Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai

JOLANTA VASKELIENĖ Universidade de Šiauliai CARACTERÍSTICAS DA FORMAÇÃO E DA SEMÂNTICA DOS NEOLOGISMOS DE ESCRITORES LITUANOS PALAVRAS-CHAVE: neologismo, palavra derivada, derivado, palavra composta, formação potencial, formação ocasional, significado derivacional, significado lexical. INTRODUÇÃO Como sistema, a língua é estável, mas também está em constante mudança. O vocabulário muda continuamente em duas direções: palavras obsoletas e desnecessárias (ou seus significados) desaparecem, enquanto, ao mesmo tempo, surgem palavras novas (ou novos significados) (Jakaitienė 2010: 171, 203). Esse último processo é determinado, antes de tudo, pela necessidade dos usuários da língua falada e escrita de nomear novas realidades ou pelo desejo de designar de outra maneira, de forma própria, algo que já tem um nome. Assim, na língua lituana (como em qualquer outra), surgem continuamente palavras novas1, muitas das quais são neologismos2. As palavras novas da língua lituana falada e escrita (incluindo os neologismos) são estudadas sob diversos aspectos (origem, formação, semântica, disseminação etc.) (Girčienė 2013, 2015; Inčiūraitė-Noreikienė 2015; Mikelionienė 2002; Miliūnaitė 2012, 2014; Murmulaitytė 2014, 2016b; Vaskelienė 2007, 2010, 2011, 2012 e outros). O objetivo do artigo3 é discutir as características da formação e da semântica dos neologismos4 encontrados nas obras de escritores lituanos. O objeto da pesquisa são vinte livros de treze escritores lituanos (ver a lista de fontes)5. No trabalho, foram empregados métodos de análise, interpretação e contagem. 1 Um número considerável de palavras novas está registrado no Repositório de palavras novas da língua lituana (ND) (ver Miliūnaitė 2015; sobre o repositório, as perspectivas de pesquisa dos neologismos e a possibilidade de incluir palavras novas no Dicionário da língua lituana padrão (BŽ), ver Murmulaitytė 2016; 2016a). 2 “O termo neologismo é apropriado apenas para uma palavra nova que tenha surgido como resultado da formação de palavras nessa língua” (Urbutis 2009: 37; sobre palavras novas e neologismos, ver também Jakaitienė 2010: 205–215). Neste artigo, consideram-se neologismos as formações não registradas no Dicionário da língua lituana (LKŽe), no Dicionário da língua lituana contemporânea (DLKŽ), no Repertório do Dicionário da língua lituana padrão (BŽa), no Fichário digital de suplementos ao Dicionário da língua lituana (LKŽPK) e no Repositório de palavras novas da língua lituana. Embora essa categoria de neologismos inclua tanto formações regulares quanto formações não inteiramente típicas/ocasionais, considera-se que o critério de seleção escolhido é possível e objetivo. 3 A autora agradece aos revisores anônimos do artigo pelas valiosas observações e sugestões. 4 Alguns derivados encontrados nas obras de escritores lituanos (por exemplo: čiurlioniškas, -a; donelaitiškas, -a; dostojevskiškas, -a; viršmentalinis, -a e outros) podem ser considerados neologismos apenas em sentido relativo, pois, como mostram os dados do Corpus de textos da língua lituana contemporânea (DLKT) e do mecanismo de busca na internet Google (G), também são usados em outros textos. É difícil dizer quem é o autor de uma formação desse tipo; o artigo tampouco se propõe a responder a essa questão. 5 Os autores (e os livros) foram escolhidos aleatoriamente: durante a leitura de obras de prosa de autores lituanos de diferentes gerações, foram selecionadas formações menos frequentes (que chamaram a atenção); em seguida, verificou-se se estavam registradas em dicionários, bancos de dados etc. (depois de verificar BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 2 Nos livros de escritores lituanos analisados, foram encontrados 397 derivados não registrados no LKŽe, DLKŽ, BŽa, LKŽPK e ND: 202 substantivos, 123 adjetivos, 36 verbos e 36 advérbios (ver fig. 1). A seguir, no artigo, eles são examinados agrupados por classes gramaticais. FIG. 1. Classes gramaticais dos neologismos 1. CARACTERÍSTICAS MORFOLÓGICAS E SEMÂNTICAS DOS NEOLOGISMOS SUBSTANTIVAIS Os neologismos substantivais são formados por quatro processos principais de formação de palavras: sobretudo derivados sufixais (114) e compostos (72), e, em número bem menor, derivados prefixais (8) e sufixais com desinência (5); três neologismos devem ser considerados formações cuja sequência de etapas de formação não está estabilizada (ver fig. 2). FIG. 2. Neologismos substantivais restou uma proporção relativamente pequena das formações selecionadas para análise). Cabe observar que a linguagem de obras de alguns autores já foi estudada sob diversos aspectos (ver Akelaitienė, Žiliūtė-Batavičienė 2011; Barauskaitė 2001, 2001a; Bražėnas 2007; Gustaitienė 2013; Libonaitė 2005; Poškūvienė 2013), mas não foram encontrados estudos sobre os neologismos das obras selecionadas. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 3 A maioria dos neologismos substantivais (94%) baseia-se em palavras incluídas nos dicionários. Um ou outro substantivo deriva de uma palavra-base potencial — isto é, um neologismo — que não se realizou na norma, mas é facilmente imaginável (sobre palavras-base potenciais, ver Urbutis 2009: 150, 241, 341)6. 1.1. Convém examinar em conjunto os derivados sufixais e os derivados com desinência, classificados em categorias de formação segundo seu significado operacional7. Cabe observar que as obras de todos os autores contêm abundantes unidades de léxico abstrato8 — formações regulares, consideradas potenciais (sobre a regularidade e as formações potenciais, ver Urbutis 2009: 315–322) —, neologismos considerados substantivos abstratos de verbos (1) e de nomes (2). A maior parte pertence a tipos produtivos; por exemplo, os substantivos abstratos de verbos geralmente apresentam os sufixos -imas (-ymas), -tis, -esys (apsimokslinimas, duonėjimas, išbūtinimas, papaišymas, pasilabanaktinimas, stribukavimas, triušėjimas, žvangenimas; apmirtis, atitvertis, atpirtis, įgaubtis, išgaubtis, sukauptis, sutelktis; plastesys, sklidesys, švogždesys, tylesys, trioškesys); os substantivos abstratos de nomes — os sufixos -umas, -ystė, -ybė (akinamumas, išblokštumas, karviškumas, minkštakūniškumas, našlaitiškumas, sakrališkumas, stinglumas, vienetinumas, visavertiškumas; citatmeldystė, luošystė, vienmylystė; negendamybė, nuspejamybė, nuosaikybė). Há também neologismos de outros tipos de formação: os sufixos -smas (gelsmas), -snis (kūksnis), -astis (mūsastis, žeismastis), -ava (angeliava), o tipo não produtivo -la (ver LKG 1965: 301) (stingla, spengla), e o sufixo de origem não lituana -izmas (hamletizmas, šopoholizmas). O significado lexical dos substantivos abstratos de verbos e de nomes que melhor preservam o significado derivacional categorial é claro mesmo sem um contexto mais amplo, por exemplo: apmirtis «definhamento» (Quando isso acontece, você passa por todas as etapas inevitáveis: choque, negação, raiva, busca pelos culpados, abatimento, apatia. Apmirti DK145); sukauptis «concentração» (Não é dispersão, mas sukauptis em relação a tudo, como em relação a um só K166–167); sklidesys «(dis)persão» (A poesia morre no exato instante em que aquele sklidesys se desgasta, se exaure K47); akinamumas «qualidade do que deslumbra; capacidade de deslumbrar» (Esta manhã de verão — <...> até akinamumo descolorida VP80); minkštakūniškumas «condescendência»9 (Birontas, odiando a si mesmo por tamanha minkštakūniškumą, acenou SR115); vienmylystė «amor por uma única pessoa, amar apenas uma coisa» (O amor de Em é exclusivo, é uma forma especial de vienmylystės atmaina KE121). Às vezes, os neologismos (por exemplo, 6 No artigo, as palavras-base potenciais são assinaladas com asterisco*, os neologismos na frase (ou em um fragmento de frase) são destacados, os significados dos neologismos são apresentados tal como compreendidos pela autora do artigo; a palavra ou expressão para a qual se chama a atenção é sublinhada. 7 Neste trabalho, com base no uso e nas observações de Pranas Kniūkšta (1976; 1998), emprega-se o termo significado operacional, em vez do termo significado derivacional apresentado no Dicionário de termos linguísticos (KTŽ 1990: 43). Cabe observar que ambos os termos são usados no DLKG (ver 2005: 229–231 e outras páginas). 8 Eles são particularmente numerosos na prosa de Donaldas Kajokas; essa tendência também é evidente ao examinar textos de outros autores lituanos (ver as publicações de J. Vaskelienė mencionadas acima). 9 Provavelmente, toma-se como base o significado do adjetivo minkštas «sensível, compassivo; condescendente», conforme o DLKŽ. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 4 atpirtis “redenção”, apsimokslinimas “aquisição de alguns conhecimentos”) ou frases associadas por contato por meio de palavras da mesma raiz, por exemplo: Pois a dor já seria o começo da redenção. Mas aqui não há redenção K155; Conhecimento superficial de ignorante. Adquirir conhecimentos superficialmente — isto é, ser incapaz de alcançar tanto o verdadeiro conhecimento quanto os limites do <...> desconhecimento K78. Os neologismos potenciais negendamybė10 “durabilidade, aquilo que não se deteriora” e nuspėjamybė “previsão, afirmação correta sem saber com certeza” são usados ao lado de formações de dicionário de formação análoga, nemarybė e nuobodybė, por exemplo: é preciso que este corpo se revista de negendamybė, que este corpo mortal se revista de nemarybė SR171; há tal nuobodybė, tal nuspėjamybė DK28–29. O derivado com a terminação -is anapusis parece ter sido usado no sentido de “além, não esta realidade”, por exemplo: As pessoas comuns os chamam de anapusiais, os narradores de dausomis, os filósofos de esfera transcendente K317. Embora alguns abstratos se baseiem em palavras-base potenciais (presumidas), os estágios de formação são claros, por exemplo: pasilabanaktinimas: *pasilabanaktinti: *labanaktintis: labanakt, išbūtinimas: *išbūtinti: *būtinti: būtis (cf. įbūtinimas indicado no LKŽPK), bekiaušiškumas: *bekiaušiškas: *bekiaušis: kiaušis, bereikšmiškumas: *bereikšmiškas: bereikšmis, bemintiškumas: *bemintiškas: bemintis, paradoksiškumas: *paradoksiškas: paradoksas, priešybiškumas: *priešybiškas: priešybė, vieninteliškumas: *vieninteliškas: vienintelis, žeismastis: *žeismas: žeisti etc. O significado desses neologismos (pasilabanaktinimas “dizer boa-noite”, bekiaušiškumas “moleza, ausência de opinião firme”, bereikšmiškumas “ausência de significado” etc.) também é claro pelo contexto, por exemplo: Para aquele ritual noturno, os dois inventaram até uma palavra secreta — pasilabanaktinimas11 KE200; Sua alergia à harmonia do submisso, cujas manifestações <...> Você chama, com desprezo, de bekiaušiškumas K337; Oposições que não se deve contrapor, <...> exaltar uma e depreciar a outra (por exemplo, meditações sobre o pensamento e a ausência de pensamento, a abstração e a imagem) K231; a genial poesia da Terra, que é a única a transmitir isso <...> por meios poéticos sutis: entonação, pausa, fonética, estrutura rítmica, significado da palavra, jogo, alusão, metáfora, ausência de significado K178; segredo <...> e paradoxalidade K299; não se deve negar categoricamente a sua [da mente] oposição entre contrários K300; Amamos a singularidade dela [da meditação] K133; Ao lado jaz uma folha de papel com uma palavra. Um título. “Žeismastis”. Talvez seja bom DD100. A repetição do neologismo išbūtinimas associa frases adjacentes, por exemplo: Neste caso, o desprendimento significaria uma espécie de išbūtinimas. Išbūtinimas não no sentido negativo, mas no sentido de que, algum dia, o espírito humano terá de domesticar também o Não-Ser, o seu mistério K228. As formações correntes velniava e savastis ajudam a compreender melhor os significados dos neologismos de formação análoga usados ao lado, angeliava e mūsastis, por exemplo: Velniava, sejam essas sementes de girassol verdadeiras ou imaginárias, existentes 10 Deve ser considerado um sinônimo de trabalho da formação negendamumas registrada no LKŽPK. 11 Percebe-se a novidade da palavra — diz-se que o neologismo foi inventado deliberadamente. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 5 na fronteira de uma consciência alucinante12?! <...> Velniaua, angeliau!.. KE141; sem identidade própriaidentidade própria não há literatura alguma identidade nossa, tampouco existimos nós mesmos BLB35 (a atenção do destinatário é chamada por meio da repetição de palavras cognatas identidade nossa e nosso). No contexto mais amplo (histórico do pós-guerra), compreende-se o significado do neologismo baseado numa palavra-base potencial stribukavimas (: *stribukuoti: *stribukas: stribas), por exemplo: lá, além do meu stribukavimas fez-me inventar Č112. Como se afirma em LKG (1965: 314–315), com o sufixo -izmas formam-se nomes de correntes, sistemas e regimes filosóficos, religiosos, artísticos, científicos e políticos. O neologismo hamletizmas, «ideologia de Hamlet», formado com esse sufixo, baseia-se num nome próprio (uma certa hamletizmassubstituto K94), enquanto o abstrato šopoholizmas, «dependência de compras; condição de ser šopoholiku», deriva do barbarismo šopoholikas13 (que o ataque de šopoholizmo termine não com uma ressaca terrível EK132). Asmenys įvardijami veikėjų ir veiksmažodinės ypatybės turėtojų kategorijai skirtinais priesagų -ėlis, -ė; -ukas, -ė; -tojas, -a; -ėjas, -a vediniais atsibeldėlis, -ė; įmitėlis, -ė; išsprūdėlis, -ė; išprotėjėlis, -ė; nuprotėjėlis, -ė; pabėgiukas, -ė; paklydžiukas, -ė; silpukas, -ė; smalsautojas, -a; nuskausmintojas, -a; aprengėjas, -a, nedarių priesagų -onis, -ė ir -aila vediniais melžionis, -ė ir pašaipaila, šiai kategorijai skirtini galūnių -(i)us ir -a vediniai dvokius, baksnius, prisegą14, partraidą, vulgar ybe besiremiantis darinys nuopisa. Daugumas šių vedinių (net ir be platesnio konteksto) turi aiškią leksinę reikšmę, iš esmės sutampančią su darybine, pvz.: atsibeldėlis, -ė „kas iš kur nors atsibeldęs, atėjęs gyventi“ (nesvarbu, ar jis būtų vietinis, ar, pasak jos, atsibeldėlis VP39); nuprotėjėlis, -ė „kas nuprotėjęs, nelabai protingas žmogus“ (pasinaudoti šio nuprotėjėlio atvirumu KE20); smalsautojas, -a „kas (pernelyg) smalsauja, yra smalsus“ (net pačiame nuošaliausiame vasaros parko kampelyje esama <...> įkyruolių ir smalsautojų arba patentuotų plepių EK110); nuskausmintojas, -a „kas sumažina skausmą“ (žmogiškųjų sielų žinovas ir jų nuskausmintojas SR269). Suvokti kai kurių naujadarų reikšmę, pvz., aprengėjas „kas ką nors aprengia“, paklydžiukas „kas paklydo, yra paklydęs“, pabėgiukas „kas pabėgo, pabėgelis“, lengviau ir dėl greta pavartotų įprastų darinių kirpėjas, pamestinukas, pvz.: visiems talkino kirpėjai ir apren gėjai SRII64; Tapome pamestinukais, pabėgiukais, paklydžiukais K237. Kai kurių okazinių laikytinų (tik tame tekste pavartotų ir tam tekstui tinkamų) naujadarų reikšmei suprasti reikia platesnės leksinės aplinkos, pavyzdžiui, kad naujadaras melžionis remiasi veiksmažodžiu melžti, paaiškėja iš konteksto: milžinai melžė pritvinkusius debesis, iš to debesų pieno pagamino gėrimą, pavadintą čvik u, ir Nuo to laiko tuos čvikio mėgėjus ima vadinti 12 A respeito dele, ver 3.2. 13 Jo variantas šopaholikas yra įtrauktas į ND (apie jį dar žr. Murmulaitytė 2016b: 13); kaip rodo Google duomenys, vartojami abu žodžio variantai. 14 Este substantivo também pode ser uma variante do empréstimo indicado no LKŽe, priesaga “marido ou esposa, cônjuge”. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 6 melžionimis KR16. Além disso, pelo contexto fica claro que o substantivo prisega é usado com o significado lexical de «esposa», por exemplo: Aquela minha prisega, como por acaso, tinha ido arranjar-se na casa da vizinha Č141. Vardažodinės ypatybės turėtojų pavadinimais laikytini naujadarai sudaryti su savos ir svetimos kilmės priesagomis –ininkas, -ė; -uolis, -ė; -ulis, -ė; -iena; -ukas, -ė; -nykas, -ė; -orius, -ė; -ra; -uva; -istas, -ė ir -ikas, -ė: birontininkas, -ė (: Birontas); daugelininkas, -ė (: Daugėla); bohemininkas, -ė; furtininkas, -ė (: furta „varteliai“); kraujomaišininkas, -ė; džiazuolis, -ė; glotnuolis, -ė; laisvuolis, -ė; tuštulis, -ė; debesiena; virvelinukas, -ė; mašininorius15; šūdelnykas; šūdra (: šūdas)16; kaimuva; slalomistas, -ė; panceristas, -ė (: Panceris – veikėjas); ironikas, -ė. Kai kurių vedinių leksinė reikšmė, iš esmės nesiskirianti nuo darybinės, suprantama ir be platesnio konteksto, pvz.: bohemininkas, -ė „bohemos žmogus“ (Ir jau kaip bohemininkai sėdim 26-ame viešbučio „Latvija“ aukšte KN202); džiazuolis, -ė „džiazo mėgėjas“ (Tikras džiazuolis turėtų jaustis keistai KN11517); glotnuolis, -ė „kas mielas, malonus, švelnus“18 (tarsi iš tokios glotnuolės būtų tikėjusis kažko daugiau SR161); laisvuolis, -ė „laisvas žmogus“ (Žmogus, matyt, buvo arba visai kurčias, arba laisvuoliu apsimetus kiaulė GD368); kraujomaišininkas, -ė „kas užsiima kraujomaiša“ (tarp kurių buvo vagys, žudikai, <...> kraujomaišininkai ir dukrų prievartautojai SRII180); panceristas, -ė „Pancerio šalinininkas“ (Panceristai matavosi gyvulėlių kostiumus UR84). Juozo Apučio kūrinyje pavartotas ne žodynų fiksuotas darinys slalomininkas („slalomo sportininkas“ DLKŽ), o jo darybinis sinonimas slalomistas, pvz.: pūkštelėjęs į vandenį, vilkas sukdavosi apie jį, skęstantį, ratais, išlėkdavo lyg koks slalomistas iš sukimosi orbitos, bet greitai grįždavo A22–23. Kontekstas leidžia suprasti, kad terminio darybos tipo (žr. LKG 1965: 362) vedinys kaimuva vartojamas „kaimui būdingo dalyko, kaimo realijos“ reikšme, pvz.: Kas tu šiandien, „Onute“, pramogų pasaulyje? Kaimuva DK118–119. Kitų šios darybos kategorijos naujadarų vartosenos pavyzdžiai: ir daugelininkams, ir birontininkams, kurie <...> šaudėsi tarpusavyje mirtinais žvilgsniais SR201; atsidarė furtos langelis ir pro jo groteles suspindo įtarios furtininkės akys SR242; Senamiesčio dangaus bliūde tirštėja debesienos EK129; kur jau čia, tuštuliuk, pro visa tai ką nors įžvelgsi K296; Visi namiškiai šmėsteldavo akyse, išskyrus putliakrūtę virvelinukę KE249; suvapėjo toksai traktoristas ne traktoristas, bet vis tiek kažkoks mašininorius, nes buvo apsivilkęs kombinezoną A225; Na palauk, šūdelnyke! KE240; pasijutumei esąs žudikas, amžinai kaltas savigrauža, laisvai mąstyti ir jausti nesugebąs šūdra K276–277; netrukus pastebėsi, kad su ironikais tau ne visada pakeliui K59. 15 Sinónimo do derivado normativo mašinistas, -ė. 16 O substantivo šūdra poderia também ser uma variante do termo internacional šudra («na Índia antiga, uma das quatro castas mais importantes, a mais baixa na hierarquia <...>», TŽŽ 723) ou resultar da contaminação das duas palavras (šūdas e šudra). 17 No mesmo texto, o nome coletivo džiazuomenė, não incluído nos dicionários, já consta do ND. 18 O substantivo baseia-se no significado do adjetivo glotnus, -i, «agradável, meigo», por exemplo: Glotnus pessoa DLKŽ. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 7 Asmenų pagal kilmę darybos kategorijai skirtini gana aiškias leksines reikšmes turintys darių priesagų -ietis, -ė; -iškis, -ė vediniai hamburgietis, -ė (: Hamburgas) „Hamburgo gyventojas“; parlaukietis, -ė (: Parlaukis) „Parlaukio gyventojas“; užžiūrietis, -ė (: užžiūris) „užžiūrio gyventojas“; donbasiškis, -ė (: Donbasas) „Donbaso gyventojas“; šaukliškis, -ė (: Šaukliai) „Šauklių gyventojas“; pvz.: kartais jaučiau, kaip hamburgiečių bruožai tarsi srūva į mane KN164; Talkininkai, kaimynai, svečiai parlaukiečiai ar iš kokio ten Kauno Č32; Lig(i) šiol kaip absurdo anekdotą prisimenu vienos doros užžiūrietės žodžius K131; pasakė labai patenkintas donbasiškis ir išdidžiai patempė kaklą A276; Jis čia tik vienas toks, šaukliškis TG22. Šios darybos kategorijos vediniu laikytinas ir priesagos -oidas vedinys kaunoidas (: Kaunas) „Kauno gyventojas“. Platesniame kontekste jaučiamas menkinamas vertinimas, veikiausiai todėl ir pasirinkta netipiška asmenų pagal kilmę pavadinimų priesaga -oidas, kuri afiksų sąrašuose paprastai nepateikiama (žr. LKG, DLKG, Pakerys 1994), bet, esant darybos opozicijai, skirtina (plg. diftongoidas Kazlauskaitė 2000: 52): Tikras kaunoidas. Tokia rasė K325. Su dariomis vietų pavadinimų darybos kategorijos priesagomis –ynas, –ynė, –uma ir –idė sudaryti naujadarai tarydynas, stribokynas, vėmalynė, judruma, drakonidė. Kai kurių vedinių reikšmė aiški, pvz., judruma „judri vieta“ (Pačioj judrumoj, prisiglaudus rūmų sienos <...> sėdėjo sena moteris DK9); kitiems suprasti reikia konteksto: tarydynas (: Tarydas – kūrinio veikėjas) „vieta, kur gyvena Tarydai“ (nutempė į troškintais kopūstais nešantį tarydyno liūną SR47); stribokynas (: *stribokas: stribas) „stribokų / stribų buveinė“ (Ten buvo pats stribokynas ir saugumas BLB97). Perkeltinės reikšmės turi baisios vietos reikšmę pavartotas naujadaras drakonidė ir vėmalynė, kuria vadinamas žodžių srautas, pvz.: plūstamės prišnėrkštoje rembrantiškų19 atspalvių drakonidėje K317–318; Visus tenkina pusiau įvaldytas verlibras ir vos ne beprasmiškų atsitiktinių žodžių vėmalynė TG158. É bastante claro o significado do derivado com o sufixo designação coletiva –ija esinija (: esinys), «conjunto de essências», por exemplo: Coincidiste contigo, com eles, com toda a esinija K160. Já para compreender o significado do neologismo angelija (: angelas), «anjos, conjunto de anjos», é preciso contexto — fala-se do céu —, por exemplo: Diga o que disser, o céu e os seus espíritos têm senso de humor, e a sua angelija também tem! K434. Neologismos isolados devem ser classificados em várias outras categorias de formação: os derivados dos sufixos –alas e –(i)onė podem ser considerados nomes de resultado de ação džeržgalas, kraigalionė; como nome de instrumento, o derivado do sufixo –iklis skaliklis (: skalauti); como designações segundo a distinção de género, agronomienė, pastalininkaitė (: pastalininkas, žr. LKŽPK); como diminutivos, draugaitė (Éramos assim inseparáveis amiguinhas GD19) e kelnačkės (quando caiu, calcinhas escorregaram-lhe até aos calcanhares Č174); o sufixo -ka, desaconselhado na língua-padrão, ocorre no estrangeirismo šnapsorius, de que deriva 19 Sobre ele, ver 2.1. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 8 Derivado šnapsorka (Palubinskytė foi šnapsorka A29). O significado de alguns derivados (agronomienė «esposa de agrônomo», pastalininkaitė «filha do ajudante de mesa», kraigalionė «o que foi rabiscado, escrito» etc.) é completamente claro: vou e encontro a própria agronomienę A87; sobre vários outros corpos também jazia a pobre pastalininkaitė SRII172; essa kraigalionė era inequivocamente imprópria para publicação DD171. E, por exemplo, o contexto ajuda a compreender o significado do neologismo skaliklis, «instrumento para enxaguar»: ao lado, foram usados derivados de formação análoga incluídos nos dicionários: Um arsenal inteiro para os dentes – šveitikliai, skalikliai, plovikliai, gremžikliai DD93. O significado lexical do neologismo džeržgalas (assim se chama a bicicleta na obra) afasta-se do significado derivacional — para compreendê-lo, é necessário um contexto mais amplo: só se esforce por mover aquele džeržgalą no chão Č26. 1.2. Oito substantivos formados com prefixos. Devem ser considerados derivados potenciais os derivados com o prefixo be- bekiaušis e besaulė: o primeiro designa uma pessoa, e o segundo acrescenta-se à série de nomes de seres inanimados (sobre derivados com be-, ver LKG 1965: 431–432). Em lituano, com o prefixo be-, que geralmente indica a ausência daquilo que é expresso pela palavra-base, formam-se tanto substantivos como adjetivos. O uso mostra que besaulė é um substantivo20 com o significado de «lugar escuro, sem sol»: As cebolas do campo em aclive foram levadas para o besaulėn EK134. O derivado bekiaušis é usado em sentido figurado — assim são chamados os homens de saia: é preciso enfiar pães sob as camisas dos escoceses para que se pareçam ainda mais com mulheres, pois já usam saias, e chamaram-nos bekiaušiais, pois, como dizem, debaixo das saias das mulheres, como se sabe, não há ovos SR208. Com o prefixo po- formaram-se os derivados pomentė, «lugar sob a omoplata», e polėkštė, «prato colocado sob outro prato»21, que correspondem aos requisitos do tipo derivacional: o primeiro designa um lugar situado sob o objeto referido pela palavra-base; o segundo designa «um objeto situado ou destinado a ficar sob o objeto referido pela palavra-base» (LKG 1965: 431), por exemplo: Acordo à noite como se uma faca me pomentej K362; num prato delicado de faiança com um polėkšte SRII104. Os derivados com o prefixo pa- pariešė (: Riešė), «lugar ao longo da Riešė»22, e pažolė, «lugar ao longo da erva», designam lugares, por exemplo: mas por volta das oito o nevoeiro se dissipará, pariešės as folhas dos amieiros e dos salgueiros começarão a secar GD308; Entre as árvores, pažolė serpenteava um nevoeiro denso KE116. Para compreender o significado «quase nevoeiro» do neologismo prierūkis, formado com o prefixo prie-, é necessário o contexto24: e já estava assim no lusco-fusco; tal era o prierūkis, avançou, esbranquiçado 20 No LKŽe e no BŽa está registado apenas o adjetivo besaulis, -ė. 21 Há muitos exemplos de uso do substantivo polėkštė no DLKT e no Google (a colher é colocada sobre o polėkštės DLKT; Os pratos principais são colocados na polėkštę ou sobre o guardanapo estendido G), mas a palavra não foi incluída nos dicionários. 22 O nome do rio Riešė é mencionado no texto. 23 O facto de o substantivo pažolė não ter sido incluído nos dicionários nem no ficheiro de aditamentos pode ser um lapso — no LKŽe está registado o advérbio pažoliais. 24 Só o contexto esclarece que o derivado prierūkis forma uma oposição derivacional com o substantivo rūkas, e não com o verbo prirūkti. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 9 keliuku A72. Com o derivado formado pelo prefixo už-, užsapnis (: sapnas) designa-se aquilo que está além do sonho: Depois de remexermos bem os nossos próprios <...> e também os escuros užsapnių dos cidadãos nos seus covis KE180. 1.3. Dos 72 neologismos compostos encontrados nas obras de escritores lituanos, 63 têm um segundo elemento nominal25. São compostos determinativos: o primeiro elemento restringe (especifica) o referente expresso pelo segundo — em essência, o significado dessas formações equivale ao de uma combinação de palavras (ver mais em Urbutis, 2009: 49–51), por exemplo: badavietė «lugar da fome», sielaspengsmis «zumbido da alma», žodžiagarsis «som da palavra». Em 28 compostos, o primeiro elemento é um substantivo: badavietė, bobkalnis, drambliaukojis, driežauodegis, gaidponis, garsasiūlis, krišnosparnis, krūtinplaukiai, langastiklis, mėšlajūrė, migdolmedis, obelžiedis, siūlagarsis, siūlažmogis, smeikelis, šiknaskylė, šūdmesė, veiksmažmogis, vidurkaktis, vilklakis, voraklynis, žmoggyvis, žmogpaūkštis, žodžiagarsis, žvaigždėrašтис26, žvilgsniašūdis; os compostos sielaspengsmis e spengsmasielis baseiam-se nos mesmos dois substantivos (siela e no substantivo spengsmas registado no LKŽPK). Em 21 compostos com segundo elemento nominal, o primeiro elemento baseia-se num adjetivo: aukštakilmis, -ė; girtadienis; girtanaktis; ilgapimis; karštvandenis; kiaurašiknis, -ė; klaidkelis; klišuaodegis, -ė; kombinuotpašariai; kvailafilmis; kvaišgalvis27, -ė; rausvaakis, -ė; silpnakiausis; skersponis; skystag arbanis, -ė; slaptagarsis; stambianosis, -ė; švelnialiežuvis, -ė; šventlaikis; šviesmiegis; tvirtanugaris, -ė. Kitų tipų dūrinių yra vos po keletą: veiksmažodžiais remiasi pirmasis dūrinių praplėstgerklis, -ė; šikdarbis ir varvaklynis dėmuo, iš įvardžio ir daiktavardžio sudarytas dūrinys saviparodija, iš prieveiksmio aukštyn ir daiktavardžio koja – aukšynkojis, iš skaitvardžio ir daiktavardžio – devynbėdis, -ė; iš prielinksnio tarp ir daiktavardžio erdvė sudarytas dūrinys tarpuerdvis; sunku pasakyti, prieveiksmiu pusiau ar daiktavardžiu pusė remiasi dūriniai pusministris ir pusvadis, o dūrinio pirmsergė pirmasis dėmuo sudarytas iš ištiktuko. Alguns compostos têm um elemento não lituano: o substantivo egomanija é formado a partir da palavra latina ego e de manija; o primeiro elemento do composto hipererdvė é o elemento hiper-, que indica ultrapassagem da norma (TŽŽ 299); o segundo elemento do composto judologas baseia-se no elemento -logas, que designa uma pessoa que estuda a área indicada pelo primeiro elemento; já o segundo elemento do neologismo karvalogija, -logija, indica uma relação com a ciência (sobre -logas, -logija, ver TŽŽ 444). 25«A maior parte dos substantivos compostos tem o segundo elemento baseado em substantivos e apenas cerca de um em cada cinco em verbos» (Keinys 1999: 69); assim, os neologismos confirmam esta tendência.26 O BŽa regista o composto de formação análoga žvaigždėlapis. 27 Muito provavelmente, o primeiro elemento do composto baseia-se no adjetivo kvaišas, -a, embora não se possa excluir que também esteja relacionado com o verbo kvaišti. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 10 Em 9 compostos, o segundo elemento baseia-se num verbo; em 7 deles — dievamaiša, kojatrypis, kvapadirbys, šiknalupis, šiknalindys, šūdmalė, žmogšaudys — o primeiro elemento é nominal. O primeiro elemento dos compostos gražiačiulbis, -ė e naujažudys, -ė baseia-se provavelmente nos advérbios gražiai («belamente») e naujai («de novo»), embora não se possa excluir que também estejam relacionados com os adjetivos gražus («belo») e naujas («novo»). O significado lexical dos compostos nominais (sobretudo dos formados por dois substantivos) é bastante claro quando coincide aproximadamente com o significado derivacional. Nos compostos determinativos com segundo elemento nominal, o primeiro elemento nominal indica frequentemente posse ou pertença: krūtinplaukiai, «pelos do peito» (depois disso, a mão branca de Eufemija percorria agora voluptuosamente os seus pelos negros do peito SR145); langastiklis, «vidro da janela» (os vidros das janelas da cozinha, completamente cobertos EK155); migdolmedis, «amendoeira» (Gostaria de observar como <...> a vara da amendoeira floresce na mão GD83); obelžiedis, «flor da macieira» (coberto, tragou profundamente o fumo, juntamente com o aroma das flores da macieira DD182); veiksmažmogis, «homem de ação» (Todos os ateus demonstram furiosamente a existência de Deus. Homem de ação K384); žodžiagarsis, «som da palavra» (esses sons de palavras podem ser repetidos a sós como «Pai-Nosso» K142–143); matéria (smėkelis, «caminho de areia, arenoso» — Os ramos de areia que se separavam na colina logo voltam a juntar-se K399) ou lugar (vidurkaktis, «meio da testa» — levantando as sobrancelhas em sinal de pergunta, no meio da testa, e olhando SR112). Os compostos com primeiro elemento adjetival ou pronominal (1), bem como os compostos com segundo elemento verbal e primeiro elemento nominal (2), também têm, em geral, um significado lexical direto: (1) karštvandenis, «água quente fervida» (No copo de barriga grande, o orégão dá responsavelmente cor à água quente EK11); kvailafilmis, «filme tolo e superficial» (ver algum filme tolo no “Cinamone” EK122); kombinuotpašariai, «rações compostas» (Bem, não vai conseguir essas rações compostas, e que se lixe! A291); skystagarbanis, -ė, «pessoa de cabelos ralos e encaracolados» (E todo o resto, meu encaracolado de cabelos ralos, todo o resto é liberdade! K392); saviparodija, «autoparódia, troça de si próprio» (transformar-se na própria antítese, numa autoparódia sem talento ou <...> numa degenerada? K314); (2) dievamaiša, «mistura de deuses, culto de diferentes deuses» (Sem recear que nos acusem de misturar deuses, tentemos K331); žmogšaudys, -ė, «quem disparou contra (matou) pessoas» (— Não vou explodir enquanto tu, assassino de pessoas, não me mostrares onde enterraste o meu irmão!.. TV179); kvapadirbys, -ė, «fabricante de aromas» (Ela cheirava bem. <...> através de toda a armadura perfeita do fabricante de aromas, agulhinhas finas conseguiram penetrar <...> o próprio aroma dela KN62 — neste último exemplo, repetem-se palavras com a raiz kvap- (kvep-), incluindo o neologismo). Os neologismos skersponis e gaidponis têm provavelmente um significado semelhante ao da palavra registada nos dicionários pusponis («senhor pequeno, insignificante» LKŽe). A atenção do destinatário é atraída pela repetição de vários compostos com o substantivo ponas («senhor») como segundo elemento, por exemplo: «Se ao menos fossem senhores de verdade; mas agora são apenas pusponiai, skersponiai ou gaidponiai» BLB242. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 11 Kai kurie naujadarai turi perkeltinę reikšmę – laikytini metaforiniais, metoniminiais dūriniais, pvz.: reikšme „blogi dalykai“ pavartoti dūriniai mešlajūrė ir šūdmėsė (atsainiai suptis ant aukštų gyvenimo mešlajūrės bangų K387; o vietinė šūdmale primalė šūdmėsės K368); keletas dūrinių žymi žmogų ir kartu tam tikrą jo savybę – šiknalindys „padlaižys“ (Kai šiknalindžiai susiduria su Karaliaus abejingumu UR83); tvirtanugaris, -ė „nepalेंkiamas, užsispyręs žmogus“ (Neperkalbamas toirtanugaris KE61) ir varvaklynis „jaunas, nepatyręs žmogus“ (mat jisai, varvaklynis, rinktųsi poeziją K174). Tik kontekste paaiškėja, kad naujadaras šiknalupis kūrinyje vartojamas reikšme „dviratis“: Atremtas į prieangį, stovėjo tiktai šiknalupis, kitų dviračių dar nė vieno nesimatė I179. Tam tikras garsas įvardijamas perkeltinę reikšmę turinčiais dūriniais, kurių dėmenys remiasi šaknų siel-, gars-, speng- žodžiais: sėdint, stovint, dykinėjant – staiga garsas. Garsasiūlis. Siūlagarsis. Sielaspengsmis. Spengsmasielis K123. Dūrinys šiknaskylė veikiausiai turi reikšmę „prasta vieta“ – taip personifikuotas Vilnius (Birontas, visiškoj, visiškoj Vilniaus šiknaskylėj, miesto prarytas, sukramtytas ir suvirškintas SRII90), perkeltinę reikšmę „žvaigždžių išsidėstymas“ turi darinys žvaigždėraštis (mums visas pasaulis dar buvo kosmosas ir mūsų žvaigždėraščiai šitą liudija KN122), nemalonus žvilgsnis pavadintas dūriniu žvilgsniašūdis (Apie tokius sakoma: „Pažvelgė – kaip žvilgsniašūdi ant veido uždrėbė“ K287). Kitų naujadarų vartosenos pavyzdžiai: gumbus [vadino] – badavietėm KE171; žmonės juos kažkodėl vadina girtaisiais bobkalniais KE230; tas drambliakojis tedavė man vienui vieną <...> pamoką KE174; Atsirado visokių rupūžgalvių, driežaudegių ir skeltanagių KR16; Pasirodo, tiesiog pasitaiko juodųjų laiko skylių ir per nelaimę minėtas personažas į vieną iš tokių uilblaikių įkrito EK97; Pavyzdžiui, voraklyniai nusimezga kojines KE212; Tai <...> nejautros subjau roti žmoggyviai, tačiau jiems irgi skauda K207; Nesvarbu, kas jis būtų – lieptelis, žmogpaukštis, slaptasparnis28 angelas ar kentauras K249–250. Naujadaras siūlažmogis yra ankstesniame sakinyje pavartoto darybos pamatu einančio žodžių junginio atitikmuo, pakartojimas: Vis dėlto už trečios salelės išvydo dar vieną padarėlį. Tai buvo siūlo žmogutis. <...> Siūlažmogio judesiukai kėlė užuojautą KE216. 1.4. Alguns neologismos (neišmylėjimas, nesybė, neišreiškiamumas) devem ser considerados formações cuja hierarquia de etapas derivacionais não está estabilizada. Todos os derivados incluem o prefixo ne- e os sufixos, altamente produtivos, de abstração verbal e nominal -imas e -umas, com os quais se formam derivados potenciais (cf. Urbutis 2009: 316–317). Assim, os neologismos neišmylėjimas, nesybė, neišreiškiamumas (dependendo da oposição derivacional escolhida) poderiam ser considerados derivados do prefixo ne- ou dos sufixos -imas, -ybė, -umas: neišmylėjimas (: išmylėjimas / neišmylėti), nesybė 28 Sobre este adjetivo, ver 2.5. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 12 (ser / não ser), inexprimibilidade (exprimibilidade / inexprimível). Exemplos de uso de neologismos: Tendo-se apaixonado pelo próprio desamor KE32; Quer dizer que essas não entidadesexistem de fato? KE36; só resta encolher os ombros <...> ao sentir a inexprimibilidade desse destino K106. 2. CARACTERÍSTICAS DE FORMAÇÃO E SEMÂNTICA DOS NEOLOGISMOS ADJETIVAIS Nos textos analisados, foram encontrados 123 neologismos adjetivais: 66 derivados sufixais, 2 derivados prefixais, 2 derivados por terminação, 44 compostos e 9 neologismos considerados formações de derivação mista (ver Fig. 3). FIG. 3. Neologismos adjetivais Quase todas as formações (98% do total) têm por base palavras registradas nos dicionários. 2.1. Derivados sufixais. A maior parte dos neologismos adjetivais (54, isto é, 82% de todos os derivados sufixais) consiste em derivados formados com o sufixo de semelhança e característica –iškas, –a29 — é o sufixo mais usado para formar neologismos nas obras de todos os autores. O DLKG (2005: 207) afirma que, com o sufixo –iškas, –a, «os adjetivos são geralmente formados a partir de substantivos não derivados e, mais raramente, de derivados e palavras compostas». Este estudo mostrou que os neologismos com o sufixo –iškas, –a são derivados de substantivos com diversas estruturas morfêmicas — nomes de seres animados e inanimados —, mas se baseiam sobretudo em nomes próprios de pessoas e têm sentido figurado de semelhança (designando «como alguém») ou significam «característico, habitual para aquilo que é expresso pela palavra-base»: adamiškas, –a 29 No lituano contemporâneo, os adjetivos com o sufixo –iškas, –a geralmente expressam semelhança, enquanto antigamente (nos textos dos séculos XVI–XVII) expressavam sobretudo posse (Ambrazas 2011: 82). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 13 (: Adamsas “característico dos Adams”); breigeliškas, –a (: Breigelis “característico de Breigelis, como Breigelis”); borchesiškas, –a (: Borchesas “característico de Borchesas, como Borchesas”), brazauskiškas, –a (: Brazauskas “como Brazauskas”); čiurlioniškas, –a; dekartiškas, –a; donelaitiškas, –a; dostoj evskiškas, –a; d žeksoniškas, –a; empedokliškas, –a; faustiškas, –a; frankenšteiniškas, –a; gavenavičiškas, –a; hemingvėjiškas, –a; karamazoviškas, –a; kudirkiškas, –a; majakovskiškas, –a; sartriškas, –a; sokratiškas, –a; šve gždiškas, –a; tarkovskiškas, –a; taryydiškas, –a; vangogiškas, –a. Todos os neologismos com o sufixo –iškas, –a, cujos significados são bastante claros,³⁰ funcionam como epítetos, ajudam a caracterizar mais concisamente o objeto designado e tornam o texto mais compacto, por exemplo: E não falo apenas da adamsiška “família” de criadores EK40; Hoje, o irmão Astijus tem um ar digno: têmporas prateadas, <...> porte esbelto, quase brazauskiškas EK138; breigeliško vapor de inverno; ao demonstrar as relíquias, o final não é dostoj evskiškas, mas antes kafkiano³¹ borchesiškas KE79; cores čiurlioniškos K339; donelaitišką [a frase] “Vargsim” deveria começar a ser impressa em todas as notas de litas DD190; d žeksoniškus espasmos nervosos K336; Empedokliškas a criação (ou a autocreação) do mundo continua K79; aos materialistas do primeiro tipo espera-os o faustiškasis caminho K227; a imaginação começa imediatamente a criar o roteiro da vida futura deles — com falências, <...> hospitais psiquiátricos e frankenšteiniškomis cirurgias plásticas DD88; Corre um menino sardento com um pavão sobre a cabeça, <...> com um ar tão <...> gavenavičišku K345; extrair hemingvėjišką peixe K473; Então, as indulgências são concedidas com mão leve <...> karamazoviškajam [postulado] tudo é permitido K28; há também kudirkiško idealismo EK46; O visto para o meu maj akovskišką passaporte calhou precisamente no dia 9 de novembro KN157; Lander tinger sentiu pancerišką um golpe no ventre com o joelho UR67; coisas muito simples estão ocultas paskališkajame [na frase] “Conhecer para amar, amar para conhecer” K102; ouviu o murmúrio do mar radauskiškos K145; rembrantiškų tonalidades K318; sokratiškojo a questão da consciência K54; talvez apenas as meditações de Čiurlionis sejam dignas šve gždiškųjų [meditações] K230; uma zona que faz lembrar tarkovskišką K232; Entre taryydiškos terras de sabedoria, da administração das terras e da tolice dos servos SR47–48; também deveria viajar comigo o chapéu de palha, chamado outrora em Vepriai de vangogiška GD262. A estes adjetivos junta-se o neologismo bემბiškas, –a, formado a partir de um substantivo próprio — o nome do veadinho Bembis: ela simplesmente se enfurece, salta, e já se mantém instável sobre as pernas bembiškų da corça DD49. Alguns neologismos derivam de palavras comuns que designam pessoas, seres vivos ou criaturas míticas: baziliškiškas, –a (: basilisco); dendiškas, –a (: dândi); eržiliškas, –a; generoliškas, –a; gurvuoliškas, –a; kentauriškas, –a; kipšiukiškas, –a; laisvūniškas, –a; manekeniškas, –a; monstriškas, –a; šventakup riškas, –a; vorgoviškas, –a (: vorgovys³²). Dois adjetivos com o sufixo –iškas, –a 30 Para maior destaque e ênfase, também se empregam formas pronominais dos neologismos. 31 Sobre os neologismos adverbiais, ver o capítulo 4. 32 DLKŽ e LKŽₑ registam, como palavra-base, a variante derivacional voragovys do composto vorgovys, que contém uma vogal de ligação. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 14 būdvardžiai remiasi potencialiais pamatiniais žodžiais: terbakrauskiškas, –a (: *Terbakrauskis); vištaprotiškas, –a (: *vištaprotis)33. Vienų naujadarų reikšmes galima suprasti net be konteksto, pvz.: eržiliškas, –a „kaip eržilo, būdingas eržiliui“; generoliškas, –a „kaip generolo“; šventakupriškas, –a „būdingas šventakupriui“, kitiems (kurių pamatinis žodis retesnis, pvz., baziliskiškas „būdingas baziliskui“) reikia konteksto. Visi –iškas, –a naujadarai eina įvairios semantikos daiktavardžių epitetais, pvz.: nė drąsiausiose baziliskiškose klejonėse neišsivaizdavo SR217; Anksčiau mojavai subtiliai nulakuota dendiška lazdele K167; jos sūnėnas skleidė kažkokį keistą, itin stiprų eržilišką žavesį SRII116; Jis pasižymėjo generolišku kūno sudėjimu UR49; jo gurvuoliška klausa jau ima aižėti, nepakeldama šio galingo tylesio K351; poezijos kentauriškoji dvasia K248; sąmonėje sukirba kipšiukiška mintis K152; Keistas provincialumo ir maneken iško stiliaus derinys EK144; įgauna juokingus, išsigimusius arba monstriškus pavidalus K247; buka, šventakupriška pareiga K392; Supratau, kad pirmas žingsnis į meno pasaulį – išlaužti terbakrausišką stylą EK152; jai nieko nereiškė <...> kišti tą savo vištaprotišką trigrašį SRII26; vorguviška prigimtis pajunta KE230. Grupė priesagos –iškas, –a naujadarų remiasi konkrečios arba abstrakčios reikšmės negyvų daiktų pavadinimais ir turi darybinę reikšmę „būdingas, įprastas, priskiriamas pamatiniu žodžiu pasakytam daiktui, susijęs su tuo daiktu“, pvz.: arkadiškas, –a (: arkada); burtažodiškas, –a; gelmeniškas, –a; gyvsidabriškas, –a; labirintiškas, –a; mantriškas, –a; nekrofiliškas, –a; pieštukiškas, –a; pinkliškas, –a; rachitiškas, –a; sausainiškas, –a; slibiniškas, –a; visatiškas, –a. Daugumos naujadarų reikšmė aiški ir be platesnės leksinės aplinkos (gyvsidabriškas, –a „kaip gyvsidabrio, būdingas gyvsidabriui“, labirintiškas, –a „kaip labirinto“ ir pan.), kai kurių reikšmei suprasti reikia konteksto, pvz., arkadiškas, –a „su arkadomis“. Kai kurie –iškas, –a būdvardžių ir jais apibūdinamų daiktavardžių junginiai yra sinonimiški lyginamiesiems posakiams35, plg. labirintiška vieta – vieta [painį] kaip labirintas, mantriškasis poezijos aspektas – poezijos aspektas [kartojamas ir darantis poveikį] kaip mantra, rachitiškos kojos – kojos [kreivos] kaip rachitiko ir pan. Naujųjų leksemų vartojimo pavyzdžiai (visi –iškas, –a būdvardžiai eina epitetais), pvz.: jo arkadiškas sodas ne tik visuomet būtų gyvas SR26; Tokiu burtažodišku posmu K143; Kalbėsenos atspalviai visuomet turi tiesioginį ryšį su gelmeniškuoju žmogumi K89; Ta pati gyvsidabriška prigimtis DK90; Ji buvo įsikūrusi kažkokioje labirintiškoje vietoje EK64; jo nekrofiliškos vienatvės K391; savo pieštukišką galiuką hirudai pabažo <...> ir paišo KE234; Prie merginos stabtelėjo rachitiškų kojų šunelis KE190; antkapiai darė kur kas didesnį įspūdį nei Velykų salos moai. 33 Os substantivos terbakrauskis, vištaprotis não estão registados nos dicionários, mas existem exemplos de uso e, em geral, são compreendidos pelos falantes, por exemplo: as travessuras já tinham desaparecido antes do primeiro cantar do galo, mas a alcunha Terbakrauskio acompanhou-o até à sepultura DLKT; Que vištapotris preparou este teste? G. 34 ND regista o sinónimo derivacional deste neologismo: arkadinis, -ė. 35 “Tanto para a comparação como para o epíteto metafórico <...> podem ser usadas expressões com certos modificadores adjetivais ou adjuntos adverbiais correspondentes, por exemplo: Raganiška boba” (Župerka 2012: 60). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 15 É claro, até certo ponto biscoitesco [nas lápides estilo], pois os cemitérios na própria Lituânia haviam dificultado encontrar um estilo tão elegante num lugar assim KN172; não absoluto, mas a perfeição ao nível do intelecto humano perfeição K143; toca-se em mantra, no mantrico <...>do aspeto poético K270 (no último exemplo, a repetição de palavras com a raiz mantr- chama a atenção do destinatário). O neologismo serpentino, -a tem sentido figurado: este adjetivo descreve uma chama que tudo devora (serpentinafogãogarganta adentro K349). Esama būdvardžių naujadarų, sudarytų su kitomis priesagomis, pirmiausia su daria priesaga -inis, -ė. „Būdvardžių darymas su priesaga -inis yra ne tik gyvas, bet ir plačiai paplitęs dabartinės lietuvių kalbos reiškinys“ (Kniūkšta 1976: 7). Visi iš savo kilmės ir tarptautinių žodžių (būdvardis kaktomušinis, -ė remiasi prieveiksmiu kaktomuša, visi kiti – daiktavardžiais) išvesti naujadarai turi panašumo reikšmę – jų darybinė reikšmė „toks, kaip tas daiktas, kurį rodo pamatinis žodis“, „toks, kaip tas pats dalykas to, ką rodo pamatinis žodis“ (žr. Kniūkšta 1976: 73–75): akimirksninis, -ė „kaip akimirksnis, trumpas“ (Akimirksninė reminiscencija K417); geriatrinis, -ė36 „senatvinis, -ė“ (Asistentas Davidas diplomatiškai nieko nesako apie tokį ūmų sentimentalus geriatrinio pykčio priepuolį DD125); likiminis, -ė „kaip likimo (nenuspėjamas?)“ (įsisąmonintos likiminės patirtys K284); kaktomušinis, -ė37 „daromas labai greit, stačia galva, užsispyrusiai“ (jų kasdieniai rūpesčiai daug svarbesni už tuos oželių kaktomušinius reikaliukus GD24), marazminis, -ė „kaip esant marazmui, kvailas“ (marazminė idėja KE34). Darinys mesianistinis, -ė („susijęs su mesianizmu“38) veikiausiai remiasi potencialiniu pamatiniu svetimos kilmės žodžiu mesianistas: Ir nenustosime rękti, kol nesuvoksime savo visavertiškumo39 ir gal net išskirtinės, mesianistinės vietos šiame pasaulyje LM119. Būdvardis sacharinini, -ė priartėja prie kokybinės ypatybės būdvardžio, nes turi reikšmę „(pernelyg) saldus“: Nebesiskausau kalbų, tuo labiau brolių, primenančių Frankonius, sacharininio dainavimo EK144. Um ou outro neologismo foi formado com outros sufixos: derivados do sufixo -ingas, -a que designam a posse abundante da característica expressa pela base (LKG 1965: 556–557) são considerados formações potenciais kirminingas, -a «abundante em vermes»; slyvingas, -a «abundante em ameixas»; adjetivos formados a partir de verbos com o sufixo -lus, -i e que exprimem uma característica resultante da ação: dužlus, -i «quebradiço»; stinglus, -i «(que está) congelando»; o derivado do sufixo -uotas, -a šabakštynuotas, -a «cheio de matagais», que expressa a presença dos objetos designados pela palavra-base; derivado do sufixo pouco produtivo -uoklis, -ė (cf. LKG 1965: 577), pašaipuoklis, -a «que zomba, gosta de 36 Cf. geriatrija «ramo da ciência médica que estuda as causas e os fenômenos do envelhecimento, as doenças da velhice, seu tratamento e prevenção, visando deter o envelhecimento precoce. Como ramo independente, formou-se no século XIX». Banco de Termos da República da Lituânia. Disponível na internet: http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.search (consultado em julho–agosto de 2017). 37 O neologismo kaktomušinis, -ė deve ser considerado um sinônimo derivacional do adjetivo kaktomušiškas, -a, registrado no BŽa. 38 Sobre mesianizmą, cf. TŽŽ 471. 39 Sobre ele, cf. 1.1. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 16 pasišaipyti“. Naujadarų reikšmė (ir kalbos dalis) paaiškėja žodžių junginyje ar sakinyje, pvz.: ant savo veido, ant trūkčiojančio, kirminingo, <...> prikimšto pamažėl krutančių inkštirų K367; Tas ruduo buvo ilgas, šiltas ir labai slyvingas TG27; Jis ant vandens nuogas guli. Į abi puses ištiesęs rankas. Tarsi pasiduotų. Prieš šį dužlų stinglumą40 VP128; atsisukant į žvilgsnio ir rankų nuzulintus baldus. Stinglius, nebylius VP29; Virš kalnų kitame slėnio gale – debesukas, stingliame ore dūmai beveik nesisklaido VP70; jos pašaipuoklės seserys SRII124. Naujadaras šabakšyn(u)otas, –a sudarytas pagal analogiją su greta pavartotais tos pačios priesagos žodynų fiksuotais vediniais akmenuotas, –a, krūmuotas, –a: buvo vien Naujokų ganyklos: akmenuotas, krūmuotas, šabakštynuotas, – vienas vardas, kad ganyklos TG72. 2.2. P r i e š d ė l i ų v e d i n i a i. Dari am priešdėlio be- vedinių iš daiktavardžių tipui (žr. LKG 1965: 590) priklauso naujadarai benuotolis, -ė (: nuotolis) „neturintis nuotolio“ ir bepalatis, -ė (: palata) „neturintis palatos“. Šie būdvardžiai sudaryti pagal analogiją su greta pavartotais tokios pat darybos žodynų fiksuotais vediniais begarsis, -ė; bekryptis, -ė; bevietis, -ė – naujadarų leksinę reikšmę paryškina ir adresato dėmesį patraukia analogiškos darybos darinių kartojimas: tai, kas atrodė jau prarasta amžiams, ūmai išnirtų iš pilkos begarsės benuotolės bekrypės miglos GD36441; skyrius buvo perpildytas, o mūsų, tokių beviečių ir bepalačių, buvo gal dvidešimt TV167. 2.4. G a l ū n i ų v e d i n i a i: iš veiksmažodžio grimzti su galūne –us, -i sudarytas žodynų nefiksuotas būdvardis grimzdus, -i „į kurį grimztama“ (spalio naktys gilios ir grimzdžios B114), su galūne –as, –a sudarytas vedinys nepasotas, –a (: nepa(si)sotinti) „nepasotinamas, neprivalgantis“: Netrukus vėl sulėkė tie nepasotos ereliai KR12942. 2.5. Compostos. Na língua lituana, os compostos adjetivais geralmente têm «um significado lexical claramente dependente de ambos os constituintes» (LKG 1965: 591) e, com frequência, um segundo constituinte nominal (substantivo ou adjetivo). O primeiro constituinte desses compostos é geralmente uma palavra que se relaciona com um substantivo (o segundo constituinte) como seu modificador (cf. LKG 1965: 596; DLKG 2005: 229). Nas obras de escritores lituanos foram encontrados 44 compostos adjetivais, dos quais 42 têm um segundo constituinte substantival. Na maioria das vezes, o primeiro constituinte dos compostos é adjetival. Eles indicam uma característica distintiva do objeto designado pelo segundo constituinte e dizem o que esse objeto 40 Sobre ele, cf. 1.1. 41 Na obra de Leonardo Gutauskas, não se põe vírgula entre modificadores coordenados. 42 É difícil afirmar com certeza que não se trata de um substantivo usado como aposto (foi encontrado apenas um exemplo com essa formação). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 17 daiktas turi ypatingą (daugiau žr. LKG 1965: 596–597; DLKG 2005: 229): didžiakilpis, -ė, didžiapautis, -ė43; liūdnaakis, -ė; mėlynėkelnis, -ė; minkštalūpis, -ė; murzinanosis, -ė; pilkakaklis, -ė; plačiašnervis, -ė; putliakrūtė; raudonkailis, -ė; raudonplytis, -ė; raudonmūris, -ė; raudonšvarkis, -ė; rausvašonis, -ė; skaidriaplunksnis, -ė; slaptasparnis, -ė; žaliadugnis, -ė; žaliasielis, -ė; žaliažvilgsnis, -ė; žilakuokštis, -ė. Kai kurių dūrinių leksinė reikšmė sutampa su darybine reikšme, pvz.: didžiakilpis, -ė „kuris didelėmis kilpomis“ (Mazgai labai įmantrūs, didžiakilpiai KE47); pilkakaklis, -ė „kuris pilku kaklu“ (Pilkakaklis kovas. Doroja balkone batono riekę K284); rausvašonis, -ė „kurio šonai rausvi ar raudoni“ (Prisiyrusi prie rausvašonės laukinės kriaušiukės KE215). Būdvardžiais apibūdinami įvardyti ar numanomi konkrečius dalykus reiškiantys daiktavardžiai, pvz.: Yra tokių, kurie stovi ant kalvos, įsirėžę, didžiapaučiai, o visas pasaulis – karių banda po kojom LM79; sulaikė tik liūdnaakis šeimos galva SR82; Du mėlynėkelniai milicininkai bevaikščiojo po miestelį TV167; paskolindavo mane ir vežimėlį tų murzinanosių plepių mergaičių pulkeliui GD20; plačiašnervis veršių šerikas K401; toks jau tos putliakrūtės virvelinukės būdas KE149; stengiasi ant palangės užkelti nusipėnėjusią raudonkailę katę K363; atsirėmęs į raudonplytį kaminą K353; į raudonmūrius gimdymo namus K396; išgiršta krizenant už krūmo kažkokį raudonšvarkį žmogėlį K305; Todėl aną kantrųjį akmenį dievaitis pavertė skaidriaplunksniu vilties paukščiu KR23; Nesvarbu, kas jis būtų – lieptelis, žmogpaukštis⁴⁴, slaptasparnis angelas ar kentauras K250; kaip barmenas į aukštą stiklinę <...> iš molinio ąsotėlio šliūkšteli šalto vandens ir žaliadugnė stiklinė nusidažo balzgana pieno rūko spalva VP14; knailai stryčioja ne žilakuokštis senis, bet naivus Holivudo komedijos herojus KE150. Kai kurių dūrinių leksinė reikšmė nutolusi nuo darybinės, pavyzdžiui, būdvardis minkštalūpis, -ė, kuriuo apibūdinamas personifikuotas liūdesys, vartojamas perkeltine reikšme „neskaudinantis, neslegiantis“ ([liūdesys] Lengvas, minkštalūpis, nemaudžiantis. Su kūrybingo ilgesio ženklais K285); būdvardžiu žaliasielis, -ė turinčiu reikšmę „kuris žalios spalvos“, apibūdinamas jūros dugnas ir laukas (Ir staiga iš tos žaliasielės jūros dugno K321; tūkstančiai skaidrių papūgėlių, trumpam plykstelėjusių virš žaliasielio lauko K322), o būdvardis žaliažvilgsnis, -ė turi reikšmę „kuris žalių akių“ (saulėtekis, žaliažvilgsnė moteris K295). Os compostos dryžuotaremės, -ė; gražiašypsnis, -ė; įvairialiepsnis, -ė; įvairiaplanis, -ė; plačiadūšis, -ė; plačiaširdis, -ė; plačiašypsnis, -ė; prastakilmis, -ė têm o significado derivacional «que possui aquilo que é indicado pelo segundo elemento e se caracteriza por isso, conforme definido pelo primeiro» (DLKG 2005: 230). O significado lexical de alguns compostos coincide essencialmente com o significado derivacional, por exemplo, dryžuotaremės, -ė «que tem armações às riscas» (com dryžuotaremiais akinukais K453; observava aquilo com olhos surpresos 43 Considera-se que o primeiro elemento dos compostos didžiakilpis, -ė e didžiapautis se baseia no adjetivo didelis, -ė, e não em didis, -i (sobre a discrepância entre a base semântica e a formal, ver Urbutis 2009: 101). 44 Sobre este assunto, ver 1.3. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 18 įvairialiepsnį švytėjimą GD113; Jie [rašytojai] ten gyvena pakankamai įvairiaplanį alternatyvųjį gyvenimą KN129; [vyriškis] Plačiašypsnis, retos padermės K416; o prastakilmliai nugalėtojai siautėjo kaip senovės barbarai GD120), kiti dūriniai turi perkeltinę reikšmę (metaforiška vartosena), pvz.: gražiašypsnis, -ė „malonus, šviesus“ (skubu papasakoti keistą ir gražiašypsnį įspūdį, kurį sukėlė viena užsienio radijo laida K253); plačiadūšis, -ė „kuris atviras, atlapaširdis“ (jo vyrai vienas po kito kapituliavo prieš tą plačiadūšį bezdalių SRII147); plačiaširdis, -ė „kuris didelės širdies“ (plačiaširdės meilės pardavėjos SR45). Būdvardžiai apvalažandis, -ė45 („kurio forma panaši į žandus“); putliažandis, -ė („kurio forma panaši į putlius žandus“); rantytanosis, -ė („kuris turi rantytą nosį“)46 turi darybinę reikšmę „panašus į daiktą, kurį rodo antrasis dėmuo, apibrėžiamas pirmojo“. Ir šie naujadarai eina epitetais, pvz.: ji [mergina] visiškai nebepirminė tos apvalažandės vyš­naitės SR167; Už lango – keisčiausios putliažandžių debesų formos K285; Jie [vaikai] pirmieji pastebėdavo rantytanosius žuvėdų laivus BLB17. Os compostos formados por dois substantivos — auksakanopis, -ė, drambliakojis, -ė47, kardadantis, -ė, klastaakis, -ė e paršasnukis, -ė — «indicam uma parte distintiva do objeto designado, expressa pelo segundo elemento e caracterizada pelo primeiro» (DLKG 2005: 231). Nos adjetivos auksakanopis, -ė «que tem cascos dourados» (auksakanopis o veado não dá sequer um passo GD418); drambliakojis, -ė «cujas pernas se parecem com as de um elefante» (Este também era sujo, com a cor e o cheiro de couro mal curtido, drambliakojis KE173); paršasnukis, -ė «cujo focinho se parece com o de um porco» (paršasnukiai kipšiukėliai vocês são meus K452) — o primeiro elemento indica a que se assemelha a parte do objeto designado pela palavra. Dois compostos têm um sentido figurado de semelhança: kardadantis, -ė «cujos dentes são (afiados) como uma espada» (Kardadantis um tigre, se não mais B84) e klastaakis, -ė «enganador» ([o dia] baltadantė e klastaakė, brincalhona e franca, ardente, afastando-se EK146). Alguns compostos são formados por um verbo e um substantivo. O primeiro elemento destas formações de tipo pouco produtivo baseia-se, como é habitual, no particípio passado passivo do verbo e indica uma parte distintiva do objeto designado. Todos os compostos de sentido literal funcionam como epítetos de substantivos concretos: laužtasparnis, -ė (: laužtas, sparnas); nupjautabuožis, -ė (: nupjauta, buožė); surauktakaktis, -ė (: suraukta, kakta), por exemplo: ou talvez não se cubram com borboletas; talvez com laužtasparniais falcões K359; tirou a sua nupjautabu ožę arma SRII288; à sua volta, abundam os arrogantes, surauktakakčių, que se arrastam para dentro da sua toca, os «criadores» K188. 45 Este composto tem a vogal de ligação -a-, e não -ia-, como é habitual em compostos deste tipo, por exemplo, apvaliagalvis, apvaliadugnis e semelhantes. 46 O neologismo provavelmente se baseia no significado do substantivo nosis «parte saliente e pontiaguda de um objeto (a proa de um navio, o bico de um recipiente, a ponta de um sapato, etc.)» DLKŽ. 47 Esta formação também é usada na obra como substantivo; ver 1.3. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 19 No composto que deve ser considerado uma formação potencial, de mil faces, o numeral cardinal mil, que aparece como primeiro elemento, indica o número de partes do objeto designado pela palavra determinada, mas no texto esse neologismo é usado em sentido figurado: a poesia personificada por ele não tem exatamente mil faces, mas simplesmente muitas, ou seja, é variada48: por isso, a poesia está destinada a ser não apenas bifronte, mas também de mil faces, mas não no sentido demoníaco, e sim no divino K248. Naujadaras savoipakankamas, -a (: save, pakankamas) laikytinas nedaraus tipo iš įvardžių ir būdvardžių dariniu (žr. LKG 1965: 601). Šis būdvardis pavartotas reikšme „toks, kuriam pakanka savęs“ – juo iš esmės pakartojama tai, kas pasakyta gretimu žodžių junginiu: didžiosioms nacijoms pakanka savęs, jos savoipakankamos, o be reikalo DK62. Naujadaras viršmentalinis, -ė, vartojamas reikšme „esantis aukščiau už protinį“, remiasi prielinksniu virš ir tarptautiniu būdvardžiu mentalinis49: Viršmentalinės sferos K142. 2.6. Aptariamuose tekstuose rasti 9 naujadarai laikytini m i š r i o s d a r y b o s50 dariniais: su priešdėliais iki-, po- ir priesagomis -iškas, -a; -inis, -ė sudaryti naujadarai ikidonelaitiškas, -a „buvęs iki Donelaičio“ (Ikidonelaitiškoji Lietuvos era, neįtikėtina DD189); ikikolumbinis, -ė „buvęs iki Kolumbo laikų“ (tenykštės ikikolumbinės dvasios aiškiai trūko KN184); ikimobiliakinis, -ė KN122 „buvęs anksčiau negu mobilieji telefonai“ (Ikimobiliakinė balanos gadynė KN12251); podekartinis „atsiradęs po Dekarto“ (podekartinis mąstymas K252); priešėjiminis, -ė „atsirandantis prieš išėjimą“ (sunkiai nupasakojama priešėjiminė būsena K169). Nors naujadaras potragedinis, -ė teoriškai galėtų remtis būdvardžiu tragedinis, -ė, manoma, kad jis darybos opoziciją sudaro su daiktavardžiu tragedija (taigi yra prefiksacijos–sufiksacijos rezultatas), nes vartojamas reikšme „atsiradęs po tragedijos“ (herojų, kuris patiria potragedinės erdvės katarsį K148). Mišrios darybos (kompozicijos–sufiksacijos) dariniais galima laikyti ir dėmenį virš bei priesagas -inis, -ė ir -iškas, -a turinčius naujadarus viršliteratūrinis, -ė; viršsąmoninis, -ė; smulkiachuliganiškas, -a. Dariniai viršliteratūrinis, -ė; viršsąmoninis, -ė formaliai galėtų remtis būdvardžiu literatūrinis, -ė ir ND fiksuotu daiktavardžiu viršsąmonė, bet semantiškai jie artimesni žodžių junginiams: viršliteratūrinis, -ė „esantis virš literatūros, aukščiau negu literatūra“; viršsąmoninis, -ė „esantis virš sąmonės, aukščiau negu sąmonė“. Naujadarai eina įvairios reikšmės daiktavardžių epitetais, pvz.: jam stigs kažkokios „neliteratūrinės“ ar „viršliteratūrinės“ šviesos 48 Assim, o neologismo de mil faces baseia-se no significado da palavra-base mil «que expressa uma quantidade indefinida» LKŽė. 49 Apie šį darinį, vartojamą ir Viktorijos Daujotytės tekstuose, žr. Vaskelienė 2016: 162. 50 Apie mišriuosius darybos būdus žr. Urbutis 2009: 340–342, Keinys 1999: 82, priešdėlius ir priesagas turintys būdvardžiai minimi ir LKG 1965: 591. 51 No texto de Kęstutis Navakas, o neologismo destacado pré-móvel baseia-se na palavra gíria celular (ver o banco de consultas da Comissão Estatal da Língua Lituana. Disponível na Internet: http://www.vlkk.lt/konsultacijos/791-mobiliakas (consultado em julho–agosto de 2017). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 20 K7652; paukštiškoji „Strazdo“ prigimtis atstovauja išsyk dviem pasauliam – pasąmoniniam ir viršsąmoniniam K248; tai bus padaryta tik sukaupus pakankamai švytinčios energijos, Malonės ir viršsąmoninės skaidros K338. Naujadaras smulkiachuliganiškas, -a remiasi būdvardžiu smulkus, -i daiktavardžiu chuliganas ir turi priesagą -iškas, -a53 (Juo [darbu] mes turėjom išpirkti savo smulkiachuliganiškas kaltes TV66). 3. CARACTERÍSTICAS DA FORMAÇÃO E DA SEMÂNTICA DE NEOLOGISMOS VERBAIS E DE SUAS FORMAS Nos textos de escritores lituanos foram encontrados 36 neologismos de verbos (e de suas formas): 25 formados com prefixos, 9 com sufixos e 2 considerados derivados com um sistema não consolidado de etapas de formação (ver Fig. 4). FIG. 4. Neologismos de verbos (e de suas formas) A maioria dos neologismos (28, isto é, 78% de todos os derivados) baseia-se em palavras-base registradas em dicionários; 8 (isto é, 22%) baseiam-se em palavras-base potenciais. 3.1. Verbos formados com 8 prefixos: su- (subėzdžionėti, sudizaininti, suformuoti, sukalbinti, suklemensėti, supopierėti, sustulpėti), pa- (pakiaulavoti, pakiaulinti, paviolėtuoti), nu- (nušurmuliuoti, nužlebšėti, nuvampyrinti), pra- (pravirventi, praskurnėti, pratursenti), iš- (išbaisinti, išmešlinti, išsispruzdinti), į- (įskausminti, įsikaburkštinti), ap- (apsibumbuluoti), at- (atvibruoti), par- (parkriokinti), už- (užsigležinti). A maioria (18) 52 Deve-se observar que o neologismo, assim como o derivado com o prefixo ne- usado ao lado, neliteratūrinis, -ė, é escrito entre aspas. 53 Também é possível outra interpretação da formação deste neologismo: dado que a expressão smulkus chuliganas adquiriu um significado independente, pode-se dizer que o adjetivo smulkiachuliganiškas, -a foi formado a partir dessa expressão com o sufixo -iškas, -a. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 21 Os derivados prefixais baseiam-se em verbos de base registados nos dicionários, por exemplo: transformar-se em macaco (: comportar-se como macaco), concluir a conceção (: conceber), terminar em alvoroço (: fazer alvoroço), passar a correr (: correr), entre outros; alguns (7) – em palavras de base potenciais: conceber (*conceber: design), converter em língua (*falar: língua), tornar-se Klemensas (*tornar-se Klemensas: Klemensas), tornar-se papel (*tornar-se papel: papel), agir como porco (*agir como porco54: porco), tornar-se violeta (*tornar-se violeta: violeta?), transformar em vampiro (*transformar em vampiro: vampiro). Os prefixos modificam de várias formas os significados dos verbos de base – acrescentam características à ação expressa pela palavra de base. Os neologismos com o prefixo su- indicam a intensidade e a conclusão da ação, por exemplo: transformar-se em macaco «transformar-se num macaco», concluir a conceção «acabar de conceber», terminar de formar «acabar de formar», converter em língua «transformar em língua», tornar-se Klemensas «transformar-se em Klemensas / tornar-se como Klemensas», tornar-se papel «transformar-se em papel», tornar-se coluna «transformar-se numa coluna, tornar-se semelhante a uma coluna»55. O significado de alguns derivados torna-se claro num contexto lexical mínimo (Tocou no garfo de prata que estava sobre a mesa. Não, não naquele que ele próprio criou, «concebeu56 DK10; Mesmo que balbies, essa balba é completamente diferente formada KN49; Assim, no fundo, não falamos aqui da impotência da realidade, mas da realidade (transformada em língua?) linguisticamente impotente K83), enquanto outros exigem um contexto mais amplo (da obra) (Dizia-se que os nove pobres enriqueceram e se tornaram Klemensas KR111 – Klemensas é uma personagem da obra). Alguns derivados com o prefixo su- são usados em sentido figurado: a ação de um objeto inanimado é atribuída a uma pessoa (Ainda acenou a Kerse com a mão (não se vê a mão no cartaz, mas isso não importa) e cala-se; torna-se papel, torna-se um produto mudo da indústria gráfica B56; Este – agora hóspede em casa – estava sentado feito coluna DK93) ou, inversamente, um ser inanimado (a partícula do Ego) é descrito pelo particípio de um verbo que exprime uma ação concreta (que se tornou macaco partículas do Ego K390). Os neologismos pakiaulinti e o híbrido pakiaulavoti devem ser considerados sinônimos — ambos são usados com o significado de «fazer uma sacanagem»: Será que fiquei devendo algo a ele? Ou será que lhe fiz uma baita pakiaulinęs? Pakiaulinti isso eu sei fazer Č192; quando dá vontade de fazer uma sacanagem com alguém, pakiaulavoti, dá mesmo vontade Č108. O neologismo pavioletuoti, baseado numa palavra potencial de origem não lituana, expressa a intensidade da ação; foi formado por analogia com os derivados correntes do prefixo pa- usados ao lado, pajuoduoti, pamėlynuoti. O neologismo é usado com o significado de «tornar-se violeta» (nessa época, as árvores erguem-se enegrecidas, azuladas, pavioletavę A448). Alguns neologismos são formados com o prefixo nu-: os verbos nušurmuliuoti «afastar-se em meio à agitação»56 e nužlebseti «ir embora, sair arrastando os pés» mostram que a ação denotada pela palavra-base se dirige para longe (E quanto às festas que acabaram de nušurmuliavusias ou dos dias de comilança generalizada 54 O verbo tem o sufixo estrangeiro -avoti (ver a Lista de erros graves de língua (estrutura das palavras). Disponível na internet: http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/didziosios-klaidos/zodziu-sandaros (consultado em agosto de 2017). 55 Não se pode excluir que o verbo sustulpėti seja um decalque. 56 Reconhecendo-se a novidade, o neologismo é destacado na obra. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 22 menciona apenas um ou outro anúncio publicitário mais engenhoso EK70–71; E ele se sacode e vai cambaleando até sua propriedade Č161). Deve ser considerado uma formação ocasional o particípio do verbo nuvampyrinti (provavelmente usado no sentido de «esgotado por um vampiro»), que indica a intensidade e a conclusão da qualidade decorrente da ação: ama (a Deus, o Universo, uma criança, uma árvore, um animal, o céu estrelado...) — e não terás quaisquer preocupações energéticas, nunca te sentirás esgotado como um limão, nuvampyrintas por aqueles que também já estão vazios K119. Os derivados com o prefixo pra- pravirventi, praskurnėti, pratursenti indicam que a ação expressa pela palavra-base decorre passando por alguém (este é o significado típico dos derivados com pra-; ver LKG 1971: 285; DLKG 2005: 403). O significado dos derivados considerados potenciais (todos usados para designar uma passagem rápida por alguém57) depreende-se do contexto, por exemplo: Um [diabo] desses, só que muito menor, à noite pravirveno pelo chão e entrou na caverna LM14; por enquanto ninguém passa, nem sequer o cachorrinho nepratursena Č169; Neste momento, pelo pátio, se precisar de alguma coisa, pode praskurnėti, a não ser que apareça alguma dona de casa Č156. Dois neologismos são formados com o prefixo į-: o verbo įsikabulkštinti, «subir», indica que a ação é dirigida numa determinada direção — neste caso, para cima (Quando bebia para curar a ressaca, tinha o hábito de ir à floresta e įsikaburkštinti até ao abeto mais alto A32), enquanto o verbo įskausminti, «ferir», tem sentido de intensidade (O silêncio... Ela, com sedas régias, envolve o įskausmintas os nossos ouvidos K295). Os verbos considerados formações potenciais são formados com o prefixo iš-, que modifica a ação expressa pelos verbos-base: o verbo išsispruzdinti, «conseguir sair com grande dificuldade», indica a direção da ação expressa pelo verbo principal, de dentro para fora (Foi preciso išsispruzdinti de debaixo da cama A104), enquanto os verbos išbaisinti, «tornar assustador», e išmešlinti, «sujar com estrume», indicam a intensidade e a conclusão da ação (Não foram os anos que tanto išbaisino a voz de Bronius, mas o serviço A102; Invejem todos, vocês que não foram atirados à água e neišmėšlintieji! A476). Encontrou-se um neologismo com cada um dos outros prefixos: apsibumbuluoti, atvibruoti, nuliaušti, parkriokinti, užsigeležinti58. O derivado com o prefixo ap-, apsibumbuluoti, é usado no sentido de «andar em bolas», e o derivado com o prefixo at-, atvibruoti, no sentido de «aproximar-se vibrando, tremendo, sacudindo». Os particípios ativos de ambos os verbos são epítetos de substantivos: o peito dela, apertado por um suéter apsibumbulavusiu cinzento, parecia até ter aumentado dois tamanhos DD173; Só o amor é uma realidade atvibravusi para o plano psicológico K102. O derivado com o prefixo nu-, nuliaušti, «ficar gasto», significa que, durante algum tempo de realização da ação indicada pela palavra-base, algo (neste caso, um chapéu) se degrada59 (Antanas, vestido com um casaco um pouco melhor e com um chapéu não tão terrivelmente nuliaušusią na cabeça Č117); o derivado com o prefixo par-, parkriokinti, significa «(com estrondo, ruidosamente) trazer de volta, transportar de volta». 57 Os neologismos têm componentes semânticos adicionais. 58 Cabe assinalar que os neologismos nuliaušti, parkriokinti baseiam-se em aceções dos verbos liaušti, kriokinti diferentes das apresentadas nos dicionários. 59 Apie priešdėlio nu- reikšmes daugiau žr. LKG 1971: 279–281. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 23 mostra que «no decurso da ação indicada pela palavra-base, algo é encaminhado ou se desvia para casa» (LKG 1971: 282) (o kolcoz forneceu dois tratores, que, sobre trenós feitos para esse fim, parkriokino a maior pedra de todas TV86), enquanto o derivado com o prefixo už-, užsigelėžinti, «endurecer-se», indica a intensidade da ação (o diabo užsigelėžinusio não conseguiu agarrar A38). 3.2. 9 neologismos são derivados dos sufixos -auti, -čioti, -inėti, -telėti (-telti), -uoti, -uliuoti. O significado de alguns derivados é facilmente compreensível, por exemplo: kugždinėti «farfalhar, mover-se, agitar-se lenta e gradualmente» (De longe se vê como, lá dentro, algo kugždinėja Č165); šaščioti «dar pequenos saltos repetidamente» (o carro šaščiojo, como se soubesse o caminho VP18); sviduliuoti «brilhar repetidamente» (olhava para ela, sviduliuojančią começando a apagar-se à luz do entardecer VP81); vienišuoti «estar só» (passar algum tempo com vienišuojančia espírito dos campos K258). O contexto permite inferir o significado do verbo haliucinuoti, de base não lituana, «estar como em alucinações, de modo irreal»: Que diabo, aqueles girassóis são reais ou imaginários, existem ou haliucinuojančios na fronteira da consciência?! KE141. Os derivados formados com o sufixo -telėti (-telti), que expressa uma ação diminutiva, tvirktelėti «corromper-se um pouco, desregrar-se» e mąstelti «pensar um pouco, brevemente» não são típicos, devido à incompatibilidade entre o significado conferido pelo sufixo e o significado da palavra de base60: com aquelas histórias picantes, tvirktelėjusiomis, como temperos, salpicava a conversa DD61; mąstyti nunca nemąstė, talvez apenas mąsteldavo, mas subtilmente KE175 — neste último exemplo, a figura da repetição é evidente. O neologismo ser o único é provavelmente usado no sentido de «estar completamente sozinho». Chamam a atenção do destinatário os particípios que, usados ao lado do substantivo Ser, o caracterizam e especificam: que viaja sozinho, que sofre sozinho, que existe: o Homem, <...> que olha para o cosmos na sua misteriosa imensidãoque viaja sozinha (talvez até — que sofre sozinha; neste caso, o particípio «que existe» não é adequado) Ser, em breve começa a ser perseguido pela paranoia K389. O neologismo baseia-se numa palavra-base potencial, por analogia com a forma registada nos dicionários blasfemar, e foi formado o neologismo falar santamente (: *palavra santa: santo, palavra), usado no sentido de «dizer palavras bonitas e santas»: Santas e, ao mesmo tempo, que proferem palavras santaspalavras? K222 (na frase repetem-se palavras com as raízes sant- e palavr-). 3.3. O neologismo pasigrūdinėti (: grūdinėtis / pasigrūsti) deve ser considerado um derivado com um sistema de etapas de formação ainda não estabilizado, embora não se possa excluir que seja um derivado de formação mista — formado a partir do verbo grūstis com o prefixo pa- e o sufixo -inėti. O verbo pasigrūdinėti denota uma ação iterativa: «empurrar-se muitas vezes, gradualmente» (Ao ar livre, eles pasigrūdinėja alegremente à volta das mesinhas Č197). Considera-se ocasional, isto é, usado apenas naquele texto e adequado a ele, o derivado dvivienišiauti, que significa «sentir-se só estando a dois». Embora não existam compostos verbais em lituano, este neologismo pode ser tratado como composto formado a partir do neologismo vienišiauti, apresentado no ND. 60 No derivado mąstelti, é possível identificar a sobreposição de morfemas (mąst-yti + -telti). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 24 e do numeral cardinal dui, ou considerar como um derivado de formação mista, com um formante descontínuo (a junção de dvi, vienišas, –a e o sufixo –auti). Os neologismos cognatos vienišiauti ir dvivienišiauti aparecem na mesma frase: Quando estou sozinho, vienišiauju; quando estou com ela, dvivienišiaujam KE162. 4. PARTICULARIDADES DA FORMAÇÃO E DA SEMÂNTICA DE ADVÉRBIOS NEOFORMADOS Os 36 advérbios não registrados no LKŽ, DLKŽ, BŽa, LKŽPK e ND encontrados nos textos dos escritores lituanos analisados têm significado de modo e são formados com o sufixo derivacional –ai: 10 derivados são formados a partir de palavras-base registradas nos dicionários: alpulingai, girtuokliškai, gudragalviškai, makabriškai, marginaliai, pasišventėliškai, rutiniškai, sąmokšliškai, siaurakaktiškai, vijurkiškai; já 26 derivados têm como base palavras-base potenciais, a maioria dos quais (23 formações, ou 86% dos advérbios neológicos) são neologismos formados com o sufixo –iškas, –a: albatro­siškai (: *albatro­siškas: albatrosas), berazumiškai (: *berazumiškas: berazumis), ciceroniškai (: *ciceroniškas: Ciceronas) etc.61 Muitos neologismos são usados como comparações implícitas (ou epítetos metafóricos), por exemplo: girtuokliškai ligotas mąstymas – pensamento [doentio] como o de um bêbado; gudragalviškai klausinėti – perguntar [com inteligência] como um espertalhão; mintys sukasi vijurkiškai – os pensamentos giram [rapidamente] como um pião; gaidžiukiškai dudena – canta como um galinho; kengūriškai nušuokuoti – saltitar como um canguru; sugnybti kineziterapeutiškai – apertar como um fisioterapeuta; šaipytis pajaciškai – zombar como um palhaço. Cabe observar que o significado de todos os advérbios derivados de palavras-base registradas nos dicionários (1) e de palavras-base potenciais (2) é claro no sintagma ou na frase: (1) [a moça] Graciosa como uma corça da montanha, alpulingai ansiando como uma fonte KR38; lenta e girtuokliškaicom pensamento doentio K239; não vale a pena gudragalviškaiperguntar K232; o riso dele makabriškaidesceu em cascata sob a cúpula da igreja DD189; como objeto, neste contexto, os camarões pareceriam bastante marginaliai KN140; A vida não é vivida, mas, dura e pacientemente, pasišventėliškai <...>é empurrada para o leito de Procusto K39; Ela fazia isso cotidianamente, rutiniškai KE196; o lembrete do ginecologista rutiniškaifazer o exame de rastreio do câncer do colo do útero DD95; eles sąmokšliškaise calam K365; Então talvez não valha a pena siaurakaktiškaiabsolutizar também isto K250; se os pensamentos dele não girassem tão vijurkiškaina cabeça dele K357; 61debiliškai (: *debiliškas: debilas), europocentriškai (: *europocentriškas: europocentrizmas), gaidžiukiškai (: *gaidžiukiškas: gaidžiukas), gelmeniškai (: *gelmeniškas: gelmenys), haidniškai (: *haidniškas: Haidnas), heteriškai (: *heteriškas: hetera), homeriškai (: *homeriškas: Homeras), kafkiškai (: *kafkiškas: Kafka), kengūriškai (: *kengūriškas: kengūra), kineziterapeutiškai (: *kineziterapeutiškas: kineziterapeutas), k vatokliškai (: *kvatokliškas: kvatoklis), likimiškai (: *likimiškas: likimas), mantriškai (: *mantriškas: mantra), medūziškai (: *medūziškas: medūza), mocartiškai (: *mocartiškas: Mocartas), neišmaniškai (: *neišmaniškas: neišmanėlis), nuovargingai (: *nuovargingas: nuovargis), pajaciškai (: *pajaciškas: pajacas), savigrio viškai (: *savigrio viš kas: savigr iova), smaragdiškai (: *smaragdiškas: smarag as), stingliai (: *stinglus: stingti), vabališkai (: *vabališkas: vabalas), vienintel iavai (: *vienintel iavas: vienintelis). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 25 (2) tarsi kokį angelą sargą, albatrosiškai nerangų Anapusių62 pasiuntinį K143; gi taip berazumiškai šaudot Č74; pamokslą sako su įkvėpimu. Kartais ciceroniškai retoriškai Č195; tarp debiliškai besivaipančių nelaimingų išprotėjėlių K294; Tie straipsniukai dažnai būna europocentriškai protingi K279; gaidžiukiškai dudenančis pusbernio baritonas K358; nemylėdamas kitų, niekados neįstengsi gelmeniškai mylėti savęs K102; Prisiminkime <...> jo haidniškai grakštų kalbos pakraštį K302; Bręsdamos jos [moterys] tiktai gražėja ir prieš savo valią tampa heteriškai plėšrios KE190; homeriškai išjuokti vienpusę aistrą K39; novelės finalas <...> veikiau kafkiškai borchesiškas63 KE79; Tada moteriškutė <...> kengūriškai nušokavo lazdynų pusėn KE35; Marta jai švelniai, bet tvirtai, kineziterapeutiškai sugnyba dilbį, o Algis pradeda šnypšti DD44; Sukoncentruoti sąmonę į spindulį ir pasišviesti juo. Nesvarstant, mocartiškai lengvai, kvatokliškai K291; Į rytus nuo Berlyno tai visada skambėjo likimiškai KN19; aš niekad nesugebėsiu deramai intonuoti, mantriškai tiksliai ištarti nė vienos eilutės K271; tvarkėsi neišmanėliškai SRII72; O parke lyja, varge, kaip nuoogaringai pliaupia K463; pajaciškai šaipėsi KE88; Pastaruoju metu jis puldavo į neviltį vis dažniau ir dažniau, kartais net savigriuoviškai DD163; iš Brazilijos atvežtos smaragdžškai auksinės <...> plunksnos GD384; vanduo buvo toks stingliai ramus VP26; vabališkai ropoti K79; tu pats <...> vieninteliau pašauktas ir išbrauktas iš visų sąrašų K73. Naujadaras medūziškai pavartotas greta analogiškos darybos darinio paukštiškai: Eliezeras <...> paukštiškai pasistiebdavo, juokingai ir sykiu kažki kaip medūziškai išsigaubdavo KE150. CONCLUSÕES 1. Nos textos de treze autores lituanos analisados, os substantivos e os adjetivos constituem a maioria (82%) dos neologismos encontrados. A maioria dos derivados pertence a tipos produtivos e deve ser considerada derivação potencial (em primeiro lugar, abstratos, denominações de agentes, denominações de pessoas segundo a origem, adjetivos com os sufixos -iškas, -a; -ingas, -a, numerosos compostos nominais e adjetivais, verbos prefixados e advérbios). Há também formações ocasionais (dvivienišauti, mastelti). 2. Os maiores grupos de neologismos nominais são formados por derivados sufixais e compostos. As obras de todos os autores contêm numerosos itens lexicais abstratos (48% dos neologismos são considerados abstratos verbais e nominais). O segundo elemento dos compostos baseia-se, na maioria das vezes, num substantivo (88% dos compostos são desse tipo). 3. Os derivados com o sufixo -iškas, -a constituem a maior parte dos neologismos adjetivais (82% dos adjetivos sufixais). São numerosos nas obras de todos os autores. Os adjetivos com o sufixo -iškas, -a 62 Sobre ele, ver 1.1. 63 Sobre ele, ver 2.1. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 26 derivam de várias palavras-base: quase metade deles (48% dos neologismos formados com o sufixo –iškas, –a) baseia-se em nomes próprios de pessoas; os restantes são formados a partir de substantivos primitivos de semântica variada, mas também, frequentemente, de substantivos derivados — formações derivadas (burtažodiškas, –a; gelmeniškas, –a; gyvsidabriškas, –a; pieštukiškas, –a; sausainiškas, –a etc.). 4. A maioria dos compostos adjetivais (95%) tem um segundo elemento nominal; o primeiro elemento desses compostos é, na maioria das vezes, um adjetivo (tais formações representam 74% de todos os compostos com segundo elemento nominal). 5. A maior parte de todos os neologismos (349, isto é, 88% de todas as formações) baseia-se em palavras-base registadas em dicionários; 48 neologismos (22%) são formados a partir de palavras-base potenciais — formações derivadas. Uma proporção maior dos advérbios (72%) baseia-se em neologismos; as suas palavras-base potenciais são geralmente adjetivos com o sufixo –iškas, –a (88% das palavras-base são desse tipo). Embora, em geral, todas as cadeias derivacionais sejam claras, há neologismos cujo sistema de etapas de formação não está estabilizado (neišmylėjimas: išmylėjimas / neišmylėti, pasigrūdinėti: grūdinėtis / pasigrūsti). 6. O significado dos neologismos (mesmo sem contexto) é totalmente claro quando o significado lexical coincide essencialmente com o significado derivacional (trata-se de abstratos verbais e nominais, denominações de agentes e de portadores de uma característica verbal, grande parte dos compostos, verbos com significado modificador e advérbios). 7. O significado dos neologismos também é claro quando são criados por analogia com formações convencionais, incluídas em dicionários e usadas nas proximidades com um significado compreensível (o neologismo skaliklikis ao lado de šveitiklis, ploviklis; o neologismo angeliava ao lado de velniava; o neologismo bepalatis ao lado de bevietis, entre outros). 8. O significado de todos os neologismos torna-se claro no contexto da frase ou (raramente) da obra: tanto o dos usados em sentido figurado (klastaakė dia, minkštalūpis tristeza), como o dos que têm significado lexical muito mais concreto do que o significado derivacional (džeržgalas e šiknalupis, com o significado de «bicicleta»), e o dos que se baseiam em palavras-base potenciais, ou são formações de várias etapas (pasilabanaktinimas: *pasilabanaktinti: *labanaktintis: labanakt, gudragalviškai: *gudragalviškas: gudragalvis). 9. Os neologismos com o sufixo –iškas, –a funcionam quase sempre como epítetos simples ou metafóricos, que conferem novas nuances de sentido à palavra determinada; alguns equivalem a expressões comparativas. Os adjetivos em –iškas, –a derivados de nomes próprios de pessoas são não só informativos, mas também permitem expressar a ideia pretendida de forma mais concisa, tornando o texto mais compacto. Muitos neologismos adverbiais funcionam como epítetos metafóricos. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 27 ŠALTINIAI A – Aputis J. 1986: Gegužė ant nulūžusio beržo. Vilnius: Vaga. B – Šerelytė R. 2006: Balzamuotojas. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. BLB – Granauskas R. 2015: Baltas liūdesio balandis. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. Liutkevičienė D. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt/ (žiūrėta 2016 m. gegužės–rugsėjo mėn., 2017 m. liepos–rugpjūčio mėn.). BŽa – Bendrinės lietuvių kalbos žodyno antraštynas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt/antrastynas/?pg=c (žiūrėta 2016 m. gegužės–rugsėjo mėn., 2017 m. liepos–rugpjūčio mėn.). Č – Čigriejus A. 2011: Ir parnešė apynio kvapą. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. DD – Sabaliauskaitė K. 2012: Danielius Dalba & kitos istorijos. [Vilnius]: Baltos lankos. DK – Kalinauskaitė D. 2015: Skersvėjų namai. Vilnius: Tyto alba. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/ (žiūrėta 2017 m. liepos–rugpjūčio mėn.). DLKŽ 2012– Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 7-as pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis (žiūrėta 2016 m. gegužės–rugsėjo mėn., 2017 m. liepos–rugpjūčio mėn.). EK – Karnauskaitė E. 2012: Ievos laiškai iš Galudienių miesto. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. GD – Gutauskas L. 2008: Daiktai. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. I – Granauskas R. 2015: Išvarytieji. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. K – Kajokas D. 2002: Lietaus migla Lu kalne. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. KE – Kajokas D. 2012: Ežeras ir kiti jį lydintys asmenys. Vilnius: Tyto alba. KN – Navakas K. 2008: Du lagaminai sniego. Vilnius: Tyto alba. KR – Saja K. 2013: Kinivar(p)ų raštai. Vilnius: Typoart. KTŽ 1990 – Gaivenis K., Keinys S. Kalbotyros terminų žodynas. Kaunas: Šviesa. LKŽₑ – Lietuvių kalbos žodynas, t. I–XX, elektroninis variantas. Prieiga internete: http://www.lkz.lt (žiūrėta 2016 m. gegužės–rugsėjo mėn., 2017 m. liepos–rugpjūčio mėn.). LKŽPK 2015 – Skaitmeninė Lietuvių kalbos žodyno papildymų kartoteka. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/antra-kartoteka (žiūrėta 2016 m. gegužės–rugsėjo mėn., 2017 m. liepos–rugpjūčio mėn.). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 28 LM – Šerelytė R. 2006: Laukiniai mėnesiai. Vilnius: Alma littera. ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. Sudarytoja R. Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujažodziai.lki.lt/ (žiūrėta 2016 m. gegužės–rugsėjo mėn., 2017 m. liepos–rugpjūčio mėn.). SR – Sabaliauskaitė K. 2008: Silva Rerum. [Vilnius]: Baltos lankos. SRII – Sabaliauskaitė K. 2011: Silva Rerum II. [Vilnius]: Baltos lankos. TG – Granauskas R. 2014: Trečias gyvenimas. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. TV – Granauskas R. 2013: Trys vienatvės. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. TŽŽ 2003 – Tarptautinių žodžių žodynas.Vilnius: Alma littera. UR – Radzevičiūtė U. 2010: Frankburgas. Vilnius: Tyto alba. VP – Papievis V. 2010: Eiti. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. LITERATŪRA A k e l a i t i e n ė G., Ž i l i ū t ė-B a t a v i č i e n ė D. 2011: Romualdo Granausko kūrinių leksinės tarnybos. – Žmogus ir žodis 1, 2–12. A m b r a z a s S. 2011: Būdvardžių darybos raida. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. B a r a u s k a i t ė J. 2001: Spalvingasis Romualdo Granausko novelių vaizdas. – Prozos žodis ir stilius. Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla, 81–86. B a r a u s k a i t ė J. 2001a: Romualdo Granausko novelė „Duonos valgytojai“: fragmentų seka, jungtys, kalbinė raiška. – Prozos žodis ir stilius. Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla, 87–94. B r a ž ė n a s P. 2007: Juozo Apučio kūryba. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. DLKG 2005 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. G i r č i e n ė J. 2013: Stilistiniai naujadarai internete. – Šiuolaikinės stilistikos kryptys ir problemos. Vilnius: Lietuvos edukologijos universiteto leidykla, 79–88. G i r č i e n ė J. 2015: Common root neologisms on internet. – Valoda: nozīme un forma / Language: meaning and form 6, 126–137. G u s t a i t i e n ė M. 2013: Leksikos įvairovė Romualdo Granausko kūriniuose. – Gimtasis žodis 12, 28–31. I n č i ū r a i t ė-N o r e i k i e n ė L. 2015: Lietuvių kalbos dariniai su neoklasikiniais dėmenimis. – Baltistica L(2), 245–259. J a k a i t i e n ė E. 2010: Leksikologija.Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. K a z l a u s k a i t ė G. 2000: Lietuvių fonologijos terminų sandara ir kilmė. – Terminologija 6, 51–62. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 29 Keinys S. 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba. Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Kniūkšta P. 1976: Priesagos –inis būdvardžiai. Daryba, reikšmės, gramatiniai sinonimai. Vilnius: Mokslas. Kniūkšta P. 1998: Darybinė ir darybos reikšmė. – Kalbos kultūra 71, 29–30. Libonaitė J. 2005: Sugrįžimai į save: Donaldo Kajoko eseistikos formos ir prasmės. – Darbai ir dienos 42, 73–92. LKG 1965, 1971 – Lietuvių kalbos gramatika I, II, Vilnius: Mintis. Mikelionienė J. 2002: Analogija lietuvių kalbos žodžių daryboje. Potencialiniai ir okaz iniai dariniai. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 73–80. Miliūnaitė R. 2012: Kalbos vartotojai ir naujadarų kūryba. – Gimtoji kalba 9, 3–14. Miliūnaitė R. 2014: Naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje. – Acta linguistica Lithuanica 71, 246–264. Miliūnaitė R. 2015: Naujažodžių atranka ir pateikimas Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. – Leksikografija ir leksikologija 5, 161–184. Murm ulaitytė D. 2014: Priesagos –iklis naujadarų apibrėžčių sistemiškumas. – Bendrinė kalba 87, 1–17. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?87. Murm ulaitytė D. 2016: Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų perspektyvos. – Bendrinė kalba 89, 1–27. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?89. Murm ulaitytė D. 2016a: Naujažodžių duomenyno leksika pakeliui į Bendrinės lietuvių kalbos žodyną. – Acta Linguistica Lithuanica LXXV, 68–88. Murm ulaitytė D. 2016b – Naujieji asmenų pavadinimai darybos ir semantikos aspektu. – Lietuvių kalba 10, 1–22. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/issue/view/131. Pakerys A. 1994: Akcentologija I. Kaunas: Šviesa. Pošk uvienė I. 2013: Leksikos ypatumai Romualdo Granausko romane Rūkas virš slėnių. – Gimtasis žodis 1, 2–11. Urbutis 2009: Žodžių darybos teorija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Vaskelienė J. 2007: Jurgos Ivanauskaitės naujadarai ir jų vaidmuo tekste (Miegančių drugelių tvirtovė). – Acta humanitarica universitatis Saulensis 3, 169–179. Vaskelienė J. 2010: Lietuvių kalbos žodyne nefiksuoti dariniai ir jų funkcionavimas Antano Kalanavičiaus poezijoje. – Filologija 15, 151–166. Vaskelienė J. 2011: Žodynų nefiksuotų darinių funkcionavimas Jono Strielkūno lyrikoje. – Res humanitariae X, 54–70. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 30 Vaskelienė J. 2012: Žodynų nefiksuotų darinių funkcionavimas Ričardo Gavelio kūriniuose. – Filologija 17, 145–162. Vaskelienė J. 2016: Naujadarai Viktorijos Daujotytės tekstuose. – Acta humanitarica universitas Saulensis 23, 149–170. Župerka 2012: Stilistika, III pataisytas ir papildytas leidimas. Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Įteikta 2017 09 04 Priimta 2017 12 08 JOLANTA VASKELIENĖ Šiaulių universitetas P. Višinskio g. 38, LT-76352 Šiauliai. [email protected] BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204