Lietuvio stereotipas paauglių rašto darbuose

BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 NIDA PODERIENĖ Lietuvių kalbos institutas STEREOTYP LITWINA W PRACACH PISEMNYCH NASTOLATKÓW SŁOWA KLUCZOWE: język uczniów, stereotyp, językowy obraz świata. WSTĘP Samoświadomość tożsamości narodowej opiera się na obrazach istniejących w świadomości kulturowej narodu, wśród nich także na stereotypach. Stereotypy wpływają na procesy 1 poznawcze jednostki, wykorzystuje się je, gdy trzeba wybrać taki czy inny sposób zachowania w środowisku społecznym, ponieważ „rzeczywistość zawsze jest interpretowana z perspektywy społecznie określonego postrzegania” (Tumer, Oakes, Haslam 1992: 22). Stereotyp narodowy w etnolingwistyce najczęściej definiuje się jako ukształtowany we wspólnocie językowo-kulturowej schematyczny obraz przedstawiciela własnego lub innego narodu w umyśle, przypisujący mu określone cechy charakteru i właściwości kultury (Gudavičius 2007: 156; Rutkovska, Smetona, Smetonienė 2017: 26). Jak zauważa Kazimieras Župerka (2017: 5), „cechy przypisywane narodowi (tj. to, jaki jest «przeciętny» Litwin) pojmujemy jedynie jako uznanie wyraźniejszych cech dominujących”. Celem niniejszego artykułu jest, na podstawie danych z badania prac pisemnych nastolatków we wczesnym okresie dorastania (11–13 lat), omówienie tego, jaki stereotyp Litwina kształtuje się w językowym obrazie świata uczniów. Dążąc do tego celu, stawia się następujące zadania: 1) ustalić, jak nastolatkowie rozumieją stereotyp narodowy; 2) 2 przeanalizować stosunek nastolatków do stereotypu Litwina; 3) przeanalizować treść stereotypu Litwina; 4) porównać dane z badania z danymi z badań przeprowadzonych przez etnolingwistów na ten sam temat w grupach osób starszych. Wybór przedmiotu badań wynikał z braku badań empirycznych dotyczących tożsamości narodowej i stereotypów narodowych, przeprowadzonych w grupie wiekowej wczesnej adolescencji. Badając zmiany treści stereotypów narodowych i przejawów tożsamości w językowo-kulturowej 1 W Słowniku wyrazów międzynarodowych podano cztery znaczenia słowa „stereotyp”. W niniejszym artykule pojęcie stereotypu jest używane w drugim znaczeniu: „funkcjonujący w świadomości społecznej uproszczony, schematyczny, nacechowany emocjonalnie obraz jakiegoś obiektu” (TŽŽ 2005: 704). 2 Językowy obraz świata – ukształtowane w języku rozumienie świata, obejmujące rzeczy i zjawiska kategorizavimą, pasaulio elementų ryšius, žmogaus santykį su pasauliu (Gudavičius 2007: 210). NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 2 we wspólnocie, jak BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pokazują dane z badań (Druckman 1994; Barrett, Wilson, Lyons 1999; Šutinienė 2006; Taljūnaitė 2006; Akstinavičiūtė, Petraitytė 2007; Gudavičius 2007; Kuznecovienė 2007; Spiriajevienė, Spiriajevas 2015; Žiliukaitė, Poviliūnas, Savicka 2016), szczególnie duże znaczenie ma wiek. Jest to szczególnie istotne w odniesieniu do nastolatków ze względu na specyfikę rozwoju w okresie dojrzewania. Opierając się na teorii rozwoju osobowości Erika Eriksona, psychologowie (Gage, Berliner 1994: 116–119) twierdzą, że właśnie w okresie dojrzewania dąży się do zrozumienia i ugruntowania własnej tożsamości, odnalezienia swojego miejsca we wspólnocie poprzez porównywanie siebie z innymi oraz własnej samooceny z poglądami innych. Interpretując dane z badań empirycznych, naukowcy dochodzą do wniosku, że uprzednie postawy i przekonania dotyczące przedstawicieli narodu, wyodrębnianie jednej grupy spośród innych oraz posługiwanie się stereotypami są charakterystyczne dla dzieci w wieku powyżej 10 lat (Rutland 1999: 65); ponadto dzieci w wieku 10–12 įtraukdami socialinius palyginimus. Ankstyvojoje paauglystėje susiformuoja asmens tautinė lat zaczynają wyodrębniać charakterystyczne cechy własnego narodu poprzez kategoryzowanie, a tożsamość kształtuje się „nie poprzez odseparowanie, lecz poprzez przyłączenie się, przez długotrwałe uczenie się zasad życia narodu” (Jonutytė 2008: 17), poprzez przejmowanie wartości wspólnoty narodowej i modeli zachowania. Obraz przedstawicieli własnego narodu jako „wspólnoty wyobrażonej”, ukształtowany w okresie dojrzewania, staje się pewnym punktem odniesienia w kształtowaniu samoświadomości osobowości i stosunku do wspólnoty narodowej. 1. METODOLOGIA BADANIA Materiał do badania stereotypu Litwina w pisemnym języku nastolatków stanowią wypowiedzi 62 nastolatków w wieku 11–13 lat (20 – uczniów klasy piątej, 42 – uczniów klasy szóstej) ze szkół z litewskim językiem nauczania 3 246 prace pisemne z języka. Prace pisemne uczniowie napisali w lutym–kwietniu 2018 r., wykonując zadania, w których 1) proszono o scharakteryzowanie cech charakteru narodowego Litwina, przedstawiając listę 37 leksemów i związków wyrazowych, z 4 której uczniowie mogli (ale nie musieli) korzystać; 2) pytano, jak 5 zdaniem uczniów Litwinów charakteryzują 3 rej. oniksztyński, Kowno, Kazlų Rūda, Kiejdany, rej. kłajpedzki, Kupiszki, rej. mariampolski, rej. rakiszecki, Skuodas, Soleczniki. Prace uczniów szkoły w Solecznikach stanowią 20 proc. całej próby. Uczniowie zostali poproszeni o zaznaczenie, w której szkole i klasie się uczą. 4 Szczerzy, elastyczni, szybcy, uprzejmi, powściągliwi, nienaganni, staroświeccy, uczuciowi, godni zaufania, słabej woli, ponurzy, weseli, wrażliwi, poważni, bezpośredni, rozmowni, pozbawieni poczucia humoru, powolni, snobistyczni, sprytni, chciwi, sprawiedliwi, mądrzy, otwarci, przyjaźni, pracowici, niegodni zaufania, skromni, hałaśliwi, punktualni, rzeczowi, niegrzeczni, ekstrawertycy, introwertycy, niejasni, nudni, silnej woli (lista sporządzona na podstawie leksemów i związków wyrazowych charakteryzujących charakter narodowy, przedstawionych przez Valdasa Pruskusa (2003: 28)). 5 Na podstawie danych z badania słownictwa języka pisanego uczniów klas 3–4 (Dobrovolskienė, Plentaitė 2005: 113) słownictwo uczniów nie jest bogate (na przykład w wypracowaniach typu narracyjnego użyto zaledwie 3 proc. przymiotników). Przykłady leksemów i związków wyrazowych zaproponowano po to, aby uczniowie, korzystając z nich, bardziej szczegółowo scharakteryzowali stereotyp Litwina. NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 3 przedstawicieli BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 sąsiednich państw; 3) prosi się o scharakteryzowanie przedstawiciela innego narodu; 4) proponuje się stworzenie portretu typowego Litwina i porównanie go z charakterystyką przedstawiciela wybranego narodu. Zadania te zostały przedstawione uczniom podczas lekcji poświęconych tematowi „Język jako zjawisko społeczno-kulturowe” – podczas nauki leksyki 6 (synonimów, antonimów i frazeologizmów). Zadania wykonali uczniowie o zróżnicowanych zdolnościach do nauki, a ich prace nie były oceniane stopniami. Zebrany materiał do badań nad pisemnym językiem nastolatków przeanalizowano metodami analityczno-opisową i porównawczą. Badając stereotyp Litwina w pracach pisemnych uczniów, najpierw analizowano, jak uczniowie rozumieją stereotyp narodowy oraz jaki jest stosunek nastolatków do stereotypu Litwina. Przy wyodrębnianiu składników treści stereotypu Litwina posłużono się metodologią Jerzego Bartmińskiego (Gudavičius 2007: 157–158), na której opierał się etnolingwista Aloyzas Gudavičius (2007: 158–146), badając cechy stereotypu przedstawiciela narodu oraz aspekty oceny kalbinėse bendruomenėse. J. Bartminskis tyrė tautinius stereotipus pagal apibendrintus tautos przedstawiciela wśród studentów i osób starszych: 1) stosunek do życia materialnego (aspekt charakterio bruožus (psichinės ir intelekto savybės); 3) santykį su kitais žmonėmis bytowy); 2) (parametr uspołecznienia) oraz 4) postawę ideową (stosunek do świata, ojczyzny, religii). Na podstawie danych z analizy pisemnego języka nastolatków wyodrębniono jeszcze dwa aspekty oceny przedstawiciela narodu: 1) stosunek do tożsamości narodowej (języka, kultury, państwa, historii) oraz 2) cechy fizyczne. Treść stereotypu Litwina w pracach pisemnych nastolatków badano według następujących aspektów oceny: 1) stosunek do życia materialnego; 2) cechy psychiczne i intelektualne; 3) stosunek do innych ludzi; 4) stosunek do tożsamości narodowej; 5) cechy fizyczne. Aby ujawnić, które cechy stereotypu Litwina są trwałe w językowym obrazie świata grup w różnym wieku oraz jak zmieniają się dominanty treści stereotypu Litwina, dane przeprowadzonego badania porównano z danymi z badania stereotypu Litwina žmonių (35–65 m.) kalbinėje bendruomenėje ir Silvijos Papaurėlytės-Klovienės lietuvio przeprowadzonego przez A. Gudavičiusa wśród studentów litewskich oraz z danymi z badania charakteru narodowego osób starszych, zawartymi w Korpusie Współczesnego Języka Litewskiego. A. Gudavičius przeprowadził metodą ankietową badanie w grupach 100 studentów Uniwersytetu Szawelskiego oraz 50 starszych respondentów różnych zawodów, według aspektów oceny stereotypu narodowego wyróżnionych przez J. Bartmińskiego. S. Papaurėlytė-Klovienė badała cechy litewskiego charakteru narodowego, analizując dane Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, w których ocena przedstawiciela narodu litewskiego wyrażona jest za pomocą cech określanych przymiotnikiem lietuviškas, na przykład lietuviškas darbštumas, lietuviškas svetingumas itp. Charakter narodowy w języku litewskim 6 Należy zwrócić uwagę, że zadania zostały opracowane i wykonane nie specjalnie na potrzeby tego badania, lecz podczas testowania materiału dydaktycznego dla uczniów o wyższych zdolnościach. NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 4 w językowym obrazie BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 świata badaczka analizowała według 1) stosunku do innych; 2) do samego siebie i 3) swoich działań. Analiza stereotypu Litwina w tych samych lub bardzo podobnych aspektach stworzyła możliwości porównania treści stereotypu Litwina w językowym obrazie świata nastolatków i osób z innych grup wiekowych, chociaż materiał do badań empirycznych zgromadzono w różny sposób. W artykule stereotyp Litwina w stereotypie językowym nastolatków we wczesnym pasaulėvaizdyje nagrinėjamas aptariant 1) lietuvio stereotipo sampratą; 2) santykį su okresie adolescencji; 3) treść stereotypu Litwina, wyodrębniając najbardziej charakterystyczne cechy. 2. POJĘCIE STEREOTYPU LITWINA W JĘZYKU NASTOLATKÓW W języku nastolatków stereotyp narodowy jest postrzegany jako uogólniony obraz przedstawiciela narodu, oparty na cechach przypisywanych charakterowi narodowemu. Jak pokazuje analiza prac pisemnych uczniów, w tekstach respondentów pojęcie stereotypu narodowego nie ma negatywnej konotacji. Zauważając, że Litwini są różni, większość nastolatków uważa stereotyp za uzasadnione, uogólnione oceny większości przedstawicieli narodu, np.: <...> to tylko stereotypy, ale większość ludzi do nich pasuje. 7 <...> oczywiście, nie wszyscy [Litwini – N. P.] są tacy, jednak patrząc ogólnie, można stwierdzić właśnie tak. Stereotyp Litwina w językowym obrazie świata nastolatków obejmuje, zdaniem uczniów, cechy charakterystyczne dla większości Litwinów, uwzględniając zarówno ich własne cechy jako przedstawicieli narodu, jak i cechy rówieśników, np. : Gal mes kiek per kuklūs, bet tikri tvirtavaliai ir gerokai užsispyrę. Moja przyjaciółka <...> jest wesoła, otwarta. Wszyscy Litwini są tacy. Opisując przedstawiciela narodu, uczniowie opierają się na argumentach społecznych i kulturowych, np. : Jeśli trzeba, Litwini protestują, proszą rząd o wsparcie i pomoc. Litwini lubią koszykówkę, a Anglicy – piłkę nożną. 7 W artykule język uczniów nie został poprawiony. NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 5 Litwini mają swoje święta, takie jak BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 16 lutego <...>. Litwini i Niemcy są podobni pod względem pracowitości, powściągliwości, punktualności i stanowczości. Oba narody lubią jeść podobne potrawy, np. zarówno Litwini, jak i Niemcy napychają sobie pełne policzki duszoną kiszoną kapustą z wędzonym mięsem albo potrawami ziemniaczanymi. Pojęcie Litwina w tekstach uczniów obejmuje pochodzenie etniczne, terytorium, tradycje narodowe, historyczne doświadczenie kulturowe oraz cechy przypisywane charakterowi narodowemu. W języku uczniów obok pojęcia Litwini synonimicznie stosowane są pojęcia ludzie Litwy, mieszkańcy Litwy. Charakteryzując Litwina, uczniowie porównują go wyłącznie z przedstawicielami narodów mieszkających za granicą; w żadnym aspekcie w tekstach Litwini nie są porównywani z osobami należącymi do wspólnot narodowych zamieszkujących Litwę. Można przypuszczać, że dla litewskich nastolatków przedstawiciele wspólnot narodowych nie są innymi, na tyle odmiennymi osobami, by przypisywać im stereotypowe cechy innego narodu. Nastolatkowie nie 8 dostrzegają zasadniczej różnicy między etnicznymi Litwinami a przedstawicielami wspólnot narodowych Litwy: w tekstach języka uczniów cechą wyróżniającą Litwina jest przynależność do państwa litewskiego, np. : Jeżeli mówi po litewsku, to może być Litwinem, ale niekoniecznie, ponieważ bywają ludzie, którzy uczą się mówić po litewsku w innych krajach. Jeżeli ma obywatelstwo Litwy, to z pewnością jest Litwinem, chyba że ma podwójne obywatelstwo. Można stwierdzić, że w języku uczniów pojęcie Litwina obejmuje zarówno cechy narodu etnicznego, jak i politycznego. Większość nastolatków odczuwa tożsamość ze swoim państwem, w przeciwieństwie do studentów, których tożsamość narodowa, jak twierdzą badacze (Spiriajevienė, Spiriajevas 2015: 117), traci wymiar terytorium państwa. 3. TOŻSAMOŚĆ CZY BYCIE INNYM: STOSUNEK DO STEREOTYPU Stosunek do stereotypu Litwina w języku uczniów najczęściej wyrażany jest za pomocą zaimka osobowego. Pierwsza osoba zaimka osobowego albo naprzemiennie pierwsza i trzecia osoba najczęściej są używane, gdy uczniowie charakteryzują Litwina, porównują Litwinów z przedstawicielami innych narodów, wyrażają opinię, jak przedstawiciele innych narodów oceniają Litwinów. Tożsamość ze wspólnotą narodową w tekstach zazwyczaj wyrażana jest za pomocą form zaimków osobowych my, nasz, a także czasowników w pierwszej osobie liczby pojedynczej i mnogiej, np. : 8 Inne narody w tekstach uczniów reprezentują przedstawiciele Polski, Rosji, Białorusi i innych państw. NIDA PODERIENĖ. Lietuvio stereotipas paauglių rašto darbuose | 6 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Gal mes kiek per kuklūs, bet tikri tvirtavaliai ir gerokai užsispyrę. Nasz naród ma podobne cechy charakteru do narodu niemieckiego, ponieważ Niemcy są uprzejmi, powściągliwi, godni zaufania, poważni, pracowici, rzeczowi. <...> jesteśmy ludźmi dobrymi, spokojnymi, troskliwymi, cierpiącymi, przyziemnymi, niezwykle przywiązanymi do natury i prostymi. Mimo wszystkich plusów i minusów jestem dumna, że jestem Litwinką, a nie jakąś zadufaną w sobie cudzoziemką. W tych przypadkach, gdy Litwinowi przypisywane są wyłącznie negatywne cechy, ocena stereotypu Litwina formułowana jest wyłącznie w trzeciej osobie czasownika oraz za pomocą zaimków on lub oni, bez utożsamiania się ze swoimi rodakami, np. Moim zdaniem Litwini są samolubni <..>. Litwini za dużo piją. Nie wszyscy moi przyjaciele są tacy dobrzy, na jakich wyglądają. Niektóre udają przed jedną dobrą przyjaciółką, a przy innej nazywają ją „straszydłem“. Dlatego mogę wyciągnąć wniosek, że większość Litwinów jest dwulicowa. Idąc, można zauważyć, że Litwini nie są najbardziej uprzejmymi ludźmi. Pozwala to wyciągnąć wniosek, że Litwini są nieuprzejmi i niewychowani. Również ze wszystkich stron można zobaczyć, jacy Litwini są ponurzy. Zawsze chodzą z zachmurzonymi minami, niezadowoleni. Okazało się, że nastolatkowie, którzy oceniają charakter Litwina wyłącznie negatywnie, niezwykle krytycznie oceniają swoich rówieśników i dorosłych. Na podstawie danych z badania można stwierdzić, że większość uczniów we wczesnym okresie dorastania utożsamia się z przedstawicielami narodu litewskiego, przypisując stereotypowi Litwina również własne cechy, a osobisty stosunek do stereotypu Litwina wyrażając zaimkami osobowymi ja, my, czasownikami w pierwszej osobie liczby pojedynczej i mnogiej. 4. TREŚĆ STEREOTYPU LITWINA Dane z badania przeprowadzonego w grupie uczniów we wczesnym okresie dorastania pokazują, że nastolatkowie oceniają Litwina pozytywnie – w ich językowym obrazie świata stereotyp Litwina jest tworzony głównie poprzez przypisywanie mu pozytywnych cech. 9 Respondenci scharakteryzowali Litwina na 679 Pozytywne i negatywne cechy stereotypu Litwina wyodrębniono na podstawie tego, jak oceniają go nastolatkowie. NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 7 określeniami: BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 48 leksemami i związkami wyrazowymi mającymi pozytywną konotację oraz 19 – 10 określającymi cechy negatywne (zob. rys. 1). Warto zauważyć, że aż 53,4 proc. uczniów scharakteryzowało Litwina, przypisując mu wyłącznie cechy pozytywne. Cechy 1 PAV. Lietuvio stereotipo vertinimas pozytywne i negatywne wskazało 43,2 proc., a wyłącznie cechy negatywne przypisało Litwinowi zaledwie 3,4 proc. nastolatków. Treść stereotypu Litwina analizowano według 5 kryteriów (zob. rys. 2). 10 Charakteryzując stereotyp Litwina, uczniowie użyli niemal dwukrotnie więcej leksemów i związków wyrazowych, niż podano na liście oznak cech w zadaniu 1. Tylko pozytywne Pozytywne i negatywne Tylko negatywne NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 8 2 RYC. Składniki BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 stereotypu Litwina według częstości występowania wyodrębnionych cech Opisując stereotyp Litwina, respondenci najczęściej wskazywali cechy i właściwości psychiczne oraz intelektualne, a także cechy ujawniające się w relacjach z innymi ludźmi. Można przypuszczać, że aspekt społeczny jest dla uczniów w tym wieku szczególnie ważny, dlatego poświęcają oni tak wiele uwagi ocenie cech Litwina ujawniających się w kontaktach z innymi ludźmi. Dane z badania pokazują, że nastolatkowie również przedstawicieli innych narodów najczęściej charakteryzują na podstawie ich relacji z innymi ludźmi. Zdecydowana większość uczniów przypisała Litwinowi także cechy i właściwości psychiczne oraz intelektualne. Mniejsza część nastolatków wskazała cechy typowego Litwina ujawniające jego stosunek do tożsamości narodowej oraz właściwości fizyczne. 4.1. Cechy stereotypu Litwina ujawniające się w codziennej działalności Cechy charakterystyczne dla Litwina, ujawniające się poprzez jego stosunek do życia materialnego, wskazało 56 proc. uczniów, przypisując stereotypowi Litwina przede wszystkim pozytywne savybių (žr. 3 pav.). 0 5 10 15 20 25 30 35 2. kryterium 3. kryterium 4. kryterium5. kryterium 1. kryterium 1 – według stosunku do życia materialnego 2 –według cech psychicznych i intelektualnych 3 –według stosunku do innych ludzi 4 –według stosunku do tożsamości 5 –według cech fizycznych Częstotliwość NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 9 3 RYC. Cechy stereotypu BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Litwina według jego stosunku do życia materialnego Najbardziej wyrazistą cechą Litwina, zdaniem nastolatków, jest pracowitość (wskazało ją 53 proc. respondentów). Część uczniów przypisała Litwinowi silną wolę (13,6 proc.), konserwatyzm (13,6 proc.). Takie cechy, jak schludność i oszczędność, tradycyjnie przypisywane stereotypowi Litwina, nie dominują w pisemnych wypowiedziach uczniów: że Litwini są schludni, wskazało tylko 5,2 proc. respondentów, oszczędność w tekstach wymieniło zaledwie 3,4 proc. uczniów. Można przypuszczać, że cechy te nie mają znaczenia dla nastolatków we wczesnym okresie adolescencji. Pracowitość jest w tekstach przedstawiana jako najwyraźniejsza pozytywna cecha charakteryzująca Litwina. Jest to jedna z podstawowych tradycyjnych cech, kształtowanych w rodzinie, np. : Od dawna Litwin jest pracowity, może wykonywać zarówno pracę umysłową, jak i fizyczną. Każdy Litwin z pokolenia na pokolenie przekazuje podstawowe wartości, właściwe tylko naszej krainie. Litwin wie, że wszystko można osiągnąć pracą. Nawet ci uczniowie, którzy dość krytycznie oceniają charakter Lietuviai darbštūs, nemėgsta atidėlioti darbų <...>. Litwina, pracowitość wyróżniają tylko 3,4 proc.), używane jest w celu podkreślenia, że cecha ta kaip būdingiausią teigiamą bruožą. Lietuvio apibūdinimas tinginys yra veikiau išimtis (nurodė jest właściwa tylko części Litwinów, niemających ambicji dążenia do osiągnięcia swoich celów życiowych, np.: uczciwy przyjazny uprzejmy rozmowny skromny sprawiedliwy Oni są leniwi i nic nie robią, nie dążą do niczego w swoim życiu, ale chcą żyć lepiej niż obecnie. narodowej pracowity silnej woli konserwatywny schludny oszczędny NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 16 5 RYC. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Najbardziej charakterystyczne cechy Litwina ujawniające się w relacjach z innymi Oceniając pod kątem relacji z innymi ludźmi, nastolatki przypisały stereotypowi Litwina najwięcej cech pozytywnych: uczciwy (28,8 proc.), przyjazny (27,1 proc.), uprzejmy (27,1 proc.), rozmowny (23,7 proc.), skromny (22 proc.), sprawiedliwy (16,9 proc.). Znacznie mniejsza część uczniów, oceniając stereotyp Litwina, przypisuje mu cechy negatywne. Spośród 12 leksemów o negatywnej konotacji najczęściej używano przymiotników chciwy / łakomy (13,6 proc.), samolubny (8,5 proc.), zazdrosny (5 proc.). Niektóre cechy tradycyjnie uważane przez Litwinów za pozytywne, na przykład nieśmiałość, skromność, nie są dla nastolatków zaletami charakteru, np. : Większość ludzi mieszkających na Litwie jest nieśmiała i bardzo przejmuje się najdrobniejszymi szczegółami. Lietuviai yra <...> kuklūs žmonės, mėgsta pritapti prie kitų. Moja przyjaciółka mieszkająca w Szwecji jest znacznie bardziej otwarta. Łatwiej nawiązuje kontakty, nie jest skromna ani nieśmiała. Warto zauważyć, że powściągliwość, tradycyjnie uważana za jedną z najbardziej charakterystycznych cech Litwina, w języku uczniów nie jest wskazywana jako dominująca (wymieniło ją tylko 10 proc. respondentów). W językowym obrazie świata uczniów Litwinowi przypisywane są cechy antonimiczne, oznaczające zamknięcie i otwartość, np. : Mano nuomone, lietuviai yra darbštūs ir tvarkingi. Tačiau dažnai būna liūdni ir uždaro būdo. NIDA PODERIENĖ. Lietuvio stereotipas paauglių rašto darbuose | 17 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Manau, kad dažniausiai lietuviai būna patikimi, tiesūs, gali būti senamadžiai, <...> šnekūs, atviri i weseli, snobistyczni. Litwini są bardzo uprzejmi, bezpośredni i otwarci. Cechy stereotypu Litwina opisujące jego stosunek do innych ludzi uczniowie najczęściej jedynie wymieniają jako oczywiste, szerzej nie uzasadniając, dlaczego właśnie tak uważają. Stereotyp Litwina jako pewien zespół cech staje się kryterium oceny przy porównywaniu i ocenianiu cech przedstawicieli innych narodów, np. : Łotysze są mniej gościnni niż Litwini. Uważam, że różnica między dziećmi litewskimi a białoruskimi jest taka: jesteśmy bardziej wolni, mamy więcej możliwości wyboru, jesteśmy bardziej otwarci i hałaśliwi. Uważam, że przedstawiciele sąsiednich krajów powinni być podobni do Litwinów i być uczciwi, uprzejmi, weseli, przyjaźni, pracowici itd. Jednak w porównaniu z Litwinami <...> Anglicy są dość leniwi. Ponadto mieszkający tam ludzie są uczciwi, uprzejmi, godni zaufania, weseli, rozmowni, przyjaźni. Widać, że przedstawiciele innych narodów są zazwyczaj oceniani przychylnie pod względem stosunku do innych, bardziej zróżnicowana jest ocena przedstawicieli narodu rosyjskiego — zarówno przy porównywaniu cech Litwinów i Rosjan, jak i wyrażaniu opinii, jaki przedstawiciel narodu litewskiego jest w oczach Rosjan, np. : Rosjanin – krzepki, odważny, broni Rosji i walczy z innymi krajami, cieszy się życiem i mówi w języku swojego kraju – po rosyjsku. Rosjanie opisują Litwinów jako powolnych, drażliwych i wojowniczych. Rosjanie starają się zmienić historię, twierdząc, że Litwini z własnej woli przystąpili do Związku Radzieckiego i sami zrezygnowali ze swojego języka. Porównując dane badań przeprowadzonych w grupach nastolatków, studentów i osób starszych (Gudavičius 2007:162), widoczna jest bezpośrednia korelacja w ocenie cech Litwina: wszystkie grupy respondentów wskazują uczciwość jako cechę stereotypu Litwina. Znacznie paauglių ir vyresnio amžiaus žmonių dalis nei studentų mano, kad lietuvis yra kultūringas bardziej (w języku młodzieży synonimicznie używane są leksemy mandagus, išauklėtas) oraz komunikatywny (w języku uczniów używane są leksemy šnekus, plepus). Dostrzegalne są różnice w ocenianiu Litwina pod względem otwartości – zamknięcia: spośród trzech porównywanych grup studenci i osoby starsze lietuvį linkę vertinti kaip uždarą, paauglių kalboje antoniminiai bruožai uždarumas ir NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych młodzieży | 18 otwartość różni się. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Negatywne cechy stereotypu Litwina w języku młodzieży są wymieniane rzadziej. na Pavyzdžiui, kaip ryškiausią neigiamą lietuvio bruožą S. Papaurėlytė-Klovienė (2009: 248), podstawie danych z badań Korpusu współczesnego języka litewskiego wyróżnia zazdrość; tę cechę przypisało Litwinom jedynie 5 proc. uczniów. Podsumowując, można stwierdzić, że pod względem relacji z innymi ludźmi, podobnie jak pod względem cech psychicznych i intelektualnych, młodzież bardzo pozytywnie ocenia przedstawicieli swojego narodu. 4.4. Elementy tożsamości narodowej Cechy Litwina, ujawniające się poprzez stosunek do tożsamości narodowej, opisało w tekstach 36 proc. nastolatków. W pisemnym języku uczniów można wyróżnić cztery składniki samoświadomości tożsamości narodowej: 1) państwo, 2) język, 3) kulturę (przestrzeganie obyczajów i tradycji) oraz 4) świadomość historyczną. Tożsamość narodowa jako cecha wyróżniająca Litwinów jest w języku nastolatków określana poprzez opisywanie cech charakteru narodowego, np. : Każdy naród jest wyjątkowym narodem, który wyróżnia się spośród innych narodów swoimi obyczajami, tradycjami, a charakterio savitumu. Lietuvių tauta yra didi tauta su didinga istorija. Kiekvienas lietuvis iš kartos į kartą ludzie przekazują podstawowe wartości właściwe tylko naszej krainie. Litwin wie, że wszystko można osiągnąć pracą, uczciwością, wytrwałością, wie również, że trzeba walczyć o swoją narodowość, państwo i siebie. Aspekty tożsamości narodowej są uwypuklane poprzez wyróżnianie Litwinów spośród przedstawicieli innych narodów, np. : Cudzoziemcy również są przyjaźni, weseli i rozmowni. Myślę, że różnimy się od nich tylko językiem i kilkoma cechami. Jak my, oni są tacy sami, tylko język i narodowość się różnią, a wszystko jest takie samo. Moja przyjaciółka mieszka w Anglii i tam wszystko jest zupełnie inne. <...> ma inne tradycje niż my. Żyjemy, mówimy i uczymy się zupełnie inaczej, ale to właśnie czyni nas Litwinami. Więź z ojczyzną wyraża się poprzez postawy, nastawienie i modele zachowania jednostki, przejmowane za pośrednictwem tradycji kultury narodowej. Istotne jest spostrzeżenie Antanasa Maceiny (2002: 225): „Najgłębszą podstawą patriotyzmu jest swoistość narodu i ojczyzny, a więc ich ucieleśnienie w nas i nasze zamieszkanie w niej. <...> Kochamy naród i ojczyznę dlatego, że patys save ir visa tai, kas mums yra sava.“ Emocinį ryšį su tėvyne ir tauta paaugliai išreiškia, kochamy, podkreślając zakorzenienie w swoim państwie, szczycąc się swoim językiem i historią, np. : NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nastolatków | 19 Litwa jest ważna, ponieważ w niej mieszkam i jest moją ojczyzną. Nasz język jest niezwykle piękny i najmniej oddalony od języków starożytnych. <...> jesteśmy starym, królewskim narodem. Spośród wszystkich cech identyfikujących Litwinów uczniowie najczęściej wyróżniali język litewski (8,5 proc. wszystkich respondentów) i przestrzeganie tradycji (13,5 proc.). Język litewski jako cechę wyróżniającą Litwina respondenci wskazywali, porównując Litwina z przedstawicielami innych państw, np. : Oni mówią w innym języku. Mój kuzyn Nedas jest Anglikiem. Różni się od Litwinów tym, że mówi po angielsku i słabo zna język litewski. Mówiąc o języku litewskim jako cesze przypisywanej Litwinowi, nastolatkowie podkreślają jego piękno i starożytność, wyrażają opinię, że język litewski jest trudnym językiem. Nawet porównując Litwinów z przedstawicielami innych narodów, wspominając o języku jako cesze wyróżniającej, uczniowie zaznaczają, że język litewski jest trudny, np. : Język litewski jest bardzo piękny i bardzo trudno się go nauczyć. Ponieważ w języku litewskim jest mnóstwo samogłosek nosowych, dyftongów, samogłosek, spółgłosek. Lietuvių kalba yra sunkiausia kalba, nes Lietuvių kalboje yra daug priebalsių, balsių, mišriuojų dwugłosek, półsamogłosek, sylab itd. Natomiast język angielski jest bardzo łatwy. Nie ma w nim samogłosek, spółgłosek itd. Opinię o swoim języku uczniowie uzasadniają przykładami z fonetyki i ortografii, tj. aspektami, których uczą się w szkole, co pozwala przypuszczać, że wyobrażenia o języku ojczystym kształtują się w szkole i utrwalają w językowym obrazie świata uczniów. Należy zauważyć, że język litewski jako cechę tożsamości narodowej wskazują również uczniowie starszych klas. Językoznawcy (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 174), badający wariantywność języka w wypowiedziach gimnazjalistów, zauważają, że „językowi ogólnemu przypisuje się funkcję odróżniania lub utożsamiania z Litwą”. Przestrzeganie litewskich tradycji i zwyczajów uczniowie również uważają za cechę Litwina, która w tekstach wskazywana jest poprzez porównywanie różnic między własnym narodem a innymi narodami. O przestrzeganiu tradycji narodowych wspomina największa część uczniów omawiających typ Litwina w aspekcie relacji z tożsamością narodową NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 20 (13,5 proc. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wszystkich respondentów). W języku uczniów przestrzeganie tradycji narodowych ilustruje kalendorinių, religinių ir valstybinių švenčių šventimu, pvz.: zdanie Litwini przestrzegają tradycji. Podczas Bożego Narodzenia jest 12 potraw i koniecznie musi być śledź, Wielkanoc – jajka i sałatka jarzynowa, Zaduszki – wyjazd na cmentarze. Litwa ma swoje święta, takie jak 16 lutego, a na przykład Amerykanie mają swoje święta. Moja przyjaciółka Masza mieszka w Rosji. Wcale nie jesteśmy do siebie podobne. Ona je zupełnie inne jedzenie i lubi co innego. Ona nie obchodzi Bożego Narodzenia 25 grudnia. W obrazie świata zawartym w języku nastolatków przestrzeganie litewskich obyczajów i tradycji wiąże się z przekazywanymi przez ród i rodzinę modelami zachowania, które są tak trwałe, że najwyraźniej reprezentują stosunek uczniów do tożsamości narodowej. Świadomość historyczna, jako składnik tożsamości narodowej, w językowej bendruomenėje reiškiama didžiavimusi nepriklausomybe, Lietuvos Didžiosios W okresie Księstwa, np. : Jednak Litwa, mimo że jest małym krajem, odzyskaliśmy wolność. <...> ileż napadów wytrzymali oni [Litwini – N.P.], zarówno rosyjskich, jak i krzyżackich. Udane bitwy, zwycięstwa, <...> rozszerzanie terytorium. <...> Zatem w tamtych czasach Litwa była większa, a ludzie w niej byli bardziej zdecydowani. Wówczas Litwa była potężna. Na podstawie tekstów uczniów można przypuszczać, że uczniowie niechętnie utożsamiają się ze swoimi słabymi przodkami, a wspólnotę ze swoim narodem uzasadniają argumentami świadczącymi o sile narodu. Z danych badania przeprowadzonego przez A. Gudavičiusa (2007: 158), w którym wyodrębniono komponent pozycji ideowej (stosunku do świata, ojczyzny, religii), wynika, że studenci, wybierając spośród antonimicznych par nacjonalista – kosmopolita, patriota – niepatriota, nacionalistas, didesnė dalis vyresnio amžiaus grupės respondentų nurodė abu bruožus – spośród cech charakterystycznych dla Litwina wskazali nacjonalistę i patriotę. Zarówno dane z badań przeprowadzonych w grupach nastolatków, jak i w grupach osób starszych przez A. Gudavičiusa pokazują, że stosunek do tożsamości narodowej zaznacza się we wszystkich grupach wiekowych, chociaż w języku nastolatków, przy opisywaniu stereotypu Litwina, nie jest dominujący. NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 21 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 4.5. Cechy fizyczne przypisywane Litwinowi Dla uczniów w wieku dorastania, jak twierdzi wielu psychologów, szczególnie ważny jest wygląd i cechy fizyczne. Uczniowie przypisują stereotypowi Litwina jedynie cechy określające piękno i siłę. Opisując Litwina, cechy fizyczne wymieniło 35,6 proc. respondentów. Należy stwierdzić, że uczniowie oceniają Litwina jako przystojnego człowieka, używając leksemów uogólniających, na przykład: piękny, silny, wysportowany, nos, usta – normalne. Opisując bardziej szczegółowo, zaznaczają, że Litwin jest wysoki, najczęściej wymieniając szczegóły portretu: brązowe włosy, niebieskie oczy, czerwone usta, białe zęby. W żadnym tekście Litwin nie jest opisywany jako brzydki lub słaby. Na podstawie materiału badawczego można stwierdzić, że w językowym obrazie świata nastolatków Litwinowi przypisywane są cechy pięknego, fizycznie silnego, zdrowego człowieka. Portret Litwina w językowym obrazie świata nastolatków jest bardzo podobny do zakorzenionego w litewskiej świadomości językowej już w XIX wieku obrazu Litwina stworzonego przez Simonasa Daukantasa (1976: 69): „Dawni Litwini, Żmudzini mieli niebieskie oczy, śmiały wzrok, plaukų ilgų ir tamsiai gelsvų, stambūs, sveiki, stiprūs <...>“. Mokinių kalboje, kaip ir S. promienną twarz”; w pismach Daukantasa obraz Litwina został zromantyzowany, a Litwinowi przypisano cenione przez nastolatków cechy wyglądu. Brakuje danych empirycznych, aby można było porównać cechy wyglądu Litwina wyróżniane przez grupę wiekową nastolatków oraz studentów i osoby starsze. Takie porównanie pozwoliłoby ustalić, jak koreluje ocena cech fizycznych i charakterologicznych przypisywanych stereotypowi Litwina. 4.6. Najbardziej charakterystyczne cechy stereotypu Litwina Wyodrębniając najczęściej wymieniane w tekstach nastolatków cechy Litwina według 1) materialiuoju gyvenimu, 2) psichines ir intelektines savybes, 3) santykį su kitais žmonėmis, stosunku do 4) stosunku do tożsamości narodowej oraz 5) przypisywanych Litwinowi cech fizycznych, można stwierdzić, że w językowym obrazie świata nastolatków ukształtował się następujący stereotyp Litwina (zob. rys. 6). NIDA PODERIENĖ. Lietuvio stereotipas paauglių rašto darbuose | 22 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 6 PAV. Lietuvio stereotipo turinio dominantės Na podstawie danych z badania języka prac pisemnych nastolatków można stwierdzić, że nastolatki mają bardzo pozytywny stosunek do stereotypu Litwina. Można przypuszczać, że nastolatki przypisują przedstawicielowi narodu litewskiego te cechy, które same uważają za wartościowe. Jako najbardziej charakterystyczne cechy przedstawiciela narodu litewskiego uczniowie wymienili pracowitość (56 proc.), inteligencję (42 proc) i uczciwość (28,8 proc.). Duża część nastolatków przypisała stereotypowi Litwina cechy ujawniające się w relacji z innymi: przyjacielskość (27,1 proc.), kulturę osobistą (27,1 proc.), wesołość (27,1), ponurość (22 proc.). Należy zauważyć, że w języku uczniów określenia Litwina wesoły i ponury wariują. Spośród negatywnych cech Litwina właśnie ponurość wskazała największa część respondentów. Porównując dane z badań przeprowadzonych we wspólnotach językowych nastolatków oraz studentów i respondentów w starszym wieku (Gudavičius 2007: 161–164), można stwierdzić, że cechy przypisywane przedstawicielowi narodu litewskiego, takie jak pracowitość i inteligencja, są najbardziej charakterystycznymi cechami stereotypu Litwina w językowym obrazie świata respondentów wszystkich grup wiekowych. Znacznie większa część nastolatków i osób starszych niż studentów przypisała stereotypowi Litwina kulturę osobistą. Wesołość, jako cecha charakterystyczna dla przedstawiciela narodu litewskiego, została wskazana jedynie w tekstach nastolatków. pracowity inteligentny uczciwy przyjazny kulturalny wesoły ponury NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 23 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 WNIOSKI 1. Badanie języka pisanego uczniów we wczesnym okresie dorastania (11–13 lat) pokazuje, że w językowym obrazie świata nastolatków w tym wieku ukształtowało się poczucie stereotipas. Lietuvį, kaip tautos atstovą, paaugliai identifikuoja pagal etninę kilmę, przynależności Litwina do państwa oraz tożsamość kulturowa. Uczniowie wymieniają pagrįsdami savo požiūrį socialiniais ir kultūriniais pavyzdžiais. Mokinių tekstuose tautinio cechy stereotypu Litwina, a pojęcie stereotypu nie ma negatywnej konotacji. dauguma paauglių tautinį stereotipą laiko apibendrintais valstybės daugumos atstovų Zaznaczając, że ludzie są różni, w ocenach. 2. Zdecydowana większość uczniów w wieku wczesnego dorastania utożsamia się ze stereotypem Litwina, przypisując mu również cechy własne i cechy rówieśników. Osobisty stosunek do stereotypu Litwina nastolatki wyrażają za pomocą form zaimków osobowych ja, my, nasz, a także czasowników w pierwszej osobie liczby pojedynczej i mnogiej. 3. Stosunek większości nastolatków do stereotypu Litwina jest pozytywny. W pracach pisemnych uczniów użyto trzykrotnie więcej i znacznie częściej wymieniano leksemy oraz połączenia wyrazowe określające cechy pozytywne niż negatywne. Spośród pozytywnych cech stereotypu Litwina największa część nastolatków wskazuje pracowitość, inteligencję i uczciwość, natomiast spośród cech negatywnych uczniowie wyróżniają ponurość, konserwatyzm i brak poczucia własnej wartości. Przypisywana Litwinowi wesołość i ponurość często wariantują w tekstach išskirta kaip viena iš lietuvio stereotipo dominančių. Nacionalinio tapatumo ypatybės paauglių respondentów; ta para cech została użyta tak często, że w języku najczęściej wymienia się ją, wyróżniając Litwinów spośród przedstawicieli innych narodów. Więź z ojczyzną i narodem nastolatki wyrażają, podkreślając zakorzenienie w swoim państwie oraz wyrażając dumę z języka i historii Litwinów. Litwinowi przypisuje się cenione przez nastolatków cechy pięknego, silnego fizycznie, zdrowego człowieka. 4. Porównując ocenę stereotypu Litwina w językowych wspólnotach nastolatków i studentów oraz respondentów starszych (35–65 lat), można stwierdzić, że nastolatki oceniają stereotyp Litwina najbardziej pozytywnie i przypisują mu więcej cech pozytywnych niż respondenci z innych grup wiekowych. Porównując cechy przypisywane stereotypowi Litwina, można stwierdzić, że pracowitość i inteligencja są najbardziej trwałymi cechami w językowym obrazie świata wszystkich grup wiekowych. Należy zauważyć, że wesołość i otwartość jako cechy przypisywane stereotypowi Litwina odnotowuje się wyłącznie w tekstach nastolatków. Czy cechy stereotypu Litwina ustalone wyłącznie na podstawie uczniów NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych nastolatków | 24 języki, wskazują na BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zmianę treści stereotypu Litwina, można byłoby ocenić po zbadaniu danych języka pisanego uczniów starszych klas (16–18 lat). LITERATŪRA Akstinavičiūtė I., Petraitytė D. 2007: Konfiguracje symbolicznych komponentów litewskiej tożsamości narodowej. – Filozofia. Socjologia 18 (2), 14–31. Dostęp online: http://elibrary.lt/resursai/LMA/Filosofija/fil72/4.pdf. Aliūkaitė D., Mikulėnienė D., Čepaitienė A., Geržotaitė L. 2017: Zmienność języka i jej ocena z punktu widzenia dialektologii percepcyjnej: wyobrażenia wariantów i miejsc, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Barrett M., Wilson H., Lyons E. 1999: Teoria autokategoryzacji i rozwój tożsamości narodowej u dzieci angielskich, Guildford: University of Surrey. Dostęp online: http://epubs.surrey.ac.uk/1638/1/fulltext.pdf. Bauman Z. 2015: Kultura w płynnej nowoczesności, Wilno: Apostrofa. Daukantas S. 1976: Pisma 1, Wilno: Vaga. Dobrovolskienė I., Plentaitė V. 2005: Słownik języka pisanego uczniów klas III–IV. Dostęp online: http://www.biblioteka.vpu.lt/pedagogika/PDF/2005/76/dobrovolskiene_plentaite.pdf. Druckman D. 1994: Nacjonalizm, patriotyzm i lojalność grupowa: perspektywa psychologii Perspective. – Mershon International Studies Review 38 (1), 43–68. Prieiga internete: społecznej http://bev.berkeley.edu/Ethnic%20Religious%20Conflict/Ethnic%20and%20Religious %20Conflict/2%20National%20Identity/Druckman%20nationalism.pdf. Gage N. L., Berliner D.C. 1994: Psychologia pedagogiczna, Wilno: Alma littera. Gudavičius A. 2007: Semantyka porównawcza, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Jonutytė J. 2008: Badanie wiedzy tradycyjnej: zmiana paradygmatów. – Tautosakos darbai 35, 13– 23. Dostęp online: http://www.llti.lt/failai/05_Jonutytes.pdf. Kuznecovienė J. 2007: Litewska tożsamość narodowa: składniki zamknięcia i otwartości. – Filozofia. Socjologia 18 (2), 1–13. Dostęp online: http://mokslozurnalai.lmaleidykla.lt/publ/0235-7186/2007/2/1-13.pdf. Maceina A. 2002: Pisma, tom VIII. Opracował Antanas Rybelis, zredagowała Vita Malinauskienė, Wilno: Mintis. Dostęp online: http://maceina.lt/pdf/8tomas.pdf. Papaurėlytė-Klovienė S. 2009: Charakter narodowy Litwinów w języku litewskim pasaulėvaizdyje: ar galime vadintis darbščiaisiais pavyduoliais? – Acta humanitarica NIDA PODERIENĖ. Stereotyp Litwina w pracach pisemnych BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nastolatków | 25 universitatis Saulensis 8, 244–252. Dostęp online: http://gs.elaba.lt/object/elaba:6108337/. Pruskus V. 2003: Komunikacja międzykulturowa i zarządzanie. Dostęp online: https://www.scribd.com/doc/73665904/Multikulturine-Komunikacija-Ir-VadybaPruskus. Rutkovska K., Smetona M., Smetonienė I. 2017: Wartości w światopoglądzie Litwina, Wilno: Wydawnictwo Akademickie. Rutland A. 1999: Rozwój uprzedzeń narodowych, faworyzowania grupy własnej i autostereotypów u dzieci brytyjskich. – British Journal of Social Psychology 38, 55–70. Dostęp internete: https://kar.kent.ac.uk/26174/. Spiriajevienė I., Spiriajevas E. 2015: Od tożsamości narodowej do terytorialnej na Litwie: podejście społeczno-geograficzne. – Regional formation and development studies 1 (15), 109– 118. Dostęp online: http://journals.ku.lt/index.php/RFDS/article/viewFile/984/pdf. Šutinienė I. 2006: Litewska tożsamość narodowa w kontekście globalizacji: przejawy i tendencje zmian. – Filozofia. Socjologia 2, 18–26. Dostęp online: http://mokslozurnalai.lmaleidykla.lt/filosofijasociologija/2006/2/3345. Taljūnaitė M. 2006: Konstruowanie litewskiej tożsamości narodowej w badaniach socjologicznych. – Filozofia. Socjologia 2, 8–17. Dostęp online: http://www.elibrary.lt/resursai/LMA/Filosofija/Fil_008_017.pdf. TTŽ 2005: Słownik wyrazów międzynarodowych. Opracowały Aldona Bendorienė, Virginija Bogušienė, Emilija Dagytė i in., zredagował Algimantas Kinderys. Wydanie 4. i uzup. wydanie, Vilnius: Alma littera. Tumer J. C., Oakes P. J., Haslam S. A., McGarty C. 1992: Jaźń i zbiorowość: poznanie i kontekst społeczny. – Australian National University Personality and Social Psychology Buletin, 1–25. Dostęp online: http://psychology.anu.edu.au/files/Manuscripts-4-Self-and-Collective-Cognition-andSocial-Context.pdf. Žiliukaitė R., Poviliūnas A., Savicka A. 2016: Lietuvos visuomenės vertybių kaita per dwadzieścia lat niepodległości, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Dostęp w internecie: https://www.fsf.vu.lt/dokumentai/Naujienos_Mokslo_pasiekimai/2016/lietuvos_visuo menes_vertybiu_kaita.pdf. Župerka K. R. 2017: O swoistości charakteru i sposobu mówienia Litwina. – Język ojczysty 4, 3–10.