Dėl terminų „standartizacija“, „norminimas“ ir „kodifikacija“ santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas W SPRAWIE TERMINÓW STANDARYZACJA, NORMALIZACJA I KODYFIKACJA SANTYKIO DABARTINĖJE NORMINAMOJOJE KALBOTYROJE SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, polityka językowa, standaryzacja języka, normalizacja, kodyfikacja, terminologia. UWAGI WSTĘPNE Terminy standaryzacja, normalizacja i kodyfikacja w językoznawstwie normatywnym nie 1 žymimų sąvokų samprata šiuolaikinės lietuvių ir užsienio kalbotyros darbuose įvairuoja, są ostatecznie ustalone, podobnie jak same te terminy. Dlatego nieprzypadkowo potrzebę ponownego rozpatrzenia tych oraz niektórych innych terminów z tej dziedziny i dokładniejszego ich zdefiniowania (a nawet przemianowania jednego czy drugiego pojęcia) podnosi się w niejednej najnowszej publikacji naukowej litewskich językoznawców. Jednak 2 możliwości wszechstronnej dyskusji nad terminami ogranicza to, że czasami opiera się ona wyłącznie na pojedynczych źródłach, a te same w sobie zawężają zakres problemów związanych z użyciem tych terminów. Dlatego też wnioski nie zawsze cechują się naukową precyzją i obiektywizmem. Możliwe są różne podejścia do problematyki tych terminów, wyznaczające również kierunki badań: 1) diachroniczne, pozwalające analizować powstanie wymienionych terminów, ich rozwój historyczny oraz związki z etapami kształtowania się samego ogólnego języka litewskiego (w szerszym ujęciu – także ogólnych języków innych krajów) i kontekstem jego rozwoju; to wymaga specjalnych szczegółowych badań (zob. Deumert, Vandenbussche 2003: 455–469; Subačius 2004: 97–115; Miliūnaitė 2010: 231–256); 2) synchroniczna, ograniczająca się do obecnego stanu terminów normalizacji języka i obejmująca dwa aspekty: Te trzy terminy w tytule artykułu, we wstępie oraz w części 1 ogólnie oznaczają gniazda terminów o odpowiednich 1 rdzeniach, ponieważ w rzeczywistości używa się także większej liczby wariantów słowotwórczych każdego terminu, a niekiedy również synonimów oznaczających pojęcia podobne, lecz nietożsame. 2 Na przykład Audrius Valotka analizował terminy polityki językowej i planowania językowego (Valotka 2015: 84–101); inne najnowsze rozważania dotyczące terminologii tej dziedziny omówiono w dalszych częściach artykułu. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 2 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 a) teoriškai apibrėžti kalbamųjų terminų poreikį ir šios mikrosistemos terminais reiškiamų sąvokų tarpusavio ryšius, remiantis svarbesniais dabartiniais lietuvių kalbotyros źródłami, a także anglojęzyczną literaturą językoznawczą, która obecnie w ogóle w lietuviškosios terminijos pasirinkimą, kontekstu; niemałym stopniu determinuje b) badać cechy terminów językoznawczych faktycznie funkcjonujących w różnych tekstach litewskiego językoznawstwa i ustalić tendencje ich użycia. Całość tych kierunków i aspektów badawczych może pomóc w uzyskaniu dość wyczerpującego obrazu rozwoju i funkcjonowania omawianych terminów w litewskim językoznawstwie. Objętość artykułu pozwala wybrać jeden z tych aspektów. Szczególnie interesujący, ponieważ trudny do zrealizowania, wydaje się przypadek 2a, dlatego właśnie on jest dalej analizowany, choć nie unika się również powiązań z wymienionymi badaniami o innym kierunku. 1. JAK DUŻY JEST „JESZCZE JEDEN PROBLEM JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO”? Do przeanalizowania terminów językoznawstwa normatywnego standaryzacja, normalizacja i kodyfikacja skłonił opublikowany w 2016 r. w internetowym czasopiśmie naukowym Lietuvių kalba, wydawanym przez Uniwersytet Wileński, artykuł trojga autorów – Ireny Smetonienė, Antanasa Smetony i Audriusa Valotki – „W sprawie terminu język standardowy” (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016). Jak wskazuje tytuł artykułu, jest on poświęcony terminowi język 3 standardowy, a jak wynika z jego treści, podjęto próbę uzasadnienia potrzeby stosowania tego terminu we współczesnym językoznawstwie litewskim i zastąpienia nim utrwalonego terminu język ogólny, używanego od 1927 r., z przerwą obejmującą kilkanaście lat okresu sowieckiego. Jednocześnie pokrótce wspomina się także o innych ważnych dla językoznawstwa normatywnego terminach (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 10): Należy zwrócić uwagę także na jeszcze jeden problem językoznawstwa litewskiego – normalizacja i 4 kodyfikacja języka są dla nas synonimami, natomiast standaryzacja w ogóle nie została zdefiniowana. Chcąc uzasadnić to twierdzenie, autorzy na 10. stronie zamieszczają tabelę (nie podają jednak jej tytułu, zob. tabelę 1). Pod tą tabelą (dalej w tekście – tabela KNS), nie analizując jej treści, autorzy artykułu wyciągają następujący wniosek (mając na myśli nie tylko 3 Recenzję tego artykułu napisaną przez Aldonasa Pupkisa zob. w 90. numerze czasopisma Bendrinė kalba (prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/90/Pupkis_BK_90_straipsnis.pdf). 4 Straipsnio autorių paliktas korektūros riktas. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 3 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 šiuos, bet ir anksčiau savo tekste aptariamus terminus bendrinės kalbos atmainai įvardyti) (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 11): Zatem, jak widzimy, chaos terminologiczny jest oczywisty (i, nawiasem mówiąc, w terminologii lingwistycznej nie jest taki rzadki). Celem tego artykułu nie jest uporządkowanie całego tego mikrosystemu terminów. Niemniej twierdzenie autorów dotyczące „jeszcze jednego problemu litewskiego językoznawstwa” znacznie rozmija się z prawdą. Dlaczego? Główny „problem” samych autorów polega na tym, że opierają się oni na jednym źródle litewskim – Encyklopedii języka litewskiego (dalej – LKE), a spośród źródeł w innych językach również wybierają tylko po jednym, przez co nie widać ani różnorodności, ani innych pominiętych aspektów użycia tych terminów. Nie zajrzano nawet do dość niedawnego źródła leksykograficznego – Słownika terminów lingwodydaktyki (dalej – LTŽ) (2012), znajdującego się również w Banku terminów Republiki Litewskiej (dalej – TB) – gdzie terminy te zostały jasno zdefiniowane. Ponadto mikrosystemy terminów kilku języków można i należy porównywać, ale pewne rozbieżności same w sobie nie oznaczają jeszcze, że któryś z tych mikrosystemów jest pod jakimś względem wadliwy. Z drugiej strony należy przyznać, że w litewskim mikrosystemie terminów językoznawstwa normatywnego istnieje pewien nieład, a wynika on z kilku przyczyn: 1) nie uzgodniono jasno, jakie pojęcia są potrzebne i jaka jest ich treść; 2) podstawowe pojęcia „standard” i „norma” są częściowymi synonimami, co sprawia, išvestinių sąvokų sinonimiškumą, kartu dviprasmiškumą; że 3) mikrosystem terminów litewskiego językoznawstwa normatywnego wytrąca z kalbų daroma įtaka, nes ši mikrosistema kitose kalbose kuriama ne visada pagal tokius równowagi same zasady innych dziedzin. O wiele większym problemem, jakkolwiek paradoksalnie by to nie brzmiało, jest sam obecny stan kodyfikacji terminologii litewskiego językoznawstwa. Oddzieliwszy kodyfikację terminologii litewskiego językoznawstwa (i omawianego mikrosystemu) od rzeczywistego użycia, można stwierdzić, że terminologia ta, w porównaniu z terminologią innych dziedzin nauki, jest opracowana leksykograficznie dość słabo. Większość źródeł leksykograficznych jest opóźniona o kilka dziesięcioleci, jeśli nie więcej, w stosunku do tego, co jest rzeczywiście używane. Tworzy się lub zapożycza wiele nowych terminów, odpowiadając na aktualne potrzeby XX a. pabaigoje pasirodęs lietuviškas Kalbotyros terminų žodynas (toliau – KTŽ) savo laiku zagranicznego językoznawstwa, lecz terminologia ta nie jest ani centralnie systematyzowana, RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje ani publikowana. była to potrzebna i poręczna praca (zob. KTŽ 1990, s. 288), jednak nie może się już równać nawet w językoznawstwie normatywnym | 4 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 z wydanym przez Łotyszy w 2007 r. Objaśniającym słownikiem terminów językoznawczych (dalej – VPSV) (2007, s. 623). TABELA 1. Definicje kodyfikacji, normowania i standaryzacji w źródłach trzech języków (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 10). Autorzy wspomnianego artykułu, rozumiejąc, że problem omawianych terminów didesnio dėmesio, skatina „šioje kalbotyros srityje besispecializuojančius mokslininkus wymaga uporządkowania całego mikrosystemu“. Takie uporządkowanie, w miarę RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje potrzeby, wymagałoby w językoznawstwie normatywnym | 5 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 szczególnego poświęcenia, na przykład przy opracowywaniu nowego słownika terminów językoznawczych lub wydawaniu nowej edycji LKE. Jednak, jak wspomniano, aby szczegółowo przeanalizować teoretyczne i praktyczne kwestie pochodzenia, rozwoju historycznego, šaltiniuose aspektus, reikėtų platesnės studijos. Todėl šiuo kartu straipsnio tikslas yra funkcjonowania oraz prezentacji omawianych terminów w różnych węższych: teoretycznie reikalingų sąvokų ir jas įvardijančių terminų mikrosistemą. zdefiniować terminy służące do opisu procesu normowania języka ogólnego W celu realizacji tego zadania stawia się następujące cele: 1) scharakteryzować podstawowe pojęcia składowych części (etapów) procesu normatywnego; 2) omówić terminy standaryzacja, normowanie i kodyfikacja, a także ich warianty i synonimy; 3) ujawnić wzajemne związki terminów nazywających regulację języka i przedstawić zarys możliwego ich mikrosystemu. 2. O JAKICH POJĘCIACH I NAZYWAJĄCYCH JE TERMINACH MÓWIMY? Terminy standaryzacja, normalizacja i kodyfikacja oraz ich warianty i synonimy oznaczają różne aspekty regulowania (się) języka ogólnego, związane zarówno z zewnętrzną stroną języka ogólnego jako jednej z odmian języka narodowego (tj. z oddzieleniem języka ogólnego od innych odmian), jak i z jego wnętrzem (tj. z krystalizowaniem się i porządkowaniem norm języka ogólnego). Aby treść i kontekst analizowanych terminów były jaśniejsze, najpierw należy zdefiniować pojęcia podstawowe „język ogólny” i „regulowanie (się) języka ogólnego”. Język ogólny jest odmianą języka zarówno kształtującą się samorzutnie, jak i świadomie tworzoną. Tym różni się od innych odmian języka, których powstanie, funkcjonowanie i rozwój norm zazwyczaj charakteryzuje się wyłącznie jako samoregulację języka, bez świadomej i ukierunkowanej šalies. Tiesa, kalbant apie bendrinę kalbą, nusveria (ir visai suprantama, kodėl) vienas ingerencji – aspekt ten podkreśla mniej lub bardziej aktywne, zorganizowane działanie (często poveikis jos raidai, o nuošalyje paliekami savaiminės jos raidos ypatumai. w skali państwa). Ponadto język ogólny jest jednocześnie przedmiotem regulacji i jej rezultatem. Właśnie wzajemne oddziaływanie tych dwóch, choć sprzecznych, stron natury tego samego języka ogólnego – przedmiotu regulacji i rezultatu – nie jest obecnie przedmiotem próby zrozumienia w toczącej się dyskusji nad treścią i relacją terminów język ogólny i język standardowy. Co więcej, próbuje się te dwie strony sztucznie rozdzielić i zdekonstruować jedność terminu język ogólny: normatywny, tj. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 skodyfikowany, język ogólny przeciwstawia się jego rzeczywistemu użyciu, jak gdyby były to visai skirtingais terminais vadintinos atmainos. Todėl, kiek nukrypstant nuo pagrindinio dwie odrębne, a dla celów i zadań celowe jest przedstawienie najbardziej akceptowalnego dla analizowanej problematyki rozumienia języka ogólnego. Językoznawca Pranas Skardžius w 1927 r. w czasopiśmie Švietimo darbas (Skardžius 1997 [1927]: 30–85) jako pierwszy publicznie użył terminu język ogólny i uzasadnił jego zastosowanie. 2013 m. kovo mėnesio Lietuvoje manyta ir rašyta, kad P. Skardžius ir buvo šio termino kūrėjas. Tačiau tą kovo mėn. Lietuvos nacionalinio radijo laidoje „Ryto garsai“ buvo Swoją drogą wyemitowano audycję jednej ze stacji radiowych „Głos Ameryki”, w której opublikowano nagranie z kongresu Akademii Katolickiej, który odbył się w 1964 r. w Stanach Zjednoczonych, gdzie na pytania odpowiadał wybitny językoznawca okresu międzywojennego, który w latach wojny wyemigrował na Zachód, Antanas Salys. Wyjaśnił, że termin bendrinė kalba sam zaproponował P. Skardžiusiowi jako tłumaczenie niemieckiego terminu Gemeinsprache i że ten zaczął go wszędzie używać. Pranas Skardžius opisuje bendrinė kalba jako taką, „którą mogliby rozumieć ludzie z całego kraju”, która „stała się wspólna dla całego kraju, dla całego państwa”, „w całej etnograficznej Litwie jest uznawana, używana lub podejmuje się wysiłki, aby używać jej jako powszechnego środka porozumiewania się”, a więc szczególnie podkreśla jej cechę wspólności (Skardžius 1997 [1927]: 34–35). Właśnie do tego działania polegającego na tworzeniu bendrinė kalba, doborze jej norm i ich upowszechnianiu, rozciągającego się w czasie od wyboru podstawy bendrinė kalba aż do chwili obecnej oraz wytycznych na przyszłość, potrzebne są specjalne terminy, które pozwoliłyby opisać ten proces pod względem różnych właściwości. W definicjach bendrinė kalba zwykle wskazuje się najważniejsze cechy wyróżniające tę odmianę języka spośród innych odmian języka narodowego. Dla kontekstu analizowanych terminów najważniejsza jest cecha bendrinė kalba określająca charakter świadomego oddziaływania na nią, czyli jej planowania. Proces planowania bendrinė kalba, ze względu na nieustanną zmianę 5 języka, jest nieukończony, tylko jego skala i środki są w różnych krajach odmienne. Mając to na uwadze, dla litewskiej bendrinė kalba odpowiednia mogłaby być następująca definicja: Bendrinė kalba – prestiżowa odmiana języka tworzona, używana i celowo planowana przez wspólnotę językową związaną historycznie, kulturowo, a często także politycznie, przeznaczona do potrzeb życia publicznego i posiadająca normy utrwalone w kodyfikacji. 5 Sąmoningai reguliuojama gali būti ne tik bendrinė kalba, bet ir kitos atmainos (pavyzdžiui, norminama bendrinė žemaičių tarmės rašyba), tačiau tai ne tendencija, o greičiau išimtis, diktuojama konkrečios kalbinės bendruomenės poreikių. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje w językoznawstwie normatywnym | 7 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Podobnie, tylko szerzej, język ogólny definiowany jest również w LTŽ (2012): język ogólny (ang. standard language, fr. langue standard (f), ros. литературный язык, niem. Standardsprache (f) powszechnie używana ↑odmiana języka, mniej lub bardziej znormalizowana, odznaczająca się największym prestiżem, najwyższym statusem społecznym ↑we wspólnocie językowej, używana jako język piśmiennictwa, życia publicznego, edukacji, kultury, środków masowego przekazu, literatury oraz wykształconych warstw społeczeństwa. ∆ stale wzbogacana, świadomie tworzona, regulowana i normalizowana; w tym celu opracowuje się słowniki, gramatyki oraz inne publikacje normatywne i dydaktyczne. ∆ za normalizację odpowiadają instytucje naukowe i państwowe; na Litwie – Państwowa Komisja Języka Litewskiego. ∆ tej odmiany uczy się w szkołach, a obcojęzyczni uczą się jej jako ↑języka obcego. W tych dwóch definicjach koncepcja języka ogólnego różni się od tradycyjnej w litewskim językoznawstwie, ponieważ wysunięto na pierwszy plan dwa nowe aspekty. Po pierwsze – ciągłość porządkowania języka, ponieważ dotychczas najczęściej podkreślano rezultat porządkowania, a nie jego przebieg. Na przykład w różnych dziełach litewskiego „sąmoningai apdorota“ (Pupkis 2005: 30), „daugiau ar mažiau sunorminta visos tautos raštų językoznawstwa wskazuje się, że język ogólny jest językiem przeznaczonym na potrzeby życia publicznego i kultury ludzi” (LKE 2008: 77), a zatem wysunięto tylko jeden aspekt – aspekt skodyfikowanego języka ogólnego. W projektach zmian ustawy o języku państwowym rozpatrywanych w Sejmie Republiki Litewskiej jako główną cechę wskazuje się komponent poprawności: Język litewski ogólny – poprawny, tj. oparty na słowniku języka litewskiego, zasadach gramatyki, ortografii i interpunkcji oraz innych uznanych źródłach norm językowych, pisany lub mówiony język litewski, przeznaczony na potrzeby życia publicznego. (LRVKĮPĮ 2008). Język litewski ogólny – poprawny, oparty na normach słownika języka litewskiego, gramatyki, ortografii i interpunkcji, pisany lub mówiony język litewski, przeznaczony na potrzeby życia publicznego. (LRVKĮPĮ 2011). Podobnie napisano również w podręczniku dla szkół wyższych (LBK 2014: 24, wyróżnienie autorów): Bendrinė kalba – tai sunorminta (standartizuota), rašytinę ir sakytinę formas turinti, daugelyje odmiana języka wspólna wszystkim użytkownikom języka, używana w różnych sferach. Od (tarmių ar sociolektų) bendrinė kalba visų pirma skiriasi tuo, kad yra kodifikuota arba sunorminta, t. y. standartizuota. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 8 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Za znormalizowany i poprawny można uznać stan skodyfikowanego języka ogólnego, ale nie jego rzeczywiste użycie, które często jest zróżnicowane zarówno z powodu wewnętrznego rozwoju, jak i z powodu ogólnych procesów destandaryzacji zachodzących obecnie w językach europejskich, dlatego nie brakuje w nim elementów charakterystycznych dla innych odmian języka narodowego i innych języków. Po drugie, język ogólny ma, jak wspomniano, również poziom spontanicznego rozwoju, ponieważ nie wszystko w nim zachodzi w drodze świadomej regulacji. Dlatego należy podkreślić, że jest on także „tworzony przez wspólnotę językową”. innych odmian języka Stosunek tych dwóch procesów – spontanicznego i świadomego – w różnych językach i w różnych okresach rozwoju może być bardzo niejednakowy. W języku litewskim świadomy wpływ na język ogólny, czyli jego regulowanie, inaczej – kształtowanie języka – zajmuje istotną część rozwoju, funkcjonowania i zmian języka ogólnego, natomiast procesy spontaniczne – znacznie mniejszą. Pranas Kniūkšta zalicza do kształtowania języka ogólnego normalizację, nadzór i rozwój języka (Kniūkšta 1995: 28–39): Najważniejszą zasadą ukierunkowanego kształtowania języka jest systemowość, czyli prawidłowość. Nie tylko pomaga ona normalizować język, nadzorować go i uczyć się go, lecz w wielu przypadkach jest także zgodna z zadaniami rozwoju języka. Szerzej gospodarka językowa została określona w LTŽ (2012): kwestie dotyczące użycia języka, Kalbos tvarkyba – kalbos apsaugos teisinės sistemos kūrimas, kalbos norminimo, konsultavimo tworzenie instytucji i placówek nadzoru oraz kontroli języka i realizacja ich zadań, normalizacja veiklos organizavimas, kalbos rėmimo programų ir projektų rengimas, administravimas ir języka, rozpowszechnianie norm językowych, nadzór i kontrola języka. Tak więc język ogólny, podobnie jak inne odmiany tego języka, kształtuje się, funkcjonuje i zmienia samoistnie, a ponadto jest świadomie tworzony i porządkowany (regulowany). Procesy te zachodzą na dwóch poziomach: 1) na poziomie makro, tzn. przy postrzeganiu języka ogólnego jako odmiany języka narodowego; 2) na poziomie mikro, tzn. przy postrzeganiu języka ogólnego jako całości jego norm. Jeżeli w gospodarce językowej wyodrębnimy całość regulacji prawnej i administracyjnej, wówczas do nazwania pozostałych aspektów regulacji, bezpośrednio związanych z odmianą języka ogólnego i jej normami, potrzebne są co najmniej cztery odrębne terminy (zob. tabelę 2). RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje w językoznawstwie normatywnym | 9 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA 2. Charakter i poziomy regulacji języka ogólnego oraz zapotrzebowanie na Jeigu kai kuriuos šiais keturiais terminais įvardijamus procesus suskaidysime į terminy — im drobniejsze etapy, tym więcej terminów będzie potrzebnych. Ponieważ można wyróżnić kilka etapów świadomego regulowania norm ogólnego języka (T2) (ustalanie norm, ich legalizację i rozpowszechnianie w użyciu), każdy z nich również często kad lietuvių kalbotyroje šiam reikalui vartojama daugiau terminų, nei pateikta KNS jest specjalnie nazywany. Zatem jest to oczywiste w tabeli (por. tabelę 1). 1-ame paveiksle nurodyti dabartiniuose lietuvių kalbotyros darbuose dažniausiai używane (lub proponowane do użycia) terminy standaryzacja (standaryzowanie się), norminimas, normalizacija (normėjimas) ir kodifikacija, kodifikavimas. Tai yra tas terminų standaryzowanie; inwentarz, który jest dalej analizowany. Ponadto wszystkie te terminy są sąvokomis „standartas“, „norma“ ir „kodeksas“, todėl reikia išsiaiškinti ir jų reikšmes, związane z terminami odnoszącymi się do wsporników związanych z omawianym inwentarzem. RYC. 1. Do określania regulowania (się) ogólnego języka w językoznawstwie litewskim używane (lub proponowane do użycia) terminy RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje są w językoznawstwie normatywnym | 16 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zaspokajały potrzeby używającej jej wspólnoty językowej. Z kolei zadania normalizacyjne wiążą się z trojakim stanem rozwoju języka ogólnego: 1) przeszłością: dążenie do stałości norm, tj. zachowania ciągłości języka ogólnego i tradycji norm; 2) teraźniejszością: dążenie do funkcjonalności języka ogólnego, tj. okresowe przeglądanie kodyfikacji i ustalanie takich norm języka ogólnego oraz zasad użycia, które pozwalałyby elastycznie korzystać z możliwości wyrazu; 3) przyszłością: tworzenie sprzyjających warunków dla rozwoju języka ogólnego oraz przewidywanie sposobów i kierunków, w jakich język ogólny mógłby się odnawiać. Jak wynika również z tabeli KNS, termin „normalizacja” bywa używany zamiennie z terminem „kodyfikacja”. Ponadto proces ten zazwyczaj dzieli się na etapy, a one często mają każdy własne nazwy. Czeski językoznawca František Daneš wskazał następujące etapy procesu normalizacji (ściślej mówiąc, nazywając go kodyfikacją, a więc rozszerzając znaczenie tego ostatniego terminu, natomiast normalizację uznając za jedną z części kodyfikacji) (Данеш 1988 [1979]: 281–283): 1) etap opisowy: ustalenie i obiektywny opis norm języka ogólnego; 2) reguliuojamasis (norminamasis) etapas: a) etap oceniający (środki wyrazu językowego i sposoby ich użycia ocenia się pod tam tikrus objektyvius kriterijus, atsižvelgiant į visuomenės poreikius ir bendrinės kalbos kątem dynamiki rozwoju), b) etap bezpośredniej kodyfikacji; 3) etap realizacyjny (strategiczno-taktyczny): wdrażanie kodyfikacji w użyciu. We współczesnym normatywnym językoznawstwie litewskim (w mniejszym stopniu leksykograficznym, zob. tabelę 4, w większym stopniu w nowszej literaturze naukowej) wyraźnie widoczna jest przeciwna tendencja do używania terminu normowanie w znaczeniu szerszym niż wskazane przez F. Daneša, a znaczenie kodyfikacji zawężenia do terminu określającego etap 2b. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 17 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA 4. Definicje terminu normowanie w źródłach litewskich Šaltiniai Apibrėžtys KTŽ Normowanie języka literackiego (zob. n o r m a l i z a c j a ) jest naukowym, opartym publicznym i językiem pisanym, kodem pisanym, ustalaniem faktów systemu języka LKE na metodach językoznawczych ustalaniem i doborem norm językowych pisowni (s. 134, w haśle norma). kodyfikacją, czyli normowaniem (s. 253, hasło norma językowa). LTŽ kalbos norminimas (tas pat kas standartizavimas) – (angl. standardisation, pranc. normalizacja (f), standaryzacja (f), ros. нормализация, niem. Sprachkritik (f), Sprachlenkung (f), Sprachpflege (f), Sprachregelung (f)) ustalanie języka ogólnego, powszechnego, wzorcowego jako oficjalnego środka komunikacji; ↑kodyfikacja norm użycia języka, ich precyzowanie i wdrażanie do ↑użycia. ∆ za przeznaczonych do użycia, nazywanym najczęściej związanym z językiem pomocą zasad itp. DŽ7i TŽŽ brak hasła norminimo; norminti – ustalać normy, porządkować według norm. brak normalizacja zastępuje termin T1 – tak definiuje się ją w LTŽ: „ustalenie języka ogólnego, hasła norminimo; norminti – ustalać normy, porządkować według norm. W najszerszym ujęciu powszechnego, wzorcowego jako oficjalnego środka komunikacji”, tzn. chodzi o wybór odmiany języka. W węższym, najbardziej typowym ujęciu ustalanie norm języka ogólnego obejmuje badanie użycia, dobór norm i ich ocenę. Ponadto do procesu normalizacyjnego zalicza się także oficjalne utrwalenie norm na piśmie oraz rozpowszechnianie norm. Drugi człon – utrwalenie norm na piśmie, – a czasami także pierwszy, zwykło się nazywać odrębnym terminem kodyfikacja (zob. rozdział 2.3). O tym, że normalizacja i kodyfikacja nie zawsze są utożsamiane, świadczy również ustawa o Państwowej Komisji Języka Litewskiego (VLKK). W punkcie 4 artykułu 3, w którym wymieniono zadania VLKK, używa się obu tych terminów, jednak sama ustawa nie podaje ich definicji (VLKK Į 2016): Komisja Językowa: <...> 4) wyznacza kierunki kształtowania języka litewskiego, rozstrzyga kwestie normowania i kodyfikacji języka litewskiego; <...>. Nawiasem mówiąc, w tej samej ustawie dzieła utrwalające normy języka apibūdinami bendresniu pažyminiu norminamasis, o ne siauresniu kodifikacijos (VLKK Į RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 18 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2016), – galbūt todėl, kad, pavyzdžiui, vadovėliai gali būti laikomi normų šaltiniu, bet ogólnego nie mają mocy kodyfikacyjnej: 5) vertina ir tvirtina svarbiausius norminamuosius kalbos veikalus (žodynus, žinynus, vadovus, podręczniki); <...>. Jako wariant terminu normowanie (i rozumianej w tym samym znaczeniu kodyfikacji) w litewskim językoznawstwie stosuje się termin normalizacja. Por. 11 zdanie z artykułu Jonasa Klimavičiusa (Klimavičius 2002: 22): Najbardziej potrzebne są naukowej analizy lingwistycznej warianty i błędy, zwłaszcza sprzeczności i przecięcia się obiektywnego użycia oraz z natury subiektywnej normalizacji (kodyfikacji norm). We wcześniejszej literaturze językoznawczej normalizacja zamiast normowania pojawiała się częściej, najprawdopodobniej również pod wpływem języka rosyjskiego, natomiast obecnie jest już dość rzadka, ponieważ gdy normowanie i normalizacja uznaje się za terminy oznaczające to samo, pierwszeństwo przyznaje się terminowi zlituanizowanemu albo całkowicie rezygnuje się z normalizacji (zob. tabelę 5). TABELA 5. Definicje normalizacji terminu w źródłach litewskich Šaltiniai Apibrėžtys KTŽ DŽ7i normalizacija, нормализация, normalization. Normalizacja języka, normami, zasadami, ustalanie, porządkowanie (s. 135). przepisy. LKE brak hasła hasła normalizacijos. brak normalizacijos. normalizacja jego norm – norma, ustalanie norm; uporządkowanie zgodnie z TŽŽ normalizacija 1. ustalenie się, wprowadzenie normalnego stanu; unormowanie, uporządkowanie zgodnie z normami, zasadami, przepisami; 2. ustanowienie i wdrożenie obowiązujących norm (a także dwa bardziej szczegółowe znaczenia związane z produkcją przemysłową). 11 Taka tradycja sięgała co najmniej przedwojennego czasopisma Gimtoji kalba, w którym była mowa o kryteriach normalizacji języka ogólnego, por. Gimtoji kalba, 1938: 143. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje w językoznawstwie normatywnym | 19 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Vis dėlto reikia pažymėti, kad būta mėginimų šiuodu terminus – norminimą ir normalizaciją – diferencijuoti (atsiremiant į tą normalizacijos reikšmės sandą, kuris TŽŽ (2013) nusakytas kaip „normalios padėties nusistojimas“. Pavyzdžiui, Jonas Palionis normalizacijos terminu vadina savaiminį normų kristalizavimosi procesą 12 , kurio metu normy językowe wykształcają się, krystalizują w samej praktyce językowej (T4) (Palionis 1989: 51; por. także Miliūnaitė 2003: 42–43). W praktyce nie jest używany jeszcze jeden wariant tego terminu o tym znaczeniu, zaproponowany przez G. Subačiusa i spolszczony zgodnie z zasadami języka litewskiego — normėjimas (Subačius 2002: 229). Czy termin normalizacija jest w ogóle potrzebny w praktyce, czy ważna jest tylko teoretyczna możliwość jego posiadania? Ponieważ krystalizacja norm zachodzi w każdym języku doświadczającym zmian, a więc także w odmianach świadomie nieregulowanych, w razie potrzeby celowe jest określanie tego procesu odrębnym terminem. Krystalizacja norm języka ogólnego jest przedmiotem niewielu specjalnych badań; proces ten niekiedy umownie włącza się do pierwszego etapu normalizacji, w którym opisuje się funkcjonujące w użyciu normy i konkurujące z nimi warianty, jednak dla zachowania precyzji może zaistnieć potrzeba wyodrębnienia go z procesu normalizacji. Krystalizację norm dobrze widać, gdy do języka trafia jakieś nowe zjawisko i wkrótce zaczyna konkurować z wariantami litewskiego wyrażania. W użyciu językowym często najpierw spontanicznie odbywa się poszukiwanie najodpowiedniejszego wariantu, podczas gdy normatywiści obserwują sytuację i jeszcze nie ingerują w ten proces. Na przykład, gdy w języku litewskim zaczęto używać trudnego do adaptacji anglicyzmu think-tank, najczęściej oznaczającego „grupę ekspertów prowadzącą badania interdyscyplinarne, politiniais ar pan. klausimais“ (ND, žiūrėta 2017 11 14), vartosenoje susidarė tokia wspieraną przez klientów rządowych lub komercyjnych i doradzającą im w sprawach społecznych, różnorodność konkurujących sposobów wyrażania (wyróżnienie moje, przykłady podano chronologicznie. – R. M.): Ciekawe, czy wiele osób słyszało o takim Instytucie Polityki Demokratycznej (DPI), który był i jest (nie)oficjalnym „think tankiem” Związku Ojczyzny (centrum mózgów). A tym bardziej o jego prezesie M. Adomėnasie, który od tych samych 2006 roku był również doradcą wiceprzewodniczącego Sejmu Andriusa Kubiliusa. (lzinios.lt, 2009) W pierwszej kolejności uniwersytety pełnią rolę lidera swojej dziedziny zawodowej – organizują konferencje, zapraszają przedsiębiorców, urządzają coroczne wydarzenia, przygotowują publikacje, śledzą 12 wiadomości, Spontaniczny proces krystalizacji norm jest właściwy nie tylko odmianie języka kalbėti ir apie kitų kalbos atmainų, ir apie ankstesnio, ikikodifikacinio laikotarpio, iki susikuriant bendrinei ogólnego; możliwe dla języka, krystalizację norm. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje w językoznawstwie normatywnym | 20 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 formułuje ekspertyzy. Innymi słowy, działa jak zespół think tanku – jak „centrum mózgów” przy wybranej branży. (Universiteto žinios, 2012) LLRI nie jest instytutem badań naukowych, lecz kuźnią idei (ang. Think tank). Zapewnia praktyczne idėjas, pasiūlymus, situacijos vertinimus bei komentarus, užsiima visuomenės švietimu. (lt.wikipedia.org, 2014) Rusijos „thinktankas“ „Katehon“ yra Kremliaus palaikomas naujienų puslapis, kuris dažnai siūlo informację geopolityczną, po prostu przesyconą wojskowym ortodoksyjnym nacjonalizmem. (tv3.lt, Trečioji pakopa – think tankai arba lietuviškai idėjų kalvės ir smegenų centrai Taip, draugai 2016) socjaldemokraci ze swoimi „grupami roboczymi“ spróbowali przekształcić ten mechanizm w atskirkime grupę sovietinių partinių bičiulių, kurių vienintelis tikslas greičiau įsisavinti ES lėšas, parodię. Ale z centrum analitycznego, którego inteligencja jednego profesora i międzynarodowe doświadczenie mogą przewyższać inteligencję i doświadczenie całej „grupy roboczej” razem wziętej. (delfi.lt, 2016) Czy R. Karbauskis zapoznał się ze wspomnianym opracowaniem analitycznym „Kremliaus scenarijai“ ir joje išdėstytais konkrečiais techniniais siūlymais, kokių veiksmų turi imtis amerykańskiego think tanku CSIS „Państwa zachodnie, aby zagrodzić drogę temu, by biznes związany z nacionalinių valstybių politikoms? (delfi.lt, 2016) Rosją nie wywierał szkodliwego wpływu na „Biuro Komitetu doprecyzowało, że ani w tej, ani w poprzedniej kadencji nie było takiej decyzji, aby komitet nie wysłał kogoś w delegację, tym bardziej że z Sejmu nie są żadne środki wymagane, a jest to poważne wydarzenie, Zgromadzenie Ogólne think tanku Europejskiej Partii Ludowej, na którym reprezentuję Związek Ojczyzny i regularnie uczestniczę” – powiedział BNS M. Adomėnas. (delfi.lt, 2017) „Europa – czy nadal działamy wspólnie? Co tak naprawdę mieszkańcy i elity myślą o UE?” – pod takim tytułem w miniony wtorek opublikowano opracowanie kuźni idei, oparte na zakrojonym na szeroką skalę reprezentatywnym badaniu. (delfi.lt, 2017) Przykłady te pokazują, że krystalizują się dwa litewskie metaforyczne, a przez to chwytliwe odpowiedniki: kuźnia idei i centrum analityczne, które z czasem powinny wyprzeć obcy wyraz przynajmniej z oficjalnego użycia. To prawda, że TB podało litewski odpowiednik angielskiej formy liczby mnogiej think tanks — centra analityków, lecz w użyciu językowym niemal nie ma on oparcia, albo 13 termin analytics center tłumaczy się jako centrum analityki. Taki etap kształtowania się normy, dopóki w użyciu językowym nie utrwali się perspektywiczny wariant, można nazywać normalizacją. On Ten termin odnotowano w źródle włączonym do TB: Encyklopedyczny słownik nauk politycznych. 13 Kolegium redakcyjne: Algimantas Jankauskas (redaktor odpowiedzialny) i in. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2007. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje w językoznawstwie normatywnym | 21 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 często poprzedza proces normalizacji, a czasami przebiega równolegle z nim (gdy obserwuje się i bada zróżnicowane użycie), dopóki nie zostanie ustanowiona (skodyfikowana) rzeczywista norma danego okresu. W tekstach anglojęzycznego językoznawstwa termin norma często stosowany jest zamiennie z terminem standard, a czasami w różnych gałęziach językoznawstwa traktuje się je odmiennie (Locher, Strässler 2008: 1). W słownikach norma w znaczeniu ogólniejszym – jako model, wzorzec lub przykład – definiowana jest również jako synonim standardu (OD; MW), natomiast w językoznawstwie – jako pojęcie węższe niż standard. Termin normalizacja, czyli standaryzacja (ang. normalization), w anglojęzycznym językoznawstwie, jak widać również w tabeli KNS, stosowany jest nie w odniesieniu do językoznawstwa normatywnego, lecz w dziedzinie fonetyki. Proces normalizacyjny określa wspomniana standaryzacja (w drugim znaczeniu, T2) (por. Bartsch 1985: 23; Subačius 2002: 229). W łotewskim językoznawstwie używany termin normalizacja języka (valodas normēšana) definiuje się jako „ustalanie normy – proces związany z badaniem, utrwalaniem, oceną, podtrzymywaniem i upowszechnianiem prawidłowości językowych”, a jego odpowiedniki w innych językach wskazano następująco: ang. language standardization, niem. Sprachnormierung (f), Sprachpflege (f), ros. нормализация языка (VPSV 2007: 421), a zatem odpowiada litewskiemu rozumieniu normalizacji. 2.3. Kodyfikacja i kodyfikowanie Jak wynikało z poprzedniego rozdziału, do nazwania ważnego etapu normalizacji (lub używanej w tym znaczeniu standaryzacji), podczas którego wybrane normy języka ogólnego zostają usankcjonowane na piśmie w określonych źródłach, potrzebny jest odrębny termin (zob. (Milroy, Milroy 1999 [1985]: 22, 28; Nevalainen, Tieken-Boon van Ostade 2006: 283). Prawdą jest, że nierzadko wybór norm również wiąże się z tym etapem, odróżniając go od terminu normalizacja na bardziej abstrakcyjnym poziomie, jednak, jak wspomniano w rozdziale 2.2, granice etapów normalizacji są umowne. Teoretycznie kodyfikacja jest szczególnie ważna przy definiowaniu jednego z najważniejszych pojęć językoznawstwa normatywnego – normy językowej. Gdy normy języka ogólnego zostają zalegalizowane na piśmie, stają się skodyfikowane, a zatem z czasem powstaje większa lub mniejsza różnica między nimi a rzeczywistymi normami funkcjonującymi w użyciu. W anglojęzycznej literaturze językoznawczej i źródłach leksykograficznych używa się w tym celu słowa kodyfikacja (ang. codification), nie czyniąc różnicy między procesem a jego rezultatem. W odróżnieniu od standaryzacji kodyfikacja może być tylko świadomą, zorganizowaną RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 22 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 działalnością; jako dobór i (lub) formalizacja wskazujących norm językowych, universalus reiškinys ir turi aiškų kultūrinį pobūdį (žr. Deumert 2004: 6). Šį terminą, kodyfikację, mówiąc o planowaniu języka, spopularyzował w latach 60. XX wieku Einar Haugen (Haugen 1966: 922–935). Jest to część planowania struktury języka (szerzej zob. Miliūnaitė 2010: 231–256): zwykle kodyfikuje się system znaków pisma i zasad ortograficznych, wymowę, akcentowanie, słownictwo, morfologię i składnię. w Latvių VPSV kodifikacija (kodificēšana, kodifikācija) apibūdinta kaip „kalbos normų atranka ir fiksavimas norminamuosiuose šaltiniuose, pavyzdžiui, gramatikose, słownikach ortograficznych” (VPSV 2007: 184), a zatem jest rozumiana węziej niż normalizacja zdefiniowana w tym samym słowniku. Zarówno w zagranicznych, jak i litewskich pracach językoznawczych w odniesieniu do terminu kodyfikacja występuje najmniej niejasności. Kodyfikacja oznacza przede wszystkim uogólnione określenie jednej z części (etapów) pracy normalizacyjnej: jest to oficjalne utrwalenie na piśmie norm i zasad językowych ustalonych w procesie normalizacji, w określonych prestiżowych źródłach dostępnych wspólnocie językowej: słownikach, gramatykach, podręcznikach stylu i praktyki językowej, zbiorach zasad, uchwałach i zaleceniach instytucji nadzoru nad językiem (por. Garvin 1993: 42). Kodyfikacja, jako jeden z elementów planowania językowego, została włączona również do dobrze znanego modelu planowania językowego Einara Haugena, wielokrotnie udoskonalanego przez samego autora i obejmującego najważniejsze etapy tworzenia języka ogólnego (zob. Haugen 1983: 270–275). Po drugie, kodyfikacja to sam rezultat utrwalenia norm i zasad języka ogólnego, można powiedzieć, ogół usankcjonowanych norm i zasad (Girdenis, Pupkis 1978: 56). Pojęcie bazowe „kodeks” oznacza właśnie „zbiór zasad jakiejś dziedziny nauki” (TŽŽ 2013). Dlatego w razie potrzeby mówi się o zmianie kodyfikacji lub skodyfikowanych norm (szerzej zob. Miliūnaitė 2007: 7–23). Aby dokładniej odróżnić proces od rezultatu albo od uogólnionego określenia jednej z części pracy normalizacyjnej, w języku litewskim niekiedy używa się również terminu kodifikavimas na określenie procesu utrwalania na piśmie norm języka ogólnego, jednak w rzeczywistości ta tendencja nie jest wyraźna. Różnicę między kodyfikacją a kodyfikowaniem czyni także LTŽ (2012). W zbadanych litewskich źródłach leksykograficznych i encyklopedycznych pojęcie kodyfikacji różni się nieznacznie (zob. tabelę 6.). RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 23 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 6 LENTELĖ. Terminų kodifikacija ir kodifikavimas apibrėžtys lietuviškuose šaltiniuose Šaltiniai Apibrėžtys KTŽ DŽ7i nei kodifikacijos, nei kodifikavimo nėra. LKE Ustalanie i wybór norm językowych na podstawie metod językoznawczych nazywa się kodyfikowaniem, czyli normalizacją (artykuł norma językowa). LTŽ kodyfikacja – (angl. codification, fr. codification (f), ros. кодификация, niem. Kodifizierung (f)) zasady językowe, normy opisane w pracach normalizacyjnych oraz prawidłowości ich użycia. kodyfikowanie – (angl. codification, fr. codification (f), ros. кодифицирование, niem. Kodifikacja (f)) – część działalności normalizacyjnej języka, czyli pierwotne ustalanie norm. TŽŽ kodifikacija lingv. pavyzdinių kalbos normų nustatymas ir sisteminimas, teikyba. kodifikacija kalbot. pavyzdinių kalbos normų nustatymas ir sisteminimas. Jak wskazali również autorzy tabeli KNS, w LKE kodifikacja jest utożsamiana z normalizacją jako synonimem. W innych źródłach wyróżniane procedury kodyfikacji – ustalanie, systematyzowanie, wybór i ustanawianie norm – również wskazują, że kodyfikacja oznacza tu definicję kodyfikacji suprantama labai plačiai ir iš esmės nesiskiria nuo norminimo. Plg. J. Palionio pateiktą (Palionis 1989: 51): Naukowy opis i systematyzowanie norm języka pisanego, a także ustalanie zgodności określonych form języka i pisowni z normą nazywa się kodyfikacją. Jednakże w nowszej literaturze językoznawczej termin kodyfikacja pozostaje względem terminu normalizacja w relacji części do całości (por. Miliūnaitė 2003: 42; Miliūnaitė 2006a: 50– 59; Miliūnaitė 2006b: 9–28; LTŽ 2012). Oczywiście nie eliminuje to ukształtowanej, choćby częściowej, ich synonimiczności. Szczególnie wyraźna jest synonimiczność złożonych terminów zasady i kryteria normalizacji / kodyfikacji (-owania) języka w użyciu. 14 14 Por. na przykład tytuły artykułów naukowych, które pokazują, że pod koniec XX w. terminy te nie były jeszcze całkowicie ustabilizowane: Zasady normalizacji i kodyfikacji języka ogólnego (Girdenis, Pupkis 1978: 53–66); Evalda Jakaitienė. Dėl semantinės motyvacijos, kaip kodifikavimo kriterijaus. – Kalbotyra XXXVII (1), 1986, 102–105; Aleksas Girdenis, Aldonas Pupkis. Zasady normalizacji języka. – Gimtoji kalba, 1996, 8, 1–5. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 24 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 3. BENDRINĖS KALBOS REGULIAVIMO(SI) TERMINŲ MIKROSISTEMA Odpowiadając na potrzeby językoznawstwa normatywnego, polegające na posiadaniu różnych terminów określających samorzutny rozwój języka ogólnego jako odmiany oraz jego norm, a także świadome regulowanie tego rozwoju, można przedstawić zestaw czterech podstawowych terminów (z których dwa mają również spolonizowane warianty): standartyzavimas – standartizacija oraz norminimas – normalizacija (zob. tabelę 7). TABELA 7. Podstawowe terminy regulowania języka ogólnego W litewskim językoznawstwie można już, rzec można, mówić o kształtującej się zgodzie, by obok terminu norminimas stosować także termin o węższym zakresie, oznaczający jeden z etapów normowania – kodifikavimas, a jego rezultat nazywać kodifikacija. Schemat przedstawiony na rysunku 2 ukazuje powiązania między pojęciami określanymi terminami omówionymi w artykule. Standartizavimas i standartizacija można uznać za najbardziej ogólne terminy określające regulowanie języka ogólnego, obejmujące także węższe pojęcia „norminimas” oraz „kodifikavimas”. Standartizavimas i standartizacija są w litewskim językoznawstwie nadal stosowane dość rzadko. Podstawę mikrosystemu stanowią terminy norminimas i kodifikavimas (kodifikacija), natomiast normalizacija należy do peryferii, ponieważ osią procesów regulowania języka ogólnego jest jego aktywne, świadome porządkowanie, tj. normalizacja. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje w językoznawstwie normatywnym | 25 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RYC. 2 Mikrosystem terminów regulowania (się) języka ogólnego WNIOSKI Należy przyznać, że litewska terminologia językoznawcza, w porównaniu z terminologią innych nauk, jest stosunkowo słabo uporządkowana, znacznie różni się w poszczególnych i rzadko aktualizowanych słownikach, a nowszych, usystematyzowanych zbiorów terminów, które odzwierciedlałyby współczesne badania światowego językoznawstwa, w ogóle brakuje. Taka sytuacja utrudnia również systematyczne spojrzenie na terminologię językoznawstwa normatywnego, ponieważ rzeczywiste użycie terminów w tej dziedzinie, choć wyraźnie polinkius, neatitinka to įvairuojančio ir senstelėjusio vaizdo, kuris fiksuotas ne itin wskazuje na pewne [braki] w licznych dziełach leksykograficznych. Remiantis lietuviškaisiais ir anglakalbiais, taip pat latvišku kalbotyros šaltiniu, w artykule teoretycznie zdefiniowano najważniejsze pojęcia językoznawstwa normatywnego, bendrinės kalbos kūrimo(si) ir reguliavimo(si) procesams nusakyti. Pirmiausia pagal šios potrzebne do rozróżnienia charakteru regulowania (się) odmiany, oddzielono jej samorzutny rozwój od świadomego porządkowania. Druga różnica dotyczy mikroi makropoziomów tych procesów: w jednym przypadku obejmuje się samą odmianę języka ogólnego, w drugim – jego konkretne normy. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje w językoznawstwie normatywnym | 32 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W odniesieniu do źródeł litewskich i angielskich, a także jednego źródła łotewskiego of linguistics (The Glossary of Linguistic Terms), the article makes an inventory of terms oznaczającego (samo)regulację języka standardowego: standaryzacja (standaryzowanie się), standartizavimas; norminimas, normalizacija (normėjimas), and kodifikacija, kodifikavimas. spontaniczny rozwój i świadome zarządzanie językiem standardowym rozróżnia się na podstawie charakteru jego (samo)regulacji. Kolejne rozróżnienie dotyczy mikroi makropoziomów tych procesów, co w analizie wzajemnych relacji terminów, o których mowa, one case include the strain of the standard language per se, in the other, its specific norms. ujawniło, że oddziałują one na siebie jako części i całości oznaczanych przez nie zjawisk. Warto some of the terms are overlapping, are synonyms of not-quite-identical meaning, or zauważyć, że w przeciwieństwie do języka angielskiego, w którym terminologia w znacznym stopniu wpływa na terminologie innych języków, język litewski pozwala, aby określone elementy słowotwórstwa (w omawianym przypadku przyrostki -acija i -avimas) sygnalizowały różnicę między spontanicznym aktem a aktywnym działaniem. Różnica ta jest jednak jedynie tendencją, a nie ścisłą regularnością; dlatego w rzeczywistym użyciu formacje z przyrostkiem -acija są często stosowane w obu przypadkach – podobnie jak w języku angielskim. Aby uczynić mikrosystem terminów lingwistyki normatywnej jaśniejszym i bardziej zwartym, można zaproponować następujące wytyczne w terminologii językoznawstwa litewskiego: 1. Standartizacija (standaryzacja): spontaniczne ustanowienie i samorozwój języka standardowego jako odrębnej odmiany. Standartizavimas: świadomy wybór odmiany języka standardowego i uogólniony proces zarządzania nią. 2. Normalizacija (normalizacja): spontaniczny proces krystalizowania się norm języka standardowego. Norminimas: świadome zarządzanie normami języka standardowego: badanie 3. usage, selection and assessment, written legalisation, and proliferation of norms. Kodifikavimas (kodyfikacja): jeden z etapów procesu standaryzacji: Kodifikacija: selection and written legalisation of standard language norms. wynik tego procesu: całość zalegalizowanych norm i zasad języka standardowego. RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 33 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Takie tendencje użycia rzeczywiście występują w litewskiej literaturze językoznawczej oraz texts, yet they call for a closer examination to be able to round up the discussion of the w naukowym mikrosystemie terminów tej dziedziny, które są akceptowalne na obecnym etapie rozwoju standardowego języka litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: język standardowy, językoznawstwo normatywne, standaryzacja języka, kodyfikacja języka, terminologia. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]