„Meilės“ konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje

BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ Lietuvių kalbos institutas MEILĖS KONCEPTAS IR JO SINONIMAI LIETUVIŲ KALBOS PASAULĖVAIZDYJE SŁOWA KLUCZOWE: koncept MIŁOŚĆ, lingwistyka kognitywna, metafora konceptualna, językowy obraz świata Litwinów. Miłość nie jest związkiem. Miłość łączy, ale to – nie jest związek. Związek jest rzeczą zakończoną. To rzeczownik. Miesiąc miodowy dobiegł końca, związek stanął w miejscu. Nie ma radości, nie ma entuzjazmu, wszystko skończone. Możecie kontynuować związek tylko dlatego, że wypełniacie złożone obietnice. Możecie patogu, jauku, malonu. Nes kitaip negalite. Nes jeigu santykius nutrauktumėte, susikurtumėte daug rūpesčių... Santykiai yra baigtas, uždarytas, išsemtas dalykas. kontynuować związek, ponieważ tak właśnie jest. Miłość w żadnym wypadku nie jest związkiem. Miłość – to komunikacja. Miłość zawsze jest jak rzeka, płynie i nie ma końca. To nie romans, który tutaj się zaczyna i tam kończy. Miłość nigdy całkowicie się nie zatrzymuje – miesiąc miodowy się zaczyna, ale się nie kończy. To proces. Zakochani kończą związki, a miłość trwa, ponieważ jest nieprzerwana. Miłość jest czasownikiem, a nie rzeczownikiem. (Osho Miłość, wolność, samotność. Wilno: Droga Miłości. 2013; s. 63) WPROWADZENIE Przedmiotem badań niniejszego artykułu jest 108 przykładów użycia słowa meilė i jego synonimów, wybranych z części literatury pięknej i publicystyki Narodowego Korpusu Języka Litewskiego (dalej – DLKT). W Słowniku synonimów (dalej – SŽ) wskazano, że synonimami słowa meilė są następujące leksemy: įsimylėjimas, pamilimas, prisirišimas, aistra (silna, gorąca miłość). Zdaniem autorek artykułu jako synonim konceptu MIŁOŚĆ może być używane również słowo susižavėjimas, dlatego w DLKT poszukiwano przykładów użycia wspomnianych sześciu leksemów. Oczywiście taki zakres danych nie pozwala na formułowanie daleko idących uogólnień, jednak nawet w niezbyt obszernym materiale empirycznym można AGNĖ ALEKSAITĖ. Koncept miłości i jego synonimy w językowym obrazie świata Litwinów | 2 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 dostrzec pewne zarysowujące się tendencje, tym bardziej że w litewskim językoznawstwie koncept MIŁOŚCI dotychczas nie był badany. Co prawda istnieją pojedyncze artykuły, w których analizowane są inne koncepty – DROGA (Cibulskienė 2005: 51–64), DOBRO i PIĘKNO (Aliūkaitė, Sideravičiūtė-Mickienė 2006: 16– 22), ZIEMIA (Aliūkaitė, Šorochova 2006: 4–7; Ruškys 2011: 120–140), Papaurėlytė-Kloviene 2013: 107–117) ir daugelis kt. – apstu 1 , todėl pravartu patyrinėti CHOROBA (Kvašytė, treść konceptu MIŁOŚĆ i jego synonimów, specyfikę narodową oraz tendencje metaforyzacji. Można przypuszczać, że w niewielkim fragmencie językowego obrazu świata Litwinów ujawnione zostałyby podstawowe (związane z uczuciami) litewskie postawy wartościujące. Za granicą natomiast publikuje się różnorodne prace poświęcone analizie konceptu MIŁOŚCI (Lv, Zhang 2012: 355–359; Киреенко 2013: 286–291 i in.), a nawet na uniwersytetach studenci 2 studiów licencjackich i magisterskich badają tendencje metaforyzacji tego konceptu w twórczości słynnych wykonawców, np. Mariah Carey i Kylie Celem niniejszego artykułu jest, po Minogue, dainose (Gavelin 2015; Harpela 2015). usystematyzowaniu metafor konceptualnych wyekscerpowanych z części literackiej i publicystycznej DLKT, określenie tendencji metaforyzacji konceptu MIŁOŚĆ i jego synonimów w językowym obrazie świata Litwinów. Do badania konceptu MIŁOŚĆ i jego synonimów stosuje się analizę konceptualną. Zdaniem profesora Aloyzasa Gudavičiusa (2006: 47) analizę metafor konceptualnych należy uznać za podstawowe narzędzie służące ujawnieniu treści abstrakcyjnych konceptów (np. MIŁOŚCI) oraz ich specyfiki narodowej (zob. także Rutkovska, Smetona, Smetonienė 2017: 7). Strukturę metafory konceptualnej tworzy połączenie d z i e d z i n y ź r ó d ł o w e j (ang. source domain) i d z i e d z i n y d o c e l o w e j (ang. target domain) (konceptów). D z i e d z i n a d o c e l o w a – to to, o czym naród myśli i mówi, natomiast d z i e d z i n a ź r ó d ł o w a – to to, na czym się opiera, jakiego konceptu używa, chcąc wyraźniej wyobrazić sobie, modelować i strukturyzować rozważaną treść (Gudavičius et al. 2014: 18). W niniejszym artykule oparto się na udoskonalonej wersji wielkiej 1 Istotna jest opublikowana w 2017 r. monografia zbiorowa Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, której autorzy – Kristina Rutkovska, Marius Smetona i Irena Smetonienė – jako jedni z pierwszych na Litwie podjęli się wnikliwej i systematycznej analizy konceptów. W jednym wydaniu, a nie rozproszonych, w odrębnych artykułach, przedstawiono aż osiem – UGNIES, VANDENS, NAMŲ, ŠEIMOS, DARBO, EUROPOS, LAISVĖS ir GARBĖS – konceptų analizė. 2 Tendencje metaforyzacji konceptu MIŁOŚCI szczegółowo opisano w książce George’a Lakoffa i Marka Johnsona (1980) Metaphors We Live By (Metafory, którymi żyjemy): MIŁOŚĆ JEST SIŁĄ FIZYCZNĄ (ang. LOVE IS A PHYSICAL FORCE), MIŁOŚĆ JEST SZALEŃSTWEM (ang. LOVE IS MADNESS), MIŁOŚĆ JEST MAGIĄ (ang. LOVE IS MAGIC), MIŁOŚĆ JEST WOJNĄ (ang. LOVE IS WAR) itd. Co prawda, w niniejszym artykule analizowane są tendencje metaforyzacji w apsiribojama lietuvių kalbos pasaulėvaizdžio dalies tyrimu. Žinoma, būtų pravartu palyginti koncepto MEILĖ litewskim i angielskim językowym obrazie świata, jednak jest to przedmiot wymagający odrębnego, wyczerpującego badania. AGNĖ ALEKSAITĖ. Koncept miłości i jego synonimy w litewskim językowym obrazie świata | 3 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 schemat łańcucha bytów (łac. scala naturae) [rzeczy – rośliny – zwierzęta – ludzie – bogowie] (Gudavičius et al. 2014: 43). Przy opisywaniu uzyskanych wyników i porównywaniu ich z definicjami zawartymi w Słowniku współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ7) oraz Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe) zastosowano metody opisową i porównawczą. NOWE PODEJŚCIE DO JĘZYKA W LINGWISTYCE KOGNITYWNEJ Lingwistyka kognitywna jako nowa gałąź językoznawstwa uformowała się pod koniec lat siedemdziesiątych XX w. (Dirvenas 2009: 11–12). W tym okresie nastąpił ważny zwrot w lingwistyce naukowej (subiektywistycznej) paradigmos kaita – perėjimas nuo struktūralistinės (objektyviosios) prie kognityvinės (Gudavičius 2000: 5, 65; Mikulskas 2009: 39). Przedstawiciele lingwistyki kognitywnej, w odróżnieniu od strukturalistów, badają język nie jako istniejący sam w sobie (zamknięty) system, lecz jako całość języka i ludzkich zdolności poznawczych, takich jak percepcja sensoryczna, pamięć, uwaga, emocje, myślenie itd. (Dirvenas 2009: 11–12; Mikulskas 2009: 39). Kognitywiści, poszukując związków języka ze światem ludzkiej świadomości, społeczeństwem i kulturą, wyjaśniając miejsce języka w procesach myślenia oraz analizując informacje aktualizowane w akcie komunikacji (Gudavičius 2000: 6; 2007: 9; zob. także Jakaitienė 2010: 45; Gudavičius 2011: 109), odrzucili „strukturalne podejście do pojęcia znaczenia, w którym analizowane są syntagmatyczne i paradygmatyczne relacje wzajemne między słowami oraz przekazywane przez nie znaczenie” (Maumevičienė 2010: 11; zob. także Mikulskas 2009: 40). Od lingwistyki „immanentnej”, badającej język tylko „w sobie i dla siebie”, przechodzono do lingwistyki antropologicznej, ukierunkowanej na człowieka (Gudavičius 2007: 17). Główne problemy tej lingwistyki są dwa: „1) jaki wpływ człowiek wywiera na język oraz 2) jaki wpływ język wywiera na człowieka, jego myślenie i kulturę” (Rol 1988: 91, cyt. za Gudavičius 2000: 6). „Chociaż dla mówiącego znaczenie słowa wydaje się rzeczą samą przez się zrozumiałą, jednak jego pojmowanie w językoznawstwie bardzo się różni i zależy od ogólnej koncepcji lingwistycznej” (Gudavičius 2003: 61), dlatego istnieje różnica między pojmowaniem znaczenia przez strukturalistów i kognitywistów. W trakcie aktu komunikacji nawet całkowicie różne (dėl amžiaus, patirties, išsilavinimo) turintys komunikacijos akto dalyviai susikalba įvairiose encyklopedyczne zasoby wiedzy w sytuacjach życiowych (Gudavičius 2000: 47), dlatego oczywiste jest, że większa część znaczenia jest wspólna wszystkim mówiącym (Gudavičius 2003: 61). Mimo AGNĖ ALEKSAITĖ. Koncept miłości i jego synonimy w językowym obrazie świata Litwinów | 4 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 subiektywne znaczenie uwarunkowane doświadczeniem jednostek, wykształceniem, okolicznościami aktu komunikacji i innymi czynnikami (Gudavičius 2003: 61; zob. także Maumevičienė 2010: 17–18). Wyjaśniając pojęcie znaczenia subiektywnego, wskazuje się, że „znaczenie leksykalne jest znaczeniem dla jednego. Ponieważ w komunikacji językowej uczestniczy cała wiedza komunikantów – zarówno wspólna, jak i sytuacyjna, związana właśnie z tym kontekstem komunikacyjnym i konkretnym doświadczeniem, a różnica między wiedzą językową i turi savas, individualias žodžių reikšmes“ (Gudavičius 2007: 20–21). Be abejo, kalbėtojų pozajęzykową nie jest uznawana, jasne jest, że użytkownikom języka w stałym zasobie leksyki nie brakuje również takich słów, w których „znaczeniu odzwierciedla się nie tylko sama rzeczywistość, lecz także ocena tej rzeczywistości – emocjonalny stosunek mówiącego do nazywanego przedmiotu lub zjawiska” (Gudavičius 2007: 83). Kognityvistų teigimu, individas per kalbą ne tik išreiškia savo, kaip kalbėtojo, to kognitywiści skłonni są podkreślać pozytywny lub negatywny stosunek emocjonalny do nazywanego przedmiotu, ale także poznają świat (Gudavičius 2000: 126). Podkreśla się, że „słowo oznacza znaczenie, które przede wszystkim jest rezultatem działalności poznawczej, czyli kognitywnej, a działalność tę z kolei można określić zarówno jako percepcję psychiczną, jak i jako proces myślenia. Istotą poznania stanowi rozkład otaczającego nas świata na kategorie, czyli kategoryzacja” (Mikulskas 2009: 40; por. Gudavičius 2003: 62). Kognitywiści postrzegają działalność poznawczą człowieka jako proces kategoryzacji, w którym kategorie kognitywne, czyli koncepty, reprezentują naturalny podział świata otaczającego jednostki, a nie sztuczną klasyfikację zjawisk świata (Mikulskas 2009: 42). Oczywiście w każdym języku świat kategoryzowany jest odmiennie (szerzej zob. Gudavičius 2003: 62), „dlatego też obraz świata każdego narodu jest nieco inny” (Gudavičius 1992: 3). KONCEPTUALIOSIOS METAFOROS Już od czasów antycznych poświęcano metaforze wiele uwagi. Arystoteles i przedstawiciele innych klasycznych szkół lingwistycznych traktowali metaforę jako figurę retoryczną, pewną ozdobę tekstu, która przez długi czas pozostawała poza obrębem nauki o języku. Por. definicję metafory zamieszczoną w Słowniku wyrazów międzynarodowych (dalej – TŽŽ): metãfora (gr. metaphora – „przeniesienie”) – „jeden z rodzajów tropów (inne najbardziej znane – metonimia, synekdocha, ironia, hiperbola): zestawienie niezwiązanych zjawisk, oparte na podobieństwie niektórych ich właściwości; w metaforze to, co jest porównywane (buźki, rączki), wynika z kontekstu, natomiast to, z czym jest porównywane, wyrażane jest AGNĖ ALEKSAITĖ. Koncept miłości i jego synonimy w litewskim językowym obrazie świata | 5 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 konkretnym obrazem (różyczki, lilijki), np.: kwitną różyczki / na moich buźkach; / białe lilijki / na moich rączkach; / lśnią kwiatuszki / na moich paluszkach. (Folklor)”. Za cechy takich metafor poetyckich uważa się ich indywidualność, nowość, nieoczekiwaność – to, co tworzy ładunek emocjonalno-ekspresyjny (Gudavičius et al. 2014: 15). W rzeczywistości metafora to ukryte porównanie, które należy uznać za jeden z zasadniczych sposobów poznania, ponieważ bardzo wiele poznajemy, porównując (Gudavičius 2000: 87). Właśnie tę właściwość metafory podkreśla lingwistyka kognitywna, oceniająca metaforę nie jako ozdobę tekstu, lecz jako „środek poznania i przekazywania mentalności narodu” (Vaivadaitė-Kaidi 2011: 9). Wydana w 1980 r. książka Georgeʼa Lakoffa i Marka Johnsona Metaphors We Live al. 2014: 14). Tradycyjnie rozumiana By (Metaforos, su kuriomis gyvename) reikšmingai išplėtė metaforos sampratą (Gudavičius et metafora jest jedynie zjawiskiem językowym, natomiast kognitywiści spojrzeli na metaforę konceptualną jako na strategię myślenia, sposób myślenia i poznania, realizowany w języku za pomocą wypowiedzi metaforycznych (Gudavičius et al. 2014: 14). Przedstawiciele lingwistyki 3 kognitywnej podkreślają, że metafory konceptualne czynią proces kognitywny zrozumiałym dla wszystkich użytkowników języka, ponieważ wiele ważnych pojęć jest abstrakcyjnych i trudnych do uchwycenia w doświadczeniu użytkowników języka (np. miłość), dlatego, chcąc utrwalić je w świadomości, mówcy muszą posłużyć się wyraźniejszymi pojęciami (np. zjawiskami przyrody) (Lakoff, Johnson 1980: 115, cyt. za Gudavičius et al. 2014: 14). A zatem „metafory konceptualne ułatwiają proces komunikacji, ponieważ umożliwiają mówienie o tym, co trudniej pojmowalne” (Kvašytė, Papaurėlytė-Klovienė 2013: 108), tzn. przypisując abstraktom (np. uczuciu miłości) konkretne cechy postrzegane za pomocą zmysłów, użytkownicy języka czynią te abstrakty jaśniejszymi (Gudavičius et al. 2014: 14). Metafory konceptualne nie tylko ułatwiają proces komunikacji, lecz także ujawniają obraz świata, mentalność i wartości narodu, ponieważ „[j]ęzyk każdego narodu przechowuje interesującą historię o wielowiekowych wysiłkach ludzi zmierzających do poznania, zrozumienia i podporządkowania sobie otaczającego ich świata” (Копыленко 1995: 19, cyt. za Gudavičius 2000: 8) 4 . 3 Metafora jest tak powszechnym narzędziem, którego używamy nieświadomie, jakby automatycznie, niemal bez wkładania jakiegokolwiek wysiłku, że nawet tego nie zauważamy (Lakoff, Turner 1989: xi). 4 Por. słynną myśl Edwarda Sapira: „Language [is] a symbolic guide to culture. Słownictwo jest bardzo czułym wskaźnikiem kultury danego ludu“ (Wierzbicka 1997). [„Język jest kluczem do kultury narodu. To właśnie w najbardziej ruchliwej warstwie leksyki widoczna jest nieustanna zmienność narodu” – tłum. aut.] AGNĖ ALEKSAITĖ. Meilės konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje | 6 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 MEILĖS KONCEPTO IR JO SINONIMŲ ANALIZĖ LIETUVIŲ KALBOS PASAULĖVAIZDYJE LKŽe nurodomos penkios žodžio meilė reikšmės, iš kurių atliekamam tyrimui ważne są następujące: 1. „uczucie przywiązania, oddania komuś lub czemuś”; 2. „uczucie silnego pociągu do osoby płci przeciwnej”. W DŽ7 podano definicje czterech znaczeń tego słowa, z których dwa pierwsze są takie same jak w LKŽe: 1. „uczucie przywiązania, oddania”; 2. „uczucie silnego pociągu do osoby płci przeciwnej” Z definicji LKŽe i DŽ7 wynika, że w opisie uczucia miłości najważniejsze są trzy leksemy: przywiązanie, oddanie i (silne) przyciąganie. publicystyki Atliekant tyrimą, iš DLKT grožinės literatūros ir publicistikos dalių buvo surinkti 62 koncepto MEILĖ vartosenos pavyzdžiai (peržvelgti 1682 grožinės literatūros ir 1044 lp. przypadki użycia formy mianownikowej „meilė”). Zebrany materiał empiryczny wykazał, że najbardziej produktywnym obszarem źródłowym jest ŚWIAT NIEOŻYWIONY (PRZYRODA) (29 proc.). Analiza domenu źródeł NATURY pozwala mówić o trzech dominujących metaforach konceptualnych: MIŁOŚĆ TO ZJAWISKA (OGIEŃ) (12,9 proc.), MIŁOŚĆ TO CIAŁA NIEBIESKIE (SŁOŃCE) (6,5 proc.) oraz MIŁOŚĆ TO WODA (4,8 proc.). Z przykładów z DLKT wynika, że miłość porównywana jest z ogniem i wodą – najważniejszymi elementami wszechświata, tworzącymi strefy sakralne (Čepienė 2014: 57, 58). Metaforę konceptualną MIŁOŚĆ JEST OGNIEM reprezentują przykłady użycia obejmujące główne stadia rozwoju niepielęgnowanej miłości: (1) <...> i w mojej piersi zapłonęła miłość 5 [S. T. Kondrotas. Meilė pagal Juozapą; 2004]; (2) Wtedy wszystko się wyrównało, a jego 6 miłość zapłonęła jeszcze silniej [I. Buivydaitė. Telefoninis romanas; 2001]; (3) <...> visa baigėsi, visa praėjo, tik meilė dar rusena 7 giliausiame širdies kamputyje [L. Gutauskas. Sapnų teologija; 2006]; (4) Gailė poczuła, jak wygasa jej miłość do 8 Karmina [R. Kundrotas, A. Lyva. Oro pilis; 2002]. 5 LKŽe žiebti: 1. „rozpalać (ogień), dawać światło”. 6 LKŽe suliepsnoti: 4. „przenośnie. „powstawszy, wybuchnąwszy, zachodzić intensywnie, aktywnie“. 7 LKŽe rusenti: 1. „palić się powoli, tlić się“. 8 LKŽe blėsti: 1. „gasnąć, zmniejszać się ogień, obracać się w popiół (o żarze)”; 2. „przenośnie. słabnąć, blednąć“. AGNĖ ALEKSAITĖ. Koncept miłości i jego synonimy w językowym obrazie świata Litwinów | 7 Na BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przykładzie jednej z metafor konceptualnych MIŁOŚĆ TO WODA pokazano, że w językowym obrazie świata Litwinów siła miłości jest porównywana do jednego z głównych żywiołów świata – wody, która „przenika i łączy główne warstwy budowy świata (niebo, ziemię i podziemie), wyznacza początek i koniec świata (powstanie świata z dna praoceanu i jego pogrążenie w głębinach potopu), towarzyszy istotnym momentom życia człowieka (woda w obrzędach chrztu, ślubu, pogrzebu itp.)” (Būgienė 1999: 13), np.: (5) Miłość zwaliła się na Evitę jak dziewiąta fala [J. Ivanauskaitė Sapnų nublokšti; 2000]. 9 Wraz z innymi obiektami przyrody Litwini czcili zbiorniki wodne (Būgienė 1999: 17), uważali, że tylko czysta i płynąca woda źródeł oraz rzek pozytywnie wpływa na człowieka (Būgienė 1999: 58). W DLKT znaleziono dwa przykłady użycia reprezentujące metaforę konceptualną MIŁOŚĆ TO WODA (RZEKA): (6) Zrozumiał, że jego miłość również nie wylewa się brzegami [Z. Čepaitė. Moters istorija; 2003]; 10 (7) – Nie – sprzeciwia się ona – miłość się nie 11 wyczerpuje, prawdziwa miłość nie może wyschnąć [A. Markevičius. Žaliakė gyvatė; 1996]. Płynąca woda w wierzeniach Litwinów była wiązana ze słońcem (Būgienė 1999: 65), uważano, że oba obiekty łączy okrągły kształt (np. zbiornika wodnego), blask, połysk i ruch określany wspólnym dla obu obiektów słowem tekėti (płynąć) (Būgienė 1999: 64). Ponadto Litwini czcili słońce, czasami uważali je nawet za bóstwo, na które nie wolno było wskazywać palcem, a człowiekowi splamionemu grzechami nie wolno było patrzeć na nie nieosłoniętym okiem MEILĖ YRA SAULĖ vartosenos pavyzdžius atskleidžiama, kad meilės, įprasminančios žmogaus (Razauskas 2012: 16, 18). Poprzez istnienie metafory konceptualnej nie ukryjesz: (8) Miłość przecież promieniuje [Artuma; 2003]; (9) Miłość jest jedynym słońcem świata, dającym życie [XXI amžius; 1997]. 9 Pierwszym skojarzeniem przychodzącym autorce artykułu do głowy jest obraz słynnego marynisty Iwana Ajwazowskiego (Иван Константинович Айвазовский) Dziewiąta fala. 10 LKŽe lieti: 4. „refl. obficie płynąć; płynąć nurtem“; 5. „refl. przepływać górą, wypływać z koryta“. 11 LKŽe wyczerpać się: 1. „opaść, wyschnąć“; 3. „przen. dojść do końca, wyczerpać się“. AGNĖ ALEKSAITĖ. Koncept miłości i jego synonimy w językowym obrazie świata Litwinów | 8 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Odnotowane w DLKT metafory konceptualne MIŁOŚĆ TO OGIEŃ, MIŁOŚĆ TO SŁOŃCE i MIŁOŚĆ TO WODA pokazują, że w litewskim obrazie świata miłość jest czystym uczuciem, ponieważ porównuje się ją do sakralnych elementów wierzeń Bałtów – ognia, słońca i wody. W dziedzinie źródeł zjawisk przyrodniczych można jeszcze wyróżnić trzy pojedyncze metafory konceptualne MIŁOŚĆ TO POWIETRZE, MIŁOŚĆ TO WIATR i MIŁOŚĆ TO KOLOR (4,8 proc.), którymi opisuje się stadia rozwoju miłości – początek i koniec, np.: (10) Jego miłość nie osłabła i nie ostygła [Artuma; 2003]; (11) Czuję już, że jej miłość niczym ciepłe podmuchy wiatru nadchodzi z jakichś głębin [J. Ivanauskaitė. Lata konwalii; 2003]; (12) Jednak z upływem czasu miłość blednie jak kolory starego obrazu [N. Pečiūra. Wileński cyberpoemat; 2004]. Dziedzinę źródeł metali w przyrodzie odsłania metafora konceptualna MIŁOŚĆ TO ŻELAZO: (13) Jednym słowem, powiedzenie, że stara 12 miłość nie rdzewieje, tym razem się potwierdziło [A. Tamaliūnas. Historie kryminalne 1; 1995]; (14) – Stara miłość nie rdzewieje [P. Treinys. Aktorka; 2001]. Z tych przykładów wynika, że w językowym obrazie świata Litwinów rozpowszechnione jest przekonanie – badania prieš daug metų užgimusių šiltų jausmų neįmanoma pamiršti. Tokią nuomonę pagrindžia ir litewskiego folkloru wskazują, że miłość zawsze postrzegano jako uczucie trwałe, głębokie i niezgasłe (Mačianskas 1972: 50). Pod względem produktywności trzecia domena źródłowa – ŚWIAT NIEOŻYWIONY (PRZEDMIOTY) (19,4 proc.). Per konceptualiosios metaforos MEILĖ YRA DAIKTAI vartosenos pavyzdžius pokazuje, że miłość jest kruchym uczuciem, wymagającym wielu wysiłków i oddania ze strony zakochanych. Niepielęgnowana miłość porównywana jest do połamanych, rozbitych przedmiotów, z których pozostaje sterta bezwartościowych odłamków i skorup, np. : 12 LKŽe rūdyti: 1. „pokrywać się rdzą”; 5. „przen. powoli niszczeć, marnieć”. AGNĖ ALEKSAITĖ. Koncept miłości i jego synonimy w litewskim językowym obrazie świata | 9 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (15) – A jeśli miłość się rozpadła, a jeśli jej nigdy nie było? – pyta, chichocząc [B. Jonuškaitė. Wielka wyspa, cz. II; 1999]; (16) Wtedy moja miłość rozbiłaby się, tak jak rozbija się talerz wyrzucony z rąk [A. Markevičius. Zielonooka gyvatė; 1996]. W obszarze źródeł naturalnych podkreśla się sakralność miłości, natomiast w obszarze rzeczy ma się tendencję do deprecjonowania miłości, uprzedmiotawiając ją, porównując z niepożądanymi, a nawet natarczywie, siłą narzucanymi przedmiotami materialnymi: (17) Miłość jest dziś narzucana 13 siłą [bernardinai.lt; 2006 02 17]. W obszarze źródeł rzeczy znajdują się pojedyncze przykłady reprezentujące metafory konceptualne MIŁOŚĆ JEST JEDZENIEM i MIŁOŚĆ JEST TRANSPORTEM (1,6 proc.): (18) <...> po prostu odurzająca miłość stopniowo wygasa, potwierdziły dane z badania 14 [Verslo žinios; 2005 11 14]; (19) Meilė pralaužia vienatvės kiautą [I. Kanišauskaitė, N. Servinikaitė, S. Žukas. Literatūros podręcznik dla 9 klasy; 2006]. W 18. przykładzie użycia można rozpoznać motyw napojów alkoholowych, od których (podobnie jak od miłości) kręci się w głowie i człowiek odurza się, natomiast w 19. – motyw lodołamacza. Ciepłe uczucia rodzące się w sercu są tak potężne (podobnie jak statek łamiący lód), że człowiek staje się wobec nich bezsilny. Co prawda, w 19. zdaniu można dostrzec nie tylko motyw lodołamacza, lecz także motyw narzędzia – do przebicia cienkiej skorupy w zupełności wystarczyłoby również zwykłe narzędzie pracy, jednak nie można odrzucić pierwotnego skojarzenia – lodołamacza, ponieważ w tekstach o silnych uczuciach wyraźna jest tendencja do hiperbolizowania. Per pavienius konceptualiosios metaforos MEILĖ YRA AUGALAI (4,8 proc.) Na przykładach pokazano, że miłość jest niczym delikatna roślina, która do wzrostu i kwitnienia potrzebuje szczególnych warunków, natomiast niepielęgnowane ciepłe uczucia zanikają tak, jak więdną niepielęgnowane rośliny: 13 Por. W Bazie danych neologizmów języka litewskiego (dalej – ND) odnotowany neologizm brukalas: 1. „(zwykle) niepożądana wiadomość elektroniczna, spam“; 2. „to, co jest nachalnie, siłą narzucane“. 14 LKŽe apsvaigti: 1. „poczuć zawrót głowy, oszołomienie; stać się pijanym, podchmielić się“. AGNĖ ALEKSAITĖ. Koncept miłości i jego synonimy w językowym obrazie świata języka litewskiego | BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 16 Podsumowując przykłady użycia synonimu miłości aistra, można powiedzieć, że tendencje metaforyzacji konceptu MIŁOŚĆ i jego synonimu są podobne. W domenie źródłowej zjawisk przyrody dominuje metafora konceptualna MIŁOŚĆ, PASJA TO OGIEŃ, natomiast w domenie źródłowej człowieka jako istoty fizycznej dominuje metafora konceptualna MIŁOŚĆ, PASJA TO DZIAŁANIA. Prawdą jest, że ocena emocjonalna konceptów MIŁOŚĆ i PASJA całkowicie się różni. Miłość w językowym obrazie świata języka litewskiego jest oceniana jako czyste, silne i wieczne uczucie, mające związki z sakralnymi elementami wierzeń Bałtów, natomiast pasja jest określana jako silne, lecz tymczasowe uczucie, któremu właściwy jest destrukcyjny pierwiastek. Można sądzić, że dla Litwinów wartością jest miłość, a nie namiętność. WNIOSKI 1. Zakres danych niniejszego badania nie pozwala na wyciąganie daleko idących uogólnień, jednak nawet w nielicznym materiale empirycznym można dostrzec pewne zarysowujące się tendencje – tendencje do metaforyzacji konceptu MIŁOŚĆ i jego synonimów (zakochania, pokochania, przywiązania, namiętności oraz zachwytu) w jednym fragmencie językowego obrazu świata Litwinów – w częściach DLKT obejmujących literaturę piękną i publicystykę. Nawet w nielicznym materiale empirycznym ujawniają się główne (związane z uczuciami) litewskie postawy wartościujące. 2. Najbardziej produktywną domeną źródłową konceptu MIŁOŚĆ jest ŚWIAT NIEOŻYWIONY (PRZYRODA) (29 proc.). Metafory konceptualne MIŁOŚĆ TO OGIEŃ (12,9 proc.), MIŁOŚĆ TO SŁOŃCE (6,5 proc.) i MIŁOŚĆ TO WODA (4,8 proc.) ujawniają, że w językowym obrazie świata Litwinów miłość jest uczuciem czystym, ponieważ porównuje się ją z sakralnymi elementami wierzeń bałtyckich – ogniem, słońcem i wodą. 3. Pod względem produktywności drugą domeną źródłową stanowi CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA (27,4 proc.). Za pośrednictwem metafory konceptualnej MIŁOŚĆ TO DZIAŁANIA ukazuje się, że w językowym obrazie świata Litwinów miłość nie jest biernym obserwatorem wydarzeń, lecz aktywną sprawczynią przebiegu działania. 4. Na podstawie przykładów użycia reprezentujących domeny źródłowe RZECZY ZE ŚWIATA NIEOŻYWIONEGO (19,4 proc.) i ROŚLINY (4,8 proc.) widać, że miłość jest nieposkromionym uczuciem, wymagającym od zakochanych wiele wysiłku i poświęcenia. AGNĖ ALEKSAITĖ. Meilės konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje | 17 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 5. Koncepto MEILĖ ir jo sinonimų (įsimylėjimo, prisirišimo ir susižavėjimo) metaforizacijos tendencijos yra panašios. Iš GAMTOS REIŠKINIŲ ištakos srities vyrauja konceptualioji metafora ĮSIMYLĖJIMAS, SUSIŽAVĖJIMAS YRA UGNIS bei konceptualioji metafora PRZYWIĄZANIE, ZACHWYT TO WODA. 6. Najproduktywniejszą domeną źródłową konceptu NAMIĘTNOŚĆ jest ŚWIAT NIEOŻYWIONY (PRZYRODA) (40,5 proc.). Z głównych metafor konceptualnych NAMIĘTNOŚĆ TO OGIEŃ (24,9 proc.), NAMIĘTNOŚĆ TO SŁOŃCE (2,7 proc.) i NAMIĘTNOŚĆ TO WODA (8,1 proc.) wynika, że namiętność (podobnie jak miłość) porównywana jest do sakralnych elementów wierzeń bałtyckich – ognia, słońca i vandeniu, tik sakralios reikšmės nebelikę, aistra tapatinama su naikinančiu pradu. 7. Iš konceptualiąsias metaforas AISTRA YRA DAIKTAI, AISTRA YRA MAISTAS, Na podstawie przykładów użycia reprezentujących NAMIĘTNOŚĆ TO DZIKIE ZWIERZĘTA i NAMIĘTNOŚĆ TO DZIAŁANIA widać, że w językowym obrazie świata Litwinów dominuje negatywna emocjonalna ocena namiętności. 8. Tendencje metaforyzacji konceptu MIŁOŚĆ i jego synonimu namiętność są podobne. W domenie źródłowej ZJAWISKA PRZYRODY dominuje metafora konceptualna MIŁOŚĆ, NAMIĘTNOŚĆ TO OGIEŃ, natomiast w domenie źródłowej CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA dominuje metafora konceptualna MIŁOŚĆ, NAMIĘTNOŚĆ TO DZIAŁANIA. Miłość w litewskim językowym obrazie świata jest wartościowana jako uczucie czyste, silne i wieczne, mające związki z sakralnymi elementami wierzeń Bałtów, natomiast namiętność opisywana jest jako uczucie silne, lecz tymczasowe, charakteryzujące się destrukcyjnym pierwiastkiem. Pozwala to stwierdzić, że dla Litwinów wartością jest miłość, a nie namiętność. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/ [žiūrėta 2018 m. birželio–liepos mėn.]. DŽ7 2017 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis [žiūrėta 2018 m. birželio–liepos mėn.]. LKŽe 2017 – Lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: www.lkz.lt [žiūrėta 2018 m. birželio–liepos mėn.]. AGNĖ ALEKSAITĖ. Meilės konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje | 18 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. [Tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m.] Sudarytoja R. Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujazodziai.lki.lt [žiūrėta 2018 m. birželio mėn.]. SŽ 2015 – Sinonimų žodynas. A. Lyberis. Antrasis pataisytas leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/sinonimu [žiūrėta 2018 m. birželio mėn.]. TŽŽ 2007 – Tarptautinių žodžių žodynas. Sud. V. Vaitkevičiūtė. Ketvirtasis pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius: Žodynas. LITERATŪRA A l i ū k ai t ė D., S i d e r a v i či ū t ė -M ic k i e n ė I. 2006: Gėrio ir grožio konceptai lietuvių kalbinėje sąmonėje. – Liaudies kultūra 111, 16–22. A l i ū k ai t ė D., Š o r o c ho v a I. 2006: Konceptas žemė antologijoje „Žemė“: egzilio žodžio patirtys. – Filologija 11, 4–7. B ū g i en ė L. 1999: Mitinis vandens įprasminimas lietuvių sakmėse, padavimuose ir tikėjimuose. – Tautosakos darbai XI (XVIII), 13–85. C i b u l sk i e nė J. 2005: Konceptualioji kelio metafora lietuvos rinkimų diskurse. – Kalbotyra LIV (1), 51–64. Č e p i e n ė I. 2014: Kai kurie mitinės pasaulėkūros aspektai lietuvių tradicinėje kultūroje. – Geografija ir edukacija 2, 56–65. Prieiga internete: http://www.ge.leu.lt/index.php/GE/article/view/20/17. D i r ve n a s R. 2009: Kognityvinė lingvistika. – Kalba ir žmonės, 11–38. G a ve li n E. 2015: Conceptual metaphors: a diachronic study of LOVE metaphors in Mariah Carey's song lyrics. Umea: Umea University. Prieiga internete: http://www.divaportal.org/smash/get/diva2:902296/FULLTEXT01.pdf. G u d a v i či u s A. 1992: Kalbos tautiškumas. – Gimtoji kalba 6, 1–5. G u d a v i či u s A. 2000: Etnolingvistika, Šiauliai: Šiaulių universitetas. G u d a v i či u s A. 2003: Žodžio reikšmės definicijos tautinis aspektas. – Leksikografijos ir leksikologijos problemos, 61–69. G u d a v i či u s A. 2006: Gretinamosios semantikos kognityvinis aspektas. – Acta humanitarica universitatis Saulensis 1, 41–48. AGNĖ ALEKSAITĖ. Meilės konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje | 19 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 G u d a v i či u s A. 2007: Gretinamoji semantika. Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. G u d a v i či u s A. 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res humanitariae 10, 108–119. G u d a v i č i us et al. 2014 – B ū dv y t y tė -G u d ie nė A., G u d av i č i us A., J u r g ai t is N., P a p a u r ėl y t ė -K l o v i e n ė S., T o l e i ki e n ė R., 2014: Konceptualiosios metaforos viešajame diskurse. Konceptualiųjų metaforų žodynas, Šiauliai: Šiaulių universitetas. H a r pe l a J. 2015: Love, Kylie or Metaphors of Love in the Lyrics of Kylie Minogue, Oulu: University of Oulu. Prieiga internete: http://jultika.oulu.fi/files/nbnfioulu-201506051789.pdf. J a k a i ti e nė E. 2010: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. K v a š y tė R., P a pa u r ė l y tė S. 2013: Kai kurie koncepto liga bruožai Lietuvos viešajame diskurse. – Filologija 18, 107–117. L a k of f G., T u r n e r M. 1989: More than Cool Reason. A Field Guide to Poetic Metaphor, Chicago: The University Of Chicago Press. Lv Z., Z h a ng Y. 2012: Universality and Variation of Conceptual Metaphor of Love in Chinese and English. – Theory and Practice in Language Studies 2(2), 355–359. Prieiga internete: https://pdfs.semanticscholar.org/5b0f/acb6cd85facc3d4751a0a75a8ece1bff0741.pdf. M a č i a ns ka s F. 1972: Grožis ir moralė tautosakoje. – Problemos 9, 45–51. Prieiga internete: http://www.zurnalai.vu.lt/problemos/article/view/5852/3883. M a u m e v i či e n ė D. 2010: Prototipų teorija ir semantika. – Kalbų aktualijos, 11–18. M i k u l s k a s R. 2009: Kognityvinė lingvistika ir leksikografijos problemos. – Kalba ir žmonės, 39–80. R a z a us k a s D. 2012: Iš baltų mitinio vaizdyno juodraščių: Saulė. – Liaudies kultūra 3, 16–41. R u š k ys A. 2011: Konceptas žemė lietuvių frazeologijoje. – Res humanitariae 10, 120–140. R u t ko v s k a K., S m e to n a M., S m e t o n i e n ė I. 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba. AGNĖ ALEKSAITĖ. Meilės konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje | 20 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 V a i v a da i t ė - K a id i E. 2011: Rojaus konceptualiosios metaforos Sigito Gedos Korano vertime. – Lietuvių kalba 5, 1–11. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/viewFile/36/88. V a s il i a u s k as S. 2014: Konceptualiosios metaforos Leonido Donskio publicistikoje. Magistro darbas, Vilnius: Lietuvos edukologijos universitetas. W ie rz b i c k a A. 1997: Understanding Cultures through Their Key Words: English, Russian, Polish, German, and Japenese. Oxford: Oxford University Press. Z a v j al o v a M. 1998: Ugnies įvaizdis lietuvių ir rusų užkalbėjimuose. – Liaudies kultūra 58, 6–12. К и р е е нк о Е. В. 2013: Концептуальная метафора ЛЮБОВЬ – БОЛЕЗНЬ в украинской, английской и французской фольклорно-магических картинах мира. – Лингвистика ХХІ века: сб. науч. ст.: к 65-летнему юбилею проф. В. А. Масловой. Серия Концептуальный и лингвальный миры. Вып. 3, 286–291. Prieiga internete: http://dspace.luguniv.edu.ua/jspui/bitstream/123456789/1079/1/Kirienko_21.pdf. Įteikta 2018 07 14 Priimta 2018 11 12 THE CONCEPT OF LOVE AND ITS SYNONYMS IN THE WORLD-VIEW OF THE LITHUANIAN LANGUAGE S u m m a r y The subject of this article is 108 cases of the usage of the word love (Lith. meilė) and its synonyms (crush, fondness, affection, passion, infatuation) found in the fiction and publicistics sections of the Corpus of the Contemporary Lithuanian Language. The tendencies of metaphorisation of the concept LOVE and its synonyms in the world-view of the Lithuanian language were established by structuring the conceptual metaphors: AGNĖ ALEKSAITĖ. Meilės konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje | 21 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2. The most productive source domain of the concept LOVE is the INANIMATE WORLD (NATURE) (29%). The conceptual metaphors LOVE IS FIRE (12.9%), LOVE IS THE SUN (6.5%), and LOVE IS WATER (4.8%) show that, in the world-view of the Lithuanian language, love is a pure feeling for it is compared with sacral elements of the Baltic religions: fire, sun, and water. 3. The second most productive source domain is MAN AS A PHYSICAL BEING (27.4%). The conceptual metaphor LOVE IS ACTION shows that, when it comes to the world-view of the Lithuanian language, love is not a passive observer, but rather an active force that drives the course of action. 4. The cases of usage that represent the source domains of ITEMS OF THE INANIMATE WORLD (19.4%) and PLANTS (4.8%) indicate that love is an unchecked feeling that requires a lot of effort and dedication from those in love. 5. The metaphorisation tendencies of the concept LOVE are similar to those of its synonyms (crush, affection, infatuation). Amidst the source domain of NATURAL PHENOMENA, the conceptual metaphors CRUSH, INFATUATION IS FIRE, and AFFECTION, INFATUATION IS WATER prevail. 6. The most productive source domain of the concept PASSION is the INANIMATE WORLD (NATURE) (40.5%). The underlying conceptual metaphors PASSION IS FIRE (24.9%), PASSION IS THE SUN (2.7%) and PASSION IS WATER (8.1%) show that passion (much like love) is compared to sacral elements of the Baltic religions: fire, sun, and water, only the sacral meaning is no longer there, and passion associates with the destructive spring. 7. The cases of usage that represent the conceptual metaphors PASSION IS THINGS, PASSION IS FOOD, PASSION IS WILD ANIMALS, and PASSION IS ACTION show that there is a negative emotional attitude towards passion in the world-view of the Lithuanian language. 8. The concept LOVE and its synonym passion share similar tendencies for metaphorisation. The source domain of NATURAL PHENOMENA is dominated by the conceptual metaphor LOVE/PASSION IS FIRE, while the source domain of MAN AS A PHYSICAL BEING, by the conceptual metaphor LOVE/PASSION IS ACTION. In the worldview of the Lithuanian language, love is a pure, strong, and eternal feeling, one that is tied AGNĖ ALEKSAITĖ. Meilės konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje | 22 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 with sacral elements of Baltic religions, while passion is defined as a strong yet fleeting emotion that has a destructive source. It can be said that Lithuanians value love and not passion. Oczywiście zakres danych nie ułatwia formułowania żadnych istotnych uogólnień, jednak również ograniczony materiał empiryczny może dać wgląd w pewne wyraźne tendencje, tym bardziej że dotychczas nie podjęto prób zbadania pojęcia MIŁOŚCI w językoznawstwie litewskim. SŁOWA KLUCZOWE: pojęcie MIŁOŚCI, językoznawstwo kognitywne, metafora konceptualna, językowy obraz świata języka litewskiego. AGNĖ ALEKSAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]