Kokia kalbos dalis yra dalyvis?

BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas JAKĄ CZĘŚCIĄ MOWY JEST IMIESŁÓW? SŁOWA KLUCZOWE: gramatyka, części mowy, czasownik, formy czasownika, imiesłów, padalyvis, pusdalyvis. WSTĘP W trakcie tworzenia systemu informacyjnego gramatyki języka litewskiego (LIGIS) 1 interesowano się tym, jak części mowy są opisywane w różnych publikacjach. Zauważono wiele niespójności w omawianiu imiesłowu. Dlatego też postanowiono napisać ten artykuł, w którym zostanie dokonany przegląd przypisywania imiesłowu do części mowy — od pierwszych gramatyk aż do dziś. Należy powiedzieć, że z biegiem czasu zmienia się pogląd językoznawców nie tylko na imiesłów. Czasami również w tym samym czasie poszczególni językoznawcy odmiennie interpretują niektóre zjawiska językowe. Jest to szczególnie wyraźne w publikacjach o różnym przeznaczeniu. Np. na początku lat 70. ubiegłego wieku w książkach przeznaczonych dla szerokiego grona odbiorców morfem bezokolicznika -ti uważano za końcówkę. Juozas Žiugžda w swojej gramatyce pisze: „Bezokolicznik ma końcówkę -ti.” (Žiugžda 1971: 139). W gramatykach naukowych na to samo zjawisko morfologiczne patrzy się inaczej. W wydanej w tym samym roku trzytomowej gramatyce języka litewskiego napisano: „bezokolicznik ma przyrostek -ti lub -t” (LKG 1971: 398). W jednotomowej gramatyce języka litewskiego ten morfem bezokolicznika również nazwano przyrostkiem (DLKG 2006: 383). Można by znaleźć więcej podobnych przykładów. W artykule proponuje się interpretować imiesłów inaczej, niż obecnie czyni się to w publikacjach językoznawczych – uznawać go za odrębną część mowy, a nie formę argumentai šiam teiginiui pagrįsti. Reikia pabrėžti, kad žodžiai įvairiose kalbose į klases skirstomi labai nevienodai. Beveik czasownika – i podaje się, że wszystkie języki mają rzeczownik i czasownik, a nie tylko języki indoeuropejskie – na przykład język tamilski, który należy do grupy języków drawidyjskich. W 2 datowanym na około 500 rok p.n.e. dziele, w którym opisano gramatykę języka tamilskiego, wyrazy dzieli się na cztery grupy: 1 System informacyjny gramatyki języka litewskiego. Dostęp w internecie: http://ligis.lki.lt/ (dostęp 2018 03 03). 2 Wikipedia. Dostęp w internecie: https://en.wikipedia.org/wiki/Tamil_language (dostęp 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |2 1) rzeczowniki, 2) BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 czasowniki, 3) słowa, które oznaczają relację między czasownikiem a daiktavardžio, ir 4) žodžiai, kurie apibūdina daiktavardį ar veiksmažodį 3 . Jednakże przy klasyfikowaniu innych słów występują znaczne różnice. Na przykład w gramatyce języka niemieckiego Waltera Junga liczebnik nie jest uznawany za odrębną część mowy i mówi się, że žodžiai, kurie reiškia skaičius, gali būti būdvardžiai, daiktavardžiai, įvardžiai, aplinkybės 4 (Jung 1967: 359). W innej gramatyce języka niemieckiego liczebnik przypisuje się przymiotnikowi – nazywa się go „Zahladjektiv” i opisuje w rozdziale poświęconym przymiotnikom (Helbig, Buscha 1989: 320). Wikipedia przedstawia kompromisowe stanowisko, że liczebnik w językoznawstwie bywa uznawany za samodzielną część mowy, a więc tylko czasami, lecz 5 nie zawsze. Innym przykładem nietypowej dla nas charakterystyki słów mogłyby być przymiotniki w języku japońskim. Odmieniają się one przez czasy, np. niebieski – aoi, był niebieski – aokatta; 6 gorący – atsui, był gorący – atsukatta itd. Zatem w każdym języku wyrazy dzieli się na części mowy, uwzględniając specyficzne cechy tego języka. W trójtomowej gramatyce języka litewskiego z 1965 r. zapisano następujące stwierdzenie: „nie należy sądzić, że części mowy pod względem jakości i ilości mogą być jednakowe w poszczególnych językach” (LKG 1965: 31). Autorzy litewscy, pisząc gramatyki, opierają się na pracach autorów zagranicznych. Widocznie dlatego również imiesłów w pracach litewskiego językoznawstwa uważa się za formę czasownika. Istnieją jednak argumenty pozwalające sądzić, że imiesłów mógłby być uznawany także za odrębną część mowy. W języku angielskim imiesłów jest w istocie tylko formą, natomiast w języku litewskim – całą paradygmatyką. W przeznaczonych dla szkół opisach danych gramatycznych oraz w informacjach internetowych przedstawianych szerokiemu społeczeństwu można już dostrzec przesłanki do nadania imiesłowowi statusu samodzielnej części mowy. 1. ROZWÓJ POGLĄDÓW NA KONCEPCJĘ IMIESŁOWU dzielą się na osiem części mowy: rzeczowniki, Šiuolaikiniuose indoeuropiečių prokalbės gramatikos tyrimuose teigiama, kad žodžiai przymiotniki (w tym imiesłowy), zaimki, 3 Wikipedia. Prieiga internete: https://en.wikipedia.org/wiki/Part_of_speech (žiūrėta 2018 03 03). 4 „liczebnik nie jest częścią mowy we właściwym znaczeniu tego słowa. Przymiotniki i rzeczowniki, zaimki i Adverbien können „Zahlwörter“ sein“ (Jung 1967). 5 „Zahlwort wird in der Sprachwissenschat manchmal als eigene Wortart angesetzt“, prieiga internete: https://de.wikipedia.org/wiki/Zahlwort (žiūrėta 2018 03 03). 6 Wikipedia. Dostęp online: https://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_equivalents_of_adjectives (žiūrėta 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |3 czasowniki, przysłówki, BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przyimki, spójniki i wykrzykniki. Przypisywanie imiesłowów przymiotnikom wyjaśnia się 7 tym, że podobnie jak przymiotniki wskazują one jakość (Quiles, LópezMenchero 2011: 153). 1.1. Interpretacja imiesłowu w pierwszych gramatykach Najstarsza zachowana gramatyka sanskrytu, a zarazem najstarsza zachowana gramatyka na świecie, została napisana przez Paniniego w V wieku p.n.e., jednak nie wspomina się w niej 8 jeszcze o imiesłowie. Imiesłowu nie ma również w dziele Jaski o języku sanskryckim. Samo dzieło nie zachowało się do naszych czasów, dlatego można przypuszczać, że powstało jeszcze wcześniej. 9 Dionizjusz Trakijski już w II wieku p.n.e. napisał w języku greckim najstarszą znaną gramatykę antyczną Sztuka gramatyki. Na jej wzór napisano późniejsze gramatyki języków indoeuropejskich (Kairienė 2003: 788). W Sztuce gramatyki wyróżnia się osiem części mowy: rzeczownik, czasownik, imiesłów, rodzajnik, zaimek, przyimek, przysłówek, spójnik. 10 Gramatyki łacińskie pisano na podstawie gramatyk języka greckiego. Waron w swojej gramatyce De lingua latina wskazuje 6 części mowy: rzeczownik, czasownik, imiesłów, przysłówek, przyimek, spójnik. Wszystkie łacińskie słowa dzieli on na odmienne i nieodmienne. Słowa odmienne podzielone są na cztery klasy według dwóch kryteriów – czasów i przypadków: odmienne zarówno przez czasy, jak i przez przypadki (imiesłowy); nieodmienne ani przez czasy, ani przez przypadki (przysłówki); odmienne tylko przez czasy (czasowniki); odmienne tylko 11 przez przypadki (nazwy). Od tradycji uznawania imiesłowu za odrębną część mowy nie odbiega również gramatyka języka litewskiego napisana przez Krzysztofa Sapūnasa, a wydana przez Teofila Šulca. Przedstawia ona osiem części mowy: cztery odmienne (nazwa, zaimek, imiesłów, czasownik) i cztery – nieodmienne (przysłówek, przyimek, spójnik i wykrzyknik) (Eigminas, Stundžia 1997: 27). W gramatyce Daniela Kleina imiesłów nie jest opisywany w rozdziale poświęconym czasownikowi: przedstawiony jest (Balčikonis, Larinas, Kruopas 1957: 504), dlatego istnieją podstawy, by uznać, że D. atskirame lygiaverčiame su kitomis kalbos dalimis skyriuje po veiksmažodžio prieš prieveiksmį Klein imiesłów verbs, adverbs, prepositions, conjunctions, and interjections… A participle is a word that laikė atskira kalbos dalimi. 7 „Words are divided into eight parts of speech: nouns, adjectives (including participles), pronouns, attributes quality like an adjective“ (Quiles, López-Menchero 2011). 8 Wikipedia. Dostęp w internecie: https://de.wikipedia.org/wiki/Panini_(Grammatiker) (dostęp 2018 03 03). 9 Wikipedia. Dostęp w internecie: https://en.wikipedia.org/wiki/Y%C4%81ska (dostęp 2018 03 03). 10 Wikipedia. Prieiga internete: https://en.wikipedia.org/wiki/Part_of_speech (žiūrėta 2018 03 03). 11 Dostęp w internecie: https://mokslai.lt/referatai/lietuviu-kalba/lingvistika.html (dostęp 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |4 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1.2. Przedstawienie informacji o imiesłowie we współczesnych gramatykach We współczesnych gramatykach (zarówno języków starożytnych, jak i współczesnych) imiesłów opisywany jest jako forma czasownika. „Imiesłowy, z natury będące formami odrzeczownikowymi, z czasem przyłączyły się do systemu form czasownika” (Ambrazas 1979: 16). Omówienie, kiedy i z jakich powodów imiesłów został zaliczony do czasownika, wymagałoby odrębnego artykułu. W niniejszej pracy analizowane będą jedynie konsekwencje tego zjawiska. Imiesłów w gramatykach języków starożytnych. We współczesnych gramatykach języków starożytnych (łaciny, greki) imiesłów nie jest już uznawany za odrębną część mowy. Jonas Dumčius w Krótkiej gramatyce historycznej języka greckiego omawia imiesłów w rozdziale poświęconym czasownikowi, wraz z innymi kategoriami laikais, asmenimis, skaičiais ir t. t. (Dumčius 2011: 100). Lotynų kalbos gramatikoje Elementa morfologicznymi czasownika – w języku łacińskim imiesłów również przedstawiany jest jako nieodmienna osobowo forma czasownika (Dumčius, Kuzavinis, Mironas 2010: 76). Imiesłów w gramatykach współczesnych języków indoeuropejskich. W artykule Wikipedii poświęconym częściom mowy podkreśla się, że gramatyka języka angielskiego została napisana zgodnie z tradycją europejską, z wyjątkiem tego, że imiesłów uważa się raczej za formę 12 czasownika niż za odrębną część mowy. Taip pateikta ir naujausiose anglų kalbos gramatikose. Šiuolaikinėje anglų kalbos gramatikoje imiesłów wskazuje się w tabeli form czasownika (Quirk et al. 1992: 62). W gramatyce języka angielskiego Oxfordu imiesłów określa się jako niestandardową formę czasownika (Greenbaum, 1996: 132). W książce Podręcznik gramatyki języka angielskiego Oxfordu opisano osiem głównych klas wyrazów: czasownik, rzeczownik, przymiotnik, przysłówek, przyimek, określnik, zaimek i spójnik (Eastwood 2002: 1). Jak widać, nie ma wśród nich imiesłowu. W gramatykach języka niemieckiego imiesłów również uważa się za formę czasownika. W jednych nazywa się go nieosobową formą czasownika, którą określa się jako nieodmienianą przez osoby (Jung 1967: 202). W innych opisuje się go jako nieodmienną formę czasownika (Helbig, Buscha 1989: 105). W najnowszej gramatyce języka niemieckiego, w której zamiast dotychczas używanych łacińskich nazw części mowy i kategorii morfologicznych podawane są już nazwy niemieckie, imiesłów określany jest terminem Mittelwort (w tłumaczeniu dosłownym: słowo pośrednie, tj. pośrednie między 12 Wikipedia. Prieiga internete: https://en.wikipedia.org/wiki/Part_of_speech (žiūrėta 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |5 czasownikiem a przymiotnikiem), BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 jednak nadal opisywany jest jako nieodmienna forma czasownika – unbestimmte Verbform (Paukert, Holböck 2017: 7). Również w gramatykach oceniany jest imiesłów języka litewskiego. W gramatyce Fryderyka Kuršaitisa, wydanej w 1876 r., akcentowanie imiesłowu opisano w rozdziale dotyczącym akcentowania czasowników, można więc stwierdzić, że uważał on imiesłów za formę czasownika, chociaż w książce powiedziano, że podstawę odmiany imiesłowów stanowi odmiana przymiotników (Kuršaitis 2013: 357), a zatem pewną niekonsekwencję można zauważyć już tutaj. W gramatyce F. Kuršaitisa widoczny jest wyraźny wpływ gramatyki języka niemieckiego. Imiesłowy dzieli się na przymiotnikowe, wskazując niemiecki odpowiednik Partizip I, oraz przysłówkowe (odpowiednik Partizip II) (Kuršaitis 2013: 358–359). Forma czasownika imiesłów jest uznawana również w językoznawstwie XX wieku. W gramatyce Juozasa Žiugždy imiesłów definiuje się jako „formę czasownika mającą cechy czasownika i przymiotnika” (Žiugžda 1971: 174). W DLKG napisano: „Imiesłów jest od tematu czasownika tworzonym odmiennym słowem, mającym cechy czasownika i przymiotnika.” (DLKG 2006: 354). Chyba najdłużej starą tradycję – uznawania imiesłowu za samodzielną część mowy – zachowali językoznawcy rosyjscy. W podręczniku dla szkół z 2012 r. imiesłów opisuje się w rozdziale poświęconym samodzielnym częściom mowy i definiuje jako samodzielną część mowy oznaczającą cechę przedmiotu związaną z czynnością oraz mającą cechy przymiotnika i 13 czasownika (Бабайцева, Чеснокова 2012: 167). Istnieją jednak również gramatyki języka rosyjskiego, w których imiesłów definiuje się inaczej: „imiesłów – to atrybutywna forma czasownika łącząca znaczenia dwóch części mowy – czasownika i przymiotnika –” (Шведова 1980: 664). 2. MIEJSCE IMIESŁOWU W JĘZYKOZNAWSTWIE LITEWSKIM W gramatyce języka litewskiego napisanej w języku angielskim imiesłów omawiany jest w rozdziale poświęconym nieosobowym formom czasownika 14 (LG 2006: 284). W Gramatyce języka litewskiego wymienia się 11 części mowy, jednak imiesłów nie zostaje wśród nich wymieniony; podaje się, że taka klasyfikacja wyrazów występowała również w gramatyce Jonasa Jablonskisa, różniła się jedynie ocena partykuły i wykrzyknika (LKG 1965: 31). W wydanym w 2011 r. Frekwencyjnym słowniku morfemiki języka litewskiego o imiesłowie bėgančio podano następujące informacje (rys. 1): forma wyjściowa bėgti; czasownik, imiesłów, rodzaj męski 13 «Причастие – самостоятельная часть речи, которая обозначает признак предмета по действию, объединяет в себе свойства прилагательного и глагола» (Бабайцева, Чеснокова 2012). 14 „Formy nieosobowe czasownika“ (LG 2006). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Kokia kalbos dalis yra dalyvis? |6 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 giminė, esamasis laikas, vienaskaitos kilmininkas, veikiamoji rūšis (Rimkutė, Kazlauskienė, Raškinis 2011: 596). RYS. 1. Przedstawienie informacji o wyrazie bėgančio we Frekwencyjnym słowniku morfemiki morfemikos žodyne (Rimkutė, Kazlauskienė, Raškinis 2011: 596) języka litewskiego Dwa lata później, w 2013 r., w bazie danych morfemiki języka litewskiego stworzonej w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego, przy podawaniu informacji o imiesłowie nie wskazuje się już, że jest to czasownik, mimo że baza 15 danych została opracowana na podstawie tego samego słownika morfemiki. Na rys. 2 przedstawiono prezentację informacji o imiesłowie bėgančio w Bazie danych morfemiki języka litewskiego. RYS. 2. Prezentacja informacji o wyrazie bėgančio w Bazie danych morfemiki języka litewskiego Interaktywna baza źródeł do nauki języka litewskiego www.šaltiniai.info obejmuje również procedurę analizy morfologicznej. Tutaj za formę podstawową imiesłowu uznaje się mianownik, a nie bezokolicznik. Na rys. 3 przedstawiono analizę morfologiczną imiesłowu w zdaniu Atsisveikinę vaikai išėjo. 16 RYS. 3. Analiza morfologiczna imiesłowu w zdaniu www.šaltiniai.info W tabeli gramatycznej analizy części mowy w podręczniku dla szkół siódmej klasy (rys. 4) imiesłów przymiotnikowy, imiesłów przysłówkowy uprzedni i imiesłów przysłówkowy współczesny umieszczono w osobnych wierszach, podobnie jak wszystkie samodzielne części mowy (Palubinskienė, Čepaitienė 2008: 185). Zatem formy czasownika są przedstawiane 15 Lietuvių kalbos morfemikos duomenų bazė. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/page.xhtml?id=morfema-db (žiūrėta 2018 03 03). 16 Interaktywna baza danych źródeł do nauki języka litewskiego, literatury (kultury) i historii Litwy. Dostęp online: http://www.šaltiniai.info/index/details/599%20 (dostęp: 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |7 nie obok innych takich form BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 jak formy zaimkowe czy zwrotne. Imiesłów, imiesłów przysłówkowy i zapisanej pusdalyvio atitraukimas nuo eilutės krašto gali rodyti tam tikrą priklausomybę eilute aukščiau części mowy, jednak ich wyodrębnienie do osobnych wierszy wskazuje także na pewną samodzielność. RYC. 4. Tabela analizy gramatycznej części mowy w podręczniku dla 7 klasy (Palubinskienė, Čepaitienė 2008: 185) Podsumowując, można powiedzieć, że imiesłów (wyróżnione imiesłowy: bezokolicznik i imiesłów forma, kuri yra panašesnė į savarankišką kalbos dalį. Lentelėje moksleiviams dalyvis (taip pat uprzedni) jest przedstawiany w osobnym wierszu, podobnie jak inne samodzielne części mowy. Gdyby był uznawany za zwykłą formę czasownika, jako nagłówek kolumny powinien znajdować się obok DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |8 form zaimkowych i form BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zwrotnych. W wymienionym podręczniku szkolnym przedstawiona w tabeli analiza morfologiczna części mowy jest jasna i łatwa do zrozumienia. Również w informacji internetowej (Wikipedii) (rys. 5), przeznaczonej dla szerokiego grona odbiorców, imiesłów (imiesłów przysłówkowy i imiesłów uprzedni) także znajduje się w osobnym wierszu, podobnie jak inne samodzielne części mowy, i wskazane są właściwe dla niego kategorie morfologiczne; prawdą jest jednak, że większe odsunięcie od krawędzi wiersza nie pozwala jeszcze uznać go 17 za całkowicie samodzielną część mowy. 5 RYS. Prezentacja odmiennych części mowy w Internecie, w Wikipedii 3. PROBLEMATYCZNE PRZYPADKI OCENY LITEWSKIEGO IMIESŁOWU: ARGUMENTY „ZA” I „PRZECIW” O tym, że rozpowszechnione obecnie uznawanie imiesłowu za formę czasownika nie jest mocno uzasadnione naukowo, świadczą również twierdzenia naukowców wyrażających inny pogląd. Zarówno w pracach litewskich językoznawców, jak i w gramatykach języka niemieckiego pojawiały się poglądy, że imiesłów, imiesłów przysłówkowy i półimiesłów są innymi częściami mowy niż czasownik, np. „imiesłowy oznaczające właściwości przedmiotów można również nazywać przymiotnikami” (Paulauskienė 2015: 201); „imiesłowy przysłówkowe, będąc nieodmiennymi określeniami okolicznikowymi, pełnią w języku również funkcję przysłówków” (Paulauskienė 1994: 373); „imiesłów jako forma deklinowana jest w istocie przymiotnikiem odczasownikowym, którego, podobnie jak każdego przymiotnika, pierwszą funkcją jest funkcja atrybutywna, a drugą – predykatywna, którą może pełnić wyłącznie mianownik” (Paulauskienė 2015: 356). W gramatyce języka niemieckiego napisano, że nieosobowe formy czasownika nie tworzą specjalnej klasy wyrazów, lecz należą do 17 Vikipedija. Prieiga internete: https://lt.wikipedia.org/wiki/Kalbos_dalis (žiūrėta 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 įvairioms kitoms kalbos dalims 18 , pvz., bendratis eina daiktavardžiu, dalyviai – būdvardžiu, imiesłów? |9 imiesłowy przysłówkowe – okolicznikiem, a 19 nawet partykułą lub przyimkiem (Helbig, Buscha 1989: 20 113). Nawet przy opisywaniu analitycznych form czasownika języka litewskiego, które są bodaj svarbiausias argumentas laikyti dalyvį veiksmažodžio forma, nėra viskas sklandu dėl galimo dvejopo dalyvių interpretavimo. Dalyvis su asmenuojamuoju veiksmažodžiu gali būti uważane za synonim formy osobowej albo za imienną część orzeczenia złożonego. Nie sformułowano zasad, jak je odróżniać, i bardzo często to samo zdanie można dviem būdais: pvz., Aš jau esu išalkęs gali reikšti išalkau arba esu alkanas (Paulauskienė 2015: interpretować 356). Dalej przyznaje się, że „Z taką sytuacją do tej pory borykają się nie sintaksių autoriai“ (Paulauskienė 2015: 356). tylko morfolodzy, lecz także 3.1. Kryteria podziału wyrazów na części mowy w gramatykach i publikacjach dydaktycznych W Wikipedii wskazuje się, że część mowy to kategoria obejmująca wyrazy mające podobne właściwości gramatyczne. Wyrazy przypisywane tej samej części mowy mają podobne cechy składniowe – pełnią te same funkcje w zdaniu, a pod względem morfologicznym mają jednakową odmianę. Części mowy to klasy wyrazów wyodrębniane na podstawie wspólności 21 znaczenia, związków składniowych i cech morfologicznych. 22 W gramatyce języka litewskiego XX w. napisano, że części mowy to klasy wyrazów wyróżniające się określonymi cechami. Wymienia się ich cztery: 1) znaczenie leksykalne, 2) kategorie gramatyczne, 3) funkcja składniowa i 4) środki słowotwórcze (LKG 1965: 28). Dalej ta gramatyka uznaje „ograniczoność tradycyjnego podziału na części mowy, niewystarczającą trwałość kryteriów podziału” (LKG 1965: 29). To, że pierwszy kriterium nie wystarcza, pokazuje się twierdzeniem o znaczeniu rzeczownika: może on oznaczać zarówno przedmiot, jak i czynność, jak i cechę (LKG 1965: 30). Druga cecha – system kategorii gramatycznych i związanych z nimi form – uwydatnia niekonsekwencję w interpretowaniu imiesłowu. W Leksykonie języka litewskiego stwierdza się, że „[k]ażdej odmiennej części mowy właściwe są systemy form powstałe na podstawie jednego wspólnego znaczenia, zwane kategoriami gramatycznymi“ (LKŽin 2007: 82). Poniżej podano przykłady: rzeczownik ma rodzaj, „Die 18 infiniten Verbformen (Infinitiv, Partizip I, Partizip II) bilden im Deutschen keine besondere Wortklasse, sondern gehören verschiedenen anderen Wortklassen an.“ (Helbig, Buscha 1989). 19 „Bardzo chciał to wiedzieć.”, „Właśnie na niego się natknąłem.” (Helbig, Buscha 1989). 20 „Jest wynagradzany odpowiednio do swoich osiągnięć.” (Helbig, Buscha 1989). 21 Wikipedia. Prieiga internete: https://en.wikipedia.org/wiki/Part_of_speech (žiūrėta 2018 03 03). 22 Vikipedija. Prieiga internete: https://lt.wikipedia.org/wiki/Kalbos_dalis (žiūrėta 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |16 Imiesłów nie ma takich BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 form, które nie pełniłyby funkcji przydawek, co oznacza, że imiesłów ma więcej wspólnych cech z przymiotnikiem niż z czasownikiem. LITERATŪRA A m b r a z a s, V. 1979: Lietuvių kalbos dalyvių istorinė sintaksė, Vilnius: Mokslas. B a l č i k o n i s J., L a r i n a s B., K r u o p a s J. 1957: Pirmoji lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Cambridge dictionary. Prieiga internete: http://dictionary.cambridge.org/grammar/britishgrammar/about-verbs/verbs-basic-forms (žiūrėta 2018 03 03). DLKG 2006 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. D u m č i u s J. 2011: Trumpa istorinė graikų kalbos gramatika, Vilnius: Skaitmeninės filologijos centras. D u m č i u s J., K u z a v i n i s K., M i r o n a s R. 2010: Elementa latīna, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. DŽ 1993 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. S. Keinys. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. E a s t w o o d J. 2002: Oxford Guide to English Grammar, Oxford: Oxford University Press. E i g m i n a s K., S t u n d ž i a B. 1997: Sapūno ir Šulco gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. G r e e n b a u m S. 1996: The Oxford English Grammar, Oxford: Oxford university Press. H e l b i g G., B u s c h a J. 1989: Deutsche Grammatik, Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie. Interaktyvi lietuvių kalbos, literatūros (kultūros) ir Lietuvos istorijos mokymosi šaltinių duomenų bazė. Prieiga internete: http://www.šaltiniai.info/index/details/599%20 (žiūrėta 2018 03 03). J u n g W. 1967: Grammatik der deutschen Sprache, Leipzig: VEB Bibliographisches Institut. K a i r i e n ė A. 2003: Dionisijas Trakietis. Visuotinė lietuvių enciklopedija 4, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. K u r š a i t i s F. 2013: Lietuvių kalbos gramatika 1876, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LG 2006 – Lithuanian Grammar, red. V. Ambrazas. Vilnius: Baltos lankos. Lietuvių kalbos morfemikos duomenų bazė. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/page.xhtml?id=morfema-db (žiūrėta 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Kokia kalbos dalis yra dalyvis? |17 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Lietuvių kalbos žodžių formų žodynas. Prieiga internete: http://www.morfologija.lt/zodzioformos/susitikimas (žiūrėta 2018 03 03). LIGIS – Lietuvių kalbos gramatikos informacinė sistema. Prieiga internete: http://ligis.lki.lt/ (žiūrėta 2018 03 03). LingQ. Prieiga internete: https://www.lingq.com/lesson/25-drei-grundformen-der-verben468764/ (žiūrėta 2018 03 03). LKG 1965 – Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija, red. K. Ulvydas. Vilnius: Mintis. LKG 1971: Lietuvių kalbos gramatika 2: Morfologija, red. K. Ulvydas. Vilnius: Mintis. LKŽin 2007 – Lietuvių kalbos žinynas. Sudarė P. Kniūkšta, Kaunas: Šviesa. P a l u b i n s k i e n ė E., Č e p a i t i e n ė G. 2008: Lietuvių kalba. Vadovėlis VII klasei. Antroji knyga, Kaunas: Šviesa. P a u k e r t H., H o l b ö c k S. 2017: DEUGRA – eine Deutsche Grammatik, Version 7.1. Eigenverlag http://www.paukert.at. Prieiga internete: http://www.paukert.at/sprachen/deugra.pdf (žiūrėta 2018 03 03). P a u l a u s k i e n ė A. 1994: Lietuvių kalbos morfologija. Paskaitos lituanistams, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. P a u l a u s k i e n ė A. 2006: Pirmosios lietuvių kalbos gramatikos, Vilnius: Gimtasis žodis. P a u l a u s k i e n ė A. 2015: Svarbesniosios XX a. lietuvių kalbos gramatikos, Vilnius: Gimtasis žodis. Q u i l e s C., L o p e z – M e n c h e r o F. 2011: A Grammar of Modern Indo-European. Indo-European Language Association. Prieiga internete: https://indoeuropean.info/indo-european-grammar.html (žiūrėta 2018 03 03). Q u i r k R., G r e e n b a u m S., L e e c h G., S v a r t v i k J. 1992: A Grammar of Contemporary English, Singapore: Longman Group Ltd. R i m k u t ė E., K a z l a u s k i e n ė A., R a š k i n i s G. 2011: Dažninis lietuvių kalbos morfemikos žodynas, 3 dalis, Kaunas: VDU. Vikipedija. Laisvoji enciklopedija. Prieiga internete: https://lt.wikipedia.org/wiki/Pagrindinis_puslapis (žiūrėta 2018 03 03). Ž i u g ž d a J. 1971: Lietuvių kalbos gramatika: 1 Fonetika ir morfologija, Kaunas: Šviesa. Wikipedia. Die freie enzyklopädie. Prieiga internete: https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Hauptseite (žiūrėta 2018 03 03). Wikipedia. The free encyclopedia. Prieiga internete: https://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page (žiūrėta 2018 03 03). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |18 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Б а б а й ц е в а В., Ч е с н о к о в а Л. 2012: Русский язык – Теория, Москва: Дрофа. Ш в е д о в а Н. 1980: Русская грамматика 1, Москва: Наука. Złożono 2018 03 05 Priimta 2018 11 12 JAKĄ CZĘŚCIĄ MOWY JEST IMIESŁÓW? S u mm a r y Opisujemy traktowanie imiesłowu już w gramatyce języka praindoeuropejskiego, kiedy określano go jako przymiotnik, następnie omawiamy czasy starożytne, w których imiesłów traktowano jako niezależną część mowy, a także gramatyki XX wieku stwierdzające, że imiesłów jest formą czasownika, by wreszcie zwrócić uwagę na tendencję XXI wieku, którą bardzo wyraźnie dostrzegamy zarówno w literaturze edukacyjnej, jak i na stronach internetowych skierowanych do szerokiej publiczności, aby przywrócić imiesłowowi status niezależnej części mowy. Omówiono również ujęcie imiesłowu w innych językach, takich jak niemiecki, angielski i rosyjski. Przedstawiamy ponadto argumenty przemawiające za tym, że imiesłów jest określany jako niezależna część mowy, wskazując wady stwierdzeń gramatyki akademickiej, na których opiera się uzasadnienie uznawania imiesłowu za formę czasownika. Według jednej z gramatyk przyczyną tego jest fakt, że imiesłów jest wymagany do tworzenia złożonych czasów czasownika. Wystarczy jednak niewielka grupa kilku imiesłowów: mianowniki czasu teraźniejszego, przeszłego iteratywnego i przeszłego prostego. Wszelkie inne formy, których jest nieporównywalnie więcej, nie są używane do tworzenia czasów czasownika, a mimo to traktuje się je jako formy czasownika. Zauważyliśmy jeszcze więcej wad, gdy imiesłów określa się jako formę czasownika: w samej definicji czasownika występują niespójności: „czasownik” opisuje się jako część mowy wymieniającą wyłącznie kategorie morfologiczne czasownika osobowego. Logicznie rzecz biorąc, w tym przypadku należy wymienić wszystkie te kategorie, w tym zarówno przypadek, jak i rodzaj, tj. jakie imiesłowy have if they are verb forms. Stwierdzenie, że imiesłowy są przypisywane czasownikom ze względu na stronę i czas, categories joining them with verbs and it is not convincing because non-personalized verbs do not have voice morphemes does not imply voice hence. That is why we cannot join imiesłowy z czasownikiem przez coś, czego czasownik nie ma. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Jaką częścią mowy jest imiesłów? |19 SŁOWA KLUCZOWE: gramatyka, BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 części mowy, czasownik, formy czasownika, imiesłów, półimiesłów, gerundium. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]