Žodžio „gėlė“ samprata viešojoje vartosenoje

ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego POJĘCIE SŁOWA KWIAT W UŻYCIU PUBLICZNYM SŁOWA KLUCZOWE: korpus, ankieta, znaczenie, odcień znaczeniowy, definicja, kwiat. WPROWADZENIE Niniejszy artykuł jest drugim z cyklu artykułów poświęconych pojęciu słowa kwiat. Przedmiotem badań pierwszego artykułu z cyklu „Kwiat w słownikach objaśniających” (Język ogólny 91, 2018) było znaczenie (znaczenia) rzeczownika kwiat oraz definicje jego znaczeń, podane w litewskich, łotewskich, rosyjskich i angielskich słownikach objaśniających. Celem artykułu było ustalenie, ile znaczeń może mieć wyraz kwiat w języku litewskim, porównanie cech definiowania znaczenia (znaczeń) wyrazu kwiat w słownikach objaśniających wymienionych języków oraz przedstawienie propozycji dotyczących ujęcia tego wyrazu w Słowniku ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽ). Analiza definicji znaczeń wyrazu kwiat w litewskich, łotewskich, rosyjskich i angielskich słownikach objaśniających wykazała, że w słownikach języka litewskiego należy wyodrębnić więcej znaczeń tego wyrazu, jednak należy to zweryfikować na podstawie danych korpusowych i ankietowych. Przedmiotem badań niniejszego artykułu jest właśnie użycie wyrazu kwiat w Korpusie współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT) oraz dane z ankiet przeprowadzonych wśród studentów. Celem artykułu jest zbadanie semantyki wyrazu kwiat we współczesnym języku pisanym oraz współczesnego rozumienia kwiatu na podstawie wyników ankiet studenckich, a także przedstawienie propozycji dotyczących wyodrębniania znaczeń i formułowania definicji tego wyrazu w objaśniającym Słowniku ogólnego języka litewskiego. Założenia teoretyczne. W artykule tym łączy się dwie koncepcje semantyczne – strukturalistyczną i kognitywną. Strukturalistyczny aspekt znaczenia wyrazu ujawnia się naturalnie podczas badania relacji syntagmatycznych i paradygmatycznych między wyrazami objaśniającymi w konkretnych wypowiedziach (przykładach ilustracyjnych) oraz ich relacji z hiponimami (hiperonimami) lub synonimami itp., natomiast badanie powiązań tych wyrazów z szerszymi strukturami mentalnymi (konceptami) pozwala uzupełnić definicje ich znaczeń o prototypowe BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 2 cechami i w inny sposób udoskonalić strukturę artykułu leksykograficznego (Gaidienė, Liutkevičienė 2017: 3). We współczesnej leksykografii, aby zdefiniować znaczenie wyrazu, a także uniknąć niejednolitości w definiowaniu znaczeń, proponuje się odwoływać do teorii prototypów (więcej zob. Geeraerts 2006: 327–355). Należy przypomnieć, że prototypem nazywa się najbardziej charakterystycznego członka kategorii, na podstawie którego można rozpoznać samą kategorię (Ungerer, Schmid 2006: 10). Termin prototyp wiąże się z badaniami eksperymentalnymi przeprowadzonymi w XX wieku przez Eleonorę Rosch, których wyniki wykazały, że „członkowie kategorii są asymetryczni, a struktury samych kategorii – niejednorodne” (Lakoff 1987: 63), tzn. niektórzy członkowie kategorii mają mniej lub więcej cech charakterystycznych dla danej kategorii, a granice samych kategorii nie są wyraźne. Pojęcie prototypu w leksykografii może być stosowane na dwóch poziomach: 1) znaczenie wyrazu można definiować w oparciu o prototyp oraz 2) za prototypowe znaczenie wyrazu wieloznacznego uznaje się to znaczenie, które w świadomości przeciętnego użytkownika języka jako pierwsze kojarzy się z danym wyrazem. W pierwszym przypadku przy definiowaniu znaczeń odchodzi się od logicznych kryteriów konieczności i wystarczalności, ponieważ w definicji wymienia się przede wszystkim te cechy, które charakteryzują prototypowego członka kategorii (Jakaitienė 2005: 82). W drugim przypadku różne znaczenia wyrazu są porządkowane według tej samej zasady co różni członkowie jednej kategorii, tzn. przyjmuje się, że wyraz ma znaczenie prototypowe, z którym wiążą się znaczenia mniej prototypowe. Według członków grupy Pragglejaz (2007: 3) znaczenia prototypowe mają tendencję do bycia bardziej konkretnymi, wskazują na rzeczy łatwiejsze do wyobrażenia, zobaczenia, usłyszenia, odczucia, powąchania lub zasmakowania, wiążą się z czynnościami cielesnymi i są bardziej określone; często są też historycznie starsze, choć niekoniecznie częstsze. Kaip teigia Rolandas Mikulskas (2009: 72), „[v]ienas pagrindinių leksikografinio apibrėžimo uždavinių yra padėti žodyno skaitytojui atpažinti žodžiais žymimų kategorijų atstovus tikrovėje“. Tai padaryti padeda prototipus apibrėžiantys požymiai. Būtent tokie gėlės požymiai remiantis DLKT ir specialiai straipsnio autorių sudaryto klausimyno (apie tai plačiau žr. skyrelį „Metodologija“) duomenimis buvo nustatomi šiame straipsnyje. Tyrimas parodė, kad gėlė pirmiausia atpažįstama pagal jos išorinius požymius, kurie suvokiami regimuoju (pvz., pagal žiedą), uodžiamuoju (pvz., pagal kvapą) ar kt. būdais. Nagrinėjant tyrimo medžiagą išryškėjo, kokie iš šių gėlės požymių yra tipiškiausi, o kokie ne tokie tipiški. Teoria prototypów pomaga zatem autorowi słownika wyodrębnić najbardziej i mniej typowe cechy znaczenia leksemu, a także dostarcza narzędzi pojęciowych umożliwiających przedstawianie znaczeń wyrazów wieloznacznych według jednolitych zasad. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 3 Metodologia. Aby szczegółowo zbadać, jak postrzegany jest gėlė, należy analizować szersze użycie. Do badania wybrano DLKT, opracowany w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Materiał badawczy artykułu obejmuje 84 zdania, w których użyto wyrazu gėlė (lub podano nazwę konkretnego kwiatu), oraz 6 zdań, w których użyto wyrazu žiedas1. Przykłady wybrano z DLKT (literatury pięknej, literatury faktu i literatury administracyjnej, publicystyki oraz języka mówionego2). Łącznie przejrzano3 około 7 5704 zdań z DLKT, w których użyto wyrazu gėlė, oraz około 12 2515 zdań z DLKT, w których użyto wyrazu žiedas. Przy analizie przykładów postawiono następujące pytania: 1) ile znaczeń wyrazu gėlės wskazują przykłady znajdujące się w DLKT – czy tylko jedno, jak podają litewskie słowniki objaśniające, czy też więcej, oraz 2) czy można wyróżnić takie znaczenia wyrazu gėlės, jak „pięknie kwitnąca roślina”, oraz gėlė rozumiane po prostu jako „roślina ozdobna (np. o pięknych liściach)”. Aby ustalić, jak część społeczeństwa – młodzież – postrzega kwiaty, przeprowadzono6 ankietę wśród studentów . Jak twierdzą Kristina Rutkovska, Marius Smetona i Irena Smetonienė (2017: 32), tę grupę – studentów – wybiera się ze względu na jej zróżnicowany skład, ponieważ może ona reprezentować całe społeczeństwo. Według autorów „[w]iadomo, że można ankietować także osoby niebędące studentami, ale studenci zazwyczaj należą do grupy, która zachowała jeszcze poglądy rodziców i dziadków, a zarazem przyswoiła już nowe aspekty postrzegania w szkole i na uniwersytecie, a co najważniejsze, jest bardziej związana z teraźniejszością i łatwiej dociera do informacji dzięki najnowszym technologiom, sieciom społecznościowym i mediom” (Rutkovska et al. 2017: 32). Można zatem przypuszczać, że właśnie ankieta przeprowadzona wśród studentów powinna oddać współczesne postrzeganie gėlės. W ankiecie7 wzięło udział 100 studentów różnych stopni studiów i wydziałów z dwóch litewskich uniwersytetów – Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina oraz Uniwersytetu Szawelskiego. Przedstawiciele kierunków ścisłych stanowili 50 proc. wszystkich ankietowanych, przedstawiciele kierunków nauk społecznych 1 Zbadano więcej zdań, jednak do artykułu wybrano przykłady najbardziej typowe. 2 Większość DLKT stanowią teksty języka pisanego należące do różnych gatunków. W DLKT jest niewiele tekstów języka mówionego, dlatego w niniejszym artykule przyjęto ogólnie, że badaniu podlega współczesny język pisany. 3 Materiał z DLKT zebrano w lutym 2018 r. 4 Wśród tych zdań (7 570) form wyrazu gėlė jest nieco mniej, ponieważ formy rzeczownika gėlė i czasownika gėlė (żądlę) są identyczne. 5 Trudno podać dokładną liczbę zdań, w których użyto wyrazu žiedas w znaczeniu „organ rozmnażania rośliny, z którego powstaje owoc lub nasiona, zazwyczaj barwna część rośliny” (BŽ), ponieważ žiedas ma homonim oznaczający: 1. „ozdobę o kształcie koła noszoną na palcu”; 2. „przedmiot, detal lub część o kształcie koła”; 3. „okrągły element kręgu studziennego, zazwyczaj betonowy”; 4. „okrężną drogę lub skrzyżowanie, rondo”; 5. „część organu o kształcie koła”; 6. „słodki, kruchy wypiek w kształcie pierścienia”; 7. „rozmieszczenie grupy ludzi, zwierząt itp. w kształcie koła”; 8. „cienkie, okrągłe skupisko pyłu i ciał meteorytowych otaczające planetę” (BŽ). 6 Ankietę przeprowadzono w kwietniu i maju 2018 r. 7 Autorki serdecznie dziękują wykładowczyni Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina, doc. dr Rasuole Vladarskiene, oraz wykładowczyni Uniwersytetu Szawelskiego, doc. dr Jolancie Vaskeliene, które pomogły przeprowadzić ankietę wśród studentów. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 4 przedstawiciele – 36 proc., przedstawiciele nauk humanistycznych – 14 proc. (zob. tabela 1). Kobiety stanowiły 48 proc. (kobiety reprezentujące nauki ścisłe stanowiły 10 proc., nauki społeczne – 60 proc., nauki humanistyczne – 30 proc.), mężczyźni zaś – 52 proc. wszystkich respondentów (przedstawiciele nauk ścisłych stanowią 87 proc., nauk społecznych – 13 proc., nauk humanistycznych – 0 proc.). Kobiety, które spędziły dzieciństwo i wczesną młodość na wsi, stanowiły 42 proc. wszystkich ankietowanych kobiet, a mężczyźni – 40 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn. Kobiety, które spędziły dzieciństwo i wczesną młodość w mieście, stanowiły 58 proc. wszystkich ankietowanych kobiet, a mężczyźni – 60 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn (zob. tabela 1). TABELA 1. Rozkład respondentów według płci i dziedziny nauk, proc. Dziedzina Płeć Kobiety Mężczyźni Ogółem ze wsi z miasta ze wsi z miasta Dziedzina nauk ścisłych 0 5 20 25 50 Dziedzina nauk społecznych 12 17 1 6 36 Dziedzina nauk humanistycznych 8 6 – – 14 Łącznie 48 Łącznie 52 100 Pod względem wieku kobiety mają około 20–24 lat, a mężczyźni – 21–24 lata. Wśród kobiet są także osoby starsze, studiujące kierunki humanistyczne (zob. tabelę 2). TABELA 2. Podział respondentów według wieku Kobiety Mężczyźni Kierunek nauk ścisłych 22–23 21–24 Kierunek nauk społecznych 20–24 21–22 Kierunek nauk humanistycznych 21–23, 25, 27, 33, 36, 47, 53 – Łącznie 100 respondentów BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 5 W ankiecie zamieszczono dwa pytania otwartego typu (zob. 1–2), na które respondenci mieli wpisać samodzielnie sformułowaną odpowiedź, oraz siedem pytań zamkniętego typu (zob. 3–8 i 10), na które respondenci mieli odpowiedzieć tak lub nie. W ankiecie zamieszczono również jedno pytanie typu mieszanego (zob. 9), na które respondenci mieli odpowiedzieć tak lub nie, a jeśli odpowiedzieli tak, mieli uzasadnić odpowiedź, podając kilka przykładów. 1. Jaka, Pana/Pani zdaniem, jest główna (główne) cecha (cechy) kwiatu? 2. Jaką część (organ) musi, Pana/Pani zdaniem, mieć roślina, aby nazwać ją kwiatem? 3. Czy, Pana/Pani zdaniem, kwiat może nie mieć (widocznego gołym okiem) kwiatu? 4. Czy, Pana/Pani zdaniem, niekwitnąca roślina ozdobna (np. o dekoracyjnych liściach) jest kwiatem? 5. Czy, Pana/Pani zdaniem, kwiat zawsze ma pionową łodygę? 6. Czy, Pana/Pani zdaniem, kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem? 7. Czy, Pana/Pani zdaniem, kwitnąca roślina wodna jest kwiatem? 8. Czy, Pana/Pani zdaniem, kwitnący kaktus jest kwiatem? 9. Czy, Pana/Pani zdaniem, kwitnący krzew (krzewinka) jest kwiatem? Jeśli tak, proszę podać co najmniej jeden przykład. 10. Czy, Pana/Pani zdaniem, wymienione poniżej rośliny są kwiatami? Podano nazwy roślin i ich ilustracje: krwawnik poinsecja szparag lekarski słonecznik oliwka róża BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 6 Pytania otwarte miały pozwolić ustalić, jak młodzież postrzega kwiat, jakie jego podstawowe cechy wyróżnia, natomiast pytania zamknięte miały na celu sprawdzenie niektórych założeń sformułowanych w toku badania danych DLKT oraz definicji i przykładów ilustrujących hasło kwiat zamieszczonych w słownikach objaśniających języka litewskiego i innych języków. Jak już wspomniano, respondentów zapytano, które z wymienionych roślin (przedstawionych na ilustracjach) ich zdaniem można nazwać kwiatami. Rośliny wskazane w ankiecie nie zostały wybrane przypadkowo. Analiza danych DLKT wykazała, że kwiat jest różnie postrzegany, dlatego postanowiono wybrać nietypowych przedstawicieli tej kategorii, na przykład krzewy (krzewinki), rośliny kwitnące kwiatami o mało wyrazistej barwie itp. Starano się, aby na ilustracjach przedstawiono kwiat rośliny i ozdobne liście. W ten sposób chciano ustalić, które rośliny respondenci uznają za kwiaty, a których za takie nie uznają. Zakładano, że jeśli przedstawiono kwiat, respondenci uznają daną roślinę za kwiat i na odwrót. Jednak, jak pokazały wyniki ankiety, kwiat nie zawsze jest kojarzony z kwiatem. Dane z ankiety opracowano ręcznie. Odpowiedzi przedstawiono w artykule w ujęciu liczbowym i procentowym, z podziałem na przynależność respondentów do określonej dziedziny nauki, płeć oraz, jeśli miało to znaczenie, na miejsce, w którym respondenci spędzili dzieciństwo i wczesną młodość – na wsi lub w mieście. Metody badawcze: analiza semantyczna, metoda porównawcza, obliczeniowa i ankietowa. 1. UŻYCIE SŁOWA „KWIAT” W KORPUSIE WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO W słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe) oraz Słowniku współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ7i) hasło kwiat definiuje się następująco: „pięknie kwitnąca lub ozdobna roślina, roślinność” (LKŽe) oraz „roślina pięknie kwitnąca lub mająca piękne liście” (DŽ7i). Analiza definicji hasła kwiat w słownikach objaśniających języka łotewskiego, angielskiego i rosyjskiego⁸ wykazała, że w słownikach tych języków kwiat ma więcej niż jedno znaczenie⁹. O tym, że kwiat może mieć więcej niż jedno znaczenie również w języku litewskim, świadczyło kilka przykładów ilustrujących, odnotowanych w LKŽe i DŽ7i: hasła kwiat 8 Cambridge Dictionary (dalej – CAMBRIDGE), Collins English Dictionary (dalej – COLLINS), Macmillan Dictionary (dalej – MACMILLAN), Merriam-Webster Dictionary and Thesaurus (dalej – MERRIAM-WEBSTER), Oxford Dictionaries (dalej – OXFORD); Latviešu literārās valodas vārdnīca (dalej – LLVV), Mūsdienu latviešu valodas vārdnīca (dalej – MLVV); Словарь русского языка (dalej – МАКС), Русский семантический словарь (dalej – СЕМ), Толковый словарь живого великорусского языка (dalej – СЛОВАРЬ ДАЛЯ), Толковый словарь русского языка S. I. Ożegowa i N. J. Szwiedowej (dalej – ТСОШ). 9 Apie kitus tyrimo rezultatus plačiau žr. Gaidienė, Liutkevičienė 2018. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 7 w artykułach leksykograficznych. Warto jednak zauważyć, że te przykłady ilustracyjne podano w jednym znaczeniu wraz z przykładami odpowiadającymi temu znaczeniu (zarówno w LKŽₑ, jak i w DŽ₇ᵢ). Analiza przykładów z DLKT wykazała, że wyobrażenie o kwiacie nie jest tak konkretne ani jednoznaczne, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Aby sformułować pełniejszą definicję tego słowa niż ta podana w LKŽₑ i DŽ₇ᵢ, należy przede wszystkim, na podstawie przykładów z DLKT, wyodrębnić najbardziej charakterystyczne i typowe cechy kwiatu. 1.1. Przykłady z DLKT pokazują, że kwiat jest przede wszystkim postrzegany jako żywa roślina: 1.1.1. Kwiat, podobnie jak wszystkie rośliny, do wzrostu potrzebuje następujących niezbędnych warunków – ziemi, wody, słońca itd. (zob. zdania 1–6). (1) Bardzo ważne <...> jest odpowiednie przygotowanie gleby dla wspomnianych kwiatów (tu i dalej wyróżnienia pochodzą od autorów artykułu). (2) Ziemia dla kwiatów oraz nawozy stają się niezwykle popularnym towarem. (3) Dobry nastrój i czułość są dla człowieka niczym rosa i słońce dla kwiatów. (4) Te kwiaty obficie kwitną, gdy rosną w słonecznym, jasnym miejscu. (5) Niektóre kwiaty gromadzą zapasy wody w porze deszczowej. (6) Żadne kwiaty nie lubią przeciągów. 1.1.2. Kwiat może rosnąć i żyć samodzielnie – rośnie, rozrasta się, przetrwa, więdnie itd. (zob. zdania 7–12), albo może być uprawiany przez człowieka – wysiewany, rozmnażany, sadzony itd. (zob. zdania 13–16): (7) Na ziemi w parku Dreñojė rosły kwiaty i trawy. (8) Skradziona rzecz lepiej się nosi, skradziony kwiat lepiej rośnie. (9) Te ostatnie [krzewy – przypis autorów], zasłaniając światło, nie pozwalają tym kwiatom szybko się rozrastać. (10) Myślę, że nie tylko człowiek, ale nawet kwiat musi przetrwać cały czas od delikatnej siewki aż do przemarzniętego badylu. (11) Tyliai vysta lentynoje vazos gėlių. (12) Gėlė, žiūrėk, ima ir nudžiūva. (13) Laikas į dėželes sėti ilgos vegetacijos gėles. (14) Tos pačios genties skirtingų rūšių gėlės sėklomis dauginamos skirtingai. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 8 (15) Tūkstančius gležnų daigų paversti sveikata trykštančiais gėlių krūmeliais yra pragariškai sunku. (16) Gėlės sodinti pradedamos nuo gėlyno krašto. 1.1.3. Kwiat może rosnąć: a) na polach lub w lasach (dziki kwiat) (zob. zdania 17–20), b) w ogrodach lub na działkach (posadzony przez człowieka) (zob. zdania 21–23), c) w domu (posadzony przez człowieka, kwiat doniczkowy) (zob. zdania 24–27): (17) Gomfrena (Gomphrena) – burnotinių (Amaranthaceae) šeimos saulėmėgė nereikli pievų gėlė. (18) Naujumas kaip laukų gėlė: pražydo, kitądien – nuvyto. (19) Griovio šlaite auganti puošni gėlė iš tolo traukia žvilgsnį savo stipriu stiebu, ilgu tankiu žiedynu bei tuo, kad ji – vienintelė tokia visoje pamiškėje. (20) Gėlė, auganti iš po apipuvusio ra stigalio, surado sau itin parankią vietą. (21) Jis suplanavo ir padarė didžiulę širdies formos lys vę – klombą gėlėms. (22) Toksinį poveikį greta augantiems kitiems sodo augalams, gėlėms, žolei turi graikinis riešutmedis. (23) Britanijos karališkajame botanikos sode pražydo bene egzotiškiausia gėlė – milžiniškasis arunas. (24) Kompostą galima <...> naudoti kambarinėms gėlėms auginti. (25) Jei ir nelabai patiks gėlei mūsų kambario sąlygos, ji dar gali augindama žiedus prisitaikyti ir pražysti. (26) Nė viena gėlė nežydėjo ant palangės. (27) Oboje <...> wiedzieli, gdzie postawią doniczkę z kwiatem. 1.1.4. Kwiat najczęściej rozpoznaje się po najbardziej typowej cesze zewnętrznej – ‘kwiacie’ – jest to roślina kwitnąca (zob. zdania 28–32). Jednak zewnętrznymi (postrzeganymi wzrokiem) cechami kwiatu są także ‘liście’ (zob. zdania 33–34) czy ‘łodyga’ (zob. zdania 35–36). W tym przypadku łodyga nie musi być oczywista (w przykładach nie jest bezpośrednio wymieniana), można jednak ją wywnioskować na przykład z tego, że kwiat rośnie w górę (zob. zdanie 35). Kolejną cechą kwiatu (wyczuwalną węchem) jest ‘zapach’ (zob. zdania 37–39): (28) Kwiat zakwitł na biało. (29) Widocznie kwiat złożył kwiaty na noc. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 9 (30) Ziemia zacznie stroić się w pierwsze kiełki, kwiaty. (31) To kwiat z rodziny szarłatowatych kwiat, którego kwiatostan przypomina grzebień koguta. (32) U kwiatów tworzących długie pędy kwiatom (pnącym) skraca się wierzchołki kwiatostanów. (33) Jeśli ziemia będzie zbyt wilgotna, kwiat również może zrzucić liście. (34) Zasłony były zaciągnięte, <...> a szerokolistny kwiat na niskim stoliku tak oto cierpiał samotnie w ciemności. (35) Ależ smukłość! Kobieta rosła w górę niczym kwiat. (36) I to nie byle jaka dziewczyna, lecz lilia. Ona <...> jest kwitnącym, pionowym kwiatem ogrodowym. (37) Wynieście z pokoju kwiaty wydzielające intensywny aromat. (38) Kombinacje różnych olejków eterycznych nadają kwiatom charakterystyczny dla nich zapach. (39) Noc pachnie kwiatami i rzeką. 1.1.5. Jak już wspomniano, LKŽe i DŽ7i definiują kwiat jako roślinę pięknie kwitnącą lub ozdobną (o pięknych liściach). W Powszechnej encyklopedii litewskiej (dalej – VLEe) kwiat jest opisywany podobnie jak w wymienionych słownikach, lecz znacznie szerzej, por. kwiaty „rośliny zielne jednoroczne, dwuletnie lub wieloletnie, rzadziej krzewy, uprawiane w celach ozdobnych na zewnątrz, w pomieszczeniach lub szklarniach, mające ozdobne kwiaty, liście, łodygi <...>”10. W tym przypadku istotne jest to, że w tych trzech źródłach wyróżnia się dwie zewnętrzne (postrzegane wzrokiem) cechy kwiatu: 1) ‘kwiat jest rośliną kwitnącą’, czyli mającą kwiat, oraz 2) ‘kwiat jest po prostu rośliną ozdobną’, która niekoniecznie ma (wyraźnie widoczny) kwiat, ale wyróżnia się na przykład pięknymi liśćmi. 1.1.5.1. Przed tym badaniem wydawało się, że w świadomości przeciętnego użytkownika języka kwiat jednak musi mieć kwiat. Potwierdzają to również przeanalizowane przykłady z DLKT, z których wynika, że kwiat jest rośliną kwitnącą, której najbardziej typową cechą zewnętrzną jest ‘kwiat’; por. jeszcze: (40) Każdy kwiat rośnie, aby zakwitnąć. (41) Przecież kwiatowi dobrze zakwitnąć, drzewu – zazielenić się, trawie – przebić się! (42) Bo wszystko już zostało zasiane <...>, kiedy nie było jeszcze ani śladu wiosny: ziemi – trawa lub zboże, drzewu – liść, kwiatowi – kwiat. (43) Poznawanie kwiatu to stawanie się kwiatem, bycie kwiatem, czyli doświadczanie kwitnienia kwiatu, cieszenie się wschodami słońca. 10 Szerzej zob. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/geles-43169. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 10 Sposób postrzegania kwiatu można zilustrować także zdaniami znalezionymi w DLKT, które pokazują, czym nie jest kwiat, por.: (44) Podobnie jak wszystkim krzewom i pnączom, gospodarze pozwolili kwiatowi rosnąć tam, gdzie chce. (45) Na grobie botanika odpowiednia będzie wyhodowana przez niego odmiana kwiatu lub rośliny ozdobnej. (46) Minia wita ją, pod nogi rzuca rośliny i kwiaty. (47) Mówi się, że kwiat lub krzew czuje, kto go kocha i się nim opiekuje. (48) <...> pozostawiając miejsce dla wieloletniego kwiatu lub pięknie kwitnącego krzewu. (49) Można ozdobić girlandami i zabawkami doniczkę z kwiatem, a jeszcze lepiej – kaktusa. A zatem z wymienionych przykładów można by wywnioskować, że „kwiat nie jest krzewem ani pnączem” (zob. zdanie 44), „kwiat nie jest rośliną ozdobną” (zob. zdanie 45), „kwiat nie jest rośliną” (zob. zdanie 46), „kwiat nie jest krzewem” (nawet pięknie kwitnącym) (zob. zdania 47–48) i „kwiat nie jest kaktusem” (zob. zdanie 49). 1.1.5.2. Jednak podczas analizy materiału DLKT znaleziono również mnóstwo innych przykładów, które przeczą wcześniej (w podrozdziale 1.1.5.1) wyrażonej myśli o tym, jak postrzegany jest kwiat. Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na następujące zdania: (50) W ogrodach przy zagrodach i samotnych gospodarstwach kwitną kwiaty – róże, goździki, chryzantemy. (51) <...> również nie będzie wątpił w to, że z posadzonej cebulki tulipana rzeczywiście wyrośnie tulipan, a nie wskutek kaprysu natury róża lub jakiś inny kwiat. Przykłady te właśnie potwierdzają twierdzenie VLEe, że chociaż kwiat jest zazwyczaj rośliną zielną, może być jednak także krzewem, ponieważ róża jest krzewem11 Por. także takie przykłady: (52) Przyjrzawszy się uważnie ogromnemu, ostremu, cicho rosnącemu kaktusowi. – Wyrzucony i wyśmiany kwiat w końcu doczekał się właściwego zrozumienia. 11 Por. VLEₑ: róże „<...> Krzewy zrzucające liście na zimę, rzadko zimozielone, o ciernistych pędach i gałęziach. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/rozes-81249). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 11 (53) Smidras12 – gėlė ir daržovė. (54) Szparagi są znane na Litwie od dawna, ale tylko jako kwiat ogrodowy – dawniej nie można było wyobrazić sobie bukietu panny młodej bez szparaga. (55) Dracena – doniczkowa roślina liściasta kwiat. (56) Zaczęła szukać w książkach i dowiedziała się, że jej kwiat to pachnąca dracena. Najciekawsze jest to, że nawet w książkach poświęconych jej pielęgnacji zupełnie nic nie wspomina się o kwiatach. A zatem „kwiat jest kaktusem” (zob. zdanie 52). Szparag jest wieloletnią rośliną zielną lub półkrzewem13, zatem „kwiat jest rośliną zielną” i „kwiat jest półkrzewem”. Szparag jest rośliną ozdobną14, dlatego „kwiat jest rośliną ozdobną” (zob. zdania 53–54). VLEₑ podaje, że dracena jest krzewem lub drzewem15, a więc „kwiat jest krzewem”, a być może nawet „kwiat jest drzewem”; także „kwiat jest rośliną liściastą” i „kwiat nie musi mieć kwiatów” (zob. zdania 55–56). 1.1.5.3. Zatem przykłady przedstawione w podrozdziale 1.1.5.2 ukazują zupełnie odmienny obraz – że kwiat nie musi mieć kwiatu, że kwiatami nazywa się również niektóre kaktusy, rośliny ozdobne, półkrzewy, krzewy, a być może nawet drzewa. Ważne jest, by roślina nazywana kwiatem była ozdobna, na przykład miała dekoracyjne liście; innymi słowy, istotna jest cecha zewnętrzna (dostrzegalna wzrokiem). Czasami lektura przykładów DLKT nasuwa wrażenie, że niemal każdą ciekawszą roślinę można nazwać kwiatem, por.: (57) Ocenimy upodobanie niektórych kwiatów do światła. W słonecznych pokojach: agawa, aloes, ananas, <...> kaktusy, kalanchoe, kawowiec. Podsumowując dotychczas analizowany materiał DLKT, można stwierdzić, że nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jak kwiat jest rozumiany w języku pisanym. 1.2. Zdania z DLKT ilustrują, że wyłania się kilka odcieni znaczeniowych „kwiatu jako żywej rośliny”: 1) kwiaty dziko rosnące, 2) kwiaty uprawiane na rabacie lub w ogrodzie oraz 3) rośliny uprawiane w domu 12 Szparag lekarski szparag bywa też nazywany asparagusem, por. Wikipedia: https://lt.wikipedia.org/wiki/Vaistinis_smidras. 13 Por. VLE: szparag „<...> Wieloletnia roślina zielna lub półkrzew o krótkim kłączu, niekiedy z bulwą korzeniową. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/smidras-87791). 14 Por. VLE: szparag „<...> Wiele gatunków szparagów uprawia się w ciepłym klimacie na rabatach kwiatowych, a w innych miejscach – w pomieszczeniach jako rośliny ozdobne (np. szparag afrykański). <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/smidras-87791). 15 Por. VLE: dracena „<...> Krzewy lub drzewa osiągające do 20 m wysokości. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/dracena-50235). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 12 kwiaty. Wymienione odcienie znaczeniowe mogą obejmować również 1) kwiaty wyróżniające się przyciągającym wzrok kwiatem i często mające pionową łodygę16 (zob. zdania 35–36) oraz 2) kwiaty, których kwiat nie wyróżnia się niczym albo jest wręcz niepozorny, ale których liście są piękne lub które mają inną wyróżniającą cechę dostrzegalną wzrokiem. Można by sądzić, że w BŽ należałoby rozróżnić te odcienie, ponieważ przykłady podane w DLKT je odnotowują, tym bardziej że są one wskazywane także w niektórych słownikach języków obcych, por. słowniki języka łotewskiego: 1. <...> Dekoratīvs lakstaugs telpu izdaļošanai <...> (tu i dalej podkreślenia autorów artykułu) (lit. dekoracyjna roślina zielna zdobiąca dom17) (MLVV); 1. Dekoratīvs, ziedošs (krāšņuma vai savvaļas) lakstaugs, arī puskrūms <...> | Dekoratīvs (ziedošs vai neziedošs) telpu augs <...> (lit. dekoracyjna, kwitnąca (ogrodowa lub dzika) roślina zielna, także półkrzew <...> | dekoracyjna (kwitnąca lub niekwitnąca) roślina doniczkowa18 (LLVV). Jednak w DLKT jest bardzo wiele innych przykładów, w których te odcienie znaczeniowe słowa „kwiat” są niewidoczne, dlatego ich rozróżnianie byłoby sztuczne lub niejednoznaczne, por.: (58) Kwiat rozwija się ku słońcu, a jego korzenie sięgają głębin ziemi. (59) Obok głównego wejścia do szkoły stoi duża biała donica z kwiatem. (60) Lubił <...> słabe światło lampki na biurku, odsunięte zasłony, delikatnie oświetlone liście rośliny doniczkowej kwiatu liście. W zdaniu 58 chodzi o kwiat niebędący rośliną doniczkową (ponieważ korzenie sięgają głębin ziemi), jednak nie wiadomo, czy jest to kwiat dziko rosnący, czy uprawiany przez człowieka na polu. W zdaniu 59 mowa o kwiecie nie dziko rosnącym, lecz posadzonym. W donicach zwykle rosną rośliny doniczkowe, ale wspomniana w zdaniu 59 donica stoi na zewnątrz, dlatego przynajmniej teoretycznie można zadać pytanie, jak nazwać taki kwiat – rośliną doniczkową czy rosnącą na zewnątrz? W zdaniu 60 chodzi o roślinę doniczkową, ale nie wiadomo, czy ma piękny kwiat, czy ozdobne liście (czyli po prostu jest rośliną ozdobną). Wcześniej wspomniano, że kwiaty często mają pionową łodygę. Przykłady pokazują jednak, że nie zawsze tak jest. Ani rośliny pnące (zob. zdanie 61), ani rośliny wodne (zob. zdanie 62) nie mają takich łodyg, a mimo to niektóre z nich nazywa się kwiatami, por.: 16 Cecha pionowej łodygi pojawia się, jak można przypuszczać, w świadomości przeciętnego użytkownika języka dlatego, że kwiaty często kojarzą się ze zrywaniem, a zrywane kwiaty zazwyczaj mają pionową łodygę. 17 Tu i dalej tłumaczenie na język litewski pochodzi od autorów artykułu. 18 Krāšņumaugs w słownikach języka łotewskiego tłumaczy się nie jako „ogrodowy”, lecz jako „roślina ozdobna”. Ponieważ jednak występujące wcześniej w definicji słowo dekoratīvs również oznacza „ozdobny” (lub „dekoracyjny”), tłumaczenie brzmiałoby: „ozdobna, kwitnąca (ozdobna lub dzika)”. Dlatego uznano, że opozycję wyrażoną w połączeniu krāšņuma vai savvaļas, „roślina ozdobna lub dzika”, można oddać również połączeniem „roślina ogrodowa lub dzika”. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 13 (61) Przesadzone męczennice19 stawia się w jasnym miejscu. Te kwiaty obficie kwitną, gdy rosną w słonecznym, jasnym miejscu. (62) Lotos20 w tradycji buddyjskiej symbolizuje pierwiastek żeński, ale na Wschodzie ten kwiat ma także inne znaczenia semantyczne. 1.3. Jak już wspomniano, LKŽe i DŽ7i definiują kwiat jako roślinę pięknie kwitnącą lub ozdobną (mającą piękne liście). Jednak trzy przykłady ilustracyjne podane w hasłach tych słowników dotyczących wyrazu kwiat nasuwają pytanie, czy ta definicja rzeczywiście do nich pasuje, por.: (63) Wszystkie kwiaty wstawili do wody (LKŽe). (64) Bukiet kwiatów (LKŽe). (65) Wstaw kwiaty do wody (DŽ7i). W zdaniach 63–65 mowa nie o żywych21, ukorzenionych roślinach, lecz o ściętych kwiatach — bez korzeni. Można powiedzieć, że nie chodzi tu już o całą roślinę, a jedynie o jej część. Takie odrębne znaczenie wyrazu kwiat odnotowują słowniki języka łotewskiego, rosyjskiego i angielskiego (szerzej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2018). Przeanalizowane przykłady z DLKT potwierdzają, że wspomniane znaczenie wyrazu kwiat występuje również w języku litewskim, por.: (66) Przygotujcie wcześniej wazony, by wstawić do nich podarowane kwiaty. (67) Zręcznie skracał go nożyczkami, przycinając kwiatom łodygi. (68) Dziewczynka chowa za plecami rękę z kwiatem. (69) Inni wyjaśniali, że z Litwy chciano wywieźć kwiaty. (70) [Krzesło] było zasypane kwiatami. (71) Przedstawiciele władz pomogą złożyć kwiaty przy <...> pomniku. Oczywiste jest, że w podanych wcześniej przykładach chodzi o «kwiat bez korzeni»: nikt nie będzie przycinać łodygi rosnącemu kwiatowi, składać kwiatów z korzeniami przy pomniku ani wstawiać do wody 19 Por. VLee: męczennica „<...> Wieloletnie pnącze zielne, liana, rzadko krzew lub drzewo. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/pasiflora-2483). 20 Por. VLee: lotosas „<...> wieloletni rodzaj roślin wodnych. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/lotosas-17658). 21 W tym przypadku autorki za żywą roślinę uznają roślinę, która wciąż rośnie, nadal uczestniczy w cyklu przyrody itp. Czasami mianem żywej rośliny określa się wszelkie kwiaty, w przeciwieństwie do kwiatów sztucznych, np.: W wazonach stoją żywe kwiaty (DLKT). Nie rozrzucała ciężko zarobionych pieniędzy na świeże kwiaty do salonu (DLKT). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 14 takich kwiatów do wazonów. Widać zatem, że drugie znaczenie wyrazu gėlės jest równie częste i ma równie zróżnicowane otoczenie semantyczne jak znaczenie pierwsze, a te dwa znaczenia można łatwo odróżnić. 1.4. Jeszcze jedno znaczenie wyrazu gėlės, występujące w użyciu, lecz nienotowane w litewskich słownikach objaśniających, to ‘kwiat’. W tym przypadku można mówić o metonimicznym22 przesunięciu znaczeniowym, w którym część nazywana jest zamiast całości (kwiat – kwiat). Takie znaczenie metonimiczne uwzględniono również w słownikach objaśniających języka łotewskiego, rosyjskiego i angielskiego (szerzej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2018). Przyjrzyjmy się przykładom znalezionym w DLKT: (72) Zaproponował nowy symbol męskiej elegancji – gėlę w klapie marynarki. (73) Ledwie czerwony goździk pojawił się jako godło partii, zaraz w pętli znalazł się też inny gėlė – biała lilia, godło członka partii chrześcijańskich socjalistów. (74) On <...> krzyczał, że może zajechać limuzyną z gėle w klapie. (75) Jak gėlė rozwija się z pąka. (76) <...> pozwala słowom rozkwitać jak gėlėms. (77) <...> scena szaleństwa – rozwiązanie akcji, które rozkwitło w postaci kwiatów o wyrazistym uroku gėlėmis. (78) Ozdoba drzwi to rozeta. Jest to okrągły, stylizowany gėlė lub gwiazdka, promieniująca od środka. (79) Gdy łąki pożółkły od gėlėms, pojawiły się także żółte pliszki. (80) Karotenoidy nadają czerwone, pomarańczowe i żółte odcienie jadalnym owocom i jagodom, warzywom i grzybom, gėlėms. W przytoczonych zdaniach chodzi o kwiat w znaczeniu części rośliny: ani w klapie marynarki, ani w pętli klapy nie może znajdować się kwiat z korzeniami ani cięty kwiat z łodygą — tylko sam kwiat23 (zob. zdania 72–74); roślina nie rozkwita, rozkwita tylko kwiat (zwłaszcza że wyrasta z pąka) (zob. zdania 75–77); sama roślina nie jest okrągła, okrągły jest tylko jej kwiat, a zatem ornament przypomina kwiat (zob. zdanie 78); żółty, czerwony i pomarańczowy kolor ma nie cała roślina (kwiat), lecz tylko jej część — kwiat (zob. zdania 79–80). 22 Metonimię rozumie się jako „uwydatnienie różnych aspektów tej samej sytuacji, w której przedmioty i zjawiska łączą relacje przestrzenne, czasowe, przyczynowe itp.” (Gudavičius 2009: 124). 23 W tym przypadku chodzi o to, że do klapy marynarki przypina się kwiat bez łodygi (chyba że przy kwiecie może być krótki fragment łodygi, szypułka). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 15 Jest oczywiste, że znaczenie „kwiat” wyrazu *gėlė* powinno znaleźć się w litewskich słownikach objaśniających, a zatem także w BŽ. Trzeba jednak zaznaczyć, że zdarzają się przykłady użycia, w których znaczenie wyrazu *gėlė* „kwiat” i znaczenie „roślina” mieszają się, por.: (81) Ir mėlynoji gėlelė tapo rugių gėle. (82) Prašydo nuostabaus grožio balta gėlė geltonu viduriuku, vadinama narcizu. (83) Slėnis irgi sodriai žaliuoja, žydi margaspalvėmis gėlėmis, kurias gali skinti tiesiai pro džipo langus. (84) <...> pirmokėlį su raudona gėle. W zdaniu 81 niebieski oznacza „kwiat”, ale nie „kwiat” stał się kwiatem żyta, lecz „kwiat mający niebieski kwiat”. W zdaniu 82 biały kwiat z żółtym środkiem oznacza „kwiat”, ale zakwita zapewne „roślina”, a nie „kwiat”; również narcyzem nazywana jest „roślina”, a nie „kwiat”. W zdaniu 83 różnobarwne oznacza „kwiaty”, ale kwitną „kwiaty (rośliny)”, a zrywana jest „roślina”, nie zaś „kwiat”. W zdaniu 84 czerwony oznacza „kwiat”, jednak oczywiste jest, że pierwszoklasista niesie nie „kwiat”, lecz „roślinę kwitnącą”. Prawdopodobnie takie użycie można uznać za odcień znaczeniowy i być może w BŽ należałoby wyróżnić taki odcień oraz zdefiniować go jako „roślina mająca kwiat określonego koloru”. 1.5. Jeśli *gėlė* może oznaczać „kwiat”, nasuwa się pytanie, czy nie może być odwrotnie — czy *žiedas* może oznaczać „roślinę kwitnącą”? Dane DLKT i słowników objaśniających rzeczywiście pokazują, że *žiedas* może oznaczać „roślinę kwitnącą”. 1.5.1. Według danych DLKT i użycia internetowego24 *žiedas* najczęściej oznacza „kwiat cięty”. Na przykład: (125) Pakaks ir vieno gražaus rožės žiedo ar kuklios mažos puokštelės laukinių gėlių. (Google). (2) Gamtininkai sako, kad pavasarinės miškuose randamos gėlės, pavyzdžiui, žibutės labai greitai nuvysta, todėl, anot jų, tokių žiedų nereikėtų skinti labai daug. Jų nuomone, užtenka namo parsinešti vieną kitą žiedelį. (Google). (3) Geriau vienas gėlės žiedas, tačiau padovanotas laiku ir vietoje. (DLKT). (4) Visiems miesto tarybos nariams įteikė įrėmintus atminimo raštus ir po rožės žiedą. (DLKT). 24 Przykładów użycia szukano za pomocą wyszukiwarki Google. 25 Zdania numerowane są od początku, ponieważ omawiane jest inne słowo – žiedas. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 16 (5) Studenci spacerujący parami po alei Wolności kupują nieco droższe, kosztujące nie parę centów, lecz całego lita, małe bukieciki albo kwiat róży. (DLKT). (6) Narcyzów jest już dużo, dlatego <...> cieszą się, jeśli udaje się dostać 15–20 centów za kwiat. (DLKT). W przytoczonych przykładach użyto wyrażeń, na przykład kwiat róży i bukieciki dzikich kwiatów (1); kwiaty lub takie kwiaty, zrywane, przynoszone do domu (2); kwiat podarowany (3); wręczył po jednym kwiecie róży (4); kupują małe bukieciki albo kwiat róży (5); udaje się dostać 15–20 centów za kwiat (6), wskazują, że chodzi tu nie o kwiat w znaczeniu «organ rozmnażania rośliny, z którego wyrasta owoc lub nasiona, zwykle barwna część rośliny» (BŽ), lecz właśnie o «ścięty kwiat», bo przecież trudno przypuszczać, by podarowywano, kupowano, przynoszono do domu itp. pojedynczy kwiat (bez łodygi czy listków). 1.5.2. Według danych DLKT žiedas może oznaczać także «kwiat jako żywą roślinę», na przykład: (7) Osoby poruszające się ścieżkami rezerwatu i poza nimi powinny wiedzieć, ile warte są kwiaty leśne, łąkowe i rosnące przy źródłach, zrozumieć, że piękno roślin bujnie rosnących w naturalnych warunkach jest niepowtarzalne i że żadnego takiego kwiatu nigdy ani sam nie wyhodujesz, ani nie kupisz na targu. (8) Śpieszący się przechodnie mogą dość tanio kupić skromniejszy bukiet z polnych kwiatów albo okazalszy – kwiatów wyhodowanych w ogrodach – bukiet. Ze zdań 7–8 wynika, że mowa o procesie wzrostu kwiatu, a więc o tym, że kwiat jest żywą rośliną, por. kwiaty – rośliny bujnie rosnące w naturalnych warunkach – takie kwiaty (7). W tym zdaniu kwiaty i kwiaty użyto jako synonimów. W zdaniu 8 mowa o bukietach, czyli kwiatach ciętych, ale wyrażenie kwiaty wyhodowane w ogrodach wskazuje na proces hodowli, a zatem roślina ma korzenie. 1.5.3. W LKŽₑ i BŽ znaczenie žiedo ‘kwiat’ jest odnotowane (w DŽ₇ᵢ tego znaczenia brak), por.: (LKŽₑ) 2. kwiat: <...> O, jakie piękne kwiaty w ogródku! Zbiera się kwiaty, różne zioła [do uwieńczenia krów]. <...> Min[i]os wyszły przed Boga z kwiatami. (BŽ) 2. kwiat: Bukiet druhny z trzech kwiatów. Pudełko cukierków i kilka róż – jakiż to zły prezent? BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 17 W wymienionych słownikach drugie znaczenie žiedo objaśniane jest po prostu słowem gėlė (czyli ogólnie: kwiat). W tym przypadku można mówić o metonimicznym przesunięciu znaczenia, gdy część używana jest zamiast całości (kwiatostan – kwiat). Jednak przeanalizowane przykłady z DLKT i użycie internetowe wskazują, że w omawianych przypadkach być może nawet częściej chodzi o ‘kwiat cięty’. Dlatego zapewne w litewskich słownikach objaśniających należałoby rozróżnić znaczenie žiedo jako ‘rośliny’ oraz žiedo jako ‘rośliny ciętej’. 2. ANALIZA WYNIKÓW BADANIA STUDENTÓW Jak już wspomniano, w badaniu wzięło udział 100 studentów różnych stopni studiów i wydziałów z dwóch litewskich uniwersytetów (więcej zob. w sekcji „Metodologia”). Na pierwsze pytanie ankiety – „Jaka, Pana/Pani zdaniem, jest główna cecha (cechy) kwiatu?” – mniej więcej połowa przedstawicieli wszystkich badanych dziedzin nauki i obu płci (52, czyli 52 proc.) odpowiedziała, że główną cechą kwiatu jest kwiat (warianty: kwiaty, kwitnie, kwitnienie, płatki). Niekiedy do odpowiedzi kwiat dodawano też wzrokowo postrzeganą cechę kwiatu, np.: jaskrawy, piękny kwiat, kwiat ma kolor inny niż zielony. Inni respondenci odpowiedzieli, że główną cechą kwiatu jest zapach (wariant: pachnienie) (8, czyli 8 proc.); piękno (4, czyli 4 proc.) (wariant: piękno estetyczne); listki (1, czyli 1 proc.); kształt26 (1, czyli 1 proc.). Byli też respondenci, którzy wskazali nie jedną, lecz dwie, a nawet trzy cechy kwiatu: liście i kwiaty (7, czyli 7 proc.) (warianty: kwiat (–y) i/lub liście; ma kwiat albo liście nie zielone, lecz innego koloru; zielone liście i kwiaty, najczęściej w kolorze innym niż zielony; płatki, liście); łodyga i kwiat (5, czyli 5 proc.) (wariant: jest łodyżka i kwiat); kolor, zapach (3, czyli 3 proc.); kwitnie i pachnie (2, tj. 2 proc.) (wariant: pachnie, wyrazisty kolor kwiatu); kwiat, kolor27 (1, tj. 1 proc.); płatki i łodyga (1, tj. 1 proc.); 26W tym przypadku nie jest całkiem jasne, co respondent miał na myśli – czy kształt kwiatu, czy kształt rośliny, czy coś innego. 27 Nie jest całkiem jasne, co tutaj i w dalszej części rozumiano – czy wyrazisty kolor kwiatu, czy wyróżniający się na tle otoczenia kolor kwiatu lub rośliny, czy coś podobnego. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 18 liście, kolor (1, tj. 1 proc.); kolor, kształt, zapach, wyjątkowość (1, tj. 1 proc.); piękno, kolor, zapach (1, tj. 1 proc.); kolor, zapach, okresowość kwitnienia (1, tj. 1 proc.); zapach i wygląd (1, tj. 1 proc.); kwiaty, liście, łodyga (1, tj. 1 proc.). Pojawiło się kilka pojedynczych odpowiedzi, wyróżniających się na tle pozostałych i nieco wprawiających w zakłopotanie; na przykład dla niektórych respondentów główną cechą kwiatu jest to, że kwiat wyrasta z ziemi, ma kwiaty, ale nie na gałęziach (1, tj. 1 proc.); korzenie kwiatu znajdują się pod ziemią (1, tj. 1 proc.); zielony kolor kwiatu (1, tj. 1 proc.); kwiat zawsze rośnie (1, tj. 1 proc.); kwiat kwitnie dłużej niż drzewo (1, tj. 1 proc.). Podane odpowiedzi budzą wątpliwości, czy respondenci rzeczywiście rozumieją, czym jest kwiat (lub samo pytanie), ponieważ: a) nie tylko kwiat wyrasta z ziemi, b) nie tylko jego korzenie znajdują się pod ziemią, lecz także korzenie drzew, krzewów i ogólnie większości roślin, c) nie tylko kwiaty są zielone, lecz także drzewa, krzewy itp. (ponadto zielony jest tylko kolor łodygi i liści kwiatu (zazwyczaj)), d) kwiaty mają określony okres istnienia, dlatego nieścisłe jest twierdzenie, że rosną nieustannie, jak gdyby był to proces niekończący się, e) niektóre drzewa, na przykład jabłoń, mogą kwitnąć dłużej niż kwiaty pewnych gatunków. Niektórzy ankietowani przedstawiciele nauk ścisłych (mężczyźni) zauważyli nieco inne cechy kwiatu, por.: kwiat jest rośliną, która nie ma drewna (1, tj. 1 proc.); kwiat jest rośliną niższą od drzewa, mającą kwiat (1, tj. 1 proc.); kwiat ma nektar (1, tj. 1 proc.). W rzeczywistości a) drewno28 jest częścią drzewa (nie kwiatu), znajdującą się między miazgą a rdzeniem (DŽ7i), b) kwiat jest rośliną niższą od drzewa29, a c) nektar30 mają nie tylko kwiaty, lecz wszystkie rośliny kwitnące. 28 Por. LRTB: drewno „substancja lignocelulozowa znajdująca się między korą drzewa lub krzewu a rdzeniem” (zob. http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). 29 Por. LRTB: drzewo „duża roślina wieloletnia (zazwyczaj nie niższa niż 2 m), o zdrewniałej łodydze i korzeniach, gałęziach tworzących koronę oraz pędzie wierzchołkowym” (zob. http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result); VLE: drzewo „roślina wieloletnia o wysokości co najmniej 3 m, mająca wyraźny główny zdrewniały pień i korzenie. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/medis-13511). 30 Por. VLE: nektar „płyn wytwarzany i wydzielany przez gruczoły roślin należących do gromady magnoliowych. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/nektaras-101105); LRTB: nektar „słodki płyn wydzielany przez nektarniki roślin” (zob. http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 19 Wymienione cechy wskazywane przez respondentów można zaliczyć do cech naukowych (a, c) i kognitywnych31 (b). Jeden respondent wskazał nie cechę kwiatu, lecz jego przeznaczenie32, por.: kwiat służy do ozdabiania domu (1, tj. 1 proc.). Podsumowując, można stwierdzić, że dla uczestników ankiety najczęściej podstawową (a więc najbardziej typową) cechą kwiatu jest kwiat, który zazwyczaj jest jaskrawy, piękny i wyróżniający się. Z kwiatem prawdopodobnie wiążą się także inne cechy wskazywane nieco częściej przez respondentów – zapach, piękno i kolor. Respondenci wskazywali również jako cechy kwiatu liście i łodygi, najczęściej wymieniane wraz z kwiatem, por.: liście i kwiaty, łodyga33 oraz kwiat. Zatem w tym przypadku dane DLKT i ankiety są zbieżne; por. zbadany materiał DLKT: kwiat jest najczęściej rozpoznawany na podstawie najbardziej typowej cechy zewnętrznej – „kwiatu”, jednak zewnętrznymi (postrzeganymi wzrokowo) cechami kwiatu są także „liście” lub „łodyga”. Wyróżnia się jeszcze jedną cechę kwiatu (węchową) – „zapach” (więcej zob. podrozdział 1.1.4). Na drugie pytanie ankietowe – „Jaką część (organ) musi mieć roślina, Państwa zdaniem, aby nazwali ją Państwo kwiatem?” – respondenci najczęściej (68, tj. 68 proc.) odpowiadali, że kwiat (warianty: kwiaty, płatki, kwiatostan, musi kwitnąć: kwiat, który nie przypomina zielonych liści). Znacznie rzadziej wskazywano inne części (organy) kwiatu: łodygę (6, tj. 6 proc.); korzeń (3, tj. 3 proc.); listki (1, tj. 1 proc.); słupek34 (1, tj. 1 proc.). Byli też tacy respondenci, którzy wskazywali nie jedną, lecz dwie, trzy, a nawet cztery cechy kwiatu, np.: łodyga i kwiat (6, tj. 6 proc.) (warianty: łodyga i kwiaty; kwiat i łodyga; łodyga z kwiatami; kwiat, zielony pień; kwiat / łodyżka); kwiaty, liście (5, tj. 5 proc.) (warianty: liście i kwiat; kwiat lub ozdobne liście; kwiat albo liście; kwiat to pierwsze, co przychodzi na myśl, ale mogą to być też same liście); 31 Cechę kognitywną – że kwiat jest rośliną niższą od drzewa – wymienia również słownik COLLINS, por. kwiat 3. (kwiat jako roślina) „mała roślina”, „nie drzewo, nie krzew, nie warzywo” (więcej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2018). 32 Nawiasem mówiąc, taką cechę wskazują również niektóre słowniki języków obcych – łotewskiego, angielskiego i rosyjskiego, por. „roślina do ozdabiania domu” (MLVV, LLVV); „roślina uprawiana ze względu na (piękne) kwiaty” (COLLINS), „[roślina] używana jako dekoracja”, „używana jako prezent” (OXFORD); „trzymana ze względu na kwiaty” (СЛОВАРЬ ДАЛЯ) (więcej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2018). 33 W wyrażeniu łodyga i kwiat chodzi zapewne o pionową łodygę. 34 Por. VLE.: słupek „organ żeński znajdujący się w środkowej części kwiatu roślin z działu okrytonasiennych (Magnoliophyta). <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/piestele-4460). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 20 • łodyga, liście, kwiaty35 (3, tj. 3 proc.) (warianty: płatki, listki i łodyga; łodyga, liście, płatki); • słupek, pręcik36 albo po prostu kwiat (1, tj. 1 proc.); • łodyga, kwiaty, pąk, liście (1, tj. 1 proc.). Pojawiło się kilka pojedynczych odpowiedzi, odbiegających od pozostałych i nie do końca jasnych, na przykład, • kwiat musi mieć łodygę, a także przeprowadzać fotosyntezę (1, tj. 1 proc.); • kwiat musi mieć to, co wytwarza pyłek (1, tj. 1 proc.); • kwiat musi mieć „stebūlas” (1, tj. 1 proc.), • kwiat musi mieć „padalus” (1, tj. 1 proc.). Należy zauważyć, że fotosynteza37 jest niezbędna nie tylko kwiatom, lecz także zdecydowanej większości roślin; podtrzymuje życie na Ziemi. Respondent, który odpowiedział, że kwiat „ma to, co wytwarza pyłek”, prawdopodobnie miał na myśli pręcik lub słupek. Cóż, trudno powiedzieć, co mieli na myśli respondenci, którzy odpowiedzieli „stebūlas” i „padalus”. Jeden respondent (tj. 1 proc.) nie potrafił określić, jaką część lub organ musi mieć roślina, aby można ją było nazwać kwiatem. Większość uczestników ankiety uważa więc, że roślinę można nazwać kwiatem, jeśli ma kwiat. Nieco rzadziej ankietowani odpowiadali, że roślina musi mieć łodygę i liście, a jeszcze rzadziej – korzenie, aby można ją było nazwać kwiatem. Na trzecie pytanie ankiety – „Czy Pana/Pani zdaniem kwiat może nie mieć (wyraźnie widocznego) kwiatu?” – respondenci odpowiedzieli następująco: a) większość przedstawicieli nauk ścisłych odpowiedziała, że kwiat może nie mieć wyraźnie widocznego kwiatu (kobiety – 5 z 5; mężczyźni – 35 z 45); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również odpowiedziały, że może nie mieć (13 z 14); c) opinie przedstawicieli nauk społecznych nieco się różniły: kobiety (23 z 29) i mężczyzna ze wsi (1 z 1) uważają, że może nie mieć, natomiast mężczyznom z miasta wydaje się, że nie może nie mieć (4 z 6). Zdaniem większości respondentów kwiat może nie mieć wyraźnie widocznego kwiatu (79 proc.). Że nie może nie mieć, odpowiedziało tylko 21 proc. wszystkich ankietowanych. Opinie mężczyzn i kobiet 35Należy powiedzieć, że taki opis pasuje nie tylko do kwiatu, lecz także do drzewa i krzewu. 36Por. VLEe: kuokelis „męski organ rozrodczy kwiatu roślin z działu magnoliowców. <...> “ (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/kuokelis-24064). 37Por. VLEe: fotosintezė „<...> proces, w którym organizmy (rośliny zawierające chlorofil, bakterie zielone i purpurowe) wykorzystują energię słoneczną z widzialnej części widma do syntezy związków o wysokiej wartości energetycznej. <...>“ (zob. szerzej https://www.vle.lt/Straipsnis/fotosinteze-41233). Por. LRTB: „<...> Podczas fotosyntezy energia promieniowania słonecznego przekształca się w energię chemiczną związków organicznych, którą wszystkie organizmy wykorzystują do przemiany materii i innych funkcji” (zob. szerzej http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 21 prawie się nie różnią, por.: na pytanie, czy kwiat może nie mieć wyraźnie widocznego kwiatu, odpowiedziało 85 proc. kobiet i 73 proc. mężczyzn, a że nie może nie mieć – 15 proc. kobiet i 27 proc. mężczyzn. Odpowiedzi respondentów na pierwsze, drugie i trzecie pytanie ankiety są ze sobą sprzeczne. Z jednej strony respondenci (najczęściej) twierdzą, że główną cechą kwiatu jest kwiat i że aby roślinę można było nazwać kwiatem, musi ona (najczęściej) mieć kwiat, a na trzecie pytanie – „Czy, Pana/Pani zdaniem, kwiat może nie mieć (wyraźnie widocznego) kwiatu?” – respondenci najczęściej odpowiadają, że może nie mieć. Takie odpowiedzi wskazują, że w świadomości tych samych respondentów nie utrwaliło się rozumienie tego, czym jest kwiat. Być może, nie zastanawiając się, podają oni tę cechę kwiatu, która jako pierwsza przychodzi im na myśl, tj. cechę prototypową, a gdy bardziej się nad tym zastanawiają, cechy te zaczynają się różnicować – zaczynają próbować typologizować i porządkować dane. Czwarte pytanie ankiety brzmiało: „Czy, Pana/Pani zdaniem, niekwitnąca roślina ozdobna (np. mająca ozdobne liście) jest kwiatem?” Na to pytanie udzielono następujących odpowiedzi: a) niektórzy przedstawiciele nauk ścisłych odpowiedzieli, że niekwitnąca roślina ozdobna nie jest kwiatem (kobiety – 4 z 5, mężczyźni ze wsi – 11 z 20), a niektórzy – mężczyźni z miasta – odpowiedzieli, że niekwitnąca roślina ozdobna jest kwiatem (15 z 25); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również uważają, że niekwitnąca roślina ozdobna jest kwiatem (13 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych także odpowiedzieli, że niekwitnąca roślina ozdobna jest kwiatem (kobiety – 20 z 29; mężczyźni – 5 z 7). A zatem przeważa opinia, że niekwitnącą roślinę ozdobną (np. mającą ozdobne liście) można uznać za kwiat (tak odpowiedziało 63 proc., nie – 37 proc. respondentów). Opinie kobiet i mężczyzn są dość podobne – tak odpowiedziało 71 proc. kobiet i 56 proc. mężczyzn. Również odpowiedzi respondentów na pierwsze i drugie oraz trzecie i czwarte pytanie ankiety są ze sobą sprzeczne – z jednej strony najczęściej twierdzi się, że główną cechą kwiatu jest kwiat, z drugiej zaś niekwitnąca roślina ozdobna również jest uznawana za kwiat. Niektóre przykłady z DLKT potwierdzają jednak, że kwiat nie jest istotny dla kwiatu (zob. szerzej podrozdział 1.1.5.2). Ważne jest, aby roślina nazywana kwiatem była ozdobna, na przykład miała ozdobne liście. Na piąte pytanie ankiety – „Czy, Pana/Pani zdaniem, kwiat zawsze ma pionową łodygę?” – respondenci odpowiedzieli następująco: a) przedstawiciele nauk ścisłych niemal jednogłośnie odpowiedzieli, że kwiat nie zawsze ma pionową łodygę (kobiety – 4 z 5; mężczyźni – 44 z 45); b) opinie przedstawicielek nauk humanistycznych były podzielone – kobiety pochodzące ze wsi twierdziły, że nie zawsze (7 z 8), a pochodzące z miasta – że zawsze (6 z 6); BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 22 c) przedstawiciele nauk społecznych niemal jednomyślnie twierdzą, że kwiat nie zawsze ma pionową łodygę (kobiety – 25 z 29, mężczyźni – 7 z 7). Zadając to pytanie, spodziewano się nieco innej odpowiedzi – że prototypowa łodyga kwiatu jest pionowa38 (łodygę jako niezbędny organ kwiatu wymieniło wielu respondentów, por. odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie ankietowe). Jednak, jak widać, większość respondentów (87 proc.) uważa, że kwiat nie zawsze ma pionową łodygę. Opinie mężczyzn i kobiet są zbieżne. Ich zdaniem kwiat nie zawsze ma pionową łodygę (tak odpowiedziało 75 proc. kobiet i 98 proc. mężczyzn). Gdybyśmy porównali dane DLKT, zauważylibyśmy, że materiał przedstawiony w korpusie również nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Niektóre przykłady z DLKT pokazują, że kwiaty często mają pionową łodygę, inne – że nie zawsze. Ani pnącza, ani rośliny wodne nie mają pionowych łodyg, a mimo to niektóre z nich nazywa się kwiatami (szerzej zob. podrozdział 1.2). Szóste pytanie ankietowe brzmiało: „Czy Pana/Pani zdaniem kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem?” Respondenci odpowiedzieli na nie następująco: a) opinie przedstawicieli nauk ścisłych rozłożyły się niemal równomiernie – kobiety (4 z 5) oraz mężczyźni ze wsi (11 z 20) uważają, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem, natomiast mężczyźni z miasta uważają, że nie jest kwiatem (13 z 25); b) przedstawicielki nauk humanistycznych odpowiedziały, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem (12 z 14); c) opinie przedstawicieli nauk społecznych, podobnie jak przedstawicieli nauk ścisłych, były podzielone: kobiety ze wsi uważają, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem (9 z 12), kobiety z miasta tak nie uważają (10 z 17); mężczyźni ze wsi odpowiedzieli, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem (1 z 1), opinie mężczyzn z miasta rozłożyły się równomiernie – jest kwiatem (3 z 6) oraz nie jest kwiatem (3 z 6). Zatem 59 proc. wszystkich ankietowanych uważa, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem. Większość ankietowanych kobiet (67 proc.) i mężczyzn (52 proc.) uważa, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem. Jednak wyniki pokazują, że przewaga osób uważających, iż kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem, nie jest aż tak duża. A zatem respondenci mają wątpliwości, czy kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem. Na siódme pytanie ankietowe – „Czy Pana/Pani zdaniem kwitnąca roślina wodna jest kwiatem?” – respondenci odpowiedzieli następująco: 38 Rzeczywiście, kwiat nie zawsze ma pionową łodygę, por. kwiat „<...> Np. ze względu na miejsce uprawy wyróżnia się kwiaty doniczkowe i kwiaty ogrodowe, ze względu na porę kwitnienia – kwitnące wiosną, latem lub jesienią, a ze względu na sposób wzrostu – niskopienne, pnące, wspinające się i inne. <...>” (szerzej zob. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/geles-43169). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 23 a) przedstawiciele nauk ścisłych niemal jednomyślnie stwierdzili, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem (kobiety – 5 z 5; mężczyźni – 38 z 45); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również uważają, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem (10 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych niemal jednomyślnie odpowiedzieli, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem (kobiety – 27 z 29; mężczyźni – 7 z 7). A zatem 87 proc. wszystkich respondentów uważa, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem. Kobiet, które uważają, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem, było 81 proc., mężczyzn – 87 proc. W tym przypadku respondentom prawdopodobnie przychodzi na myśl obraz lilii wodnej39 lub lotosu40. Respondentów zapytano również: „Czy Pana/Pani zdaniem kwitnący kaktus jest kwiatem?” Odpowiedzi rozłożyły się następująco: a) przedstawiciele nauk ścisłych nie byli zgodni w tej kwestii – odpowiadali zarówno, że kwitnący kaktus jest kwiatem (kobiety – 2 z 5; mężczyźni – 26 z 45), jak i że nie jest kwiatem (kobiety – 3 z 5; mężczyźni – 19 z 45); b) większość przedstawicieli nauk humanistycznych uważa, że kwitnący kaktus jest kwiatem (13 z 14); c) opinie przedstawicieli nauk społecznych, podobnie jak przedstawicieli nauk ścisłych, nieco się różniły, zwłaszcza wśród kobiet pochodzących ze wsi i kobiet pochodzących z miasta. Kobiety pochodzące ze wsi uważają, że kwitnący kaktus jest kwiatem (11 z 12), natomiast opinie kobiet pochodzących z miasta rozłożyły się następująco: 12 z 19 uważa, że jest kwiatem, a 7 z 19 uważa, że nie jest kwiatem; zdaniem większości mężczyzn kwitnący kaktus nie jest kwiatem (5 z 7). A zatem odpowiedzi rozłożyły się następująco: 66 proc. respondentów odpowiedziało, że kwitnący kaktus jest kwiatem. Kobiet, które uważały, że kwitnący kaktus jest kwiatem, było nieco więcej (79 proc.) niż mężczyzn (53 proc.). Gdybyśmy porównali odpowiedzi z danymi DLKT, zauważylibyśmy, że w korpusie kaktus jako kwiat również jest oceniany niejednoznacznie, jednak niektóre kaktusy można uznać za kwiaty (szerzej zob. podrozdziały 1.1.5.1 i 1.1.5.2). Na dziewiąte pytanie ankiety – „Czy Pana/Pani zdaniem kwitnący krzew (półkrzew) jest kwiatem?” – respondenci odpowiedzieli następująco: 39 Por. VLEe: lilia wodna „<...> Kwiaty obupłciowe, duże, wystające ponad powierzchnię wody. Kwiaty lilii wodnych z północnych szerokości geograficznych są białe, a lilii tropikalnych – różnobarwne: czerwone, niebieskie, żółte. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/vandens-lelija-99595). 40 Por. VLEe: lotos „<...> Kwiaty duże, pojedyncze. <...> Oba gatunki lotosu uprawia się jako rośliny ozdobne, a ich owocostany wykorzystuje się do bukietów. <...>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/lotosas-17658). BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 24 a) przedstawiciele nauk ścisłych (kobiety) nie mają wspólnego zdania – 3 z 5 uważają, że kwitnący krzew (półkrzew) jest kwiatem; 2 z 5 odpowiedziały, że nie jest kwiatem; przedstawiciele (mężczyźni) również odpowiedzieli, że kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem (37 z 45); b) opinie przedstawicieli nauk humanistycznych były podzielone – kobiety (ze wsi) jednogłośnie stwierdziły, że kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem (8 z 8), natomiast kobiety (z miasta) odpowiedziały zarówno, że jest kwiatem (3 z 6), jak i że nie jest kwiatem (3 z 6); c) zdaniem prawie wszystkich przedstawicieli nauk społecznych kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem (kobiety – 25 z 29; mężczyźni – 7 z 7). Łącznie 82 proc. respondentów odpowiedziało, że kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem (tak uważa 79 proc. ankietowanych kobiet i 85 proc. ankietowanych mężczyzn). Odpowiedź respondentów, że kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem, jest nieco sprzeczna z podaną w VLEe definicją kwiatu (więcej zob. podrozdział 1.1.5). Ponadto materiał DLKT wskazuje, że niektóre krzewy (półkrzewy) są uznawane za kwiaty, na przykład róża (więcej zob. podrozdziały 1.1.5.1 i 1.1.5.2). Dziesiąte pytanie ankiety sformułowano następująco – „Czy, Państwa zdaniem, wymienione poniżej rośliny są kwiatami?”. Przyjrzyjmy się, które rośliny respondenci uznają za kwiaty, a których za takie nie uznają. 1) Krwawnik: a) opinie przedstawicieli nauk ścisłych były podzielone: kobiety uważają, że krwawnik nie jest kwiatem (4 z 5); opinie mężczyzn ze wsi były podzielone – jedni mówią, że nie jest kwiatem (11 z 20), inni mówią, że jest kwiatem (9 z 20), natomiast mężczyźni z miasta mówią, że nie jest kwiatem (18 z 25); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również uważają, że krwawnik nie jest kwiatem (11 z 14); c) opinie przedstawicielek nauk społecznych (kobiet) ze wsi i miasta były podzielone – kobiety ze wsi uważają, że krwawnik jest kwiatem (11 z 12), natomiast kobiety z miasta mówią, że nie jest kwiatem (14 z 17). Zdaniem większości przedstawicieli nauk społecznych (mężczyzn) krwawnik jest kwiatem (4 z 7). Zatem większość (62 proc.) respondentów uważa, że krwawnik nie jest kwiatem. Łącznie 63 proc. wszystkich ankietowanych kobiet i 62 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn odpowiedziało, że krwawnik nie jest kwiatem. 2) Poinsecja: a) respondentki reprezentujące nauki ścisłe twierdziły, że poinsecja jest kwiatem (3 z 5), 26 mężczyzn (z 45) uważa, że jest kwiatem, a 19 mężczyzn (z 45) uważa, że nie jest kwiatem; BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 25 b) respondentki reprezentujące nauki humanistyczne jednogłośnie odpowiedziały, że poinsecja jest kwiatem (14 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych niemal jednogłośnie twierdzili, że poinsecja jest kwiatem (kobiety – 24 z 29; mężczyźni – 5 z 7). Łącznie 72 proc. respondentów odpowiedziało, że poinsecja jest kwiatem. 83 proc. wszystkich ankietowanych kobiet i 62 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn uważa, że poinsecja jest kwiatem. 3) Szparag. Niemal wszyscy respondenci odpowiedzieli, że szparag nie jest kwiatem, por.: a) niemal wszyscy przedstawiciele nauk ścisłych odpowiedzieli, że nie jest kwiatem (kobiety – 4 z 5; mężczyźni – 38 z 45); b) niemal wszystkie respondentki reprezentujące nauki humanistyczne również odpowiedziały, że szparag nie jest kwiatem (12 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych również niemal jednogłośnie twierdzili, że szparag nie jest kwiatem (kobiety – 28 z 29; mężczyźni – 6 z 7). A zatem 88 proc. wszystkich respondentów uważa, że szparag nie jest kwiatem. 92 proc. wszystkich ankietowanych kobiet i 85 proc. wszystkich mężczyzn twierdziło, że szparag nie jest kwiatem. Warto zauważyć, że według danych DLKT w niektórych przypadkach szparag jest uznawany za kwiat (więcej zob. podrozdział 1.1.5.2). 4) Słonecznik. Niemal wszyscy respondenci uważają, że słonecznik jest kwiatem, por.: a) przedstawiciele nauk ścisłych odpowiedzieli, że jest kwiatem (kobiety – 5 z 5; mężczyźni – 39 z 45); b) respondentki reprezentujące nauki humanistyczne również odpowiedziały, że jest kwiatem (12 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych niemal jednogłośnie twierdzili, że słonecznik jest kwiatem (kobiety – 27 z 29; mężczyźni – 7 z 7). A zatem 80 proc. wszystkich respondentów uważa, że słonecznik jest kwiatem; wśród nich taką opinię wyraża 92 proc. wszystkich ankietowanych kobiet i 88 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn. 5) Bez. Opinie ankietowanych respondentów na temat bzu nieco się różniły: a) większość przedstawicieli nauk ścisłych uważa, że lilak nie jest kwiatem (4 z 5), natomiast opinie mężczyzn będących przedstawicielami nauk ścisłych były podzielone. Większość mężczyzn ze wsi uważa, że lilak nie jest kwiatem (14 z 20), natomiast opinie mężczyzn z miasta były podzielone – 14 (z 25) uważa lilak za kwiat, a 11 (z 25) nie uważa lilaka za kwiat; b) opinie przedstawicielek nauk humanistycznych również były podzielone: większość kobiet ze wsi uważa, że lilak nie jest kwiatem (7 z 8), natomiast opinie kobiet z miasta rozłożyły się po równo – 3 (z 6) uważają, że lilak jest kwiatem, a 3 (z 6) uważają, że lilak nie jest kwiatem; c) opinie przedstawicieli nauk społecznych również były podzielone, por.: 16 kobiet (z 29) odpowiedziało tak, 13 (z 29) – nie; 5 mężczyzn (z 7) – tak, 2 (z 7) – nie. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 26 Ogółem 54 proc. wszystkich respondentów uważa, że lilak nie jest kwiatem, a 46 proc. – że lilak jest kwiatem. Odpowiedzi kobiet rozłożyły się następująco: 56 proc. kobiet odpowiedziało, że lilak nie jest kwiatem, a 44 proc. odpowiedziało, że jest kwiatem. Opinie ankietowanych mężczyzn rozłożyły się następująco: 52 proc. mężczyzn odpowiedziało, że lilak nie jest kwiatem, a 48 proc. odpowiedziało, że jest kwiatem. 6) Róża. Odpowiedzi respondentów były następujące: a) przedstawicielki nauk ścisłych uważają, że róża jest kwiatem (5 z 5), natomiast opinie mężczyzn były podzielone – mężczyźni ze wsi uważają, że róża jest kwiatem (20 z 20), a mężczyźni z miasta uważają, że róża nie jest kwiatem41 (24 z 25); b) przedstawicielki nauk humanistycznych jednomyślnie stwierdziły, że róża jest kwiatem (14 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych również jednomyślnie stwierdzili, że róża jest kwiatem (kobiety – 29 z 29; mężczyźni – 7 z 7). Zdaniem 76 proc. wszystkich respondentów róża jest kwiatem; 100 proc. wszystkich ankietowanych kobiet uważa, że róża jest kwiatem, a tak samo uważa tylko 54 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn. Pozostali mężczyźni (46 proc.) odpowiedzieli, że róża nie jest kwiatem. Można jedynie spekulować, dlaczego tak im się wydaje. Być może róża kojarzy się mężczyznom z krzewem, dlatego nie uważają jej za kwiat. Takie odpowiedzi respondentów nasuwają pytania i skłaniają do refleksji, czy nie należałoby dokładniej przeanalizować znaczenia słowa róża. 3. KWIAT HASŁO LEKSYKOGRAFICZNE Po zbadaniu danych DLKT oraz ankiety studenckiej poniżej przedstawiono możliwe hasło leksykograficzne dla słowa kwiat, przeznaczone do BŽ, por.: kwiat rzecz. (4) [bot.] 1. niewielka dziko rosnąca lub uprawiana w ogrodach albo w domu roślina kwitnąca lub mająca ozdobne liście, często charakteryzująca się przyjemnym zapachem: Kwiaty łąk [pól, lasu]. Kwiaty liściaste [jednoroczne, dwuletnie, wieloletnie]. W wilgotnej ziemi parku kiełkowały kwiaty z trawy. Czas siać [sadzić] kwiaty. Podlej kwiaty. Uprawiam kwiaty doniczkowe. Przy drzwiach szkoły stoi duża biała donica z kwiatem. Przecież kwiatowi dobrze jest rozkwitać, drzewu – zazielenić się, trawie – wykiełkować! Kwiat na noc zamknął płatki. Najpopularniejszym kwiatem jest róża. Noc pachnie kwiatami i rzeką. 2. kwiat tej rośliny z łodygą, przeznaczony na prezent, wyrażenie szacunku, ozdobienie domu itp.: Bukiet suszonych kwiatów. Podarował mi kwiaty. Wstaw kwiaty do wazonu. Nożyczkami zręcznie przycinała łodygi kwiatów. Dziewczynka chowa za plecami rękę z kwiatem. Przedstawiciele władz złożą kwiaty pod pomnikiem [na grobie]. 3. kwiat tej rośliny: Zaproponował nowy symbol męskiej elegancji – kwiat w 41 Odpowiedź mężczyzn z miasta, że róża nie jest kwiatem, mocno zaskakuje, ponieważ w mieście (prawdopodobnie częściej niż na wsi) mężczyźni obdarowują kobiety różami. Ponadto inni respondenci uważają różę za kwiat. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 27 klapę marynarki. Kwiaty łąk pożółkły. Karotenoidy nadają owocom, jagodom i kwiatom odcienie czerwieni, pomarańczu i żółci. | Roślina ta, mająca kwiat o określonym kolorze: Rozkwitł cudownie piękny biały kwiat z żółtym środkiem – narcyz. Pierwszak idzie z czerwonym kwiatem w ręku. Jak już wspomniano w tym artykule, odcieni znaczeniowych słowa kwiat mogłoby być więcej, na przykład: a) kwiat dziko rosnący oraz b) kwiat sadzony (siany) przez człowieka, rosnący w ogrodach lub w domu. Nie wszystkie przykłady znalezione w DLKT można jednak rozróżnić, dlatego zdecydowano się połączyć te odcienie znaczeniowe w jedno znaczenie, ukazując różnice za pomocą definicji i odpowiednich przykładów42, por.: (1) Kwiaty łąk [pól, lasu]. (2) W wilgotnej ziemi parku kiełkowały kwiaty i trawy. (3) Czas siać [sadzić] kwiaty. (4) Podlej kwiaty. (5) Uprawiam kwiaty doniczkowe. (6) Przy drzwiach szkoły stoi duża biała donica z kwiatem. Zdania 1–2 pokazują, że kwiaty są dzikimi roślinami, rosnącymi samoistnie, natomiast zdania 3–6 – że kwiaty mogą być sadzone (siane), uprawiane i pielęgnowane przez człowieka. Ponadto zdanie 6 ilustruje, że kwiaty mogą rosnąć nie tylko w naturalnej ziemi (por. zdanie 2), lecz także w doniczkach. Należy zwrócić uwagę, że w sformułowanej pierwszej definicji słowa kwiat nie określono, czy kwiat jest rośliną zielną (jak podaje się w niektórych słownikach), czy krzewem (krzewinką). Przykłady z DLKT i dane z ankiet pokazują, że nie jest jasne, jakiego rodzaju jest to roślina – jako kwiat może być określany zarówno kaktus, jak i krzew, pnącze czy roślina wodna itp. Dlatego cecha ta – że kwiat jest rośliną zielną – nie została uwzględniona w definicji. Oczekiwano, że po przeanalizowaniu danych DLKT i ankiet uda się rozróżnić dwa pozostałe odcienie znaczeniowe słowa kwiat: 1) roślinę, dla której kwiat jest cechą niezbędną, oraz 2) roślinę, dla której cecha ta nie jest niezbędna i wystarczy, że ma ozdobne liście. Okazało się, że w świadomości przeciętnego użytkownika języka te dwa odcienie są mocno splecione. Potwierdziły to także dane z ankiet: na przykład respondenci odpowiedzieli, że kwiat jest dla kwiatu cechą zarówno niezbędną, jak i niekonieczną. Dlatego również w haśle BŽ tych dwóch odcieni nie należy rozdzielać, choć w definicji pierwszego znaczenia różnicę zaznaczono, por. roślina kwitnąca lub mająca ozdobne liście. Zapewne kwiat kwitnący jest prototypowym kwiatem, a kwiat liściasty, którego główną cechą nie jest kwiat, byłby 42 Przykłady zaczerpnięte z DLKT zredagowano. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 28 nieprototypowy kwiat. W słowniku objaśniającym dość trudno jest wymienić wszystkie odcienie znaczeniowe definiowanego słowa, dlatego w takich przypadkach znaczenie ilustruje się licznymi przykładami, aby przedstawić możliwie pełny obraz definiowanego słowa. (7) Przecież kwiat powinien zakwitnąć, drzewo – się zazielenić, a trawa – wykiełkować! (8) Kwiat złożył płatki na noc. (9) Najpopularniejszy kwiat – róża. (10) Rośliny liściaste kwiaty. (11) Noc cuchnie kwiatami i rzeką. W zdaniach 7–8 podkreślono kwiat rośliny (kwiat prototypowy), natomiast w przykładzie 10 wspomniano o kwiatach nieprototypowych. Przykład 9 pokazuje, jaki kwiat jest jednym z najbardziej typowych. Przytoczono go również dlatego, że róża jest krzewem, co pośrednio oznacza, że kwiat może być także krzewem. Przykład 11 ilustruje jedną z charakterystycznych cech kwiatu – zapach. Mówiąc o drugim znaczeniu kwiatu, należy, jak się wydaje, opisać nie tylko jego wygląd (to, że nie ma korzeni), lecz także wskazać jego przeznaczenie. W tych słownikach objaśniających języków obcych, w których w definicji kwiatu wspomina się również o jego przeznaczeniu (szerzej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2018), zazwyczaj podaje się, że a) kwiaty można podarować, b) kwiatami można ozdabiać dom. Definiując drugie znaczenie kwiatu, w BŽ zaproponowano wskazanie jeszcze jednego jego przeznaczenia – wyrażania szacunku. Właśnie takie przeznaczenie kwiatów dostrzega się w przytoczonych poniżej zdaniach 17 i 18. (12) Bukiet suszonych kwiatów. (13) Podarował mi kwiaty. (14) Wstaw kwiaty do wazonu. (15) Ona zręcznie przycinała nożyczkami łodygi kwiatów. (16) Dziewczynka ukrywa za plecami rękę z kwiatem za plecami. (17) Przedstawiciele władz złożą kwiaty przy pomniku [na grobie]. (18) Minęła go, pozdrawiając, rzuca pod jego stopy zioła i kwiaty. Przeznaczenie można dostrzec także w zdaniach 12 i 13. Chociaż w zdaniu 12 nie mówi się o nim bezpośrednio, bukiet suszonych kwiatów można uznać na przykład za element dekoracyjny. Pozostałe zdania (14–16) przytoczono w proponowanym artykule leksykograficznym hasła kwiat, ponieważ wyraźnie ilustrują kwiat pozbawiony korzeni. BENDRINĖ KALBA 91 (2018)www.bendrinekalba.ltISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 29 Dlaczego w sformułowanym artykule leksykograficznym gėlės wyróżniono trzecie znaczenie oraz dodatkowy odcień znaczeniowy i wybrano właśnie takie przykłady, napisano w podrozdziale 1.4 niniejszego artykułu. 4. ŽIEDO ARTYKUŁ LEKSYKOGRAFICZNY W podrozdziale 1.5 niniejszego artykułu omówiono, że w litewskich słownikach objaśniających należałoby wyróżnić dwa znaczenia słowa gėle žiedo związane z kwiatem: 1) ‘rośliny’ (gėlės) i 2) ‘rośliny ciętej’ (skintos gėlės). A zatem artykuł leksykograficzny hasła žiedas w BŽ mógłby wyglądać następująco: žiedas1 1. organ rozrodczy rośliny, z którego powstaje owoc lub nasiona, zazwyczaj barwna część rośliny: Kwiaty. Pełny kwiat. Zapach kwiatów. Herbata z kwiatów lipy. Gdy były kwiaty, będą i jabłka. 2. GĖLĖ 1: Przechodnie mogą kupić skromniejszy bukiet z kwiatów polnych albo bardziej okazały — z kwiatów wyhodowanych w szklarniach. Osoby spacerujące ścieżkami rezerwatu powinny wiedzieć, ile warte są kwiaty leśne i łąkowe, oraz rozumieć, że takiego kwiatu ani samemu nigdy się nie wyhoduje, ani nie kupi na targu. 3. GĖLĖ 2: Bukiet druhny z trzech kwiatów. Pudełko cukierków i kilka róż — cóż za kiepski prezent? 4. l. poj. wybitni, najlepsi ludzie: Kwiat narodu [młodzieży]. Przeprowadzone badanie po raz kolejny pokazało, jak złożona jest praca leksykografa, jak wiele materiału trzeba zgromadzić, jak starannie należy go uporządkować i zbadać, aby opisać jedno słowo. Oczywiście leksykografowie opierają się na badaniach przeprowadzonych przez innych naukowców, ale większość danych językowych muszą zbadać samodzielnie. WNIOSKI 1. Analiza danych DLKT i ankiet wykazała, że pojęcie gėlės w języku litewskim nie jest ustalone. Ujawniły się całkowicie przeciwstawne stanowiska. Na podstawie jednych danych można by stwierdzić, że gėlė nėra ‘rośliną ozdobną’, ‘rośliną zielną’, ‘pnączem’, ‘kaktusem’ ani ‘krzewem’ (nawet pięknie kwitnącym). Na podstawie innych danych gėlė yra ‘rośliną zielną’, ‘rośliną ozdobną’, ‘pnączem’, ‘kaktusem’, ‘rośliną wodną’, ‘krzewinką’, ‘krzewem’. Warto zauważyć, że tak sprzeczne dane pochodzą z tych samych źródeł, a nawet z odpowiedzi tych samych respondentów. Czytając przykłady z DLKT, można czasem odnieść wrażenie, że mianem gėlę można określić niemal każdą ciekawszą roślinę — agawę, aloes, ananas, kalanchoe, kawowiec i tym podobne. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 30 Brak wyraźnego stanowiska co do tego, czym jest kwiat, jasno wynika również z uzyskanych danych ankietowych. Na przykład dla niemal połowy respondentów alyva jest kwiatem, dla pozostałych (nieco ponad połowy) — nie jest; dla niemal połowy ankietowanych mężczyzn rožė nie jest kwiatem; dla większości respondentów smidras nie jest kwiatem, choć w niektórych przykładach DLKT smidras jest wyraźnie określany jako kwiat, i tak dalej. 2. W badaniu dążono do ustalenia, jakie cechy ma kwiat. Okazało się, że część cech kwiatu pokrywa się z najważniejszymi cechami każdej rośliny, na przykład to, że kwiat jest żywym organizmem, potrzebuje ziemi, wody i słońca, przeprowadza fotosyntezę, kiełkuje, rośnie i więdnie, a także może rosnąć zarówno na zewnątrz (w lesie, na łąkach, polach, w ogródkach itp.), jak i w domu. Ta ostatnia cecha odróżnia już kwiat od niektórych innych roślin. 3. W badaniu tym dążono również do ustalenia, które cechy kwiatu są najbardziej typowe. 3.1. Analiza wyników przeprowadzonej ankiety wykazała, że kwiat najczęściej rozpoznaje się po najbardziej typowej cesze zewnętrznej — ‘kwiatostanie’ — jest to roślina kwitnąca. Respondenci często zaznaczali, że taki kwiat nie jest byle jaki, lecz wyróżnia się czymś (kolorem, urodą itp.). 3.2. Inną typową cechą kwiatu jest ‘łodyga’. Zadając respondentom pytanie o łodygę (Czy Pana/Pani zdaniem kwiat zawsze ma pionową łodygę?), spodziewano się, że odpowiedzi wykażą, iż prototypowa łodyga kwiatu jest pionowa. Większość respondentów (87 proc.) uważa jednak, że kwiat nie zawsze ma pionową łodygę. Potwierdzają to również dane DLKT. Porównanie danych DLKT pokazało, że materiał korpusowy także nie daje jednoznacznej odpowiedzi: jedne przykłady wskazują, że kwiaty często mają pionową łodygę, inne — że nie zawsze. Ani pnącza, ani rośliny wodne nie mają pionowych łodyg, a mimo to niektóre z nich nazywa się kwiatami. 3.3. W badaniu chciano ustalić, czy kwiat to wyłącznie roślina kwitnąca, czy też po prostu roślina ozdobna, która niekoniecznie ma (wyraźnie widoczny) kwiat, lecz wyróżnia się na przykład pięknymi liśćmi. Analiza przykładów DLKT wykazała, że na to pytanie nie można udzielić jednoznacznej odpowiedzi. To samo dotyczy wyników ankiety. Zarówno przykłady DLKT, jak i dane ankietowe są ze sobą sprzeczne. Z jednych przykładów i odpowiedzi można wywnioskować, że kwiat būtinai musi mieć (wyróżniający się) kwiat, z innych — że kwiat wcale nie jest konieczny; ważne, by roślina nazywana kwiatem była ozdobna, na przykład miała dekoracyjne liście, a więc ‘liście’ również stanowią typową cechę kwiatu. Tak sprzeczne opinie wskazują, że w świadomości przeciętnego użytkownika języka pojęcie kwiatu nie jest ustalone. 3.4. Za kolejną cechę kwiatu, odbieraną zmysłem węchu, uważa się ‘zapach’. Choć cecha ta nie jest najważniejsza, jest jednak bardzo typowa dla kwiatu i odnotowują ją zarówno przykłady DLKT, jak i odpowiedzi ankietowe, dlatego należy ją uwzględnić w definicji artykułu leksykograficznego hasła gėlės. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 31 3.5. Przykłady z DLKT pokazują, że istotne jest również przeznaczenie kwiatów – można je dawać w prezencie, ozdabiać nimi domy i wyrażać szacunek. Tę cechę warto także uwzględnić w definicji leksykograficznej hasła gėlės. 4. Po przeanalizowaniu materiału DLKT i danych z ankiety studenckiej, a także na podstawie założeń z wcześniejszego artykułu autorów dotyczącego postrzegania gėlės w słownikach, można stwierdzić, że w języku litewskim wyraz gėlė ma trzy znaczenia: „roślina”, „część rośliny” i „kwiat”. Zaproponowano następujące definicje znaczeń tego wyrazu w BŽ: 1. niewielka dziko rosnąca, uprawiana w ogródku kwiatowym lub w domu roślina kwitnąca albo mająca ozdobne liście, często charakteryzująca się przyjemnym zapachem; 2. kwiat tej rośliny wraz z łodygą, przeznaczony do wręczenia w prezencie, wyrażenia szacunku, ozdobienia domu itp.; 3. kwiat tej rośliny. Wyróżniono również odcień trzeciego znaczenia gėlės – roślina ta, mająca kwiat określonego koloru. 5. Podczas pisania artykułu okazało się, że w BŽ należy wyodrębnić dwa związane z kwiatem znaczenia wyrazu žiedas (obecnie wyróżnione jest jedno), por. 1) „roślina” (kwiat) i 2) „roślina cięta” (kwiat cięty). ŠALTINIAI BŽ: Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Redaktorių kolegija: D. Liutkevičienė (vyr. redaktorė), G. Naktinienė, R. Petrokienė, D. Svetikienė, K. Vosylytė, J. Zabarskaitė. (rengiamas). – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. CAMBRIDGE: Cambridge Dictionary. Prieiga internete: http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/. COLLINS: Collins English Dictionary. Prieiga internete: https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/. DLKT: Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. DŽ7i: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: 7-as patais. ir papild. leid. Vyr. red. S. Keinys. – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012; elektroninis variantas, 2015 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis. LKŽe: Lietuvių kalbos žodynas (t. 1–20, 1941–2002): elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: G. Naktinienė (vyr. redaktorė), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė. – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). Prieiga internete: www.lkz.lt. LLVV: Latviešu literārās valodas vārdnīca. Prieiga internete: http://www.tezaurs.lv/llvv/. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 32 LRTB: Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga internete: http://terminai.vlkk.lt. MACMILLAN: Macmillan Dictionary. Prieiga internete: http://www.macmillandictionary.com/. MERRIAM-WEBSTER: Merriam-Webster Dictionary and Thesaurus. Prieiga internete: https://www.merriam-webster.com/. MLVV: Mūsdienu latviešu valodas vārdnīca. Red. I. Zuicena, A. Roze. Prieiga internete: http://www.tezaurs.lv/mlvv/. OXFORD: Oxford Dictionaries. Prieiga internete: https://en.oxforddictionaries.com/. VIKIPEDIJA. Laisvoji enciklopedija. Prieiga internete: https://lt.wikipedia.org/wiki/Pagrindinis_puslapis. VLEe: Visuotinė lietuvių enciklopedija: elektroninis variantas. – Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2018. Prieiga internete: https://www.vle.lt. MAKC: Словарь русского языка. Под ред. А. П. Евгеньевой. Prieiga internete: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. CEM: Русский семантический словарь. Отв. ред. Н. Ю. Шведова. Prieiga internete: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. СЛОВАРЬ ДАЛЯ: Толковый словарь живого великорусского языка. Владимира Даля. Prieiga internete: http://slovardalja.net/search.php. ТСОШ: Толковый словарь русского языка С. И. Ожегова и Н. Ю. Шведовой. Prieiga internete: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. Interneto tekstų ištekliai naršyti paieškos sistema Google. Prieiga internete: https://www.google.lt. LITERATŪRA Gaidienė A., Liutkevičienė D. 2017. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai. – Bendrinė kalba 90, 1–47. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gaidienė A., Liutkevičienė D. 2018. Gėlės samprata aiškinamuosiuose žodynuose. – Bendrinė kalba 91, 1–19. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?91. Geeraerts D. 2006: Words and other wonders. – Cognitive Linguistic research 33, Mouton de Gruyter, Berlin – New York. Gudavičius A. 2009: Etnolingvistika: tauta kalboje, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Jakaitienė E. 2005: Leksikografija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 33 Lakoff G. 1987: Лакофф Дж. Женщины, огонь и опасные вещи: что категории языка говорят нам о мышлении. Пер. с англ. И. Б. Шатуновского, Москва: Языки славянской культуры, 2004. Mikulska R. 2009: Kognityvinė lingvistika ir leksikografijos problemos. – Kalba ir žmonės. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 39–80. Pragglejaz Group 2007: A Method for Identifying Metaphorically Used Words in Discourse. – Metaphor and Symbol 22(1), 1–39, Philadelphia. Prieiga internete: http://lingwistyka.pbworks.com/w/file/fetch/51533082/Pragglejazproc.20groupproc.20-proc.20MIP.pdf (Žiūrėta 2018 11 07). Rutkovska K., Smetona M., Smetonienė I. 2017. Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba. Ungerer F., Schmid H.-J. 2006: An introduction to cognitive linguistics, London: Longman. [2nd edition]. Įteikta 2018 11 29 Priimta 2018 12 30 THE CONCEPT OF THE WORD FLOWER IN PUBLIC USAGE Summary The object of study of this article is the usage of the word flower (Lith. gėlė) in the Corpus of the Modern Lithuanian Language (CMLL) and data from student surveys. The goal of the article is to analyse the semantics of the word flower in the modern written language and the modern conception of flower based on student surveys, and to present suggestions to distinguish and formulate the meanings of the definition of this word in the Dictionary of the Standard Lithuanian Language (DSLL). Analysis of the CMLL and survey data has showed that the word flower does not have an established conception in the Lithuanian language. Some diametrically conflicting attitudes have become apparent. Some data suggest that a flower is not a ‘decorative plant’, ‘sward’, ‘vine’, ‘cactus’, or ‘shrub’. Other data point that a flower is a ‘herbaceous plant’, ‘decorative plant’, ‘vine’, ‘cactus’, ‘water plant’, ‘subshrub’, ‘shrub’. Notably, such conflicting data have been derived from the same sources or even from the replies of the same respondents. BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 34 The study aimed to identify the most typical attributes of a flower. The surveys have showed that a flower is most often recognised by its typical exterior attribute, the ‘blossom’; it is a blossoming plant. The study also sought to find out whether a flower is merely a blossoming plant, or a decorative plant that does not necessarily has a (clearly visible) blossom but rather stands out, say, in its lovely leaves. Some examples and answers imply that a flower must have (a unique) blossom, others, that no blossom is strictly necessary: all that matters is that the plant referred to as a ‘flower’ ought to be decorative, for instance, have extravagant leaves, which makes ‘leaves’ a typical attribute of a flower as well. Such mutually contradicting opinions indicate that the perception of what a flower is has not yet been established in the human consciousness. Other typical attributes of a flower are a ‘stem’ and ‘smell’. The examples picked out in the CMLL show that the purpose of flowers is important, too: flowers can be given as a present, they can be used as a home decoration or an expression of respect. Having analysed the CMLL material and survey data, as well as with reference to the presumptions brought forward in the authors’ previous article about the conception of flower in dictionaries, we can state that the word flower has three meanings in the Lithuanian language: a ‘plant’, a ‘part of a plant’, and a ‘blossom’. The following definitions of the meanings of the word were proposed for the DSLL: (1) a small wild, garden, or potted plant that blossoms or has extravagant leaves and is often distinguished by a pleasant smell; (2) the stem and blossom of this plant intended as a gift, an expression of respect, a home decoration, and so on; (3) the blossom of the plant. Furthermore, a third shade of the meaning of flower, that of a plant having a blossom of a particular colour, was identified as well. KEYWORDS: corpus, survey, meaning, shade of meaning, definition, flower. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] [email protected] BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204