2010: Wyrażanie stanowiska autora za pomocą zaimków osobowych w pisanym dyskursie akademickim. – Filologija 15, 124-141. Valeckienė A. 1965: Zaimki, – Gramatyka języka litewskiego, 1: Fonetyka i morfologia (rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek), red. Kazys Ulvydas, Wilno: Mintis, 635– 721. Valeckienė А. 2006: Zaimki. – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. Vytautas Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 251–282. Vasiliauskienė V. 2002: Problematyczne aspekty języka litewskiego i pisowni, Wilno: Homo Liber. Zaikauskas E. 2002: Strategia uczestników aktu mowy, role społeczne i typy w języku litewskim. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 145–172. Otrzymano 2017-12-04 Przyjęto 2017-12-29 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 23 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LITEWSKI DYSKURS PISANY: ZAIMKI IMIESŁOWOWE ODNOSZĄCE SIĘ DO ADRESAT Podsumowanie Artykuł omawia warianty pisowni zaimków uczestniczących odnoszących się do innej osoby w litewskim dyskursie pisanym. Oprócz zwyczajowej pisowni Tu/Jūs, opartej na tradycyjnej kapitalizacji stylistycznej, istnieje również model pisowni, w którym zaimek odnoszący się do adresata zaczyna się małą literą: tu/jūs. Odwołanie do dialogu, prawdopodobne przyczyny, kierunki partner and the way it is presented are an essential communication detail; therefore, naturally, i skutki obecnych tendencji zróżnicowanej pisowni participial pronouns in direct discourses are linked with the conception of the category of Sam PERSON. Artykuł przedstawia przegląd modeli postrzegania zaimków uczestniczących proponowanych w opisach lingwistycznych i omawia poziomy komunikowania relacji JEDNEJ OSOBY do INNEJ, w których znajdują się rozmówcy, gdy używają form tego samego zaimka, odmiennie kodowanych w piśmie. W litewskiej tradycji pisanej normalne jest nadawanie osobie wyrazistości poprzez zapisywanie wielką literą zaimka imiesłowowego odnoszącego się do rozmówcy. Jest to sposób ukazania stosunku do INNEJ OSOBY opartego na wzajemnym zrozumieniu. SŁOWA KLUCZOWE: dyskurs pisany, strategia komunikacyjna, zaimki imiesłowowe, określoność, subiektywność, intersubiektywność. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]