Daiktavardiškasis ir polinksniškasis „labui“ dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas RZECZOWNIKOWE I PRZYIMKOWE LABUI WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKU LITEWSKIM (PIŚMIENNYM) SŁOWA KLUCZOWE: celownik rzeczownika, desemantyzacja, przyimek. STRESZCZENIE W niniejszym artykule, na podstawie materiału z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (DLKT), omówiono użycie labui w funkcji rzeczownikowej i przyimkowej. Na podstawie hierarchii ustalono, że celownik rzeczownika labas zwykle występuje w funkcji dopełnienia lub okolicznika w przypadkach, gdy jego określenie wyrażone jest dopełniaczem rzeczownika (za konieczne dla dobra społeczeństwa; stworzył zarówno dla siebie, jak i dla dobra innych narodów). Takie rzeczownikowe labui aktualizuje beneficjenta, a także odpowiada finitywowi, patiensowi i kontentywowi, określa sposób. Konstrukcji przyimka labui z dopełniaczem najbardziej właściwe jest znaczenie celu. Typowy rzeczownikowy rządnik dopełniacza przyprzyimkowego labui, pełniący funkcję obiektu, to rzeczownik abstrakcyjny (būtina bendro gėrio labui), natomiast pełniący funkcję okolicznika – leksykalnie nieograniczony. WSTĘP W Wielkim słowniku języka litewskiego (LKŽe) wyróżnia się trzy znaczenia rzeczownika rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej labas: (1) „dobrobyt, korzyść” (zob. zdania 1–3), (2) „majątek, skarb, dobro” (zob. zdania 4–5) oraz (3) „pozdrowienie” (zob. zdanie 6). W Słowniku współczesnego języka litewskiego (DŽe) i Słowniku ogólnego języka litewskiego (BŽe) 1 podaje się dwa pierwsze znaczenia – „dobrobyt, korzyść” (zob. zdania 7–8), „majątek, skarb, zasób” (zob. zdania 9–10). 1) Jum negera, ir jam ne labas Sv. 2 3 Drugi tom 4 Słownika języka litewskiego (C–F), którego redaktorem naczelnym był Jonas Kruopas, wydano w 1969 roku w Wilnie. 1 Por.‌*️*】 ]} su? 2 ]}ючы 分分彩?♀♀♀♀? DŽe: dobrobyt – dobre, dostatnie życie: Materialinėje gerovėje gyvena – visa ko turi. 3 Por. DŽe: korzyść – 1. coś pożytecznego, wartościowego, opłacalnego: Z tej pracy będzie wielka korzyść. 2. dobrobyt, pomyślność: Pracujmy wszyscy dla dobra ojczyzny. 3. pozytywny, korzystny rezultat: Mecz zakończył się na korzyść naszej drużyny. 4. majątek: Tyle majątku nigdy jeszcze nie mieliśmy. 5. zboże, ziarno: W tym roku dobrze obrodziło zboże. 4 Skróty, takie jak LKŽe. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 2 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2) Visa geriausia <...> mes panaudojame liaudies labui sp. 3) Rodzice pracowali dla dobra swoich dzieci A1885,6. 5) Lecz chcąc opisać 4) Pilį sugriovė ir visą jų labą pasiėmė A1884,335. dobro lasu, trzeba wyjaśnić, czego tam właśnie doświadczono rš. 6) Za dobro ani słowa, ale jeść nie dostaniesz PrLXVII26. 7) Całe życie pracowałem dla dobra ludzi [ojczyzny]. BŽe 8) Władza powinna kierować się dążeniem do wspólnego dobra. BŽe 9) Tego dobra wystarczy na całe życie. BŽe 10) To całe nasze dobro. BŽe 11) Później zrozumiałem, że ujarzmił siłę Seta, niezmierzoną potęgę niebios, i wykorzystywał ją dla dobra harmonii, a nie chaosu. DLKT 12) Gdy po niedługim oporze poddał się piąty fort, gradgroutai uznali, że ze względu na niebezpieczny brak czasu sami porozmawiają z pozostałymi kanonierami dla dobra sprawy. W zdaniach 2 i 7 DLKT użyto bliskiego celownikowi rzeczownika gerovė „dobrobyt” wyrażenia tikslo labui „w celu” (por.: Wszystko, co najlepsze, wykorzystujemy dla dobra ludu; Całe życie 5 pracowałem dla dobra ludzi). Inaczej jest w zdaniach 11– 12, gdzie zastąpienie labui synonimicznym gerovei staje się kłopotliwe (por.: ?Siłę wykorzystywał dla dobra harmonii, a nie chaosu; ?Dla dobra sprawy sami porozmawiają z pozostałymi kanonierami). Możliwe, że rzeczownikowość labui – jasność znaczenia „dobrobyt, korzyść” – wiąże się z tym, czy dopełniacz rzeczownika (zaimka) występujący jako jego określenie oznacza rzecz żywą czy abstrakcyjną. Konstrukcje labui z dopełniaczem, użyte w zdaniach 2, 11 i 7, 12, różnią się pod względem konieczności w zdaniu: pierwsze z dopełniaczem, semantycznie różniące się labui, są walencyjnymi aktantami czasownika (pa-)naudoti, drugie – nie. Niekonieczna konstrukcja labui z 6 dopełniaczem w zdaniach 7, 12 może być zestawiona z przyimkową konstrukcją dėl oznaczającą cel w zdaniu 3 (por. Balkevičius 1963: 226). Cel wyrażany jest celownikiem rzeczownika labas w zdaniu 7 (por. zdanie 2), konstrukcją przyimkową dėl w zdaniu 3 oraz za pomocą przyimka wtórnego, mówiąc dokładniej, postpozycji labui z dopełniaczem 7 5 Por. przykład z Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT): [Pliusnys] toliau darbuotųsi Kūrėjo žmonių gerovei. 6 Plg. Nijolės Sližienės (1998: 10) teikiamą naudoti „vartoti kaip priemonę, įrankį kokiam tikslui, taikyti garbei ir kur“ opis łączliwości, w którym celownik odpowiada funkcji finitywu – celu, przeznaczenia (zob. Sližienė 1994: 23). 7 „Przyimkami wtórnymi (nowotworami) nazywa się przyimki, które mogą być łączone z wyrazami innych części mowy, głównie z przysłówkami” (Valiulytė in: DLKG 2006: 438). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) w języku | 3 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 konstrukcja (por. Šukys 1998: 552; Kazlauskienė, Rimkutė, Bielinskienė 2011: 150–151) w zdaniu 12 (por. 8 zdanie 11). Na podstawie analogii między zdaniami 3 i 7 oraz uwzględniając fakt, że typowym sposobem wyrażania przyczyny (w wąskim znaczeniu) jest konstrukcja przyimkowa dėl, natomiast znaczenie przyczyny nie jest właściwe celownikowi rzeczownika, można również sądzić, że konstrukcja z postpozycją labui i (lub) konstrukcja z przyimkiem dėl z dopełniaczem oznacza (może oznaczać) przyczynę. Jakie miejsce w wyrażaniu celu i przyczyny zajmuje rzeczownikowe i postpozycyjne labui? Czy za ich pomocą wyraża się tylko te znaczenia? Jak się okaże, także inne. W dalszej części (zob. rozdział 2) poszukuje się odpowiedzi na pytanie, na jakich kryteriach można oprzeć rzeczownikowe i postpozycyjne labui, czyli innymi słowy, co wpływa na to, że znaczeniowe labui staje się (jest) desemantyzowane i uzyskuje status postpozycji. Można przypuszczać, że kriterijaus, tam įtakos turi ir gramatinė funkcija: daiktavardžio labas naudininkas eina netipiško poza wspomnianym żywotnym beneficjentem jako obiektem (dopełnieniem), na przykład w zdaniu 9 Visi gyvuliai naudingi žmogaus labui (por. žmogaus gerovei, žmogui), konstrukcja z postpozycją labui jest okolicznikiem celu. Z drugiej strony, należy tu raczej mówić o znaczeniach obiektowych i okolicznikowych (przyczyny w szerokim znaczeniu (inter alia Balkevičius 1963) albo w wąskim znaczeniu – (rzeczywistej) przyczyny i celu (inter alia LKG 1971, 1976; DLKG 2006; Labutis 1998)), oznaczanych przez bardziej 10 rzeczownikowe i bardziej postpozycyjne labui. Tak więc przedmiotem niniejszego artykułu jest labui używane rzeczownikowo i postpozycyjnie. Celem artykułu jest omówienie na podstawie hierarchii funkcji labui w zdaniu. Aby osiągnąć ten cel, stawia się następujące uždaviniai: nepretenduojant į išsamią literatūros apžvalgą, trumpai minėti, kas rašyta apie zadania: omówić mianownik rzeczownika naudininką i jego synonimy w gramatycznych opisach języka litewskiego išanalizuoti (labiau) daiktavardiškosios ir (labiau) polinksniškosios labui vartosenos atvejus ir pagal (zob. rozdział 1), a także podsumować, co jest nim oznaczane we współczesnym litewskim języku (pisanym) (zob. rozdział 2, a także podsumowanie i wnioski). Wykorzystuje się opisową metodę analityczną oraz metody interpretacji. Por.: „Nowymi nazywa się takie przyimki, które zachowały wyraźne związki etymologiczne z tymi, savarankiškais žodžiais, iš kurių jie kilę“ (Valiulytė in: LKG 1971: 580). 8 Plg.: „Kai kurie prieveiksmiai taip pat gali būti vartojami kaip polinksniai, pavyzdžiui, labui, metu ir kt. Jie prawie nigdy nie występują przed przypadkiem, dlatego mogą być uznawane za postpozycje, np. : Wszystko robiłem tylko dla twojego dobra“ (Kazlauskienė, Rimkutė, Bielinskienė 2011: 150–151). Istnieje jeden przykład, w którym labui jest używane jako przyimek: Skoro sprawy państwa się pogarszają i bez jego ingerencji wojna domowa, ku nieszczęściu wszystkich rozsądnych i dobrych ludzi, nie ustanie przez wieki. Wtrącił się wyłącznie dla dobra tych łagodnych, którzy w każdych okolicznościach pragną tylko spokojnie pracować i cieszyć się prostym szczęściem rodzinnym (DLKT). Na takie przyimkowe użycie labui wpływa poboczny człon zdania przydawkowego. 9 Funkcja beneficjenta jest właściwa istotom żywym, zwłaszcza osobom, na których korzyść lub niekorzyść coś się dzieje, zachodzi. „Czasami także przedmioty nieożywione i pojęcia abstrakcyjne są postrzegane jako beneficjent, np.: zęby grabi ułożyły się, palenie szkodzi zdrowiu” (zob. Sližienė 1994: 21) 10 Vaida Našlėnaitė-Eberhardt (2002: 17–18) mówi o sześciu podkategoriach przyczyny: przyczyny rzeczywistej (kauzatywu), przyczyny hipotetycznej (warunku), przyczyny skierowanej ku przyszłości (celu); do relacji przyczyny nierzeczywistej (nuolaidos), motyvo (t. y. skatinančios priežasties), padarinio (pasekmės, rezultato). Priežasties semantiniams zalicza podkategorie przyczyny rzeczywistej, motywu i skutku oraz twierdzi, że przyczyna hipotetyczna odznacza się (sąlygos), kaip į ateitį nukreiptos priežasties (tikslo), nerealiosios priežasties (nuolaidos) santykiai yra savarankiški, swoistą semantyką i ma właściwy tylko jej wyraz gramatyczny. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) w języku | 4 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W celu realizacji założenia oparto się na materiale zebranym z Korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT), utworzonego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu sudaro rašytinės, dažnai redaguotos, skirtingų žanrų (publicistikos, grožinės, negrožinės ar Witolda Wielkiego, którego większą część stanowią teksty języka literatury administracyjnej. dalį. Straipsnyje remiamasi 1250 pavyzdžių, kur vartojamas labui. Tokie sakiniai, neskirstant pagal žanrus, eiliškumo tvarka atrinkti į DLKT išplėstinės paieškos laukelį įrašius žodį labui (naudojamas Przykłady języka mówionego stanowią w DLKT najmniejszą część (kryteria wyszukiwania się pokrywają). 1. CELOWNIK I JEGO SYNONIMY W GRAMATYCZNYCH OPISACH JĘZYKA LITEWSKIEGO Aby skonkretyzować funkcje celownika w zdaniu, przede wszystkim należy krótko wspomnieć, jak w gramatykach rozumiany jest celownik rzeczownika i jakie mogą być jego synonimy. 1.1. Adelė Laigonaitė, omawiając celownik rzeczownika w Gramatyce języka litewskiego (dalej – LKG) (LKG 1965: 193 i n.), twierdzi, że „celownik rządzony przez czasowniki oznacza osobę lub rzecz, której coś jest przeznaczone, w czyim interesie wykonywana jest czynność, której w taki czy inny sposób dotyczy omawiana czynność. Taki celownik rzeczownikowy można nazwać celownikiem obiektu. W zdaniu pełni on funkcję dopełnienia” (zob. zdanie 13). W tych przypadkach, gdy celownik rządzony przez czasowniki wskazuje, w jakim celu coś się robi lub coś się dzieje, pełni on funkcję okolicznika celu (zob. zdanie 14). 13) Fabrykanci, zmuszeni, podnieśli robotnikom wynagrodzenie. (cytowane z LKG 1965: 193) 14) Ten wujek pożyczył jej jeszcze na drogę i parę rubli pieniędzy. (cytowane z LKG 1965: 194) Elena Valiulytė, omawiając w gramatykach (LKG 1976: 29 i n.; DLKG 2006: 513 i n.; por. Šukys 1998: 147) związki czasownikowe z celownikiem, mówi, że celownik najczęściej oznacza relacje obiektowe (poświęca się dzieciom), rzadziej – celowe (przygotowuje się do siewu), ilościowe (zniknął na wieki) oraz czasowe (wyjedzie na zimę). Celownik dopełnienia z czasownikami przechodnimi „ma dwa wyraźniejsze znaczenia – adresata czynności i przeznaczenia czynności. Znaczenia te szczególnie wyraźnie różnią się wtedy, gdy oba celowniki występują obok siebie z tym samym czasownikiem, np. nupirko dukteriai (adresat) siūlų megztiniui (przeznaczenie). Adresata zazwyczaj oznacza celownik rzeczowników (lub zastępujących je zaimków) nazywających osoby (albo inne istoty żywe). <...> Znaczenie przeznaczenia ma zazwyczaj celownik rzeczowników nazywających przedmioty. Oznacza on, dla kogo przeznaczony jest przedmiot wyrażony innym od tego samego czasownika zależnym przypadkiem (biernikiem lub dopełniaczem)” (Valiulytė in: LKG 1976: 31t; zob. także DLKG 2006: 513t) (por. zdania 15–16). Celownik rzeczowników o znaczeniu abstrakcyjnym (często pochodzenia LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) czasownikowego) w zdaniach 17–18 wskazuje cel oznaczanej czasownikiem w języku | 5 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 czynności (Valiulytė in: LKG 1976: 34). Inaczej mówiąc, zdaniem E. Valiulytė celownik w zdaniach 15–16 jest dopełnieniem (adresata, przeznaczenia), natomiast w zdaniach 17–18 – okolicznikiem (celu). Albertas Ružė uważa za okolicznik celu celownik rzeczownika prakuras w zdaniu Beržo tošes pasidžiauk prakurui, podanym na przykład przez LKG (1976: 517) (por. zdanie 16). Podobnego zdania jest również Vitas Labutis, który używany w zdaniach 16–18 celownik rzeczownika rozumie jako okolicznik celu – dokładniej, celu przeznaczenia (przeznaczenia), którym „wskazujemy cel cechy 11 wyrażonej orzeczeniem, który często zarazem oznacza również rzecz wyrażoną podmiotem lub dopełnieniem 176). Jonas Balkevičius (1963: 226) również omawia celowniki omawianych zdań jako paskirtį“ (Labutis 1998: 302; panašiai Ružė in: LKG 1976: 517; Šukys 1998: 168t; dar žr. t. p.: 147, okolicznik celu, włączając je do szeroko rozumianego pojęcia okoliczników przyczyny. Jak mówi aplinkybių skyriuje. Tačiau jis (Balkevičius 1963: 219), skirtingai nei V. Labutis ar A. Ružė, tikslo Jonas Šukys (1998: 169), celownik okolicznikowy w zdaniu 16 „zarazem wskazuje również dopełnienie pośrednie”, natomiast w zdaniach 17–18, w których występuje „bardziej abstrakcyjny rzeczownik, 12 ma on zazwyczaj wyraźniejsze zabarwienie celu” (por. Ružė in: LKG 1976: 517; 13 por. tamże: 34, 87). 15) Ja mu górę sypałem, on mi dół kopał. (cytowane za Šukys, 1998: 148) 16) Sam zrobiłem okna do domu. (cytowane za LKG 1976: 32) 17) Czy tęcza zbiera dla ich piękna siedmiokwiatowe [kwiaty]? (cytowane za LKG 1976: 34) 18) Wykorzystanie swojej władzy w złym celu jest niegodne. (cytowane za LKG 1976: 34) Aldona Paulauskienė (1994: 120, zob. także tamże: 123, 173) stoi na stanowisku, że „we wszystkich tych [dopełnienia, okolicznika] przypadkach użycia celownik zachowuje ogólne (inwariantne) znaczenie 14 przeznaczenia i korzyści/braku korzyści” (zob. także Šukys 1998: 147). Okazuje się, że interpretacja celownika rzeczownika opiera się na rozróżnieniu między częściami zdania (funkcjami gramatycznymi): dopełnieniem (obiektem pośrednim) resp. okolicznikiem oraz konkretnym (żywym resp. nieżywym) resp. abstrakcyjnym przedmiotem. Dopełnienie stanowi celownik rzeczownika oznaczający konkretne żywe lub nieżywe przedmioty (Valiulytė); okolicznik – celownik rzeczownika oznaczający konkretne nieżywe lub abstrakcyjne przedmioty (Labutis, Balkevičius, Šukys). Opierając się na tak dokonanym rozróżnieniu 11 „Okolicznik celu to drugorzędna część zdania, wskazująca domniemaną, perspektywiczną przyczynę, ze względu na którą, do której dostosowując się, przejawia się cecha wyrażona orzeczeniem“ (Labutis 1998: 300). Por.: „Okolicznik celu oznacza cel i przeznaczenie czynności lub stanu, odpowiadając na pytania: po co, w jakim celu się idzie, jedzie, dąży albo komu, w jakim celu coś jest lub jest robione“ (Balkevičius 1963: 225). 12 „Zwykle taki obiekt wyrażany jest dość konkretnym rzeczownikiem“ (Šukys 1998: 168). 13 „Najwyraźniejsze znaczenie celu ma celownik rzeczowników odczasownikowych“, np. Do cementacji gazowej stosuje się różne piece (LKG 1976: 517). 14 „Celownik okolicznikowy zachowuje to samo podstawowe znaczenie przeznaczenia. <...> Okolicznik celu również łączy się ze znaczeniem przeznaczenia“ (Paulauskienė 2001: 173). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) w języku | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 celownikiem dopełnienia pośredniego i okolicznika należy powiedzieć, że celownik rzeczownika jest dopełnieniem pośrednim w konstrukcjach aukojasi vaikams, nupirko dukteriai siūlų, jam kalną pyliau i różni się od celownika występującego jako okolicznik w konstrukcjach aukojasi vaikų labui (por. gerovei), nupirko dukters labui siūlų, jo labui kalną pyliau. Również tutaj istotne są różnice semantyczne oznaczane za pomocą tej samej formy: w konstrukcjach aukojasi vaikams, nupirko dukteriai siūlų, jam kalną pyliau mamy do czynienia z beneficjentem, natomiast aukojasi vaikų labui, nupirko dukters labui siūlų, jo labui kalną pyliau – z celownikiem celu. Czy te ostatnie celowniki są różne? Różnie może być. Ale na przykład w zdaniu Bičiuliai, jo patirtis dar pasitarnaus mūsų labui (DLKT) labui jest raczej bliskie dopełnieniu dalszemu beneficjenta, oznaczanemu celownikiem (tzn. pasitarnaus mūsų labui ≈ mums; por. ?pasitarnaus mums mūsų labui; zob. też: Nupirko dukters labui siūlų megztiniui; Paskolijo dar jos labui kelionei ir pinigų) (zob. dalej). A zatem, aby wyjaśnić różnice w użyciu labui, należy poszukać jeszcze innych kryteriów. Axelis Holvoetas i Loreta Semėnienė (2004) przypisują przypadkom stopnie gramatyczności. Opierając się na wstępnie ustalonej przez Veslavę Čižik (2003) hierarchii przypadków: mianownik > biernik > celownik > dopełniacz (albo dopełniacz > celownik) > narzędnik, autorzy (Holvoet, Semėnienė 2004: 33) twierdzą, że „przypadki układają się na skali w zależności od tego, czy kodują centralne, czy peryferyjne funkcje zdania”; Znaczenia przypadków „są bardzo abstrakcyjne i trudne do sformułowania w przypadku przypadków znajdujących się wysoko w hierarchii przypadków, ale stają się tym bardziej konkretne, im niższa jest pozycja przypadku w hierarchii“. Hierarchia przypadków wyróżniana według względnego stopnia gramatyczności (bliskości wobec jądra zdania) lub semantyczności (peryferyjności) jest również związana z hierarchią funkcji gramatycznych wyróżnianą 15 na podstawie zależności syntaktycznej (rządzenie > modyfikator): podmiot > dopełnienie bliższe > dopełnienie dalsze > dalsze obiekty (ang. oblique) (krócej: podmiot > obiekty) > okoliczniki (szerzej Holvoet 2009a, 2009b). Jak pisze A. Holvoet (2009a: 18), „hierarchia fraz nominalnych, porządkująca dopełnienia czasownika w określonym malejącym porządku według stopnia ich peryferyjności, czyli oddalenia od predykacji głównej, pozwala wyobrazić sobie stopniowe przejście komplementów czasownika do kategorii modyfikatorów, przewidując zarazem przypadki pośrednie tego przejścia“. Zatem na podstawie hierarchizacji celownik jest bardziej semantycznym (mniej gramatycznym) przypadkiem, oznaczającym bardziej peryferyjne funkcje gramatyczne. Różnice hierarchiczne mogą również stanowić podstawę użycia formy labui: w zależności syntaktycznej oznacza ona obiekty > okoliczniki (poświęca się dla wspólnego dobra > posłuży naszemu dobru > pracuje dla dobra ludzi > dla piękna zbiera siedmiopłatkowe kwiaty). Jest to również związane z rzeczownikowym charakterem samego labui > 15 O syntaktycznych związkach – rządzeniu i modyfikacji, członie zależnym wzgl. modyfikatorze, wyrazie nadrzędnym wzgl. modifikuojamojo žodžio sampratą, kuria čia remiamasi, plačiau žr. Holvoet, Judžentis (2003: 11–35; 2005: 11–38). Ten pat plg. ir tradicinę sintaksinių ryšių tipų apžvalgą. Apie papildinių ir aplinkybių skyrimo kriterijus, kuriais straipsnyje naudojamasi, plačiau žr. Holvoet, Čižik-Prokaševa (2005: 66–70). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) języku | 7 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 polinksnikiem (przyczyni się do naszego dobra (por. do naszego dobrobytu) > dla dobra piękna (*dla dobrobytu piękna) zbiera siedmiorakie kwiaty). Pod względem funkcji semantycznych rzeczownikowe labui występujące jako dopełnienie dalsze koreluje z beneficjentem, natomiast konstrukcja z 16 przyimkiem postpozycyjnym labui występująca jako okolicznik – z finitywem, tj. z wyrażaniem celu. Jak było widać, oprócz takich rzeczownikowo lub przyimkowo postpozycyjnie używanych form labui występują przypadki, gdy labui jest (bardziej) rzeczownikowe, ale pod względem zależności składniowej nie jest określeniem predykatu (jo labui (por. jam, jo gerovei) kalną pyliau), i odwrotnie: labui jest raczej przyimkiem postpozycyjnym, ale jest określeniem predykatu (naudojo harmonijos, o ne chaoso labui). A. Holvoet i V. Čižik-Prokaševa (2005: 81–92) nazywają składniowy celownik, który nie zajmuje pozycji argumentu, tj. nie jest określeniem predykatu, wolnym, i wyróżniają jego cztery typy: dativus commodi (Jonas przyniósł Onie wina), dativus sympatheticus (Jonas uścisnął gospodarzowi rękę), dativus ethicus (On ci przyjedzie!), dativus iudicantis (Ten obraz jest dla mnie całkiem ładny). Autorzy interpretują dativus commodi jako okolicznik beneficjenta (por.: jam kalną pyliau), dativus sympatheticus – jako przypadek rozczłonkowania argumentu, dativus ethicus wiążą z dyskursem i uznają za okolicznik zdania, natomiast „dativus iudicantis jest wymagany semantycznie i rządzony składniowo” (Holvoet, Čižik-Prokaševa 2005: 83, 86, 88, 90). Ten ostatni wolny celownik wiąże się „nie z całym zdaniem (jako okolicznik zdania), lecz tylko z właściwościami składniowymi konkretnych słów” (tamże: 91). Agnieszka Rembiałkowska, omawiając wolne celowniki, proponuje, „aby przy ich klasyfikowaniu <...> oprzeć się na kryterium ich zakresu (ang. scope)”. Mówiąc konkretnie, „typy wolnych celowników wyróżnia się przede wszystkim na podstawie tego, z którym odcinkiem zdania pozostają one w relacji, tj. z którym poziomem predykacji tworzą ściślejszą jednostkę i z którym poziomem predykacji graniczy wpływ wyrażanej przez nie predykacji” (Rembiałkowska 2009: 149–150). Na jej podstawie „znaczenia posesywne kodowane przez dativus sympatheticus przejawiają się na poziomie predykacji jądrowej (por. zdanie 16), znaczenia beneficjentalne / maleficjentalne kodowane przez dativus commodi / incommodi” (tamże: 167–168) „powinny należeć do poziomu predykacji iudicantis reikšmės [koduojamos] propozicijos lygmeniu, dativus ethicus – šnekos akto (sakinio) rozszerzonej” (tamże: 162) (por. zdanie 15), „na poziomie dativus” (tamże: 168). A zatem A. su predikatu tiesiogiai nesusijusių laisvųjų naudininkų hierarchizuotus skirtumus. Kaip (ar) tokią Rembiałkowska (2009: 161–162, 168) na kryterium zakresu opiera hierarchię wolnych celowników incommodi > dativus iudicantis > dativus ethicus, atliepia aptariamas labui, bus kalbama toliau (žr. 2 występujących jako okoliczniki: dativus sympatheticus > dativus commodi / rozdziału). Z tego, co dotąd powiedziano, jasno wynika, że użycie labui może być ograniczone w porównaniu z dativus sympatheticus (por.: pasidariau namui langus, ?pasidariau namo labui langus, ale: pasidariau namų labui (t. y. namams kaip gyvenamai vietai) langus) (zob. dalej). 16 Finityvas „būdingas daiktams bei reiškiniams, kurių siekiama, kuriems skiriamas veiksmažodžio žymimas czynność, np.: drużyny rywalizują o pierwsze miejsce, rolnicy przygotowują się do siewu” (Sližienė 1994: 23). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) w języku | 8 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Jurgita Kerevičienė (2008: 117 i n.), stosując teoretyczne założenia i metody gramatyki kognitywnej, proponuje wyodrębniać funkcje celownika nie według kryteriów syntaktycznych (rządzony wzgl. nierządzony), lecz według kryteriów semantycznych. Lingwistka interpretuje celownik jako pewną sieć wzajemnie powiązanych różnych znaczeń (ang. network, set of meanings). W niniejszym artykule na celownik rzeczownika patrzy się jako na członka hierarchii przypisanych wymienionym autorom (Holvoet, Semėnienė, Čižik-Prokaševa, Rembiałkowska). Na ich podstawie mówi się, kiedy labui jest używane bardziej rzeczownikowo (ma znaczenie), a kiedy przyimkowo (jako desemantyzowane). Omówiono to z uwzględnieniem jego zależności składniowej: bierze się pod uwagę, czy jest rządzony przez czasownik, czy nie. Celownik rzeczownika labas występujący jako dopełnienie czasownika lub – polinksnio labui konstrukcija su kilmininku yra objektas (papildinys) (žr. 2, 11 sakinius), występujący jako modyfikator – okolicznik (zob. zdania 7, 12) (szerzej zob. rozdział 2). 1.2. Następnie, uwzględniając myśl Vytautasa Ambrazasa (2006: 307), że „przyimek dėl(ei) z dopełniaczem wkracza w zakres użycia celownika celu i przeznaczenia, zwłaszcza wtedy, gdy mowa o konkretnych rzeczach związanych z celem, np.: paliko bulves sėklai → dėl sėklos, pasidėjo pieną vaikams → dėl vaikų, <...> wypiera również celownik przeznaczenia wyrażany abstraktami czasownikowymi, np.”, Dėl valgymo užteks” (por. Balkevičius 1963: 226 oraz zdania 17–18), krótko należy wspomnieć, czym jeszcze, oprócz celownika, 17 oznacza się okolicznik celu i jak wiąże się on z typowym wyrażaniem przyczyny – konstrukcjami z przyimkiem dėl. Pavyzdžiui, A. Ružės nuomone, be jau minėto naudininko, tikslo aplinkybe eina przysłówek, dopełniacz rzeczownika, illativus, dopełniacz z przyimkiem dėl, biernik z 1976: 514 i n.; prielinksniais į, už, veiksmažodžio bendratis, siekinys, frazeologizmas ir žodžių junginys (LKG por. Balkevičius 1963: 221 i n.), natomiast okolicznikiem przyczyny – przysłówek, narzędnik 18 rzeczownika, dopełniacz z dėl, iš, nuo i dėka, biernik z przyimkami per, už, narzędnik z przyimkiem zrezygnowałem z najpiękniejszego uczucia – miłości z powodu przesądów (por. zdanie 3) (LKG prielinksniu su, frazeologizmas ir žodžių junginys, pvz.: Dėl tėvų įnorio, dėl tamsuolių fanatikų 1976: 516–517; zob. także LKG biernikowi z przyimkiem už lub celownikowi, por.: : Przecież, będąc 1965: 194). Kilmininkas su prielinksniu dėl dažnai būna sinonimiškas tikslo funkciją turinčiam jeszcze w szkole, już walczyłaś o litewskość (por. dėl lietuviškumo); Na polowanie wybiera się je 19 z powodu pieczeni (por. kepsniui) (Ružė in: LKG 1976: 518). 17 Por. Opinię Šukysa (1998: 169) w tej kwestii: „Zamiast celownika przeznaczenia [tj. celu] zwykle niezbyt pasuje konstrukcja z przyimkiem dėl, np.: dėl sėklos pasilikom; dėl duonos užsidirbsiu; pasiskolink dėl kelionės“ . 18 Opis relacji przyczynowych w najważniejszych pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego zob. Našlėnaitė-Eberhardt (2002: 8– 12). 19 Konstrukcje z przyimkiem už oznaczającym cel są używane „przy czasownikach, których czynność wyraża jakieś dążenie (kovoti, žūti, mirti, kelti itp.)” (Ružė in: LKG 1976: 518). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) języku | 9 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 E. Valiulytė, omawiając w DLKG (2006: 543) czasownikowe konstrukcje przyimków per, su z junginius, teigia, kad „priežastį žymi junginiai su prielinksniais iš, nuo, dėl, už, rečiau – su dėka, narzędnikiem bez przyimka o znaczeniu przyczyny, z przysłówkami” (zob. także Valiulytė 1998: nagrinėdama tikslo raišką, ji (DLKG 2006: 551) laikosi nuomonės, kad „veiksmo tikslą bei paskirtį 337–410). Nieco dalej znaczenie to wyrażają dopełniacz i celownik (samodzielnie lub z bezokolicznikiem), bezokolicznik, konstrukcje przyimkowe [dėl, prie, į z dopełniaczem]”, np.: kovoja 302). Prielinksnis dėl, vartojamas „reiškiant veiksmo tikslą, dažnai susipina su priežasties reikšmės dėl laisvės, paklausė smalsumo dėlei (por. także Labutis 1998: z odcieniem” (LKG 1971: 590; podobnie 20 Ružė in: LKG 1976: 518; zob. także Valiulytė 2001: 201, 222). 21 Išsamiai aprašiusi dabartinės lietuvių kalbos sintaksinius sinonimus, kalbininkė apibendrina: „głównymi środkami wyrażania relacji przyczynowych są konstrukcje išKilm, nuoKilm i dėlKilm” (Valiulytė 1998: 406), natomiast „centralne miejsce w systemie środków wyrażania znaczenia celu [dokładniej, dążenia] zajmuje bezokolicznik – samodzielnie i z dopełniaczem, a konstrukcje przyimkowe [į, prie, dėl] tworzą peryferię tego systemu” (Valiulytė 2001: 222; podobny pogląd zob. także Labutis 1998: 300). Zdaniem J. Šukysa (1998: 380; zob. także 1978: 31), „ogólne znaczenie przyimka dėl – przyczyna z odcieniem przeznaczenia – jest dość jasne także bez zdania”. „Gdy konstrukcja z przyimkiem dėl oznacza dość wyraźne przeznaczenie [tj. cel], jest jej bliski celownik przeznaczenia, jednak nie trzeba nim jej zastępować, jeśli chce się zachować odcień przyczyny. Mama dėl savo vaiko (por. savo vaikui) duoną paskutinę raiko. Jednak zamiast takiej konstrukcji z przyimkiem dėl, wyrażającej przeznaczenie, w której nie można dostrzec odcienia przyczyny, lepiej użyć zwykłego celownika przeznaczenia. Pirkom bulvių dėl sėklos“ (Šukys 1998: 380t). E. Valiulytė (1998: 376) twierdzi, że przyimkowe dėl – przyczynowe, celowe, przedmiotowe, ustępstwa – „znaczenia są bardzo bliskie: łączy je wspólna cecha semantyczna, którą umownie można nazwać „podstawą logiczną“. <...> Zdarzają się takie przypadki użycia, że trudno powiedzieć, do którego znaczenia przypisać omawianą konstrukcję“. 22 Z tego, co powiedziano, wynika, że mimo typowego dla konstrukcji z przyimkiem dėl znaczenia – przyczynowego – jest ona wieloznaczna: za jej pomocą wyraża się także inne – nieprzyczynowe (celowe, przedmiotowe lub tym podobne) 20 ,,Przyimki dėl, dėlei są używane do wyrażania przyczyny czynności (a także stanu, cechy czynnościowej)“ (Valiulytė in LKG 1971: 590), celu, ustępstwa, przedmiotu myśli lub mowy, a także do wzmacniania znaczenia innego wyrazu, np. Dėl gerumo jis geras (gerumo jis geras) (Valiulytė in DLKG 2006: 441). Zdaniem E. Valiulytė (1998: 381), w połączeniach z czasownikami oznaczającymi aktywne, celowe działania konstrukcja z przyimkiem dėl ma również znaczenie celu, np.: atjojo dėl mergelės (szerzej zob. LKG 1976: 87). Takie połączenia można przekształcić w zdania złożone okolicznikowe celu, por.: atjojo, kad pamatytų mergelę. 21 „Konstrukcja przyimkowa [dėl z dopełniaczem] w znaczeniu okolicznika celu jest w języku literackim niezbyt būdinga. Be to, kilmininko su prielinksniu dėl tikslo reikšmė ne visada aiškiai atribojama nuo priežasties reikšmės“, [typowa], np. Dėl drąsumo jis užsikišo už diržo savo tėvo ilgą Damasko durklą, paėmė lazdą ir išėjo; Dėl smagumo vieną gali pasikviesti, bet daugiau nieko (LKG 1976: 518). 22 Balkevičius (1963: 225; zob. także tamże: 226; podobny pogląd zob. Labutis 1998: 293, 300) mówi, że „okolicznik celu od okolicznika przyczyny sprawczej odróżnia inny związek przyczynowy i czasowy z orzeczeniem zdania: okolicznik przyczyny sprawczej w rzeczywistości realnej pojawia się wcześniej niż orzeczenie albo występuje jednocześnie z orzeczeniem, natomiast okolicznik celu jest jedynie możliwym lub oczekiwanym rezultatem czynności albo stanu oznaczanego przez orzeczenie”, albo, słowami Našlėnaitė-Eberhardt (2002: 17), mówiony cel to przyczyna ukierunkowana na przyszłość. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) w języku | 16 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i aktualizuje interpretację korzyści odnoszonej przez posesora – benefakcyjną. Taki rzeczownikowy labui jest bliski dativus commodi, zwłaszcza w przypadkach, gdy labui z dopełniaczem oddziela się od posesorium oznaczanego biernikiem i przenosi na początek zdania, jak w zdaniu 52 (por. Vaičiulytė-Semėnienė 2006: 171–172). Wśród dostępnych przykładów z DLKT nie ma zdań takich jak 50–52. Nie ma również zdań, w których labui jest użyte jako określenie maleficjenta (por. Rembiałkowska 2009: 154). W zdaniu 53 celownik maleficjenta (nieszczęścia) (mamai) zostaje w zdaniu 54 zastąpiony konstrukcją mamos labui, co implikowałoby jego interpretację jako dativus commodi: mamai dobrze / poszczęściło się, że tym razem ciasto się nie udało; ona właśnie tego chciała (por. : Mamos labui (por. naudai) pyragas nenusisekė). Ze względu na tę samą interpretację labui jako „korzyść, dobrobyt” nie pasuje ono do zdań z dativus iudicantis, którym oznacza się ocenę subiektywną (por. Rembiałkowska 2009: 156–157, 163; zob. zdanie 55). Inaczej mówiąc, dativus iudicantis wiąże się z funkcją perceptora (zob. Sližienė 1994: 20–21), a labui – z funkcją beneficjenta. Z drugiej strony w zdaniu 56, w którym „celownik wolny może być rozumiany zarówno jako dativus iudicantis, jak i jako dativus commodi” (Rembiałkowska 2009: 157), można by oczekiwać również konstrukcji labui z dopełniaczem, aktualizującej beneficjenta. 50) Umył nogi pasażerowi. (cytowane z DLKG 2004: 514) 51) Umył nogi dla dobra pasażera (por. na korzyść). 52) Dla dobra pasażera (por. na korzyść pasażera, pasażerowi) gospodarz umył nogi. 53) Tym razem ciasto nie udało się mamie. (cytowane z Rembiałkowska 2009: 154) 54) Tym razem ciasto nie udało się dla dobra mamy. 55) To tobie (por. ?dla twojego dobra) monitor jest jeszcze wyświetlaczem? (cytowane z Rembiałkowska 2009: 155) 56) Studia stały się dla mnie (por. dla mojego dobra) tym, czym wyrób dzbanka dla starożytnych Chin. (cytowane z: Rembiałkowska 2009: 156) Wreszcie o sposobie lub znaczeniu oznaczanym przez rzeczownikowe labui pozwala mówić kontekst zdania 57. 57) Decyzja zostaje podjęta zwykłą większością głosów po tym, jak po dwóch deputowanych wypowiedziało się „za” i „przeciw”. Możemy teraz rozstrzygnąć tę kwestię (JAK?) na waszą korzyść (por. na waszą korzyść; przychylnie dla was). DLKT LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) w języku | 17 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Z tego, co powiedziano o labui jako formie rzeczownikowej, wynika, że wraz ze swoim zależnym członem – (rzadko) uzgadnianym przymiotnikiem albo (zwykle) nieuzgadnianym dopełniaczem rzeczownika (zaimka) – jest używany jako określenie zależne predykatu lub modyfikator. Rzeczownikowe labui z uzgadnianym przydawką pełni w zdaniu funkcję dopełnienia albo okolicznika. Ze względu na abstrakcyjność swojego znaczenia leksykalnego występujący jako dopełnienie celownik labas odpowiada nietypowemu beneficjentowi (poświęca się dla wspólnego dobra) albo patiensowi (badania służą wspólnemu dobru). Celownik rzeczownika labas występujący jako okolicznik wraz z uzgadnianą przydawką oznacza wyłącznie cel (dla wspólnego dobra poruszyli się). Celownik celu jest bliski konstrukcji przyimkowej dėl (dla wspólnego dobra (dobrobytu) poruszyli się). Dopełnieniem rzeczownikowego labui jest zwykle dopełniacz rzeczownika oznaczającego istoty żywe (osoby) albo (rzadko) przedmioty abstrakcyjne (służyć dobru małżeństwa i rodziny). Uwzględniając jasność leksykalnego znaczenia samego rzeczownika labas i opierając się na jego nieuzgadnianym członie zależnym, można podsumować to następująco: występujący jako dopełnienie celownik rzeczownika labas aktualizuje beneficjenta (niezbędny dla dobra społeczeństwa) albo odpowiada patiensowi, kontentywowi (sprzeciwia się dobru osoby), finitywowi (wykorzystać dla dobra ludzi), natomiast występujący jako okolicznik zwykle odpowiada zaktualizowanemu beneficjentowi (stworzył nie dla siebie, lecz dla dobra narodów), a czasami wyraża sposób (rozwiązać na waszą korzyść). Rzeczownikowo używanemu labui właściwe są również znaczenia synkretyczne (beneficjenta i celu) (zapewnić dla dobra Lūšisa, robiłem to wszystko dla twojego dobra). W takich przypadkach, gdy konstrukcja okolicznikowa labui z dopełniaczem rzeczownika (zaimka) oznaczającym osobę jest rozumiana jako celowa, znaczenie samego labui staje się bledsze (por. wysyła mi dla mojego dobra) (zob. dalej). 2.2. Labui jako postpozycja W DLKT znajduje się także więcej przykładów, w których znaczenia rzeczownika labas są mniej wyraźne i staje się oczywiste, że labui z dopełniaczem jest używane (raczej) jako konstrukcja postpozycyjna. Jest to związane z abstrakcyjnością rekcji labui, wyrażanej dopełniaczem. Na przykład, na podstawie zdania 58, w którym celownik rzeczownika abstrakcyjnego (sveikatai) pełni funkcję obiektu beneficjenta, można przypuszczać, że beneficjent może być aktualizowany celownikiem abstrakcyjnego rzeczownika labas, podobnie jak w zdaniu Bloga nuotaika kenkia tavo labui (tau) ‘Zły nastrój szkodzi twojemu dobru (tobie)’. Jednak ze zdania 59 wynika, że użycie labui z dopełniaczem rzeczownika abstrakcyjnego staje się trudniejsze (?kenkia sveikatos labui ‘szkodzi zdrowiu’). Wydawałoby się, że abstrakcyjny rzeczownik pełniący funkcję obiektu osłabia rzeczownikowy charakter labui. Jednak występuje on w zdaniu 60, w którym pełni funkcję obiektu finitywu. W zdaniach 61–64 obiekt beneficjenta lub finitywu oznaczany jest przyimkiem labui w konstrukcji z dopełniaczem rzeczownika abstrakcyjnego, która jest synonimiczna z celownikiem rządzonym przez czasownik lub przymiotnik. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) w języku | 18 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 58) Bloga nuotaika, susierzinimas kenkia sveikatai. (cituojama iš Sližienė 1994: 343) 59) ?Bloga nuotaika, susierzinimas kenkia sveikatos labui (plg. ?sveikatos gerovei). 60) „Šiuo pakvituoju, kad maloningasis Utenos dvaro ponas Balcevičius lenkų revoliucijos labui (por. pol. rewolucijos gerovei; lenkų revoliucijai) poświęcił trzysta rubli. Jam 61) Chłop i atlygins Dievas ir laisvoji Žečpospolita. Pasirašė revoliucijos pasiuntinys Smilga“. DLKT rzemieślnik, dostarczając dóbr materialnych, duchowny – modlitwą i obrzędami religijnymi, a każda klasa, wykonując swoją pracę. Dla dobra wspólnego (por. bendram gėriui) konieczne jest, aby taki system miał część rządzącą, tak jak dusza rządzi ciałem lub wyższa natura rządzi niższą. DLKT 62) Pomnażające ofiary politycznej chciwości i przestępstw, wykorzystujące władzę nie dla dobra powszechnego (por. bendrajai gerovei), lecz dla dobra którejś partii albo samych przywódców. DLKT 63) Niezależnie od tego, czego niektórzy by chcieli, nie wolno zapominać, ponieważ my, ludzie, możemy właśnie to robić: milczeć, bać się, myśleć liczbami, poświęcać środki dla celów (por. celom, ze względu na cele), niechętnie plamić krwią własne ręce, ale jeśli robi to ktoś inny w naszym imieniu, odwracamy wzrok albo skandujemy okrzyki poparcia. DLKT 64) Drodzy, wasze kapłaństwo jest darem Boga, przeznaczonym dla uświęcenia własnego narodu (por. ?dla dobra / pożytku uświęcenia własnego narodu; dla uświęcenia własnego narodu). DLKT Abstrakcyjność rzeczownika występującego jako człon zależny od labui traci swoją moc rozróżniającą (rzeczownikową > przyimkową) w tych przypadkach, gdy labui z dopełniaczem występuje jako okolicznik celu lub może być tak interpretowane (por. zdania 47–49). W zdaniach 63–68 używany przyimek labui ma leksykalnie nieograniczone dopełnienie w dopełniaczu: jest ono wyrażone rzeczownikiem oznaczającym przedmioty konkretne ((nie)ożywione) i abstrakcyjne. Według V. Apresiana (1995: 18) takie konstrukcje przyimka labui z dopełniaczem o znaczeniu celu należy interpretować jako „żeby P zaistniało”. Cel jest wyrażony kondensacyjnie (por. Valiulytė 1998: 369): zgodnie z zasadą ekonomii wybiera się konstrukcję przyimka labui zamiast zdania podrzędnego (por.: (67) Ci wylali najmniej potu dla bezpłatnego telefonu komórkowego ≈ wylali najmniej potu po to, żeby otrzymać / kupić bezpłatny telefon komórkowy). Konstrukcje tego przyimka labui są synonimiczne wobec konstrukcji tikslo dėl z dopełniaczem. Oprócz takich wyraźnych przypadków istnieją również przypadki dwuznaczne: w zdaniu 71 użyte jako okolicznik labui może być interpretowane także jako rzeczownikowe, tj. aktualizujące beneficjenta LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) (róbmy nie dla siebie w języku | 19 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 [B], dla dobra ludzi ≈ ludzi), oraz jako bardziej przyimkowy, tj. oznaczający cel (zróbmy nie 65) ataskaitoms [Fin], o žmonių labui ≈ dėl žmonių) (dar žr. 46–47 sakinius). Bóg rywalizuje z ludźmi: Abraham złożył Bogu w ofierze śmiertelnego syna, lecz nie musiał on umrzeć; natomiast Bóg wydał na śmierć nieśmiertelnego Syna dla dobra ludzi (por. *ludziom; ?dla dobra ludzi; z powodu ludzi). Co na to powiemy? DLKT 66) Biada ci, biada, przecież mógł jeszcze pożyć dla dobra ludzi i miasta (?dla dobra ludzi i miasta on wyzdrowieje. DLKT gerovei; dėl žmonių ir miesto), bet gi va, nebūna taip, kaip tu nori. Bet galgi Dievas susimils ir 67) Nusiuntė „špargalką“. Tad tie, kurie sekė paskui ausinėmis apsirūpinusį akcijos dalyvį, wylał co najmniej potu dla dobra bezpłatnego telefonu komórkowego. Niszczyciele liczyli na zamęt. DLKT 68) Ludziom zagonionym do klatki pozostaje tylko taka potrzeba wyobrażenia sobie powagi własnego życia: chodzić do szkoły, kształcić się, mieć dzieci, pracować dla dobra klatki, w razie potrzeby mówić dwoma językami w sensie dosłownym i przenośnym. DLKT 69) Jie rządzą, mając na względzie to, co najlepsze dla państwa i wszystkich do niego należących, a gdy większość rządzi dla wspólnego dobra, [taki ustrój] nazywa się wspólną nazwą wszystkich ustrojów – politeją. DLKT 70) Dlaczego mnie zaprosiliście, Ofirze? Niezbyt mi się to podoba. – Ośmieliłem się pana zaprosić, ponieważ wciąż pracuję dla dobra naszej sprawy. Nie będzie pan rozczarowany. – Mam nadzieję. DLKT 71) Reformy przeprowadzajmy nie dla siebie [B], nie dla sprawozdań [Fin], lecz dla dobra ludzi Aplinkybinė polinksnio labui konstrukcija su konkrečių ir abstrakčių daiktavardžių [B/Fin]. W DLKT dopełniacz ma znaczenia synkretyczne również w zdaniach 72–75: w zdaniach 72–73 cel splata się z przyczyną, a w zdaniach 74–75 – z przyczyną i warunkiem. 72) Wyjaśnić, z czego jest zrobiony, ale koń w końcu sam zdecyduje, kiedy nadejdzie czas, żeby się napić. Bądźcie czujni i nie stosujcie przemocy. Dla dobra swojego dziecka (por. ze względu na swoje dziecko) nie przyspieszajcie biegu wydarzeń. Czas sam w sobie nie leczy emocjonalnych ran pozostawionych przez stratę, dlatego musimy pozwolić dzieciom indywidualnie porządkować swoje emocje. DLKT 73) Wszelkiego rodzaju wsparcie państwa dla wspólnot budowy domów młodzieżowych. Dla dobra narodu i kraju zapomnijmy o ambicjach, zapomnijmy o powiedzeniu „dwóch Litwinów – trzy partie”, przyłączmy się do koalicji. W języku DLKT | 20 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 74) Już straciwszy go, ponieważ sam z własnej woli go wypędził, nazwał się w myślach idiotą i zapragnął wymierzyć sobie policzek. Ale musztarda po obiedzie, niczego już nie zmienisz. W imię prawdy (por. Dążąc do prawdy; Jeśli chcemy prawdy) musimy powiedzieć, że chociaż obraz jis gana greitai kompensavo prarastį. DLKT utraconego pięknego ciała sprawiał Eduardowi ból, 75) Co więcej, po zakończeniu horroru przeżywa Todėl žmogaus sveikatos ir kišenės labui (plg. dėl žmogaus sveikatos ir kišenės; jei norime, prawdziwy horror, ujrzawszy pustą lodówkę! że...) warto byłoby pokazywać jak najwięcej filmów o powolnym mordowaniu, a nie bezładnej paplaniny! Nawiasem mówiąc, wielu twórców to zrozumiało i owocnie pracuje wyłącznie w tym kierunku. DLKT Cel wyrażony przyimkiem przyczynowym labui podaje się również w tych przypadkach, gdy jego składnikiem zależnym jest dopełniacz zaimka wskazującego tas, użytego kataforycznie. Zaimek o znaczeniu uogólnionego wskazania, jak wynika ze zdania 76 lub 77, zastępuje szerszy kontekst. Kontekst zdania 78 pozwala mówić o znaczeniu przyczyny oznaczanym przez konstrukcję z przyimkiem labui. 76) Decydujący wpływ na liturgię wywarł renesans, relatywizując świętość na rzecz tego, co piękne w oczach człowieka. Pycha człowieka go zwiodła: tak poważnie siebie ocenia, że zapomina, iż życie ma odcień zabawy. DLKT 77) Ascetyzm „na nowo się wartościuje” na rzecz tego, co uważa się za „najbardziej fundamentalne przesłanki życia”. DLKT 78) Dlatego oczywiste jest, że po przekroczeniu tego wieku o cztery lub pięć lat należy już zrezygnować z rodzenia dzieci i dalej żyć razem wyłącznie dla zdrowia (por. dėl sveikatos) lub z powodu jakiejś kitos panašios priežasties. DLKT Z tego, co powiedziano, wynika, że (bardziej) przyimkowo labui jest używane w przypadkach, gdy objektu ir jo kilmininko valdinys pasakomas abstrakčiu daiktavardžiu (būtina bendro gėrio labui). zachodzi typowe znaczenie konstrukcji z przyimkiem labui pełniącej funkcję Okolicznika – cel, su kitomis reikšmėmis. Polinksnio labui konstrukcija pasakoma ir priežastis. czasem splatający się także I wreszcie na podstawie zdań 79–80 można mówić również o labui, „vartojamas reikšti kalbančiojo gyvą emocinį santykį su aptariamais dalykais“ (Holvoet, Čižikbliskim dativus ethicus, o którym Prokaševa 2005: 87). Syntaktycznie takie związane z dyskursem labui z celownikiem zaimków 2. osoby jest okolicznikiem zdania, a nie predykatu (por. Holvoet, LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) Čižik-Prokaševa 2005: 88). Dera kalboje | 21 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pripažinti, kad šis tavo labui gali būti interpretuojamas ir kaip artimas dativus commodi (plg.: (79) nie zrobił dla twojego dobra ≈ tobie). 79) No, czegoż to Anupras jeszcze nie zrobił dla twojego dobra (por. czegoż to Anupras jeszcze nie zrobił dla ciebie), kolego? Głowa nie działała. Wyjął z kieszeni buteleczkę z żeń-szeniem, odkręcił zakrętkę i łyknął... Do dna. DLKT 80) Sejm zaraz rzuci się sobie do gardeł z powodu ustawy o rolnikach, rząd dla twojego dobra (por. tobie) podnosi cenę paliwa i zaraz to rekompensuje (piękny szwindel!) – bij brawo, człowieku, rządzącym i tym, którzy z gracją marszczą nosy. DLKT PODSUMOWANIE I WNIOSKI Z badania wynika, że we współczesnym języku litewskim (pisanym) forma labui jest używana zarówno jako rzeczownik, jak i jako postpozycja. W niektórych przypadkach znaczenie celownika rzeczownika labas jest jasne (tarnauti visuotiniam labui „służyć dobru powszechnemu”; kartu veikia bendram visų labui „działać razem dla wspólnego dobra wszystkich”), w innych zaś – bledsze (siunčia man mano labui „wysyła mi dla mojego dobra”). Podobnie jest z konstrukcjami z postpozycją labui: oprócz niewątpliwych przypadków (būtinas bendro gėrio labui „konieczny dla wspólnego dobra”) istnieją takie, w których labui można rozumieć zarówno jako formę rzeczownika abstrakcyjnego, jak i jako postpozycję (visa tai dariau tavo labui „wszystko to robiłem dla twojego dobra”). Opierając się na przypadkach jasnych i uznając przypadki mniej jasne (przejściowe), użycie rzeczownikowego i postpozycyjnego labui opiera się na hierarchiach, w których człon rozróżniany reprezentuje jasne (typowe) rzeczownikowe lub postpozycyjne labui. Dla wyjaśnienia użycia labui istotne jest kryterium żywotności, tj. osoba > przedmiot abstrakcyjny. Wiąże się to z (i) hierarchią żywotności Michaela Silversteina (1976) lub Roberta Dixona (1979: 85), w której wyróżniane cechy żywotności korelują z hierarchiami (ii) funkcji 27 semantycznych, (iii) gramatycznych oraz ich (iv) oznaczania morfosyntaktycznego 28 (Hentschel 1992; por. Givón 1984: 239tt; Dik 1989: 269–270; Holvoet 2009a, 2009b). (i) osoba > istota żywa (nieosoba) > konkretny przedmiot nieożywiony > przedmiot abstrakcyjny (ii) A > P > Rec 29 > Ben > I > L > T 27 Hierarchia żywotności w późniejszych pracach została podzielona na (i) hierarchie osoby (uczestników komunikacji), (ii) żywotności (w wąskim znaczeniu) oraz (iii) znajomości (por. Croft 1990: 111; 127; Comrie 1989: 128, 185). Alanas Timberlake’as (1986) na podstawie żywotności (w wąskim znaczeniu), określoności, liczby, konkretności i innych cech wyróżnia hierarchię indywidualizacji (ang. individuation). 28 Krytyczną opinię na temat kwestii wyróżniania hierarchii funkcji semantycznych zob. Croft (2012: 175tt) oraz omawianą tam literaturę. 29 ,,Morfosyntaktyczne oznaczenie roli semantycznej odbiorcy jest prototypowym Dativfunktion. <...> Ein typischer Rezipient ist eingebunden in eine Transferhandlung. Ein Objekt wechselt den LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) w języku | 22 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (iii) podmiot > obiekt > suplement (okolicznik). (iv) Nom > Acc > Dat > konstrukcje przyimkowe. Przypadki gramatyczne (lub strukturalne) – mianownika i biernika – wybierane są syntaktycznie i semantycznie dla najbardziej wyrazistych (ang. salient) członów zdania – podmiotu agensa i bezpośredniego obiektu patiens (Jonas [A] stawia dom [P]), pozostałe przypadki – dla mniej wyrazistych (gramatycznych i semantycznych) funkcji. Analizowany w niniejszym artykule celownik abstrakcyjnego rzeczownika labas koreluje z mniej wyrazistymi funkcjami jądra zdania lub wolnych członów zdania – suplementów (tj. okoliczników predykatu lub zdania). Na podstawie użycia analizowanego rzeczownikowego i postpozycyjnego labui hierarchię funkcji gramatycznych (iii) można uzupełnić hierarchią wolnych celowników (Rembiałkowska 2009) i mówić o tym, że użycie rzeczownikowego wzgl. postpozycyjnego labui koreluje z następującą hierarchią funkcji gramatycznych: obiekt > suplement (okolicznik): dativus sympatheticus > dativus commodi > pozostałe okoliczniki (cel, przyczyna) > dativus ethicus. Odpowiada to również hierarchicznym różnicom zależności syntaktycznej (rzędnik > modyfikator). Widoczna jest korelacja hierarchii osoba > przedmiot abstrakcyjny i rzeczownikowego labui > postpozycyjnego labui, gdy labui pełni funkcję obiektu: celownik rzeczownika labas typowo rządzi dopełniaczem rzeczownika oznaczającego osobę (lub zastępującego go zaimka) (būtinas visuomenės labui), postpozycja labui – dopełniaczem rzeczowników abstrakcyjnych (būtina bendro gėrio labui; galią naudoti bendros gerovės labui). Choć występuje więcej wahań między rzeczownikowym a przyimkowym labui, podobna korelacja istnieje także w przypadkach, gdy labui jest okolicznikiem: rzeczownikowego labui zwykle używa się z dopełniaczem rzeczownika (zaimka) oznaczającego osobę (życie poświęcić dla dobra rodziny; stworzył dla siebie i dla dobra narodu), przyimkowego labui dopełnienie dopełniaczowe często wyrażane jest rzeczownikiem abstrakcyjnym (lub zastępującym go zaimkiem) (są zapraszani dla dobra ich własnej jaśniejszej przyszłości; dla piękna zbiera siedmiodziałkowe [kwiaty]), lecz wskutek kondensacji składniowej dopełniacz może oznaczać także istoty żywe (oddał śmierci dla dobra ludzi). Celownik rzeczownika labas występujący jako obiekt odpowiada funkcji beneficjenta lub finitywu; istnieją przypadki, gdy koreluje on z pacjentem lub kontentywem. Celownik rzeczownika labas występujący jako okolicznik zwykle oznacza beneficjenta, czasami – sposób. Przyimek labui z Besitzer, vom Vor–Possessor zum Nach–Possessor. Odbiorca jest następczym–posiadaczem po pomyślnym akcie transferu. Czasowniki z pola „dawać / brać” stanowią tło dla tego prototypowego określenia odbiorcy: Klaus dał swojemu bratu książkę” (Bartels 2005: 105; por. Hentschel 2001: 181nn., mianownikiem. Jako recipient zwykle postrzegana jest osoba, np. : Dziecko [Rec] 196–197). Plg.: Valeckienė (1998: 36): ,,Recipientas [Rec] yra ko nors gavėjo, ėmėjo funkcija. Jis dažniausiai pasakomas otrzymało prezent [Con] (por. : Dziecku [B] dali konstrukcje dopełniacza pełniące funkcję dopełnienia oznaczają dovanų [Con]).“ LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 23 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 finitywność lub beneficjenta, pełniące funkcję okolicznika – tipiškai tikslą. Konstrukcje z postpozycją labui są synonimiczne wobec celownika i (lub) konstrukcji z przyimkiem dėl (konieczne dla dobra wspólnego (por. dla wspólnego dobra); poświęcić dla dobra celów (por. celom, dla celów); pracuje dla dobra sprawy (por. w sprawie)). Rzeczownikowe labui z dopełniaczem rzeczownika lub zaimka oznaczającego osobę różni się od celownika beneficjenta: labui podkreśla semantyczną cechę korzyści – czynienia dobra osobie – (konieczne dla dobra społeczeństwa (por. społeczeństwu); stworzył dla dobra innych narodów (por. innym narodom)). Konstrukcja z postpozycją labui i dopełniaczem, jako mająca mniej znaczeń, tzn. bardziej przejrzysta (ang. transparent), przenika (staje się bardziej przewidywalna (ang. predictable)) do wyrażania celownikowego dopełnienia (a więc do walencyjnej struktury predykatu – jądra zdania), wypiera celownik celu pełniący funkcję okolicznika z takich zdań: Niech zatem nieustannie przybywa „naród opowiadający się za życiem”, niech nowa kultura miłości i solidarności rozwija się dla prawdziwego dobra całego społeczeństwa ludzkiego (DLKT), i zastępuje konstrukcje z przyimkiem celu dėl ze względu na wielofunkcyjność tych ostatnich. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, sud. Kauno Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centras. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt. BŽe – rengiamas Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Redaktorių kolegija: Danutė Liutkevičienė (vyr. redaktorė), Gertrūda Naktinienė, Ritutė Petrokienė, Dovilė Svetikienė, Klementina Vosylytė, Jolanta Zabarskaitė. Programuotojas Vikis Satkevičius. D. 1: Įvadas, B, C, H, J, O. – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013. D. 3: Č, E, Ę, Ė, F, Z. – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. DŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyriausiasis redaktorius Stasys Keinys. – 7-as patais. ir papild. leid. – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012, XXVI, 969 p.; elektroninis variantas, 2015. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. I–XX, 1941–2002): elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). Prieiga internete: www.lkz.lt. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 24 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LITERATŪRA Ambrazas V. 2006: Lietuvių kalbos istorinė sintaksė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Apresian V. J. 1995: Апресян В. Ю. Для и ради: сходства и различия. – Вопросы языкознания 3, 17–27. Balkevičius J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Bartels H. 2005: Dativ oder Präposition: Zur Markierungsvariantion im Kontext adjektivischer Prädikate im Deutschen, Russischen und Polnischen. Oldenburg (Studia Slavica Oldenburgensia 12). Comrie B. 1989: Language Universals and Linguistic Typology. Syntax and Morphology, 2 edition. Oxford: Basil Blackwell Basil Blackwell. Croft W. 1990: Typology and Universals. Cambridge etc.: Cambridge University Press. Croft W. 2012: Verbs: Aspect and Causal Structure. Oxford: Oxford University Press. Čižik V. 2003: Linksnių atrakcija lyginamosiose konstrukcijose. – Acta Linguistica Lithuanica 48, 1–17. Dik S. C. 1989: The Theory of Functional Grammar 1. Berlin etc.: Mounton de Gruyter. Dixon R. M. W. 1979: Ergativity. – Language 55 (1), 59–138. DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Gaivenis K., Keinys St. 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Givón T. 1984: Syntax. A functional–typological introduction 1. Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins. Hentschel G. 1992: Konstanten der Kasusvariation. Zum Nominativ–Instrumental– und Akkusativ–Genitiv–Wechsel im Russischen. Habilitationsschrift. Göttingen (rankraštis). Hentschel G. 2001: Dative or prepositional marking of noun phrases in the context of Russian adjectival experencier predicates. – Variierende Markierungen von Nominalgruppen in Sprachen unterschiedlichen Typs, Hrsg. Winfried Boeder, Gerd Hentschel. Oldenburg (Studia Slavica Oldenburgensia 4), 171–200. Holvoet A., Čižik-Prokaševa V. 2005: Papildiniai ir aplinkybės. – Gramatinių funkcijų tyrimai (Lietuvių kalbos gramatikos darbai 3), red. Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 65–92. Holvoet A., Judžentis A. 2003: Sintaksinių ryšių tipai. – Sintaksinių ryšių tyrimai (Lietuvių kalbos gramatikos darbai 1), red. Axel Holvoet, Artūras Judžentis. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 11–35. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daiktavardiškasis ir polinksniškasis labui dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 25 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Holvoet A., Judžentis A. 2005: Sintaksinės priklausomybės tipai: papildymai ir patikslinimai. – Gramatinių funkcijų tyrimai (Lietuvių kalbos gramatikos darbai 3), red. Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 11–38. Holvoet A., Semėnienė L. 2004: Linksnio teorijos pagrindai. – Gramatinių kategorijų tyrimai (Lietuvių kalbos gramatikos darbai 2), red. Axel Holvoet, Loreta Semėnienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 11–31. Holvoet, A. 2009a: Argumentų hierarchijos ir gramatinės funkcijos. – Gramatinių funkcijų prigimtis ir raiška (Acta Salensia 3), red. Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas. Vilnius: Vilniaus universitetas, asociacija „Academia Salensis“, 1–36. Holvoet, A. 2009b: Difuziniai subjektai ir objektai. – Gramatinių funkcijų prigimtis ir raiška (Acta Salensia 3), red. Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas. Vilnius: Vilniaus universitetas, asociacija „Academia Salensis“, 37–67. Kazlauskienė A., Rimkutė E., Bielinskienė A. 2011: Bendroji ir specialybės kalbos kultūra, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete https://eltalpykla.vdu.lt/bitstream/handle/1/219/ISBN9789955126553.pdf?sequence=1 & isAllowed=y Kerevičienė J. 2008: The Lithuanian Dative and its English Counterparts (a Case Study in Cognitive Grammar). Doctoral dissertation, Kaunas. Labutis V. 1998: Lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LKG 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1. Fonetika ir morfologija. Red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. LKG 1971: Lietuvių kalbos gramatika 2. Morfologija. Red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. LKG 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3. Sintaksė. Red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. Našlėnaitė-Eberhardt V. 2002: Priežasties santykiai įvairiose lietuvių kalbos sintaksės pakopose. Daktaro disertacija, Vilnius. Paulauskienė A. 1994: Lietuvių kalbos morfologija. Paskaitos lituanistams, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Paulauskienė A. 2001: Lietuvių kalbos kultūra, Kaunas: Kauno technologijos universitetas. Rembiałkowska A. 2009: Lietuvių kalbos laisvieji naudininkai ir predikacijos lygmenys. – Gramatinių funkcijų prigimtis ir raiška (Acta Salensia 3), red. Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas. Vilnius: Vilniaus universitetas, asociacija „Academia Salensis“, Asociacija „Academia Salensis“, 147–168. Silverstein M. 1976: Hierarchie of features and ergativity. – Grammatical categories in Australian languages, ed. Robert M. W Dixon. Canberra, 112–171. Sližienė N. 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 1, Vilnius: Mokslo ir