Dėl terminų „standartizacija“, „norminimas“ ir „kodifikacija“ santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje

RITA MILIŪNAITĖ Instytut Języka Litewskiego O RELACJI MIĘDZY TERMINAMI STANDARYZACJA, NORMALIZACJA I KODYFIKACJA WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKOZNAWSTWIE NORMATYWNYM SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, planowanie językowe, standaryzacja języka, normalizacja, kodyfikacja, terminologia. UWAGI WSTĘPNE Pojęcie oznaczane terminami językoznawstwa normatywnego standaryzacja, normalizacja i kodyfikacja1 jest różnie rozumiane we współczesnych pracach językoznawczych litewskich i zagranicznych, a same terminy nie są jeszcze w pełni ustalone. Dlatego nieprzypadkowo w niejednej niedawnej publikacji naukowej litewskich językoznawców podnosi się potrzebę ponownego rozpatrzenia tych i niektórych innych terminów z tej dziedziny oraz dokładniejszego ich zdefiniowania (a nawet zmiany nazwy jednego czy drugiego pojęcia)2. Możliwość wszechstronnej dyskusji ogranicza jednak to, że niekiedy opiera się ona wyłącznie na pojedynczych źródłach, które same z siebie zawężają zakres problemów związanych z użyciem tych terminów. Dlatego wnioski nie zawsze odznaczają się naukową precyzją i obiektywizmem. Możliwe są różne podejścia do problematyki tych terminów, wyznaczające także kierunki badań: 1) diachroniczne, pozwalające badać powstanie wymienionych terminów, ich rozwój historyczny oraz związki z etapami kształtowania się samego litewskiego języka ogólnego (szerzej ujmując — także ogólnych języków innych krajów) i kontekstem jego rozwoju; wymaga to specjalnych, pogłębionych studiów (zob. Deumert, Vandenbussche 2003: 455–469; Subačius 2004: 97–115; Miliūnaitė 2010: 231–256); 2) synchroniczne, ograniczające się do współczesnego stanu terminów dotyczących normalizacji języka i obejmujące dwa aspekty: 1 Te trzy terminy w tytule artykułu, we wstępie i w części 1 oznaczają zbiorczo gniazda terminologiczne o odpowiednich rdzeniach, ponieważ w rzeczywistości używa się także większej liczby wariantów słowotwórczych każdego terminu, a niekiedy również synonimów oznaczających pojęcia podobne, lecz nietożsame. 2 Na przykład Audrius Valotka analizował terminy polityki językowej i planowania językowego (Valotka 2015: 84–101); inne najnowsze rozważania nad terminologią tej dziedziny omówiono w dalszych częściach artykułu. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 2 a) teoretycznie określić potrzebę stosowania omawianych terminów oraz wzajemne relacje między pojęciami wyrażanymi terminami tej mikrosystemy, opierając się na ważniejszych współczesnych źródłach litewskiego językoznawstwa, a także na kontekście anglojęzycznej literatury językoznawczej, która obecnie w znacznym stopniu wpływa na wybór litewskiej terminologii; b) badać właściwości omawianych terminów rzeczywiście funkcjonujących w różnych tekstach litewskiego językoznawstwa i określić tendencje w ich użyciu. Całość tych kierunków i aspektów badawczych może pomóc w uzyskaniu dość pełnego obrazu rozwoju i funkcjonowania omawianych terminów w litewskim językoznawstwie. Objętość artykułu pozwala wybrać jeden z aspektów. Szczególnie interesujący, choć trudny do zrealizowania, wydaje się przypadek 2a, dlatego właśnie jemu poświęcono dalszą analizę, nie unikając jednak powiązań z wymienionymi badaniami o innym ukierunkowaniu. 1. JAK DUŻY JEST „JESZCZE JEDEN PROBLEM LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA”? Panagrinėti norminamosios kalbotyros terminus standartizacija, norminimas ir kodifikacija paskatino 2016 m. internetiniame Vilniaus universiteto leidžiamame mokslo žurnale Lietuvių kalba paskelbtas trijų autorių – Irenos Smetonienės, Antano Smetonos ir Audriaus Valotkos straipsnis „Dėl standartinės kalbos termino“ (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016)3. Kaip sako straipsnio antraštė, jis skirtas terminui standartinė kalba, o kaip rodo jo turinys, mėginama pagrįsti šio termino reikalingumą dabartinei lietuvių kalbotyrai ir juo pakeisti įsigalėjusį, nuo 1927 m. su keliolikos metų sovietinio laikotarpio pertrauka vartojamą bendrinės kalbos terminą. Kartu glaustai užsimenama ir apie kitus norminamajai kalbotyrai svarbius terminus (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 10): Warto zwrócić uwagę także na jeszcze jeden problem litewskiego językoznawstwa – normowanie i kodyfikacja języka są u nas synonimami, a standaryzacja w ogóle nie została zdefiniowana.4 Aby uzasadnić tę tezę, autorzy na stronie 10 zamieszczają tabelę (nie podają jednak jej tytułu, zob. tabelę 1). Pod tą tabelą (dalej w tekście – tabela KNS), nie analizując jej treści, autorzy artykułu formułują następujący wniosek (mając na myśli nie tylko 3 Recenzję tego artykułu autorstwa Aldonasa Pupkisa zob. w 90. numerze czasopisma Bendrinės kalbos (dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/90/Pupkis_BK_90_straipsnis.pdf). 4 Błąd korektorski pozostawiony przez autorów artykułu. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 3 tych, ale także omawianych wcześniej w swoim tekście terminów używanych na określenie odmiany języka ogólnego) (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 11): Jak więc widzimy, chaos terminologiczny jest oczywisty (i, nawiasem mówiąc, nie tak rzadki w terminologii lingwistycznej). Celem tego artykułu nie jest uporządkowanie całej tej mikrosystemy terminologicznej. Mimo to twierdzenie autorów o „kolejnym problemie językoznawstwa litewskiego” znacznie mija się z prawdą. Dlaczego? Główny „problem” samych autorów polega na tym, że opierają się na jednym litewskim źródle – Encyklopedii języka litewskiego (dalej – LKE), a spośród źródeł obcojęzycznych również wybierają tylko po jednym, przez co nie widać ani różnorodności, ani innych pomijanych aspektów użycia tych terminów. Nie zajrzano nawet do dość niedawnego źródła leksykograficznego – Słownika terminów lingwodydaktycznych (dalej – LTŽ) (2012), znajdującego się także w Banku Terminów Republiki Litewskiej (dalej – TB) – gdzie terminy te zostały jasno zdefiniowane. Ponadto można i należy porównywać mikrosystemy terminologiczne różnych języków, ale takie czy inne rozbieżności same w sobie nie oznaczają jeszcze, że któryś z tych mikrosystemów jest wadliwy. Z drugiej strony trzeba przyznać, że w litewskim mikrosystemie terminów językoznawstwa normatywnego panuje pewien nieład, a wynika on z kilku przyczyn: 1) nie uzgodniono jasno, jakie pojęcia są potrzebne i jaka jest ich treść; 2) pojęcia podstawowe „standard” i „norma” są częściowymi synonimami, co prowadzi do synonimiczności, a zarazem dwuznaczności pojęć pochodnych; 3) mikrosystem litewskich terminów językoznawstwa normatywnego zostaje zachwiany pod wpływem innych języków, ponieważ mikrosystem ten nie zawsze jest tworzony w innych językach według tych samych zasad. Znacznie większym problemem, jakkolwiek paradoksalnie by to nie brzmiało, jest obecny stan kodyfikacji litewskiej terminologii językoznawczej. Oddzieliwszy kodyfikację litewskiej terminologii językoznawczej (i omawianej mikrosystemy) od rzeczywistego użycia, można stwierdzić, że terminologia ta, w porównaniu z terminologią innych dziedzin nauki, jest dość słabo opracowana leksykograficznie. Większość źródeł leksykograficznych jest opóźniona o kilka dziesięcioleci, jeśli nie więcej, względem tego, co jest rzeczywiście używane. Powstaje lub zapożycza się wiele nowych terminów, odpowiadających aktualnym zagadnieniom językoznawstwa zagranicznego, ale terminologia ta nie jest ani systematyzowana centralnie, ani publikowana. Opublikowany pod koniec XX wieku litewski Słownik terminów językoznawczych (dalej – KTŽ) był w swoim czasie potrzebną i użyteczną publikacją (zob. KTŽ 1990, 288 s.), nie może on jednak już dorównać nawet BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 4 z wydanym w 2007 r. łotewskim Objaśniającym słownikiem terminów językoznawczych (dalej – VPSV) (2007, 623 s.). 1 TABELA. Kodyfikacji, normalizacji i standaryzacji – definicje w źródłach w trzech językach (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 10). Kodyfikacja Кодификация языка Codification Oparte na metodach językoznawczych ustalanie i dobór norm językowych nazywa się kodyfikacją lub normalizacją. (Encyklopedia języka litewskiego) Jawne (utrwalone w słownikach, gramatykach itp.) uznanie normatywności zjawiska lub faktu językowego, celowe opracowywanie reguł i zaleceń, mające na celu zachowanie norm języka literackiego i ich naukowo uzasadnioną aktualizację. (Słownik terminów socjolingwistycznych) Termin używany w planowaniu językowym (planowaniu korpusowym), odnoszący się do opracowania systematycznego opisu reguł i konwencji regulujących użycie odmiany języka, zazwyczaj języka standardowego danej wspólnoty. (D. Crystal A Dictionary of Linguistics and Phonetics) Normalizacja Нормализация языка Normalization Oparte na metodach językoznawczych ustalanie i dobór norm językowych nazywa się kodyfikacją lub normalizacją. (Encyklopedia języka litewskiego) Proces kształtowania norm ortoepicznych, gramatycznych i leksykalnych uznawanych za wzorcowe w danym języku. (Słownik terminów socjolingwistycznych) Termin używany w fonetyce słuchowej na określenie rodzaju wymowy, który pojawia się, gdy ludzie słuchają mowy, uwzględniając takie zróżnicowanie, jak różnice między mówiącymi lub zmiany tempa wypowiedzi. (D. Crystal A Dictionary of Linguistics and Phonetics) Standaryzacja Стандартизация языка Standaryzacja Nie opisano w Encyklopedii języka litewskiego. Sprowadzenie swobodnych wariantów jednostek językowych do jednego, wybór preferowanego (zalecanego) wzorcowego wariantu wraz z jego odpowiednim odnotowaniem w słownikach, gramatykach itp. jako podstawa normalizacji języka. (Słownik terminów socjolingwistycznych) Naturalny rozwój języka standardowego we wspólnocie językowej (lub próba narzucenia przez wspólnotę jednego dialektu jako standardu) jest znany jako standaryzacja. (D. Crystal A Dictionary of Linguistics and Phonetics) Autorzy wspomnianego artykułu, rozumiejąc, że problem omawianych terminów zasługuje na większą uwagę, zachęcają „naukowców specjalizujących się w tej dziedzinie językoznawstwa do podjęcia się uporządkowania całego mikrosystemu”. Takie uporządkowanie, w zakresie, w jakim jest potrzebne, wymagałoby BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 5 osobnego zaangażowania, na przykład przy opracowywaniu nowego słownika terminów językoznawczych lub wydawaniu nowego wydania LKE. Jednak, jak wspomniano, aby wyczerpująco przeanalizować teoretyczne i praktyczne aspekty pochodzenia omawianych terminów, ich rozwoju historycznego, funkcjonowania oraz prezentacji w różnych źródłach, potrzebne byłoby szersze studium. Dlatego cel niniejszego artykułu jest węższy: teoretycznie zdefiniować mikrosystem pojęć potrzebnych do opisu procesu normowania języka ogólnego oraz terminów, które je nazywają. Aby osiągnąć ten cel, stawia się następujące zadania: 1) scharakteryzować podstawowe pojęcia dotyczące składników (etapów) procesu normowania; 2) omówić terminy standaryzacja, normowanie i kodyfikacja, a także ich warianty i synonimy; 3) ukazać wzajemne relacje między terminami nazywającymi regulację języka i samoregulację języka oraz przedstawić zarys możliwego mikrosystemu tych terminów. 2. O JAKICH POJĘCIACH I OKREŚLAJĄCYCH JE TERMINACH MÓWIMY? Terminy standaryzacja, normalizacja oraz kodyfikacja, a także ich warianty i synonimy, określają różne aspekty regulacji (i samoregulacji) języka ogólnego, związane zarówno z jego zewnętrznym wymiarem jako jednej z odmian języka narodowego (tj. oddzieleniem języka ogólnego od innych odmian), jak i z jego wnętrzem (tj. krystalizowaniem się i porządkowaniem norm języka ogólnego). Aby treść i kontekst analizowanych terminów były jaśniejsze, należy najpierw zdefiniować pojęcia podstawowe: „język ogólny” oraz „regulacja (i samoregulacja) języka ogólnego”. Język ogólny jest odmianą języka, która rozwija się zarówno samoistnie, jak i jest kształtowana świadomie. Pod tym względem różni się od innych odmian języka, których powstanie, funkcjonowanie i rozwój norm opisuje się zwykle wyłącznie jako samoregulację języka, bez świadomej i celowej ingerencji z zewnątrz. W odniesieniu do języka ogólnego przeważa, i całkiem zrozumiałe dlaczego, jeden aspekt: podkreśla się mniej lub bardziej aktywny, zorganizowany (często na szczeblu państwowym) wpływ na jego rozwój, a pomija cechy jego rozwoju samoistnego. Ponadto język ogólny jest zarazem przedmiotem regulacji i jej rezultatem. W toczącej się obecnie dyskusji o treści i relacji terminów język ogólny i język standardowy nie podejmuje się próby zrozumienia wzajemnego oddziaływania tych dwóch, choć sprzecznych, aspektów natury tego samego języka ogólnego — przedmiotu regulacji i jej rezultatu. Co więcej, próbuje się sztucznie rozdzielić te dwa aspekty i zdekonstruować jedność terminu język ogólny: język normatywny, tj. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 6 skodyfikowany język ogólny przeciwstawia się jego rzeczywistemu użyciu, jak gdyby były to dwie odrębne odmiany, które należałoby określać zupełnie innymi terminami. Dlatego, nieco odbiegając od głównego celu i zadań, warto przedstawić najodpowiedniejsze dla omawianej problematyki ujęcie języka ogólnego. Językoznawca Pranas Skardžius w 1927 r. w czasopiśmie Praca oświatowa (Skardžius 1997 [1927]: 30–85) jako pierwszy publicznie użył terminu język ogólny i uzasadnił jego wybór. Nawiasem mówiąc, do marca 2013 r. na Litwie sądzono i pisano, że P. Skardžius był twórcą tego terminu. Jednak w marcu tego roku w audycji Litewskiego Radia Narodowego „Ryto garsai” wyemitowano jeden z programów rozgłośni „Amerikos balsas”, w którym opublikowano nagranie ze zjazdu Akademii Katolickiej, który odbył się w 1964 r. w Stanach Zjednoczonych Ameryki; na pytania odpowiadał tam wybitny językoznawca okresu międzywojennego Antanas Salys, który w czasie wojny wyjechał na Zachód. Wyjaśnił, że to on zaproponował P. Skardžiusowi termin język ogólny jako przekład niemieckiego terminu Gemeinsprache, a ten zaczął go powszechnie używać. Pranas Skardžius opisuje język ogólny jako taki, „który mogliby rozumieć mieszkańcy całego kraju”, który „stał się wspólny dla całego kraju, dla całego państwa”, „w całej etnograficznej Litwie jest uznawany, używany lub stara się go używać jako powszechnego środka komunikacji”, podkreśla więc szczególnie jego cechę wspólnotowości (Skardžius 1997 [1927]: 34–35). Właśnie do opisu tego procesu tworzenia (się) języka ogólnego, doboru jego norm i ich upowszechniania — rozciągającego się w czasie od samego wyboru podstawy języka ogólnego po chwilę obecną i wytyczne na przyszłość — potrzebne są specjalistyczne terminy, które pozwalają charakteryzować go pod różnymi względami. W definicjach języka ogólnego zwykle wskazuje się najważniejsze cechy odróżniające tę odmianę języka od innych odmian języka narodowego. W kontekście omawianych terminów najważniejsza jest cecha języka ogólnego określająca charakter świadomego oddziaływania nań, czyli jego regulacji5. Proces regulacji języka ogólnego nie ma końca ze względu na nieustanne zmiany języka; różnią się jedynie jego skala i środki stosowane w poszczególnych krajach. Biorąc to pod uwagę, można zaproponować następującą definicję języka ogólnego dla języka litewskiego: Język ogólny — prestiżowa odmiana języka, tworzona, używana i celowo regulowana przez wspólnotę językową związaną historycznie, kulturowo, a często także politycznie, przeznaczona do potrzeb życia publicznego i mająca normy utrwalane przez kodyfikację. 5 Świadomej regulacji może podlegać nie tylko język ogólny, lecz także inne odmiany (na przykład normalizuje się pisownię ogólnożmudzką), jednak nie jest to tendencja, lecz raczej wyjątek podyktowany potrzebami konkretnej wspólnoty językowej. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 7 Podobnie, lecz szerzej, język ogólny definiuje również LTŽ (2012): język ogólny (ang. standard language, fr. langue standard (f), ros. литературный язык, niem. Standardsprache (f)) powszechnie używana odmiana ↑języka, mniej lub bardziej znormalizowana, wyróżniająca się najwyższym prestiżem i najwyższym statusem społecznym ↑we wspólnocie językowej, używana jako język piśmiennictwa, życia publicznego, edukacji, kultury, mediów, literatury oraz wykształconych warstw społeczeństwa. Δ jest stale wzbogacana, świadomie tworzona, regulowana i normowana; w tym celu opracowuje się słowniki, gramatyki oraz inne publikacje normatywne i dydaktyczne. Δ normowaniem zajmują się instytucje naukowe i państwowe; na Litwie jest to Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Δ tej odmiany uczy się w szkołach, a osoby mówiące innymi językami uczą się jej jako ↑języka obcego. W tych dwóch definicjach pojęcie języka ogólnego różni się od tradycyjnego w litewskim językoznawstwie, ponieważ uwypuklono dwa nowe aspekty. Po pierwsze, ciągłość prac nad językiem, gdyż dotychczas najczęściej podkreślano ich rezultat, a nie sam proces. Na przykład w różnych pracach litewskiego językoznawstwa wskazuje się, że język ogólny jest „świadomie opracowany” (Pupkis 2005: 30), „mniej lub bardziej znormalizowanym językiem przeznaczonym na potrzeby piśmiennictwa całego narodu oraz życia publicznego i kultury” (LKE 2008: 77), a zatem wskazano tylko jeden aspekt – aspekt skodyfikowanego języka ogólnego. W projektach nowelizacji ustawy o języku państwowym rozpatrywanych w Sejmie Republiki Litewskiej jako główną cechę wskazuje się poprawność: Język ogólny litewski – poprawny, czyli oparty na słowniku języka litewskiego, zasadach gramatyki, ortografii i interpunkcji oraz innych uznanych źródłach norm językowych, pisany lub mówiony język litewski przeznaczony na potrzeby życia publicznego. (LRVKĮPĮ 2008). Język ogólny litewski – poprawny, pisany lub mówiony język litewski oparty na normach słownictwa, gramatyki, ortografii i interpunkcji języka litewskiego, przeznaczony na potrzeby życia publicznego. (LRVKĮPĮ 2011). Panašiai rašoma ir aukštųjų mokyklų vadovėlyje (LBK 2014: 24, paryškinta autorių): Język ogólny – znormalizowana (standaryzowana) odmiana języka, mająca formę pisaną i mówioną, używana w wielu sferach i wspólna dla wszystkich użytkowników języka. Język ogólny różni się przede wszystkim od innych odmian języka (dialektów lub socjolektów) tym, że jest skodyfikowany, czyli znormalizowany, tzn. standaryzowany. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 8 Za znormalizowany i poprawny można uznać stan skodyfikowanego języka ogólnego, lecz nie jego rzeczywiste użycie, które często jest zróżnicowane zarówno z powodu rozwoju wewnętrznego, jak i ogólnych procesów destandaryzacji zachodzących obecnie w językach europejskich, a zatem nie jest wolne od elementów charakterystycznych dla innych odmian języka narodowego i innych języków. Po drugie, język ogólny ma, jak wspomniano, także wymiar rozwoju spontanicznego, ponieważ nie wszystko w nim odbywa się w drodze świadomej regulacji. Dlatego warto podkreślić, że jest on również „tworzony przez wspólnotę językową”. Relacja między tymi dwoma procesami – spontanicznym i świadomym – może być bardzo różna w poszczególnych językach i okresach ich rozwoju. W języku litewskim świadome oddziaływanie na język ogólny, czyli jego regulowanie, inaczej mówiąc – prace nad językiem – stanowi istotną część rozwoju, funkcjonowania i zmian języka ogólnego, natomiast procesy spontaniczne odgrywają znacznie mniejszą rolę. Pranas Kniūkšta zalicza do prac nad językiem ogólnym normowanie, nadzór i rozwój języka (Kniūkšta 1995: 28–39): Najważniejszą zasadą celowych prac nad językiem jest systemowość, czyli prawidłowość. Pomaga ona nie tylko normować i nadzorować język oraz uczyć się go, lecz w wielu przypadkach jest również zgodna z celami rozwijania języka. Bardziej szczegółową definicję prac nad językiem podaje LTŽ (2012): Prace nad językiem – tworzenie systemu prawnego ochrony języka, ustanawianie instytucji i placówek zajmujących się normowaniem języka, konsultowaniem kwestii jego użycia, nadzorem nad językiem i kontrolą oraz organizowanie ich działalności, opracowywanie, administrowanie i wdrażanie programów i projektów wspierających język, normowanie języka, upowszechnianie norm językowych, nadzór nad językiem i kontrola jego użycia. A zatem język ogólny, podobnie jak inne odmiany języka, kształtuje się, funkcjonuje i zmienia spontanicznie, a ponadto jest świadomie tworzony i poddawany pracom (regulowany). Procesy te zachodzą na dwóch poziomach: 1) makro, czyli gdy język ogólny ujmowany jest jako odmiana języka narodowego; 2) mikro, czyli gdy język ogólny postrzegany jest jako zbiór jego norm. Jeśli w pracach nad językiem oddzielimy całość regulacji prawnych i administracyjnych, to do określenia pozostałych aspektów regulowania (się), bezpośrednio związanych z odmianą języka ogólnego i jej normami, potrzebne są co najmniej cztery odrębne terminy (zob. tabela 2). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 9 TABELA 2. Charakter i poziomy regulacji (się) języka ogólnego oraz zapotrzebowanie na terminy Jeśli niektóre procesy określane za pomocą tych czterech terminów podzielimy na mniejsze etapy, terminów będzie potrzebnych jeszcze więcej. Ponieważ można wyróżnić kilka etapów świadomej regulacji norm języka ogólnego (T2) (ustalanie norm, ich legalizację i rozpowszechnianie w użyciu), każdy z nich również często ma specjalną nazwę. Jest więc oczywiste, że w litewskim językoznawstwie używa się w tym celu więcej terminów, niż podano w tabeli KNS (por. tabelę 1). Na rysunku 1 wskazano terminy najczęściej używane (lub proponowane do użycia) we współczesnych litewskich pracach językoznawczych: standaryzacja (standaryzowanie się), standaryzowanie; normowanie, normalizacja (normalizowanie się) oraz kodyfikacja, kodyfikowanie. Jest to właśnie inwentarz terminów, który będzie dalej analizowany. Ponadto wszystkie te terminy wiążą się z pojęciami bazowymi „standard”, „norma” i „kodeks”, dlatego należy również wyjaśnić ich znaczenia związane z terminami omawianego inwentarza. RYS. 1. Terminy używane (lub proponowane do użycia) w litewskim językoznawstwie na określenie regulacji (się) języka ogólnego BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 10 Poniżej terminy te omówiono w trzech odrębnych grupach, wyróżnionych ze względu na ich związki z pojęciami bazowymi. Terminy z każdej grupy mają swoiste cechy formalne, znaczeniowe i użyciowe, a także odrębne powiązania z terminami stosowanymi w innych językach, zwłaszcza w języku angielskim. 2.1. Standaryzacja (standaryzowanie się) i standaryzowanie Standaryzacja, rozumiana jako ujednolicanie różnorodnych środków wyrazu językowego, eliminacja wariantów i krystalizowanie się norm, w odróżnieniu od kodyfikacji (zob. rozdział 2.3), jest uznawana za uniwersalium socjolingwistyczne (zob. Deumert 2004: 6). Wynika ona z ukształtowanej historycznie potrzeby niejednorodnej wspólnoty językowej, by dysponować standardem językowym, czyli wzorcem – wspólną, zrozumiałą dla wszystkich odmianą języka i jej normami (Milroy, Milroy 1999 [1985]: 19). W anglojęzycznej tradycji językoznawczej termin standaryzacja (ang. standardization) jest używany w kilku znaczeniach. Pierwsze znaczenie standaryzacji odnosi się do makropoziomu (T1), tj. wiąże się z językiem ogólnym jako odmianą języka narodowego i oznacza mniej lub bardziej świadome, planowe i scentralizowane tworzenie oraz porządkowanie tej odmiany (Deumert 2004: 6; Subačius 2004: 104–1056). Jeszcze bardziej szczegółowo Ana Deumert definiuje standaryzację jako proces, w którym języki ogólne, jako stosunkowo jednorodne, skodyfikowane i usankcjonowane ideologicznie odmiany, są tworzone i rozwijane w wyniku mniej lub bardziej planowej działalności poszczególnych osób lub grup oraz rozpowszechniane za pośrednictwem oficjalnych kanałów kontroli, zwłaszcza systemu edukacji (Deumert 2010: 244). Standaryzacja oznacza również spontaniczne powstawanie takiej odmiany (T3). Te dwa aspekty znaczeniowe są bezpośrednio związane ze znaczeniami najbliższego językoznawstwu rzeczownika bazowego standard i przymiotnika standardowy, -a w języku angielskim. Por.: standard (rzecz.) – forma języka powszechnie uznawana za zwyczajową. (Ang. A form of language that is widely accepted as the usual form.) (OD) standard (przym.) – określający formę języka lub odnoszący się do formy języka powszechnie uznawanej za zwyczajowo poprawną: użytkownicy języka ogólnego (Ang. Denoting or relating to the form of a language widely accepted as the usual correct form: speakers of standard language) (OD) 6 Giedrius Subačius przytacza koncepcję standaryzacji przedstawioną w 1968 r. przez Charles’a Fergusona: „Według niego standaryzowanie języka jest procesem, w którym jeden wariant języka zostaje powszechnie zaakceptowany przez wspólnotę językową jako norma ponaddialektalna – najlepsza forma języka”. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 11 standard (rzecz.) – coś ustanowionego przez autorytet, tradycję lub za zgodą wszystkich jako model lub przykład) (ang. something established by authority, custom, or general consent as a model or example) (MW) standard (przym.) – zasadniczo jednolity, utrwalony w użyciu pisanym i mówionym ludzi wykształconych oraz powszechnie uznawany za poprawny: wymowa ogólna (standardowa) (ang. substantially uniform and well established by usage in the speech and writing of the educated and widely recognized as acceptable: standard pronunciation <...>) (MW) A zatem w anglojęzycznym użyciu zwyczajowo nazywa się standardową ogólną, umowną odmianę języka. Drugie znaczenie standaryzacji w języku angielskim odnosi się do mikropoziomu (T2). Jest to eliminowanie wariantów tego samego elementu językowego (na przykład pisowni, wymowy, formy wyrazów itp.), czyli zalegalizowanie jednego z wariantów występujących w języku, uznanie go i przyjęcie za normatywny (por. Milroy, Milroy 1999 [1985]: 18–23). Łotewski VPSV podaje dwa znaczenia standaryzacji (standartizēšana, standartizācija): jedno z nich określa jako proces opracowywania norm (dokumentów), związany zwłaszcza z porządkowaniem terminologii, natomiast przy drugim znaczeniu odsyła do normowania języka (VPSV 2007: 371–372). A zatem w łotewskiej terminografii językoznawczej uwzględniono wyłącznie znaczenie T2. W kolumnie tabeli KNS dotyczącej języka litewskiego podano formę standartizavimas i stwierdzono, że termin ten nie został opisany w LKE. To prawda, jednak wariant standartizavimo standartizacija zdefiniowano w Słowniku terminów językoznawczych (KTŽ 1990) i innych źródłach albo przynajmniej podano je z odsyłaczami do innych terminów rozumianych synonimicznie (zob. tabela 37). 7 W tej i pozostałych tabelach terminy wyróżniłem pogrubieniem. – R. M. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 12 TABELA 3. Definicje terminów standartizacija i standartizavimas w źródłach litewskich Šaltiniai Apibrėžtys KTŽ standartizacija – стандартизация, standartization8, normalization. Įvairių to paties kalbos elemento (tarties, formų, žodžių ir kt.) variantų panaikinimas, t. y. vieno iš kalbos turimų variantų įteisinimas, pripažinimas, laikymas norminiu. Skirtingai nuo anglų kalbos, kurioje standartizacijos terminu paprastai žymima kalbos normalizacija, lietuvių ir rusų kalbotyroje paprastai kalbama tik apie terminų standartizaciją. LKE nėra. LTŽ standartizacijos nėra; yra tik kalbos standartizavimas, žr. kalbos norminimas. DŽ7i standartizacija – standartų nustatymas. TŽŽ standartizacija – kalbot. to paties kalbos elemento variantų panaikinimas. Dėl lietuvių kalboje ne visada aiškiai daromo skirtumo tarp vedinių su baigmeniu -avimas (veiksmo pavadinimas) ir -acija (veiksmo rezultatas arba sukonkretėjęs reiškinio pavadinimas) kai kada pastaruosius linkstama vartoti stipriojoje pozicijoje, t. y. abiem atvejais linkstama prie standartizacijos9 – kaip kad yra anglų ar rusų kalbose (tai tinka ir 2.3 skyriuje aptariamiems terminams kodifikacija ir kodifikavimas). Akivaizdu, kad lietuviškuosiuose leksikografijos šaltiniuose standartizacija (arba standartizavimas) apibrėžiama T2 reikšme, t. y. turint galvoje ne makrokontekstą, o sąmoningą bendrinės kalbos normų reguliavimą, ir ne bet kokį, o vienakryptį, mažinantį variantišką raišką. Todėl suprantama, kad T2 sąvokai pavadinti susidaro variantiška sinonimų pora standartizacija (standartizavimas) ir norminimas (apie šį žr. 2.2 skyrių). O kaip tada dėl sąmoningo bendrinės kalbos normų reguliavimo (T2) ir savaiminės jų raidos (T4) skirties? Giedrius Subačius savaiminiam normų kristalizavimuisi pavadinti (T4) lietuvių kalboje siūlo vartoti standartėjimą (normėjimą), o normų reguliuojamajai veiklai (T2) – standartizavimą (norminimą) (Subačius 2002: 229). Taigi T2 ir T4 atveju matyti terminų perteklius: turint aiškiai su norma siejamą terminą norminimas, su standartu siejami terminai nėra tikslingi. 8 Anglų kalboje vartojama forma standardization (plg. standard „standartas“). 9 Plg. įstaigos, kuri rūpinasi terminų standartizavimu, pavadinimą Lietuvos standartizacijos departamentas. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 13 Kaip tik dėl to lietuvių kalboje norminamosios kalbotyros terminai standartizacija ar standartizavimas nėra populiarūs. Dabartinėje kalbinėje literatūroje šie terminai, jei ir pasitaiko ne terminologijos tekstuose, nėra įgavę konkretumo: dažniau vartojami apibendrinamąja vienodinimo, bendrinimo reikšme, plg.: Žodynas yra žodynas, didelės gyvasties iš jo neišreikalausi, bet per didelė standartizacija ir jo gyvastį gali mažinti. <...> Šiais kalbos biurokratinimo ir standartizavimo laikais dažniau reikėtų prisiminti žmones, kėlusius gyvosios kalbos svarbą. (Kniūkšta 1995: 29) Vienas iš svarbiausių skiriamųjų bendrinės kalbos požymių yra didelis struktūros subendrinimo, arba standartizavimo, laipsnis. (Pupkis 2005: 31) Tokios vartosenos priežastis aiški: lietuvių kalboje standartas suprantamas kiek kitaip nei anglų kalboje, o tai iš dalies lemia ir termino standartizacija skirtumus abiejose kalbose. Tarptautinių žodžių žodyne (toliau – TŽŽ) (2013) nurodomos trys standarto reikšmės, ir nė viena iš jų nepažymėta kaip kalbotyros terminas: standártas [angl. standard – norma, pavyzdys], norma, pavyzdys; sutartas, nustatytas matas, pagrindas: 1 standartizacijos dokumentas, nustatantis normas, taisykles ir reikalavimus produkcijai, metodams, sąvokoms, simboliams arba kt. objektams; 2 tipinis pavyzdys, atitinkantis tam tikras kokybės, chem. sudėties, fizik. savybių, mato, masės ir kt. sąlygas; 3 aukso △ ek. aukso padengtų pinigų sistema, kurioje pinigus galima pakeisti į auksą; valiutos kursas, išreikštas aukso kiekiu. Standartizacija lietuvių, kaip ir latvių, kalboje dažniausiai ir siejama su griežtų standartų diegimu; tai yra standartų diegimo, virtimo (vertimo) standartų procesas. Viena iš kalbos dalykams artimiausių sričių – terminų standartų kūrimas, todėl šioje srityje, kaip nurodyta KTŽ (1990: 191), standartizacijos terminas dažniausiai ir vartojamas. Dar plg. Kazimiero Gaivenio teiginį, kad „[s]ąvoka „terminų standartizacija“ reiškia tik terminų standartų rengimą“, siekiant suderinti skirtingų kalbų sąvokas, jų mikrosistemas ir terminus (Gaivenis 2002: 81). Panašiai ir būdvardis standartinis, -ė lietuvių kalboje apibūdina objektą, atitinkantį standartą, t. y. nepasižymintį nukrypimu nuo jo (TŽŽ 2013): 1 atitinkantis standartą, tipinis; 2* neturintis individualumo, šabloniškas, neoriginalus10. 10 Žvaigždutė * TŽŽ 2013 reiškia, kad reikšmė perkeltinė. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 14 Stilistikoje standartiškumas siejamas su šablonu, kalbos štampais ir priešinamas kalbos gyvumui. Bendrinės kalbos normos, tiek realiosios, tiek kodifikuotos, toli gražu ne visais atvejais yra nevariantinės, nekalbant jau apie funkcinių stilių, komunikacinių sričių, kalbos registrų įvairovę, kuri lemia ir raiškos priemonių variantiškumą. Kaip tik dėl šių priežasčių ne visiems priimtinas siūlymas bendrinę kalbą lietuviškai imti vadinti standartine kalba, t. y. griežtai, be nuokrypių atitinkančia standartą – nevariantiska, nepaliekanti alternatyvios raiškos (plg. Locher, Strässler 2008: 1–2), be to, šabloniška, t. y. stilistiškai skurdžia. Jeigu bendrąją standartizacijos sampratą, kuri sietina su variantiškumo nepripažįstančiu standartu, pritaikysime kalbotyros sričiai, galėsime sakyti, kad kalbos standartizacija yra procesas, kurio metu susidaro arba nustatomas ir palaikomas kalbos standartas. Vadinasi, standartizacija – pirmiausia bendrinės kalbos kūrimo(si) procesas, tiksliau – vienos kalbos atmainos iš(si)skyrimas iš kitų regioninių ar socialinių atmainų ir jos virtimas (pavertimas) standartu bei tolesnis kultivavimas. Tai logiška, nes, skirtingai, nei kalbant apie mikrolygmenį, kur nėra tikslo variantiškumą visiškai pašalinti, makrolygmeniu iš tiesų atsisakoma atmainų įvairavimo kalbinės bendruomenės viešajame bendravime. Kaip tik šia T1 reikšme lietuvių kalboje atskiro nusistovėjusio termino ir nėra. Tiesa, tų nedaugelio autorių, kurie rašo bendrinės kalbos istorijos klausimais ir skaito dabartinę užsienio kalbotyros literatūrą, ypač naujesniuose tekstuose tokios vartosenos pasitaiko, plg. (paryškinta pačiame šaltinyje. – R. M.): Kalbos standartizavimu vadinamas bendrinės kalbos formavimasis arba raida: tai tam tikras kalbos sąmoningo planavimo (kūrimo) ir savaiminės raidos procesas. (LBK 2014: 24) Vadovėlyje moderniau pažvelgta į lietuvių bendrinės kalbos formavimąsi ir raidą. Bendrinės kalbos samprata čia aptarta per keturis kalbos standartizavimo (kalbos planavimo) aspektus, padėsiančius geriau suvokti lietuvių bendrinės kalbos vietą kitų Europos bendrinių kalbų kontekste, jos ištakas, šiandienes kodifikacijos tendencijas ar valstybinės kalbos politikos ir planavimo prioritetus. (LBK 2014: 9) BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 15 Nors šiose citatose vartojamas tik variantas standardizavimas, lietuviškai turime galimybę savaiminį ir sąmoningą bendrinės atmainos kūrimo(si) procesą (T3 ir T1) pavadinti skirtingais terminais: 1) standartizacija (standartėjimas), 2) standardizavimas. Šiems terminams makrolygmeniu vartoti pagrindo duoda ir keli tarptautiniai su standartu kaip kalbos atmaina susiję kalbotyros terminai, pasitaikantys ir lietuvių kalbotyros darbuose: 1) destandardizacija – priešingas standartizacijai procesas, t. y. bendrinės kalbos išsisklaidymas postmoderniajame pasaulyje (Nekvapil 2010 [2008]: 260). 2) standardologija – mokslas apie bendrinių kalbų kūrimąsi (standartizaciją) (žr. Deumert, Vandenbussche 2003: 455–469); 3) substandartas – bendrinę kalbą reguliariai lydintys reiškiniai, paprastai atsiradę dėl interferencijos su kitomis, nebendrinėmis atmainomis (dažniausiai reiškiasi sakytine forma) (plg. Milroy, Milroy 1999 [1985]: 2); 4) kvazistandartas – kitaip, negu mokslo priimta, suprantamas standartas (t. y. bendrinės kalbos atmaina) (Aliūkaitė 2009: 160–187); Taigi pagal anglakalbę tradiciją lietuvių kalboje skolintą terminą standartizacija, lietuvių kalboje pasidarytus standardizavimą ir standartėjimą, taip pat naujus bendrašaknius terminus tikslingiausia makrolygmeniu (T1) sieti su bendrine kalba kaip nacionalinės kalbos atmaina. 2.2. Normalizacja i normalizowanie (normalnienie) Do nazwania procesu porządkowania konkretnych norm języka ogólnego potrzebny jest odrębny termin (T2). W języku litewskim w najszerszym znaczeniu używa się w tym celu terminu normalizowanie. Jego terminem podstawowym jest norma, która w odniesieniu do języka ogólnego, poza znaczeniem realnie funkcjonujących faktów językowych uznawanych przez wspólnotę językową – norm realnych – ma również znaczenie „wzór językowy, za którym powinni podążać jego użytkownicy” (KTŽ 1990: 134), „najbardziej odpowiedni dla języka ogólnego środek wyrazu, ustalany na podstawie praktyki językowej i praw rozwoju” (TŽŽ 2013). Aby odróżnić je od norm realnych, normy języka ogólnego usankcjonowane w opracowaniach kodyfikacyjnych najczęściej określa się jako normy skodyfikowane. Najważniejszym celem normalizowania języka ogólnego jest utrzymanie równowagi jego funkcjonowania (elastycznej stabilności norm) z uwzględnieniem kodyfikacji języka ogólnego i zmian w jego użyciu, tak aby ta odmiana języka, nieustannie się odnawiając, jak najlepiej BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 16 zaspokajała potrzeby posługującej się nią wspólnoty językowej. Z kolei zadania normalizowania wiążą się z trojakim stanem rozwoju języka ogólnego: 1) przeszłością: dążenie do trwałości norm, czyli zachowanie ciągłości języka ogólnego i tradycji norm; 2) teraźniejszością: dążenie do funkcjonalności języka ogólnego, czyli okresowe przeglądanie kodyfikacji i ustalanie takich norm języka ogólnego oraz zasad użycia, które umożliwiałyby elastyczne korzystanie z jego możliwości wyrazowych; 3) przyszłością: tworzenie sprzyjających warunków rozwoju języka ogólnego oraz przewidywanie sposobów i kierunków, w których mógłby się on odnawiać. Jak widać również z tabeli KNS, terminu normalizowanie używa się czasem zamiennie z terminem kodyfikowanie. Ponadto proces ten zazwyczaj dzieli się na etapy, z których każdy często ma własną nazwę. Czeski językoznawca František Daneš wskazał następujące etapy procesu normalizowania (nazywając go wprawdzie kodyfikacją, a tym samym rozszerzając znaczenie tego ostatniego terminu, i uznając normalizowanie za jedną z części kodyfikacji) (Данеш 1988 [1979]: 281–283): 1) etap opisowy: ustalenie i obiektywny opis norm języka ogólnego; 2) etap regulacyjny (normalizacyjny): a) etap oceny (środki wyrazu językowego i sposoby ich użycia ocenia się według określonych obiektywnych kryteriów, z uwzględnieniem potrzeb społecznych i dynamiki rozwoju języka ogólnego), b) etap bezpośredniej kodyfikacji; 3) etap realizacyjny (strategiczno-taktyczny): wdrażanie kodyfikacji w użyciu językowym. We współczesnej litewskiej językoznawczej teorii normatywnej (w mniejszym stopniu w leksykografii, zob. tabelę 4, w większym zaś w nowszej literaturze naukowej) wyraźnie zaznacza się tendencja przeciwna: termin normalizowanie stosuje się w znaczeniu szerszym niż wskazane przez F. Daneša, a znaczenie terminu kodyfikacja zawęża się do terminu nazywającego etap 2b. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 17 TABELA 4. Definicje terminu norminimas w źródłach litewskich Šaltiniai Apibrėžtys KTŽ Literatūrinės kalbos norminimas (žr. n o r m a l i z a c i j a) yra mokslinis vartotinųjų kalbos sistemos faktų nustatymas (p. 134, straipsnyje norma). LKE Kalbotyros metodais pagrįstas kalbos normų nustatymas bei parinkimas vadinamas kodifikavimu, arba norminimu (p. 253, straipsnis kalbos norma). LTŽ kalbos norminimas (tas pat kas standartizavimas) – (angl. standardisation, pranc. normalisation (f), standardisation (f), rus. нормализация, vok. Sprachkritik (f), Sprachlenkung (f), Sprachpflege (f), Sprachregelung (f)) bendrinės, visuotinės, pavyzdinės kalbos kaip oficialiosios bendravimo priemonės nustatymas; kalbos vartojimo normų ↑kodifikavimas, jų tikslinimas ir diegimas į ↑vartoseną. Δ dažniausiai susijęs su viešąja kalba ir su rašytine kalba, rašytiniu kodu, rašybos taisyklėmis ir pan. DŽ₇ᵢ norminimo nėra; norminti – nustatyti normas, tvarkyti pagal normas. TŽŽ norminimo nėra; norminti – nustatyti normas, tvarkyti pagal normas. Pagal pačią plačiausią sampratą norminimas atstoja T1 terminą – taip jis apibrėžiamas LTŽ: „bendrinės, visuotinės, pavyzdinės kalbos kaip oficialiosios bendravimo priemonės nustatymas“, t. y. turimas galvoje kalbos atmainos pasirinkimas. Pagal siauresnę, būdingiausią sampratą, bendrinės kalbos normų nustatymas apima vartosenos tyrimą, normų atranką ir vertinimą. Be to, norminamajam procesui priskiriamas ir oficialus normų įteisinimas raštu bei normų sklaida. Antrąjį dėmenį – normų įteisinimą raštu, – o kartais ir pirmąjį, linkstama vadinti atskiru terminu kodifikacija (žr. 2.3 skyrių). Kad norminimas ir kodifikacija ne visada tapatinami, rodo ir Valstybinės lietuvių kalbos komisijos (VLKK) įstatymas. 3-io straipsnio, kuriame vardijami VLKK uždaviniai, 4-ame punkte vartojami šie abu terminai, tik pačiame įstatyme nepateikiamos jų apibrėžtys (VLKK Į 2016): Kalbos komisija: <...> 4) nustato lietuvių kalbos tvarkybos kryptis, sprendžia lietuvių kalbos norminimo ir kodifikavimo klausimus; <...>. Beje, tame pačiame įstatyme bendrinės kalbos normas fiksuojantys veikalai apibūdinami bendresniu pažyminiu norminamasis, o ne siauresniu kodifikacijos (VLKK Į BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 18 2016), – galbūt todėl, kad, pavyzdžiui, vadovėliai gali būti laikomi normų šaltiniu, bet neturi kodifikacinės galios: 5) vertina ir tvirtina svarbiausius norminamuosius kalbos veikalus (žodynus, žinynus, vadovus, vadovėlius); <...>. Kaip norminimo (ir ta pačia reikšme suprantamos kodifikacijos) variantas lietuvių kalbotyroje pavartojamas terminas normalizacija11. Plg. sakinį iš Jono Klimavičiaus straipsnio (Klimavičius 2002: 22): Labiausiai mokslinės lingvistinės analizės reikalingi variantai ir klaidos, ypač objektyvios vartosenos ir pagal prigimtį subjektyvios normalizacijos (normų kodifikacijos) prieštaravimai ir susikirtimai. Ankstesnėje kalbotyros literatūroje normalizacija vietoj norminimo pasitaikydavo dažniau, greičiausiai palaikoma ir rusų kalbos, o šiomis dienomis ji jau retoka, nes tada, kai norminimas ir normalizacija laikomi tą patį reiškiančiais terminais, pirmenybė teikiama aplietuvintajam, arba normalizacijos visai atsisakoma (žr. 5-ą lentelę). 5 LENTELĖ. Termino normalizacija apibrėžtys lietuviškuose šaltiniuose Šaltiniai Apibrėžtys KTŽ normalizacija, нормализация, normalization. Kalbos norminimas, jos normų nustatymas, tvarkymas (p. 135). LKE normalizacijos nėra. LTŽ normalizacijos nėra. DŽ₇ᵢ normalizacija – normos, normų nustatymas; sutvarkymas pagal normas, taisykles, nuostatus. TŽŽ normalizacija 1. normalios padėties nusistojimas, įvedimas; sunorminimas, sutvarkymas pagal normas, taisykles, nuostatus; 2. privalomų normų nustatymas ir įgyvendinimas (ir dar dvi konkretesnės su pramonės gamyba susijusios reikšmės). 11 Tokia tradicija ėjo bent nuo prieškario Gimtosios kalbos, kur buvo kalbama apie bendrinės kalbos normalizacijos kriterijus, plg. Gimtoji kalba, 1938: 143. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 19 Vis dėlto reikia pažymėti, kad būta mėginimų šiuodu terminus – norminimą ir normalizaciją – diferencijuoti (atsiremiant į tą normalizacijos reikšmės sandą, kuris TŽŽ (2013) nusakytas kaip „normalios padėties nusistojimas“. Pavyzdžiui, Jonas Palionis normalizacijos terminu vadina savaiminį normų kristalizavimosi procesą12, kurio metu kalbos normos išsirutulioja, išsigrynina pačioje kalbos praktikoje (T4) (Palionis 1989: 51; dar plg. Miliūnaitė 2003: 42–43). Praktiškai nevartojamas dar vienas – G. Subáčiaus siūlytas aplietuvintas šios reikšmės termino variantas normėjimas (Subáčius 2002: 229). Ar terminas normalizacija apskritai reikalingas praktiškai, ar svarbi tik teorinė galimybė jį tokį turėti? Kadangi normų kristalizacija vyksta kiekvienoje pokyčių patiriančioje kalboje, taigi ir sąmoningai nereguliuojamose atmainose, tikslinga prireikus šį procesą įvardyti atskiru terminu. Bendrinės kalbos normų kristalizacija specialiai tyrinėjama mažai, šis procesas kartais sąlygiškai įtraukiamas į pirmąjį norminimo etapą, kuriame aprašomos vartosenoje funkcionuojančios normos ir konkuruojantys jų variantai, tačiau dėl tikslumo gali prireikti jį skirti nuo norminimo. Normų kristalizacija gerai matyti, kai į kalbą patenka koks nors naujas reiškinys ir netrukus ima konkuruoti su lietuviškos raiškos variantais. Vartosenoje dažnai pirmiausia stichiškai vyksta tinkamiausio varianto paieška, normintojams stebint padėtį ir dar nesikišant į šį procesą. Pavyzdžiui, kai lietuvių kalboje pradėta vartoti sunkiai adaptuojama anglybė think-tank, dažniausiai reiškianti „tarpdalykinius tyrimus atliekančią ekspertų grupę, kurią remia vyriausybiniai arba komerciniai klientai, ir patariančią jiems socialiniais, politiniais ar pan. klausimais“ (ND, žiūrėta 2017 11 14), vartosenoje susidarė tokia konkuruojančių raiškos būdų įvairovė (paryškinta mano, pavyzdžiai pateikti chronologiškai. – R. M.): Kažin ar daug žmonių yra girdėję apie tokį Demokratinės politikos institutą (DPI), kuris buvo ir yra (ne)oficialus Tėvynės sąjungos „think tank“ (smegenų centras). O juo labiau apie jo prezidentą M. Adomėną, kuris nuo tų pačių 2006 metų buvo ir Seimo pirmininko pavaduotojo Andriaus Kubiliaus patarėjas. (lzinios.lt, 2009) Pirmiausia universitetai atlieka savo profesinės srities lyderio vaidmenį – jie organizuoja konferencijas, kviečia verslininkus, daro kasmetinius renginius, rengia publikacijas, seka žinias, 12 Savaiminis normų kristalizavimosi procesas būdingas ne tik bendrinės kalbos atmainai; galima kalbėti ir apie kitų kalbos atmainų, ir apie ankstesnio, ikikodifikacinio laikotarpio, iki susikuriant bendrinei kalbai, normų kristalizaciją. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 20 daro ekspertines išvadas. Kitaip sakant, veikia kaip think-tank komanda – kaip „smegenų centras“ šalia pasirinktos industrijos. (Universiteto žinios, 2012) LLRI yra ne mokslinių tyrimų institutas, o idėjų kalvė (angl. Think tank). Jis teikia praktines idėjas, pasiūlymus, situacijos vertinimus bei komentarus, užsiima visuomenės švietimu. (lt.wikipedia.org, 2014) Rusijos „thinktankas“ „Katehon“ yra Kremliaus palaikomas naujienų puslapis, kuris dažnai siūlo geopolitinę informaciją, tiesiog prisotintą karinio ortodoksinio nacionalizmo. (tv3.lt, 2016) Trečioji pakopa – think tankai arba lietuviškai idėjų kalvės ir smegenų centrai Taip, draugai socialdemokratai su savo „darbo grupėmis“ pabandė paversti šį mechanizmą parodija. Bet atskirkime grupę sovietinių partinių bičiulių, kurių vienintelis tikslas greičiau įsisavinti ES lėšas, nuo smegenų centro, kurio vieno profesoriaus intelektas ir tarptautinė patirtis gali pranokti visos „darbo grupės“ kartu sudėjus. (delfi.lt, 2016) Ar R. Karbauskis yra susipažinęs su minėta amerikiečių think-tank'o CSIS analitine studija „Kremliaus scenarijai“ ir joje išdėstytais konkrečiais techniniais siūlymais, kokių veiksmų turi imtis Vakarų valstybės, kad užkardytų kelią tam, kad verslas, susijęs su Rusija, nedarytų žalingo poveikio nacionalinių valstybių politikoms? (delfi.lt, 2016) „Komiteto biuras pasitikslino, nei šią, nei praėjusią kadenciją nebuvo tokio sprendimo, kad komitetas neišleistų į komandiruotę, tuo labiau, kad iš Seimo jokių lėšų nėra prašoma ir tai rimtas renginys, Europos liaudies partijos think tanko Generalinė asamblėja, kur aš atstovauju Tėvynės sąjungai ir reguliariai lankausi“, – BNS sakė M. Adomėnas. (delfi.lt, 2017) „Europa – ar dar tebeveikiam išvien? Ką gyventojai ir elitai iš tikro galvoja apie ES?“ – tokiu pavadinimu šį antradienį paskelbta idėjų kalvės studija, grindžiama plataus masto reprezentatyvia apklausa. (delfi.lt, 2017) Šie pavyzdžiai rodo, kad kristalizuojasi du lietuviški metaforiški, dėl to pagaulūs atitikmenys idėjų kalvė ir smegenų centras, kurie ilgainiui turėtų išstumti svetimybę bent iš oficialiosios vartosenos. Tiesa, TB pateiktas lietuviškas daugiskaitos formas think tanks atitikmuo analitikų centrai¹³, bet vartosenoje jis beveik neturi atramos, arba analitikos centru verčiamas kitas angliškas terminas analytics center. Toks normos radimosi etapas, kol vartosenoje nusistovės perspektyvus variantas, ir gali būti vadinamas normalizacija. Jis 13 Šis terminas fiksuotas į TB įtrauktame šaltinyje: Politikos mokslų enciklopedinis žodynas. Redaktorių kolegija: Algimantas Jankauskas (ats. red.) ir kt. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2007. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 21 dažnai eina pirmiau už norminimo procesą, o kartais ir lygiagrečiai su juo (kai stebima ir tiriama įvairuojanti vartosena), kol įteisinama (kodifikuojama) tam tikro laikotarpio realioji norma. Angl天kalbės kalbotyros tekstuose terminas norma dažnai vartojamas pramaišiui su standartu, o kartais skirtingose kalbotyros šakose jie traktuojami skirtingai (Locher, Strässler 2008: 1). Žodynuose norma bendresne reikšme – kaip modelis, etalonas ar pavyzdys – apibrėžiama ir kaip standarto sinonimas (OD; MW), o kalbotyroje – kaip siauresnė už standartą sąvoka. Terminas norminimas, arba normalizacija (angl. normalization), anglkalbėje kalbotyroje, kaip matyti ir KNS lentelėje, vartojamas ne norminamosios kalbotyros reikalui, o fonetikos srityje. Norminamajam procesui pavadinti jį atstoja aptartoji standardizacija (antrąja reikšme, T2) (plg. Bartsch 1985: 23; Subačius 2002: 229). Latvių kalbotyroje vartojamas terminas kalbos norminimas (valodas normēšana) apibrėžtas kaip „normos nustatymas – procesas, susijęs su kalbos dėsningumų ištyrimu, fiksavimu, vertinimu, palaikymu ir sklaida“, o jo atitikmenys kitomis kalbomis nurodyti šie: angl. language standardization, vok. Sprachnormierung (f), Sprachpflege (f), rus. нормализация языка (VPSV 2007: 421), taigi atitinka lietuviškąją norminimo sampratą. 2.3. Kodyfikacja i kodyfikowanie Jak wynikało z poprzedniego rozdziału, ważny etap normalizacji (lub używanej w tym znaczeniu standaryzacji), w którym wybrane normy języka ogólnego zostają uprawomocnione na piśmie w określonych źródłach, wymaga odrębnego terminu (zob. Milroy, Milroy 1999 [1985]: 22, 28; Nevalainen, Tieken-Boon van Ostade 2006: 283). Nierzadko z tym etapem wiąże się również wybór norm, odróżniając go od abstrakcyjniejszego poziomu pojęcia norminimas, jednak, jak wspomniano w rozdziale 2.2, granice etapów normalizacji są umowne. Z teoretycznego punktu widzenia kodyfikacja ma szczególne znaczenie przy definiowaniu jednego z najważniejszych pojęć językoznawstwa normatywnego – normy językowej. Gdy normy języka ogólnego zostają uprawomocnione na piśmie, ulegają kodyfikacji, a z czasem powstaje większa lub mniejsza różnica między nimi a normami rzeczywistymi, funkcjonującymi w użyciu. W anglojęzycznej literaturze językoznawczej i źródłach leksykograficznych używa się w tym celu wyrazu kodyfikacja (ang. codification), nie rozróżniając procesu i jego rezultatu. W odróżnieniu od standaryzacji, kodyfikacja może być wyłącznie świadomą, zorganizowaną BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 22 działalnością; jako wybór i (lub) formalizacja norm językowych mających charakter preskryptywny kodyfikacja nie jest zjawiskiem uniwersalnym i ma wyraźny charakter kulturowy (zob. Deumert 2004: 6). Termin ten, w odniesieniu do planowania językowego, spopularyzował w latach 60. XX wieku Einar Haugen (Haugen 1966: 922–935). Jest to część planowania struktury języka (szerzej zob. Miliūnaitė 2010: 231–256): zwykle kodyfikuje się system znaków pisma i reguł ortograficznych, wymowę, akcentuację, słownictwo, morfologię i składnię. W łotewskim VPSV kodifikacija (kodificēšana, kodifikācija) określono jako „wybór norm językowych i ich utrwalanie w źródłach normatywnych, na przykład w gramatykach i słownikach ortograficznych” (VPSV 2007: 184), a zatem pojęcie to rozumiane jest węziej niż norminimas, zdefiniowane w tym samym słowniku. Zarówno w zagranicznych, jak i litewskich pracach językoznawczych termin kodyfikacja budzi najmniej wątpliwości. Kodyfikacja oznacza przede wszystkim uogólnione określenie jednej z części (etapów) pracy normalizacyjnej: jest to oficjalne uprawomocnienie na piśmie norm i reguł językowych ustanowionych w procesie normalizacji, dokonywane w określonych prestiżowych źródłach dostępnych dla wspólnoty językowej: słownikach, gramatykach, poradnikach stylistycznych i językowych, zbiorach reguł, uchwałach i zaleceniach instytucji czuwających nad językiem (por. Garvin 1993: 42). Kodyfikacja, jako jeden z elementów planowania językowego, została uwzględniona również w dobrze znanym modelu planowania językowego Einara Haugena, wielokrotnie udoskonalanym przez samego autora i obejmującym najważniejsze etapy tworzenia języka ogólnego (zob. Haugen 1983: 270–275). Po drugie, kodyfikacja to sam rezultat uprawomocnienia norm i reguł języka ogólnego, można powiedzieć, ogół uprawomocnionych norm i reguł (Girdenis, Pupkis 1978: 56). Pojęcie podstawowe „kodeks” oznacza właśnie „zbiór reguł dotyczących jakiejś dziedziny nauki” (TŽŽ 2013). Dlatego w razie potrzeby mówi się o zmianach kodyfikacji lub skodyfikowanych norm (szerzej zob. Miliūnaitė 2007: 7–23). Aby precyzyjniej odróżnić proces od rezultatu lub od uogólnionego określenia jednej z części pracy normalizacyjnej, w języku litewskim używa się czasem również terminu kodifikavimas na określenie procesu uprawomocniania na piśmie norm języka ogólnego, jednak w praktyce tendencja ta nie jest wyraźna. Rozróżnienie między kodyfikacją a kodyfikowaniem wprowadza również LTŽ (2012). W badanych litewskich źródłach leksykograficznych i encyklopedycznych rozumienie pojęcia kodyfikacji różni się nieznacznie (zob. tabela 6). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 23 TABELA 6. Definicje terminów kodyfikacja i kodyfikowanie w źródłach litewskich Šaltiniai Apibrėžtys KTŽ nei kodifikacijos, nei kodifikavimo nėra. LKE Kalbotyros metodais pagrįstas kalbos normų nustatymas bei parinkimas vadinamas kodifikavimu, arba norminimu (straipsnis kalbos norma). LTŽ kodifikacija – (angl. codification, pranc. codification (f), rus. кодификация, vok. Kodifizierung (f)) kalbos taisyklės, norminamuosiuose darbuose aprašytos normos ir jų vartojimo dėsningumai. kodifikavimas – (angl. codification, pranc. codification (f), rus. кодифицирование, vok. Kodifizierung (f)) kalbos norminimo veiklos dalis – pirminis normų nustatymas. DŽ7i kodifikacija lingv. pavyzdinių kalbos normų nustatymas ir sisteminimas, teikyba. TŽŽ kodifikacija kalbot. pavyzdinių kalbos normų nustatymas ir sisteminimas. Kaip nurodė ir KNS lentelės autoriai, LKE kodifikavimas prilyginamas norminimui kaip sinonimas. Kituose šaltiniuose skiriamos kodifikacijos procedūros – normų nustatymas, sisteminimas, parinkimas, teikyba – taip pat rodo, kad kodifikacija čia suprantama labai plačiai ir iš esmės nesiskiria nuo norminimo. Plg. J. Palionio pateiktą kodifikacijos apibrėžtį (Palionis 1989: 51): Mokslinis rašomosios kalbos normų aprašymas bei sisteminimas, taip pat tam tikrų kalbos ir rašybos lyčių tikimo normai nustatymas, vadinamas kodifikacija. Tačiau naujesnėje kalbinėje literatūroje terminas kodifikacija santykiauja su terminu norminimas kaip dalis ir visuma (plg. Miliūnaitė 2003: 42; Miliūnaitė 2006a: 50–59; Miliūnaitė 2006b: 9–28; LTŽ 2012). Žinoma, tai nepanaikina susidariusių, kad ir dalinės, jų sinonimijos. Ypač sinonimiškumas ryškus sudėtinių terminų kalbos norminimo / kodifikacijos (–avimo) principai ir kriterijai vartosenoje14. 14 Plg., pavyzdžiui, mokslo straipsnių pavadinimus, kurie rodo XX a. pabaigoje šiuos terminus buvus dar ne visai nusistovėjusius: Bendrinės kalbos norminimo ir kodifikavimo principai (Girdenis, Pupkis 1978: 53–66); Evalda Jakaitienė. Dėl semantinės motyvacijos, kaip kodifikavimo kriterijaus. – Kalbotyra XXXVII (1), 1986, 102–105; Aleksas Girdenis, Aldonas Pupkis. Kalbos norminimo principai. – Gimtoji kalba, 1996, 8, 1–5. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 24 3. MIKROSYSTEM TERMINÓW REGULACJI (SIĘ) JĘZYKA OGÓLNEGO Wychodząc naprzeciw potrzebom językoznawstwa normatywnego, które wymaga odrębnych terminów do określenia samoistnego rozwoju języka ogólnego jako odmiany oraz jego norm, a także ich świadomej regulacji, można zaproponować zestaw czterech podstawowych terminów (z których dwa mają również spolszczone warianty): standaryzowanie – standaryzacja oraz normowanie – normalizacja (zob. tabela 7). TABELA 7. Podstawowe terminy regulacji (się) języka ogólnego W językoznawstwie litewskim można już, jak się zdaje, mówić o kształtującym się konsensusie, by obok normowania używać także terminu o węższym zakresie na określenie jednego z etapów normowania – kodyfikowania, a jego rezultat nazywać kodyfikacją. Schemat przedstawiony na rysunku 2 ukazuje relacje między pojęciami oznaczanymi terminami omówionymi w artykule. Standaryzowanie i standaryzacja mogą być uznane za najbardziej ogólne terminy określające regulację (się) języka ogólnego, obejmującą także węższe pojęcia „normowania” i „kodyfikowania”. Standaryzowanie i standaryzacja są w językoznawstwie litewskim nadal stosowane stosunkowo rzadko. Podstawę mikrosystemu stanowią terminy normowanie i kodyfikowanie (kodyfikacja), natomiast normalizacja należy do peryferii, ponieważ osią procesów regulacji (się) języka ogólnego jest aktywne, świadome porządkowanie go, czyli normowanie. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 25 RYS. 2. Mikrosystem terminów regulacji (się) języka ogólnego WNIOSKI Należy przyznać, że litewska terminologia językoznawcza, w porównaniu z terminologią innych nauk, jest słabo uporządkowana, znacznie różni się w poszczególnych, rzadko aktualizowanych słownikach, a w ogóle brakuje nowszych, usystematyzowanych zbiorów terminów, które odzwierciedlałyby współczesne badania światowego językoznawstwa. Sytuacja ta utrudnia systematyczne ujęcie także terminologii językoznawstwa normatywnego, ponieważ rzeczywiste użycie terminów z tej dziedziny, choć wyraźnie wskazuje na pewne tendencje, nie odpowiada zróżnicowanemu i przestarzałemu obrazowi utrwalonemu w nielicznych opracowaniach leksykograficznych. Na podstawie litewskich i anglojęzycznych, a także łotewskiego źródła językoznawczego w artykule zdefiniowano teoretycznie najważniejsze pojęcia językoznawstwa normatywnego, potrzebne do opisu procesów tworzenia (się) i regulacji (się) języka ogólnego. Po pierwsze, ze względu na charakter regulacji (się) tej odmiany rozróżniono jej samoistny rozwój i świadome porządkowanie. Drugim rozróżnieniem jest podział tych procesów na poziom mikro- i makro: w jednym przypadku obejmują one samą odmianę języka ogólnego, w drugim – jej konkretne normy. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 26 Po sporządzeniu wykazu terminów używanych do nazywania tych pojęć (standaryzacja (standaryzowanie), standaryzowanie; normalizacja (normalizowanie) i kodyfikacja, kodyfikowanie) oraz zbadaniu ich wzajemnych relacji okazało się, że część terminów dubluje się, stanowi synonimy o nie całkiem tożsamym znaczeniu albo pozostaje w relacji części i całości oznaczanych zjawisk. Warianty omawianych terminów zakończone na -acija i -avimas nie wyodrębniły się jeszcze wyraźnie zgodnie z ogólnymi tendencjami użycia tych formacji do oznaczania skonkretyzowanego zjawiska (-acija) oraz czynności lub nazwy czynności (-avimas). Dominujące warianty z zakończeniem -acija (ściślej mówiąc, zapożyczenia mające takie umownie wyróżniane zakończenie), standartizacija i kodifikacija, są często używane w najszerszym znaczeniu, obejmującym zarówno zjawisko, jak i czynność. Rozważając, jak uczynić tę mikrosystem terminów językoznawstwa normatywnego bardziej zwartym, można zaproponować następujące wytyczne: 1. Standaryzowanie – świadomy wybór odmiany języka ogólnego i ujęty całościowo proces jej porządkowania. Standaryzacja – spontaniczne kształtowanie się i samorozwój języka ogólnego jako odmiany. 2. Normalizowanie – świadome porządkowanie norm języka ogólnego: badanie użycia, selekcja i ocena norm, ich zatwierdzanie na piśmie i upowszechnianie. Normalizacja – spontaniczny proces krystalizowania się norm języka ogólnego. 3. Kodyfikowanie – jeden z etapów procesu normalizacji: selekcja norm języka ogólnego i ich zatwierdzanie na piśmie. Kodyfikacja – rezultat tego procesu: zbiór zatwierdzonych norm i reguł języka ogólnego. Biorąc pod uwagę zakres pojęć oznaczanych tymi terminami oraz ich prezentację w najważniejszych litewskich opracowaniach leksykograficznych, centrum mikrosystemu stanowią trzy terminy: najszerszy jest termin standartizacija, jego częścią jest norminimas, natomiast kodifikacija jest rezultatem jednego z etapów normalizacji. W litewskiej literaturze językoznawczej również występują takie tendencje, należy je jednak dokładniej zbadać, a następnie ostatecznie przedyskutować mikrosystem terminów z tej dziedziny, akceptowalny na obecnym etapie rozwoju litewskiego języka ogólnego. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 27 ŠALTINIAI DŽ7 2015: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. Stasys Keinys. 7-as internetinis leid.Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys S. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. LBK 2014: Agnė Bielinskienė, Asta Kazlauskienė, Erika Rimkutė, Aureli­ja Tamošiūnaitė. Lietuvių bendrinė kalba: normos ir vartosena. Vadovėlis aukštųjų mokyklų studentams. Versus aureus: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: http://www.llks.lt/pdf2/kalba/Lietuviu%20bendrines%20kalbos%20normos%20ir%20vartosena.pdf (žiūrėta 2017 12 12). LKE 2008: Lietuvių kalbos enciklopedija. Parengė Kazys Morkūnas, redagavo Vytautas Ambrazas. 2-as patikslintas ir papildytas leidimas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LRVKĮPĮ 2008: Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymo pakeitimo įstatymas. Projektas XP-1320(2). Prieiga internete: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAP/TAIS.324133 (žiūrėta 2017 09 15). LRVKĮPĮ 2011: Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymo pakeitimo įstatymas. Projektas XP-1320(3). Prieiga internete: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAP/TAIS.402981?jfwid=-wbkgqm837 (žiūrėta 2017 09 15). LTŽ 2012: Lingvodidaktikos terminų žodynas. Meilutė Ramonienė, Jelena Brazauskienė, Nida Burneikaitė, Jurga Daugmaudytė, Eglė Kontutytė, Joana Pribušauskaitė. Vilniaus universitetas. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Prieiga internete: http://www.lsk.flf.vu.lt/file/Lingvodidaktikos_terminu_zodynas___2012_2.pdf (žiūrėta 2017 09 12). MW – Merriam-Webster dictionary. Prieiga internete: https://www.merriam-webster.com/dictionary (žiūrėta 2017 12 06–2017 12 17). ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. Tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m. Sud. ir ats. red. Rita Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujazodziai.lki.lt. OD – English living Oxford dictionaries. Prieiga internete: https://en.oxforddictionaries.com (žiūrėta 2017 12 06–2017 12 17). TB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga internete: http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 28 TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas. Vilnius: Alma littera. VLKK Į 2016: Lietuvos Respublikos Valstybinės lietuvių kalbos komisijos įstatymas. Galiojanti suvestinė redakcija (nuo 2016-12-29). Prieiga internete: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.5412/SwSlyNwRBc?positionInSearchResults=0&searchModelUUID=52f26d53-88fd-4056-9258-86663b3074ee (žiūrėta 2017 12 14). VPSV 2007: Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca, Rīgā: LU Latviešu valodas institūts. LITERATŪRA A l i ū k a i t ė D. 2009: Bendrinės kalbos vaizdinių tikslumas: kvazistandarto problema. – Respectus Philologicus 16 (21)A, 160–187. B a r t s c h R. 1985: The influence of language standardization on linguistic norms. – Studia Linguistica 39 (1), 23–50. D e u m e r t A. 2004: Language Standardization and Language Change: The Dynamics of Cape Dutch, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. D e u m e r t A. 2010: Imbodela zamakhumsha – reflections on standardization and destandardization. – Multilingua 29, 343–264. D e u m e r t A., V a n d e n b u s s c h e W. 2003: Research Directions in the Study of Language Standardization. – Germanic Standardizations: Past to present. A. Deumert, W. Vandenbussche (eds.). Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 455–469. G a i v e n i s K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. G a r v i n P. L. 1993: A conceptual framework for the study of language standardization. – International Journal of the Sociology of Language 100/101, 37–54. G i r d e n i s A., P u p k i s A. 1978: Bendrinės kalbos norminimo ir kodifikavimo principai. – Baltų kalbos ir jų tyrinėjimo metodai. Vilnius, 53–66. H a u g e n E. 1966: Dialect, Language, Nation. – American Anthropologist, New Series 68 (4), 922–935. Prieiga internete: https://alogro.files.wordpress.com/2010/05/haugen_1_d_n.pdf (žiūrėta 2017 12 05). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 29 Haugen E. 1983: The implementation of corpus planning: theory and practice. – Progress in language planning. International perspectives. Eds. J. Cobarrubias, J. A. Fishman. Berlin: Walter de Gruyter, 269–289. Klimavičius J. 2002: Lietuvių bendrinė kalba: ribos ir beribiškumas, sistema, norma ir kodifikacija. – Terminologija 9, 7–25. Kniūkšta P. 1995: Kalbos tvarkybos tikslas – ugdyti kalbą. – Kalbos kultūra 68, 28–39. Locher M. A., Strässler J. 2008: Introduction: Standards and norms. – Standards and Norms in the English Language. M. A. Locher, J. Strässler (eds.). Berlin: Mouton de Gruyter, 1–20. Miliūnaitė R. 2003: Dabartinės lietuvių kalbos gramatikos norminimo pagrindai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Miliūnaitė R. 2006a: Kodifikacijos ir vartosenos santykiai dabartinėje lietuvių kalboje. – Lituanistica 3(67), 50–59. Miliūnaitė R. 2006b: Kodifikacijos ir vartosenos santykių modelis. – Kalbos kultūra 79, 9–28. Miliūnaitė R. 2007: Kodifikuotų normų keitimas: už ir prieš. – Kalbos kultūra 80, 7–23. Miliūnaitė R. 2010: Kalbos prestižas ir jo planavimas. – Kalbos kultūra 83, 231–256. Milroy J., Milroy L. 1999 [1985]: Authority in language: Investigating Standard English. 3rd ed. New York: Routledge; 1st ed., 1985; 4th ed., 2012. Nekvapil J. 2010 [2008]: Language cultivation in developed contexts. – The Handbook of Educational Linguistics. B. Spolsky, F. M. Hult (eds.). Wiley-Blackwell Publishing, 251–265. Nevalainen T., Tieken-Boon van Ostade I. 2006: Standardization. – A History of the English Language. R. Hogg, D. Denison (eds.). Cambridge: Cambridge university Press, 271–311. Palionis J. 1989: Lietuvių rašomosios literatūrinės kalbos istorijos įvadas, Vilnius: Vilniaus universitetas. Pupkis A. 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimasis žodis. Pupkis A. 2017: Standartinė kalba? – Bendrinė kalba 90. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/90/Pupkis_BK_90_straipsnis.pdf Skardžius P. 1997 [1927]: Bendrinė kalba ir jos vartojimas. – Rinktiniai raštai 2. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 30–85. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 30 Smetonienė I., Smetona A., Valotka A. 2016: Dėl standartinės kalbos termino. – Lietuvių kalba 10. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/217. Subačius G. 2002: The Development of Standard English 1300–1800. Theories, Descriptions, Conflicts (ed. Laura Wright, 2000) [Recenzija]. – Archivum Lithuanicum 4, 227–234. Subačius G. 2004: Standartinių (bendrinių) kalbų istorijos chronologija. – Metmenys 84, 97–115. Prieiga internete http://www.uic.edu/classes/lith/lith520/SUB_strp/SUB_2004_Chron%20METM.PDF Valotka A. 2015: Kalbos planavimo ir kalbos politikos terminai. – Parlamento studijos 18, 84–101. Prieiga internete: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr18/files/5.pdf (žiūrėta 2017 09 12). Данеш Ф. 1988 [1979]: Позиции и оценочные критерии при кодификации. – Новое в зарубежной лингвистике 20. – Москва: Прогресс, 281–295. Įteikta 2017 12 19 Priimta 2017 12 29 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 31 REGARDING THE RELATIONSHIP OF THE TERMS STANDARDIZATION, NORMALIZATION, AND CODIFICATION IN MODERN NORMATIVE LINGUISTICS S u m m a r y The article analyses the terms standartizacija (standardization), norminimas (normalization), and kodifikacija (codification) as well as their Lithuanian forms and synonyms (such as standartizavimas, normalizacija, kodifikavimas, and so on) through the prism of theoretical and practical needs of normative linguistics. The understanding of the concepts these terms denote varies in the works of modern Lithuanian and foreign linguistics; the terms and their relationships are not completely established as such either. As a result, the problem of managing the microsystem of these terms is being addressed in some publications of contemporary Lithuanian linguists. Yet any chance of a fully rounded discussion is reduced by the fact that sometimes reliance is made on isolated sources that, in their own right, restrict the field of problems relating to the usage of the terms. Ergo, the conclusions do not always carry a substantial degree of scientific accuracy and objectivity. The terms in question denote various aspects of regulation of the standard languages pertaining both to the exterior of the standard language as a variety of the national language (that is, the separation of the standard language from the other varieties), and to the interior thereof (that is, the crystallisation and management of the standard language norms). The article adopts a synchronic approach towards the subject of structuring these terms. The goal is to provide a theoretical description of the microsystem of concepts required to define the process of standardization of the standard language and the terms that denote them. To that end, the following objectives are set: 1) describe the main concepts of the elements (or stages) of the standardization process; 2) discussing the terms standartizacija, norminimas, and kodifikacija, as well as their variations and synonyms; 3) disclosing the mutual relationships of the terms that denote the (self–)regulation of language and providing an outline of their possible microsystem. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 32 With reference to Lithuanian and English sources, as well as one Latvian source of linguistics (The Glossary of Linguistic Terms), the article makes an inventory of terms denoting the (self-)regulation of the standard language: standartizacija (standartējimas), standartizavimas; norminimas, normalizacija (normējimas), and kodifikacija, kodifikavimas. The spontaneous development and conscious management of the standard language are distinguished on the basis of the nature of its (self-)regulation. Another distinction is made in terms of the micro- and macro-levels of these processes, which in one case include the strain of the standard language per se, in the other, its specific norms. Analysis of the mutual relationships of the terms in questions has revealed that some of the terms are overlapping, are synonyms of not-quite-identical meaning, or interact as a part and whole of the phenomena they denote. Notably, opposite to the English language where terminology affects that of other languages to a substantial extent, the Lithuanian language allows certain elements of word formation (in the case at hand, the suffixes -acija and -avimas) to signify the difference between a spontaneous act and an active action. This difference, however, is but a tendency rather than a strong regularity; therefore, when it comes to actual usage, formations of the suffix -acija are often used in both cases – just like in the English language. For the purposes of considering making the microsystem of the terms of normative linguistics clearer and more compact, we could suggest it be given the following guidelines in the terminology of Lithuanian linguistics: 1. Standartizacija (standardization): spontaneous establishment and self-development of the standard language as an individual variety. Standartizavimas: conscious selection of the standard language variety and generalised process of its management. 2. Normalizacija (normalization): the spontaneous process of the crystallisation of standard language norms. Norminimas: conscious management of standard language norms: investigation of usage, selection and assessment, written legalisation, and proliferation of norms. 3. Kodifikavimas (codification): one of the stages of the standardisation process: selection and written legalisation of standard language norms. Kodifikacija: the outcome of this process: the whole of the legalised norms and rules of the standard language. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Dėl terminų standartizacija, norminimas ir kodifikacija santykio dabartinėje norminamojoje kalbotyroje | 33 Such tendencies of usage do exist in Lithuanian linguistic literature and scientific texts, yet they call for a closer examination to be able to round up the discussion of the microsystem of the terms of this field that is acceptable to the current phase in the course of the development of the standard Lithuanian language. KEYWORDS: standard language, normative linguistics, language standardization, language codification, terminology. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204