Žodžio „gėlė“ samprata viešojoje vartosenoje

BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas KONCEPCJA SŁOWA GĖLĖ W UŻYCIU PUBLICZNYM SŁOWA KLUCZOWE: korpus, ankieta, znaczenie, odcień znaczeniowy, definicja, kwiat. WSTĘP Niniejszy artykuł jest drugim z cyklu artykułów poświęconych koncepcji słowa gėlė. Przedmiotem badań pierwszego artykułu cyklu „Koncepcja kwiatu w słownikach objaśniających” (Bendrinė kalba 91, 2018) były definicje rzeczownika gėlė -ių) zamieszczone w słownikach objaśniających języka litewskiego, łotewskiego, rosyjskiego i angielskiego. Celem artykułu było ustalenie, ile znaczeń może mieć słowo gėlė w języku litewskim, porównanie właściwości definicji gėlė -ių) w słownikach objaśniających wymienionych języków oraz przedstawienie propozycji dotyczących prezentacji tego słowa w Słowniku ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽ). Po przeanalizowaniu definicji znaczeń słowa gėlė w słownikach objaśniających języka litewskiego, łotewskiego, rosyjskiego i angielskiego wyjaśniło się, że w słownikach języka litewskiego należy wyodrębnić więcej znaczeń tego słowa, jednak powinno to zostać sprawdzone na podstawie danych korpusowych i ankietowych. Przedmiotem badań niniejszego artykułu jest właśnie użycie słowa gėlė w Korpusie współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT) oraz dane z ankiet przeprowadzonych wśród studentów. Celem artykułu jest zbadanie semantyki słowa gėlė we współczesnym języku pisanym oraz współczesnego pojmowania kwiatu na podstawie studentų apklausų rezultatais, taip pat pateikti pasiūlymų dėl šio žodžio apibrėžties reikšmių wyodrębnienia i sformułowania [znaczeń] w objaśniającym Słowniku ogólnego języka litewskiego. Założenia teoretyczne. W niniejszym artykule łączy się dwie koncepcje semantyczne – strukturalistyczną i kognitywną. Strukturalistyczny aspekt znaczenia wyrazu ujawnia się w sposób naturalny podczas analizy syntagmatycznych i paradygmatycznych relacji słów objaśnianych w konkretnych wypowiedziach (przykładach ilustracyjnych) oraz ich relacji z hiponimami (hiperonimami) lub synonimami itd., natomiast badanie powiązań tych słów z szerszymi strukturami mentalnymi (konceptami) pozwala uzupełnić definicje ich znaczeń o prototypowe ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa gėlė w użyciu publicznym | 2 cechami i BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w inny sposób udoskonalić strukturę artykułu leksykograficznego (Gaidienė, Liutkevičienė We 2017: 3). współczesnej leksykografii w celu zdefiniowania znaczenia słowa, a także uniknięcia niejednolitości w definiowaniu znaczeń proponuje się opierać na teorii prototypów (szerzej 2006: 327–355). Primintina, kad prototipu vadinamas būdingiausias kategorijos narys, pagal zob. Geeraerts, dzięki któremu można rozpoznać samą kategorię (Ungerer, Schmid 2006: 10). Termin prototyp wiąże się z badaniami eksperymentalnymi przeprowadzonymi w XX wieku przez Eleonorę Rosch, których wyniki wykazały, że „członkowie kategorii są asymetryczni, a struktury samych kategorii są asymetryczne” (Lakoff 1987: 63), tj. niektórzy członkowie kategorii mają mniej lub więcej cech charakterystycznych dla danej kategorii, natomiast granice samych kategorii nie są wyraźne. Prototipo sąvoka leksikografijoje gali būti vartojama ir taikoma dviem lygmenimis: 1) założenia: 1) znaczenie wyrazu może być definiowane na podstawie prototypu oraz 2) za prototypowe znaczenie wyrazu wieloznacznego uznaje się to znaczenie wyrazu, które w świadomości przeciętnego użytkownika języka jest w pierwszej kolejności kojarzone z tym wyrazem. W pierwszym przypadku podczas definiowania znaczeń odchodzi się od logicznych kryteriów konieczności i wystarczalności, ponieważ w definicji w pierwszej kolejności wymienia się te cechy, które charakteryzują prototypowego członka kategorii (Jakaitienė 2005: 82). W drugim przypadku różne znaczenia wyrazu są strukturyzowane według takiej samej zasady jak różni członkowie jednej kategorii, tzn. przyjmuje się pogląd, że wyraz ma znaczenie prototypowe, z którym wiążą się znaczenia mniej prototypowe. Zdaniem członków grupy Pragglejaz (2007: 3) znaczenia prototypowe mają tendencję do bycia bardziej konkretnymi, wskazują na rzeczy łatwiejsze do wyobrażenia, widoczne, słyszalne, odczuwalne, wyczuwalne lub rozpoznawalne za pomocą smaku, wiążą się z czynnościami ciała, są bardziej określone, często są także starsze historycznie, a ponadto niekoniecznie występują częściej. Jak twierdzi Rolandas Mikulskas (2009: 72), „[j]ednym z głównych zadań definicji leksykograficznej jest pomóc czytelnikowi słownika rozpoznać w rzeczywistości przedstawicieli kategorii oznaczanych słowami”. Pomagają w tym cechy definiujące prototypy. Właśnie takie cechy kwiatu, na podstawie danych DLKT oraz specjalnie przygotowanego przez autorów artykułu kwestionariusza (więcej na ten temat zob. podrozdział „Metodologia”), ustalano w niniejszym medžiagą išryškėjo, kokie iš šių gėlės požymių yra tipiškiausi, o kokie ne tokie tipiški. Taigi prototipų teorija žodyno autoriui padeda išskirti tipiškiausius ir mažiau tipiškus artykule. Badanie wykazało, że kwiat jest przede wszystkim rozpoznawany na podstawie jego cech zewnętrznych, które są odbierane wzrokowo (np. na podstawie korony kwiatu), węchowo (np. na podstawie zapachu) lub w inny sposób. Analizując cechy znaczenia leksemu tyrimas, proponuje się również konceptualne środki, które pozwalają przedstawiać znaczenia słów wieloznacznych na jednolitych podstawach. ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa gėlė w użyciu publicznym | 3 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Metodologia. Aby szczegółowo zbadać, jak postrzegany jest kwiat, należy przeanalizować szersze użycie tego słowa. Do badania wybrano DLKT, opracowany w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Materiał badawczy artykułu stanowią 84 zdania, w których użyto słowa gėlė (lub wymieniono nazwę konkretnego kwiatu), oraz 6 zdań, w których użyto słowa žiedas. Przykłady wybrano z DLKT (z literatury pięknej, literatury 1 faktu i administracinės literatūros, publicistikos ir šnekamosios 2 kalbos). Iš viso buvo peržiūrėta 3 apie 7 570 zdań DLKT, w których 4 użyto słowa gėlė, oraz 5 około 12 251 zdań DLKT, w których użyto słowa žiedas. Analizując przykłady, postawiono następujące pytania: 1) ile znaczeń słowa gėlė ukazują przykłady znajdujące się w DLKT – czy tylko jedno, jak twierdzi się w litewskich słownikach ar daugiau reikšmių ir 2) ar galima skirti tokias gėlės reikšmes kaip ‘gražiai žydintis augalas’ ir objaśniających: gėlė jako po prostu ‘roślina ozdobna (np. mająca piękne liście)’. W celu ustalenia, jak część społeczeństwa – młodzież – postrzega kwiat, przeprowadzono ankietę wśród 6 studentów. Jak twierdzą Kristina Rutkovska, Marius Smetona i Irena Smetonienė, całemu (2017: 32), ši grupė – studentų – yra pasirenkama dėl sudėties įvairovės, nes gali atstovauti społeczeństwu. Zdaniem autorów „[w]iadomo, można ankietować również osoby niebędące studentami, ale studenci zazwyczaj są tą grupą, która zachowała jeszcze poglądy rodziców i dziadków, lecz zdobyła już nowe aspekty poglądów w szkole i na uniwersytecie, a przede wszystkim jest bardziej związana ze współczesnością, łatwiej dociera do informacji, korzystając z najnowszych technologii, sieci społecznościowych i środków masowego przekazu” (Rutkovska et al. 2017: 32). A zatem można przypuszczać, że właśnie ankieta wśród studentów powinna odzwierciedlać współczesne postrzeganie kwiatu. W ankiecie ogółem wzięło udział 100 7 studentów różnych poziomów kształcenia i wydziałów z dwóch uniwersytetów litewskich – Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina i Uniwersytetu Szawelskiego. Przedstawiciele kierunków nauk ścisłych stanowili 50 proc. wszystkich respondentów, przedstawiciele kierunków nauk społecznych 1 Przeanalizowano więcej zdań, jednak do artykułu wybrano najbardziej typowe. 2 Większość DLKT stanowią teksty języka pisanego należące do różnych gatunków. W DLKT jest niewiele tekstów języka mówionego, dlatego w niniejszym artykule ogólnie stwierdza się, że badany jest współczesny język pisany. 3 Materiał z DLKT zebrano w lutym 2018 r. 4 W tych zdaniach (7 570) form słowa gėlė jest nieco mniej, ponieważ pokrywają się [formy] rzeczownika gėlė i veiksmažodžio gėlė (gelti) formos. 5 Nie da się wskazać dokładnej liczby zdań, w których użyto słowa žiedas oznaczającego „organ rozmnażania iš kurio užauga vaisius ar sėklos, ppr. spalvingoji augalo dalis’ (BŽ), pasakyti sudėtinga, nes žiedas turi rośliny”, oraz homonimu oznaczającego: 1. „noszoną na palcu ozdobę w kształcie pierścienia”; 2. „przedmiot, element lub część w kształcie pierścienia”; 3. „okrągłą, wpuszczaną, zazwyczaj cementową, część obudowy studni”; 4. „zamkniętą drogę lub skrzyżowanie w kształcie pierścienia, rondo”; 5. ‘część organu w kształcie koła’; 6. ‘słodki, kruchy wypiek w kształcie pierścienia’; 7. ‘rozmieszczenie grupy ludzi, zwierząt lub podobnych obiektów w kształcie koła’; 8. ‘cienki zbiornik pyłu i ciał meteorycznych w kształcie koła, otaczający planetę’ (BŽ). 6 Apklausa atlikta 2018 m. balandžio–gegužės mėn. 7 Autorki serdecznie dziękują wykładowczyni Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina, doc. dr Rasuole Vladarskiene, oraz wykładowczyni Uniwersytetu Szawelskiego, doc. dr Jolancie Vaskeliene, które pomogły przeprowadzić ankietę wśród studentów. ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 4 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przedstawicieli – 36 proc., przedstawiciele nauk humanistycznych – 14 proc. (zob. tabelę 1). Kobiety stanowiły 48 proc. (przedstawicielki nauk ścisłych stanowiły 10 proc., nauk społecznych – 60 proc., nauk humanistycznych – 30 proc.), mężczyźni – 52 proc. wszystkich respondentów (przedstawiciele nauk ścisłych stanowią 87 proc., nauk społecznych – 13 proc., nauk humanistycznych – 0 proc.). Kobiety, które spędziły dzieciństwo i wczesną młodość na wsi, stanowiły 42 proc. wszystkich ankietowanych kobiet, mężczyźni – 40 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn. Kobiety, które spędziły dzieciństwo i wczesną młodość w mieście, stanowiły 58 proc. wszystkich ankietowanych kobiet, mężczyźni – 60 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn (zob. tabelę 1). TABELA 1. Rozkład respondentów według płci i kierunku nauk, proc. Płeć Kryptis Kobiety Mężczyźni Iš ogółem ze wsi z miasta ze wsi z miasta Kierunek nauk ścisłych 0 5 20 25 50 Kierunek nauk społecznych 12 17 1 6 36 Kierunek nauk humanistycznych 8 6 ––14 Pod względem wieku kobiety mają około od 20 do 24 lat, mężczyźni – od 21 do 24 lat. Wśród humanistów są również osoby w starszym wieku (zob. tabelę 2). Kierunek nauk społecznych 20–24 21–22 Kierunek nauk humanistycznych 21–23, 25, 27, 33, 36, 47, 53 –Ogółem 100 respondentów Iš viso 48 Iš viso 52 100 2 LENTELĖ. Respondentų pasiskirstymas pagal amžių Moterys Vyrai Kierunek nauk ścisłych 22–23 21–24 ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 5 W BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ankiecie przedstawiono dwa pytania otwartego typu (zob. 1–2), w których respondenci mieli wpisać samodzielnie sformułowaną odpowiedź, oraz siedem pytań zamkniętego typu (zob. 3–8 i 10), na które respondenci mieli odpowiedzieć tak lub nie. W ankiecie przedstawiono również jedno pytanie mieszanego typu (zob. 9), na które respondenci mieli odpowiedzieć tak lub nie, a jeżeli odpowiedzieli twierdząco, mieli uzasadnić odpowiedź, wpisując kilka przykładów. 1. Jaka, Państwa zdaniem, jest główna cecha (cechy) kwiatu? 2. Jaką część (organ), Państwa zdaniem, musi mieć roślina, aby nazwać ją kwiatem? 3. Czy Państwa zdaniem kwiat może nie mieć (wyraźnie widocznego) kwiatu? 5. Czy Państwa zdaniem kwiat zawsze ma pionową łodygę? 6. Czy Państwa zdaniem kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem? 7. Czy Państwa zdaniem kwitnąca roślina wodna jest kwiatem? 8. Czy Państwa zdaniem kwitnący kaktus jest kwiatem? jeden przykład. 4. Czy Państwa zdaniem niekwitnąca roślina ozdobna (np. mająca dekoracyjne liście) jest kwiatem? 9. Ar, Jūsų manymu, žydintis krūmas (puskrūmis) yra gėlė? Jei taip, nurodykite bent 10. Czy Państwa zdaniem wymienione poniżej rośliny są kwiatami? Podano nazwy roślin i ich obrazki: krwawnik poinsecja szparag słonecznik bez róża ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 6 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Atviraisiais klausimais siekta išsiaiškinti, kaip jaunimas suvokia gėlę, kokius Rozróżnia podstawowe cechy, a za pomocą pytań zamkniętych chciano sprawdzić niektóre założenia wysunięte podczas badania danych DLKT oraz definicji słowa gėlė i przykładów ilustracyjnych zamieszczonych w objaśniających słownikach języka litewskiego i innych języków. Jak już wspomniano, respondentów zapytano, które z wymienionych roślin (z obrazkami), ich zdaniem, można nazywać kwiatami. Rośliny wskazane w ankiecie wybrano nieprzypadkowo. Analiza danych DLKT wykazała, że gėlė jest postrzegana różnorodnie, dlatego postanowiono wybrać nietypowych przedstawicieli tej kategorii, na przykład krzewy (krzewinki), rośliny kwitnące kwiatami o niewyrazistym kolorze itp. Starano się, aby na obrazkach przedstawiony był kwiat rośliny oraz ozdobne liście. W ten sposób chciano ustalić, jakie rośliny respondenci uważają za kwiaty, a jakich za kwiaty nie uważają. Przypuszczano, że jeżeli przedstawiony jest kwiat, respondenci uznają taką roślinę za kwiat, i odwrotnie. Jednak, jak wykazały wyniki ankiety, pierścień nie zawsze musi być kojarzony z kwiatem. Dane z ankiety opracowano ręcznie. Odpowiedzi w artykule przedstawiono w ujęciu liczbowym i procentowym, rozdzielając odpowiedzi według przynależności respondentów do określonej dziedziny nauki, płci oraz, jeżeli miało to znaczenie, według tego, gdzie respondenci spędzili dzieciństwo i wczesną młodość – na wsi czy w mieście. Tyrimo metodai: semantinė analizė, lyginamasis, skaičiavimo, apklausų. 1. UŻYCIE SŁOWA GĖLĖ W KORPUSIE WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO W Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe) oraz w Słowniku współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ7i) słowo gėlė definiuje się następująco: ‘pięknie kwitnąca lub ozdobna roślina, ziele’ (LKŽe) oraz ‘pięknie kwitnąca lub mająca piękne liście roślina’ (DŽ7i). Po zbadaniu, jak gėlė definiuje się w słownikach objaśniających języka łotewskiego, angielskiego i 8 rosyjskiego, okazało się, że w słownikach wymienionych języków gėlė ma więcej niż jedno znaczenie. Że gėlė także w języku litewskim może mieć niejedno 9 reikšmę, rodė ir keli iliustraciniai pavyzdžiai, užfiksuoti LKŽe ir DŽ7i žodžio gėlė 8 Cambridge Dictionary (dalej – CAMBRIDGE), Collins English Dictionary (dalej – COLLINS), Macmillan Dictionary (dalej – MACMILLAN), Merriam-Webster Dictionary and Thesaurus (dalej – MERRIAM-WEBSTER), Oxford Dictionaries (dalej – OXFORD); Latviešu literārās valodas vārdnīca (dalej – семантический словарь (dalej – LLVV), Mūsdienu latviešu valodas vārdnīca (toliau – MLVV); Словарь русского яз ыка (toliau – МАКС), Русский СЕМ), Т олковый словарь живaго великорусского языка (dalej – СЛОВАРЬ ДАЛЯ), Толковый словарь русск ого языка С. И. Ожегова и Н. Ю. Шведовой (dalej – ТСОШ). 9 O innych wynikach badań szerzej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2018. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa gėlė w użyciu publicznym | w 7 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 artykułach leksykograficznych. Prawdą jest, że te przykłady ilustracyjne podano w jednym znaczeniu wraz z przykładami odpowiadającymi temu znaczeniu (zarówno w LKŽe, jak i w DŽ7i). Po przeanalizowaniu przykładów z DLKT okazało się, że postrzeganie kwiatu nie jest tak konkretne ani jednoznaczne, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Aby sformułować bardziej szczegółową definicję tego słowa niż ta przedstawiona w LKŽe i DŽ7i, przede wszystkim należy na podstawie przykładów z DLKT wyodrębnić najbardziej charakterystyczne, typowe cechy kwiatu. 1.1. Przykłady z DLKT pokazują, że przede wszystkim kwiat jest postrzegany jako żywa roślina: 1.1.1. Kwiat, podobnie jak wszystkie rośliny, do wzrostu potrzebuje następujących niezbędnych warunków – ziemi, wody, słońca itp. (zob. zdania 1–6). (1) Bardzo ważne jest <...> odpowiednie przygotowanie gleby dla wspomnianych kwiatów (tu i dalej wyróżnienie autorów artykułu). (2) Ziemia do kwiatów oraz nawozy stają się niezwykle popularnym towarem. (3) Nastrój i czułość dla człowieka są niczym rosa i słońce dla kwiatów. (4) Kwiaty te obficie kwitną, rosnąc w nasłonecznionym, jasnym miejscu. (5) Niektóre kwiaty gromadzą zapasy wody w okresie deszczowym. (6) Wszystkie kwiaty nie lubią przeciągów. 1.1.2. Kwiat może rosnąć, żyć samodzielnie – rośnie, rozrasta się, przetrwa, więdnie itp. (zob. zdania 7–12), albo może być hodowany przez człowieka – wysiewany, rozmnażany, sadzony itp. (zob. 13–16 sakinius): (7) Drėgnoje parko žemėje dygo gėlės ir žolės. (8) Skradziona rzecz lepiej się nosi, skradziony kwiat lepiej rośnie. (9) Te ostatnie [krzewy – uwaga autorów], zasłaniając światło, nie pozwalają tym kwiatom szybko się rozrastać. (10) Manau, kad ne tik žmogus, bet net gėlė privalo išgyventi visą laiką nuo gležno sadzonki do przemarzniętego przez mróz stagara. (11) Cicho więdną na półce kwiaty w wazonie. (12) Kwiat, patrz, nagle więdnie. (13) Czas wysiewać do skrzynek kwiaty o długim okresie wegetacji. (14) Kwiaty różnych gatunków tego samego rodzaju rozmnaża się przez nasiona w różny sposób. ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 8 (15) BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Przemienienie tysięcy delikatnych sadzonek w krzewinki kwiatowe tryskające zdrowiem jest diabelnie trudne. (16) Sadzenie kwiatów rozpoczyna się od skraju klombu. 1.1.3. Kwiat może rosnąć a) na polach lub w lasach (dziki kwiat) (zob. zdania 17–20), b) w ogrodach lub ogródkach (posadzony przez człowieka) (zob. zdania 21–23), c) w domu (posadzony przez człowieka, kwiat doniczkowy) (zob. zdania 24–27): kwiat łąkowy. (17) Gomfrena (Gomphrena) – bur notinių (Amaranthaceae) šeimos saulėmėgė nereikli (18) Nowość jak polny kwiat: zakwitła, następnego dnia – zwiędła. (19) Ozdobny kwiat rosnący na zboczu rowu z daleka przyciąga wzrok swoją mocną łodygą, długim, gęstym kwiatostanem oraz tym, że jest – jedynym takim w całym skraju lasu. (21) Zaplanował i (20) Gėlė, auganti iš po apipuvusio rąstigalio, surado sau itin parankią vietą. wykonał ogromną rabatę w kształcie serca – klomb na kwiaty. (22) Toksyczny wpływ na rosnące w pobliżu inne rośliny ogrodowe, kwiaty i trawę ma orzech włoski. (23) W brytyjskim Królewskim Ogrodzie Botanicznym zakwitł bodaj najbardziej egzotyczny kwiat – olbrzymi arum. (24) Kompost można <...> wykorzystywać do uprawy kwiatów pokojowych. (25) Nawet jeśli warunki panujące w naszym pokoju niezbyt przypadną kwiatowi do gustu, może on jeszcze przystosować się, wypuszczając kwiaty, i zakwitnąć. (26) Żaden kwiat nie kwitł na parapecie. (27) Oboje <...> wiedzieli, gdzie postawią doniczkę z kwiatem. 1.1.4. Kwiat najczęściej rozpoznaje się na podstawie najbardziej typowej cechy zewnętrznej – „kwiatu” – jest to roślina kwitnąca (zob. zdania 28–32). Jednak zewnętrznymi (postrzeganymi wzrokowo) cechami kwiatu są również „liście” (zob. zdania 33–34) lub „łodyga” (zob. zdania 35–36). W tym przypadku łodyga nie musi być oczywista (w przykładach nie wspomina się o niej bezpośrednio), można jednak się jej domyślić na podstawie tego, że na przykład kwiat rośnie ku górze (zob. zdanie 35). Jeszcze jedną cechą kwiatu (węchową) jest ‘zapach’ (zob. zdania 37–39): (28) Kwiat zakwitł na biało. (29) Widocznie kwiat złożył płatki na noc. ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa gėlė w publicznym użyciu | 9 (30) BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Ziemia zacznie ozdabiać się pierwszymi kiełkami, kwiatami. (31) To kwiat z rodziny szarłatowatych, którego kwiatostan przypomina grzebień koguta. (33) Jeśli ziemia będzie (32) Ilgas kekes sudarančioms gėlėms (pentiniams) patrumpinamos žiedynų viršūnės. zbyt wilgotna, kwiat również może zrzucić liście. (34) Zasłony były zaciągnięte, <...> i szerokolistny kwiat na niskim stoliku tak i cierpiał w ciemności samotnie. (35) Co za smukłość! Kobieta rosła ku górze niczym kwiat. (36) I to nie byle jaka dziewczyna, lecz lilijka. Ona <...> jest kwitnącym, pionowym kwiatem ogrodowym. (37) Wynoście z pokoju kwiaty wydzielające silny aromat. (38) Įvairių eterinių aliejų kombinacijos suteikia gėlėms joms būdingą kvapą. (39) Noc pachnie kwiatami i rzeką. 1.1.5. Jak już wspomniano, w LKŽe i DŽ7i gėlė jest definiowana jako pięknie kwitnąca lub ozdobna (mająca piękne liście) roślina. W Visuotinė lietuvių enciklopedija (dalej – VLEe) gėlė jest definiowana podobnie jak we wspomnianych słownikach, tylko znacznie szerzej, por. gėlės „uprawiane w celach ozdobnych w ogrodzie, pomieszczeniu lub szklarni rośliny jednoroczne, daugiamečiai žoliniai augalai, rečiau krūmai, turintys dekoratyvinius žiedus, lapus, stiebus dwuletnie albo <...>“. W tym przypadku istotne jest, że w wymienionych trzech źródłach 10 wyróżnia się dwie zewnętrzne (postrzegane wzrokowo) cechy kwiatu: 1) ‘kwiat jest rośliną kwitnącą’, tzn. mającą kwiat, oraz 2) ‘kwiat jest po prostu rośliną ozdobną’, która niekoniecznie ma (wyraźnie widoczny) kwiat, lecz wyróżnia się na przykład pięknymi liśćmi. 1.1.5.1. Przed tym badaniem wydawało się, że w świadomości przeciętnego użytkownika języka kwiat jednak musi mieć kwiat. Potwierdzają to również przeanalizowane przykłady z DLKT, z których wynika, że kwiat jest rośliną kwitnącą, której najbardziej typową cechą zewnętrzną jest ‘kwiat’, por. także: (40) Każdy kwiat rośnie, by zakwitnąć. (41) Przecież dobrze jest kwiatowi zakwitnąć, drzewu – zazielenić się, trawie – przebić się przez ziemię! a (42) Nes viskas jau nuspėta <...>, kai to pavasario dar nebuvo nė ženkl o: žemei – žolė zbożu – kłos, drzewu – liść, kwiatowi – kwiat. (43) Poznanie kwiatu – to stawanie się kwiatem, bycie kwiatem, czyli doświadczanie kwitnienia kwiatu, cieszenie się wschodami słońca. 10 Zob. szerzej. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/geles-43169. ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa gėlė w użyciu publicznym | 16 (5) BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Spacerujący parami aleją Wolności studenci kupują nieco droższe bukieciki lub kwiat róży, kosztujące nie grosze, lecz cały lit. (DLKT). (6) Narcizų jau daug, todėl <...> džiaugiasi, jei pavyksta gauti 15–20 centų už žiedą. (DLKT). W podanych przykładach użyto połączeń, na przykład kwiat róży i bukieciki polnych kwiatów (1); kwiaty lub takie kwiaty, zerwane, przyniesione do domu (2); kwiat podarowany (3); wręczył po kwiecie róży (4); kupuje bukieciki lub kwiat róży (5); udaje się uzyskać 15– 20 centów za kwiat (6), wskazuje, że chodzi tu nie o kwiat jako „organ rozmnażania rośliny, z którego wyrasta owoc lub nasiona, zazwyczaj barwną część rośliny” (BŽ), lecz właśnie o „zerwane kwiaty”, ponieważ przecież wątpliwe, czy daruje się, kupuje, przynosi do domu itd. jeden kwiat (bez łodygi lub listków). 1.5.2. Według danych DLKT kwiat może oznaczać również „kwiat jako żywą (7) Einantys draustinio keliukais ir ne keliukais, turėtų žinoti, ko verti miško, pievų ir roślinę”, na przykład: kwiaty źródlanych źródeł, zrozumieć, że piękno naturalnie bujnie rosnących roślin jest niepowtarzalne, że żadnego takiego kwiatu nigdy ani sam nie wyhodujesz, ani nie kupisz na targu. (8) Spieszący się przechodnie mogą dość niedrogo kupić skromniejszy bukiet kwiatów polnych albo bardziej okazały – kwiatów wyhodowanych w ogrodach. Z zdań 7–8 wynika, że mowa o procesie wzrostu kwiatu, a więc o tym, że kwiat jest żywą rośliną, por.: kwiaty – naturalnie bujnie rosnące rośliny – takie kwiaty (7). W tym zdaniu słowa kwiaty i kwiaty zostały użyte jako synonimy. W 8. zdaniu mowa o bukietach, tj. ciętych kwiatach, lecz wyrażenie kwiaty wyhodowane w ogrodach oznacza proces uprawy, a zatem roślina ma korzenie. 1.5.3. W LKŽe i BŽ znaczenie słowa žiedas ‘kwiat’ jest odnotowane (w DŽ7i tego znaczenia nie ma), por.: (LKŽe) 2. kwiat: <...> O pięknych kwiatach w ogrodzie! Nazbiera k wi a t ó w, wszelkich ziół [aby uwieńczyć krowy]. <...> Tłumy wyszły przed Boga z kwiatami. (BŽ) 2. kwiat: Bukiet druhny z trzech kwiatów. Pudełko cukierków i kilka róż – czy to zły prezent? ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 17 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Minėtuose žodynuose antra žiedo reikšmė aiškinama tiesiog žodžiu gėlė (vadinasi, ogólnie kwiat). W tym przypadku można mówić o metonimicznym przeniesieniu znaczenia, gdy część jest używana zamiast całości (žiedas – kwiat). Jednak przeanalizowane przykłady z DLKT i użycie internetowe pokazują, że w omawianych przypadkach być może nawet częściej można mówić o ‘kwiacie ciętym’. Dlatego zapewne w litewskich słownikach objaśniających należałoby rozróżnić znaczenie kwiatu jako „rośliny” i kwiatu jako „ściętej rośliny”. 2. ANALIZA WYNIKÓW ANKIETY WŚRÓD STUDENTÓW Jak już wspomniano, w ankiecie wzięło udział 100 studentów różnych poziomów studiów i wydziałów z dwóch litewskich uniwersytetów (więcej zob. w podrozdziale „Metodologia”). Na pierwsze pytanie ankiety – „Jaka, Państwa zdaniem, jest główna cecha kwiatu?” – około połowa przedstawicieli wszystkich reprezentowanych kierunków nauki i płci (52, tj. 52 proc.) odpowiedziała, że główną cechą kwiatu jest kwiat (warianty: kwiaty, kwitnie, kwitnienie, płatki). Czasami obok odpowiedzi „kwiat” wskazywano także postrzeganą wzrokowo cechę kwiatu, np.: jaskrawy, piękny kwiat, kwiat ma inny kolor niż zielony. Inni respondenci odpowiedzieli, że główną cechą kwiatu jest  zapach (wariant: pachnienie) (8, tj. 8 proc.);  piękno (4, tj. 4 proc.) (wariant: piękno estetyczne);  lapeliai (1, t. y. 1 proc.);  forma (1, 26 tj. 1 proc.). Byli też tacy respondenci, którzy wskazali nie jedną, lecz dwie, a nawet trzy cechy kwiatu:  liście i kwiaty (7, tj. 7 proc.) (warianty: kwiat(y) i / lub liście; ma kwiat albo liście nie zielone, lecz innego koloru; zielone liście i kwiaty, najczęściej w kolorze innym niż zielony; płatki, liście);  łodyga i kwiat (5, tj. 5 proc.) (wariant: jest łodyżka i kwiat);  spalva, kvapas (3, t. y. 3 proc.);  kwitnie i pachnie (2, tj. 2 proc.) (wariant: pachnie, wyrazisty kolor kwiatu);  kwiat, kolor 27 (1, tj. 1 proc.);  płatki i łodyga (1, tj. 1 proc.); W tym przypadku nie jest do końca jasne, co respondent miał na 26 myśli – kształt pierścienia, kształt kwiatu czy coś innego. 27 Nie jest do końca jasne, co tutaj i dalej ma się na myśli – czy wyrazisty kolor pierścienia, czy wyróżniający się na tle otoczenia kolor pierścienia, kwiatu, czy coś podobnego. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 18 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204  liście, kolor (1, tj. 1 proc.);  kolor, kształt, zapach, wyjątkowość (1, tj. 1 proc.);  piękno, kolor, zapach (1, tj. 1 proc.);  kolor, zapach, częstotliwość kwitnienia (1, tj. 1 proc.);  zapach i wygląd (1, tj. 1 proc.);  kwiaty, liście, łodyga (1, tj. 1 proc.). Pojawiło się kilka pojedynczych odpowiedzi, wyróżniających się spośród innych i nieco dezorientujących, na przykład dla niektórych respondentów główną cechą kwiatu jest to, że  kwiat wyrasta z ziemi, ma kwiaty, ale nie na gałęziach (1, tj. 1 proc.);  korzenie kwiatu znajdują się pod ziemią (1, tj. 1 proc.);  zielony kolor kwiatu (1, tj. 1 proc.);  kwiat zawsze rośnie (1, tj. 1 proc.);  kwiat kwitnie dłużej niż drzewo (1, tj. 1 proc.). Przedstawione odpowiedzi budzą wątpliwości, czy respondenci rzeczywiście rozumieją, czym jest kwiat (albo samo pytanie), ponieważ a) nie tylko kwiat wyrasta z ziemi i b) nie tylko jego korzenie znajdują się pod ziemią, lecz także korzenie drzew, krzewów i ogólnie większości roślin, c) nie tylko kwiaty są zielone, lecz także drzewa, krzewy itp. (ponadto zielony jest tylko (zazwyczaj) kolor łodygi i liści kwiatu), d) kwiaty mają okres swojego istnienia, dlatego twierdzenie, że zawsze rosną, jest nieprecyzyjne, jak gdyby było to nieukończone procesas, e) kai kurie medžiai, pavyzdžiui, obelis, gali žydėti ilgiau negu tam tikros rūšies gėlės. Niektórzy ankietowani przedstawiciele nauk ścisłych (mężczyźni) zauważyli nieco inne cechy kwiatu, por. :  kwiat jest rośliną niemającą drewna (1, tj. 1 proc.);  gėlė yra žemesnis už medį augalas, turintis žiedą (1, t. y. 1 proc.);  kwiat ma nektar (1, tj. 1 proc.). W rzeczywistości a) drewno jest częścią 28 drzewa (nie kwiatu) znajdującą się między miazgą a rdzeniem (DŽ7i), b) kwiat 29 jest rośliną niższą od drzewa i c) nektar 30 mają nie tylko kwiaty, lecz wszystkie rośliny kwitnące. 28 Plg. LRTB: mediena „lignoceliuliozės medžiaga, esanti tarp medžio arba krūmo žievės ir šerdies“ (žr. http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). 29 Por. LRTB: drzewo „duża wieloletnia roślina (zwykle nie niższa niż 2 m) z zdrewniałą łodygą i korzeniami, gałęziami tworzącymi koronę oraz pędem wierzchołkowym“ (zob. http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result); VLEe: drzewo „wieloletnia roślina o wysokości co najmniej 3 m, mająca wyraźną główną zdrewniałą łodygę i korzenie. <…>“ (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/medis-13511). 30 Por. VLEe: nektar „ciecz wytwarzana i wydzielana przez gruczoły roślin należących do działu okrytonasiennych. <...>“ (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/nektaras-101105); LRTB: nektar „słodka ciecz wydzielana przez gruczoły nektarnikowe roślin“ (zob. http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa gėlė w użyciu publicznym | 19 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Wymienione cechy wskazane przez respondentów można przypisać cechom naukowym (a, c) i 31 kognitywnym (b). Jeden z respondentów wskazał nie cechę 32 kwiatu, lecz jego przeznaczenie, por.: kwiat służy do ozdabiania domu (1, tj. 1 proc.). Podsumowując, można stwierdzić, że dla uczestników badania najczęściej podstawową (a więc najbardziej typową) cechą kwiatu jest kwiatostan, który zazwyczaj jest jaskrawy, piękny i wyróżniający się. Z kwiatem najprawdopodobniej wiążą się również inne cechy nieco częściej wskazywane przez respondentów – zapach, piękno i kolor. Respondenci wskazali również liście i łodygi jako cechy kwiatu; najczęściej wymieniano je razem z kwiatem, por.: 33 liście i kwiaty, łodyga i kwiat. Zatem w tym przypadku Dane DLKT i dane ankietowe są zgodne, por. zbadaną materię DLKT: kwiat najczęściej rozpoznaje się na podstawie najbardziej typowej cechy zewnętrznej – ‘kwiatu’, jednak zewnętrznymi (postrzeganymi wzrokowo) cechami kwiatu są również ‘liście’ lub ‘łodyga’. Wyróżnia się jeszcze jedną cechę kwiatu (węchową) – ‘zapach’ (szerzej zob. podrozdział 1.1.4). Na drugie pytanie ankiety – „Jaką część (organ), Państwa zdaniem, musi mieć roślina, aby nazwali ją Państwo kwiatem?” – respondenci najczęściej (68, tj. 68 proc.) odpowiadali, że kwiat (warianty: kwiaty, płatki kwiatów, kwiatostan, musi kwitnąć; kwiat, który nie jest podobny do žalius lapus). Gerokai rečiau buvo nurodomos kitos gėlės dalys (organai):  łodyga (6, tj. 6 proc.);  korzeń (3, tj. 3 proc.);  lapeliai (1, t. y. 1 proc.);  słupek (1, 34 tj. 1 proc.). Byli też tacy respondenci, którzy wskazali nie jedną, lecz po dwa, po trzy, a nawet po cztery cechy kwiatu, np. :  łodyga i kwiat (6, tj. 6 proc.) (warianty: łodyga i kwiaty; kwiat i łodyga; łodyga z kwiatami; kwiat, zielony pień; kwiat / łodyga); albo liście; kwiat – to przede wszystkim przychodzi do  žiedai, lapai (5, t. y. 5 proc.) (variantai: lapai ir žiedas; žiedas ar puošni lapija; žiedas głowy, ale mogą to być też tylko liście); 31 Cechę kognitywną – że kwiat jest rośliną niższą niż drzewo – wymienia również słownik COLLINS, por. kwiat 3. (kwiat jako roślina) ‘mała roślina’, ‘nie drzewo, nie krzew, nie warzywo’ (szerzej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2018). 32 Nawiasem mówiąc, taką cechę wskazują również niektóre słowniki języków obcych – łotewskiego, angielskiego, rosyjskiego – por. ‘roślina do ozdabiania domu’ (MLVV, LLVV); ‘roślina uprawiana ze względu na (piękne) kwiaty’ (COLLINS), ‘[roślina] używana jako dekoracja’, ‘używana jako prezent’ (OXFORD); ‘trzymana ze względu na kwiaty’ (СЛОВАРЬ ДАЛЯ) (szerzej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2018). 33 W połączeniu stiebas ir žiedas najwyraźniej chodzi o pionową łodygę. 34 Por. VLEe: piestelė „organ żeński znajdujący się w środkowej części kwiatu roślin z działu okrytonasiennych (Magnoliophyta). <…>“ (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/piestele-4460). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 20  BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 łodyga, liście, kwiaty (3, tj. 3 proc.) (warianty: płatki, listki i łodyga; łodyga, liście, płatki); 35  słupek, pręcik albo po 36 prostu kwiat (1, tj. 1 proc.);  łodyga, kwiaty, pąk, liście (1, tj. 1 proc.).  kwiat musi mieć łodygę, Buvo keli pavieniai atsakymai, išsiskiriantys iš kitų, ne visai aiškūs, pavyzdžiui, musi także przeprowadzać fotosyntezę (1, tj. 1 proc.);  kwiat musi mieć to, co wytwarza pyłek (1, tj. 1 proc.);  gėlė turi stebūlą (1, t. y. 1 proc.),  kwiat musi mieć podziały (1, tj. 1 proc.). Należy zaznaczyć, że fotosynteza jest niezbędna nie tylko kwiatom, lecz także zdecydowanej 37 większości roślin; podtrzymuje ona życie na ziemi. Respondent, który odpowiedział, że kwiat „musi mieć to, co wytwarza pyłek”, prawdopodobnie miał na myśli pręcik albo słupek. Cóż, co respondenci mieli na myśli, odpowiadając „stebūlą” i „padalus”, trudno powiedzieć. Jeden (tj. 1 proc.) respondent nie potrafił opisać, jaką część lub organ musi mieć roślina, aby można ją było nazwać kwiatem. ma kwiat. Nieco rzadziej ankietowani odpowiadali, że roślina Taigi dauguma apklausos dalyvių mano, kad augalą būtų galima pavadinti gėle, jei jis musi mieć łodygę i liście, a jeszcze rzadziej – korzenie, aby można ją było nazwać kwiatem. Na trzecie pytanie ankiety – „Czy, Państwa zdaniem, kwiat może nie mieć (wyraźnie widocznego) kwiatu?” – respondenci odpowiedzieli następująco: a) większość przedstawicieli nauk ścisłych odpowiedziała, że kwiat może nie mieć wyraźnie widocznego kwiatu (kobiety – 5 z 5; mężczyźni – 35 z 45); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również odpowiedziały, że może nie mieć (13 z 14); c) opinie przedstawicieli nauk społecznych nieco się różniły: kobiety (23 z 29) i mężczyzna ze wsi (1 z 1) uważają, że może go nie mieć, natomiast mężczyznom z miasta wydaje się, że nie może go nie mieć (4 z 6). Zatem zdaniem większości respondentów kwiat może nie mieć wyraźnie widocznego kielicha (79 proc.). Tylko 21 proc. wszystkich ankietowanych odpowiedziało, że nie może go nie mieć. Opinie mężczyzn i kobiet 35 Należy powiedzieć, że taki opis pasuje nie tylko do kwiatu, lecz także do drzewa i krzewu. 36 Por. VLEe: pręcik „męski organ rozmnażania roślin z działu magnoliowców, występujący w kwiecie. <…> “ (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/kuokelis-24064). 37 Por. VLEe: fotosynteza „<...> proces, w którym organizmy (rośliny zawierające chlorofil, bakterie zielone i purpurowe) wykorzystują energię Słońca z widzialnej części widma do syntezy związków o wysokiej wartości energetycznej. <...>“ (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/fotosinteze-41233). Por. LRTB: „<...> Podczas fotosyntezy energia promienista światła słonecznego przekształca się w energię chemiczną związków organicznych, którą wszystkie organizmy wykorzystują do przemiany materii i in. funkcji“ (więcej zob. http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 21 prawie BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 się nie różni, por.: że kwiat może nie mieć wyraźnie widocznego kwiatu, odpowiedziało 85 proc. kobiet i 73 proc. mężczyzn, a że nie może go nie mieć – 15 proc. kobiet i 27 proc. mężczyzn. Odpowiedzi respondentów na pierwsze, drugie i trzecie pytania ankiety wzajemnie sobie przeczą. Z jednej strony respondenci (najczęściej) twierdzą, że główną cechą kwiatu jest kwiatostan i że aby roślinę można było nazwać kwiatem, musi ona (najczęściej) mieć kwiatostan, natomiast na trzecie pytanie – „Czy Państwa zdaniem kwiat może nie mieć (wyraźnie widocznego) kwiatostanu?” – respondenci najczęściej odpowiadają, że może go nie mieć. Takie odpowiedzi pokazują, że pojmowanie tego, czym jest kwiat, nie jest utrwalone w świadomości tych samych respondentów. Być może, nie zastanawiając się nad tym, podają tę cechę kwiatu, która jako pierwsza przychodzi im do głowy, czyli prototypową, a gdy bardziej się zagłębiają, cechy te zaczynają się różnicować – zaczynają próbować typologizować i porządkować dane. Czwarte pytanie ankiety brzmiało: „Czy Państwa zdaniem niekwitnąca roślina ozdobna (np. mająca ozdobne liście) jest kwiatem?”. Na to pytanie odpowiedziano następująco: a) niektórzy przedstawiciele nauk ścisłych odpowiedzieli, że niekwitnąca roślina ozdobna nie jest kwiatem (kobiety – 4 z 5, mężczyźni (ze wsi) – 11 z 20), natomiast niektórzy – mężczyźni (z miasta) – odpowiedzieli, że niekwitnąca roślina ozdobna jest kwiatem (15 z 25); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również uważają, że niekwitnąca roślina ozdobna jest kwiatem (13 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych również odpowiedzieli, że niekwitnąca roślina ozdobna jest kwiatem (kobiety – 20 z 29; mężczyźni – 5 z 7). Zatem przeważa opinia, że niekwitnąca roślina ozdobna (np. mająca ozdobne liście) może być uznawana za kwiat (tak odpowiedziało 63 proc. respondentów, nie – 37 proc.). Opinie kobiet i mężczyzn są dość podobne – twierdząco odpowiedziało 71 proc. kobiet i 56 proc. mężczyzn. Ponownie odpowiedzi respondentów na pierwsze i drugie oraz trzecie i czwarte pytania ankiety są ze sobą sprzeczne – z jednej strony najczęściej stwierdza się, że główną cechą kwiatu jest kwiatostan, z drugiej zaś niekwitnąca roślina ozdobna również jest uznawana za kwiat. Jednak niektóre przykłady z DLKT potwierdzają, że kwiatostan nie jest ważny dla kwiatu (szerzej zob. podrozdział 1.1.5.2). Ważne jest, aby roślina nazywana kwiatem była ozdobna, na przykład miała ozdobne liście. Na piąte pytanie ankiety – „Czy, Pani/Pana zdaniem, kwiat zawsze ma pionową łodygę?” – respondenci odpowiedzieli następująco: a) przedstawiciele nauk ścisłych niemal jednogłośnie odpowiedzieli, że kwiat nie zawsze ma pionową łodygę (kobiety – 4 z 5; mężczyźni – 44 z 45); b) opinie przedstawicielek nauk humanistycznych były rozbieżne – kobiety pochodzące ze wsi twierdziły, że nie zawsze (7 z 8), a pochodzące z miasta, że zawsze (6 z 6); ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 22 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 c) socialinių mokslų atstovai beveik vienbalsiai sako, kad gėlė ne visada turi vertikalų łodygę (kobiety – 25 z 29, mężczyźni – 7 z 7). Zadając to pytanie, oczekiwano nieco innej odpowiedzi – że prototypowa łodyga kwiatu jest pionowa (łodygę jako niezbędny organ kwiatu wymienia niemała liczba respondentów, 38 por. odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie ankiety). Jednak, jak widać, większość (87 proc.) respondentów uważa, że kwiat nie zawsze ma pionową łodygę. Opinie mężczyzn i kobiet są zgodne. Ich zdaniem kwiat nie zawsze ma pionową łodygę (tak odpowiedziało 75 proc. kobiet i 98 proc. mężczyzn). Gdybyśmy porównali dane DLKT, zauważylibyśmy, że również materiał przedstawiony w korpusie nie udziela jednoznacznej odpowiedzi. Niektóre przykłady z DLKT pokazują, że kwiaty często mają pionową łodygę, inne – że nie zawsze. Ani pnącza, ani rośliny wodne nie mają pionowych łodyg, a jednak niektóre z nich nazywa się kwiatami (zob. szerzej podrozdział 1.2). Szóste pytanie ankiety brzmiało: „Czy, Państwa zdaniem, kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem?”. Na to pytanie respondenci odpowiedzieli następująco: a) opinie przedstawicieli nauk ścisłych rozłożyły się niemal równomiernie – kobiety (4 z 5) i mężczyźni ze wsi (11 z 20) uważają, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem, natomiast mężczyźni z miasta uważają, że nie jest kwiatem (13 z 25); z 14); c) opinie przedstawicieli nauk społecznych, podobnie jak przedstawicieli nauk ścisłych, były b) humanitarinių mokslų atstovės atsakė, kad žydintis vijoklinis augalas yra gėlė (12 rozbieżne: kobiety ze wsi uważają, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem (9 z 12), kobiety z miasta tak nie uważają (10 z 17); mężczyźni ze wsi odpowiedzieli, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem (1 z 1), natomiast opinie mężczyzn z miasta rozłożyły się równomiernie – jest kwiatem (3 z 6) i nie jest kwiatem (3 z 6). Zatem 59 proc. wszystkich respondentów uznało, że kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem. Większość ankietowanych kobiet (67 proc.) i mężczyzn (52 proc.) uważa, że w przypadku yra gėlė. Tačiau iš rezultatų matyti, kad manančių, jog žydintis vijoklinis augalas yra gėlė, kwitnącej rośliny pnącej przewaga nie jest tak duża. A zatem respondenci mają wątpliwości co do tego, czy kwitnąca roślina pnąca jest kwiatem. Na siódme pytanie ankiety – „Czy Pana/Pani zdaniem kwitnąca roślina wodna jest kwiatem?” – respondenci odpowiedzieli następująco: 38 W rzeczywistości kwiat nie zawsze ma pionową łodygę, por. kwiat „<...> Np. ze względu na miejsce uprawy dzieli się je na kwiaty doniczkowe i kwiaty ogrodowe, ze względu na porę kwitnienia – na kwitnące wiosną, latem lub jesienią, a ze względu na sposób wzrostu – na niskopienne, pnące, wspinające się i inne. <…>“ (szerzej zob. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/geles-43169). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 23 a) BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przedstawiciele nauk ścisłych niemal jednomyślnie twierdzili, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem (kobiety – 5 z 5; mężczyźni – 38 z 45); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również uważają, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem (10 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych niemal jednomyślnie odpowiedzieli, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem (kobiety – 27 z 29; mężczyźni 7 z 7). A zatem, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem, uważa 87 proc. wszystkich respondentów. Kobiet, które uważały, że kwitnąca roślina wodna jest kwiatem, było 81 proc., mężczyzn – 87 proc. W tym przypadku respondentom najprawdopodobniej staje 39 przed oczami wyobrażenie lilii wodnej lub lotosu. 40 Respondentów również zapytano: „Czy, Pana/Pani zdaniem, kwitnący kaktus jest kwiatem?” Odpowiedzi rozłożyły się następująco: a) przedstawiciele nauk ścisłych nie mają w tej kwestii wspólnego zdania – odpowiedzieli zarówno, że kwitnący kaktus jest kwiatem (kobiety – 2 z 5; mężczyźni – 26 z 45), jak i że nie jest kwiatem (kobiety – 3 z 5; mężczyźni – 19 z 45); b) większość przedstawicielek nauk humanistycznych uważa, że kwitnący kaktus jest kwiatem (13 z 14); c) opinie przedstawicieli nauk społecznych, podobnie jak przedstawicieli nauk ścisłych, nieco się różniły, zwłaszcza wśród kobiet, i przedstawiały się następująco: 12 z 19 uważa, że jest kwiatem, a 7 z 19 uważa, że nie jest kwiatem; zdaniem kilusių iš kaimo, ir moterų, kilusių iš miesto. Moterys, kilusios iš kaimo, mano, kad žydintis kaktusas yra gėlė (11 iš 12), o kilusių iš miesto nuomonės pasiskirstė większości mężczyzn kwitnący kaktus nie jest kwiatem (5 z 7). Zatem odpowiedzi rozłożyły się następująco: 66 proc. respondentów odpowiedziało, że kwitnący kaktus jest kwiatem, a 34 proc. – że nie jest kwiatem. Wśród kobiet tak odpowiedziało 75 proc., a wśród mężczyzn – 53 gėlė. Moterų, manančių, kad žydintis kaktusas yra gėlė, buvo kiek daugiau (79 proc.) negu proc. Gdybyśmy porównali odpowiedzi z danymi DLKT, zauważylibyśmy, że w korpusie kaktus, jako kwiat, również jest oceniany niejednoznacznie, jednak niektóre kaktusy mogą być uznawane za kwiaty (szerzej zob. podrozdziały 1.1.5.1 i 1.1.5.2). Na dziewiąte pytanie ankiety – „Czy Państwa zdaniem kwitnący krzew (półkrzew) jest kwiatem?” – respondenci odpowiedzieli następująco: 39 Plg. VLEe: vandens lelija „<...> Žiedai dvilyčiai, dideli, iškilę virš vandens. Šiaurinių platumų kwiaty lilii wodnych są białe, kwiaty tropikalnych lilii wodnych mają różne kolory – czerwone, niebieskie, żółte. <…>” (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/vandens-lelija-99595). 40 Por. VLEe: lotos „<...> Kwiaty duże, pojedyncze. <...> Oba gatunki lotosu są uprawiane jako rośliny ozdobne, ich owocostany są wykorzystywane do bukietów. <...>“ (zob. https://www.vle.lt/Straipsnis/lotosas-17658). ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 24 a) BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przedstawiciele nauk ścisłych (kobiety) nie mają wspólnego zdania – 3 z 5 uważają, że kwitnący krzew (półkrzew) jest kwiatem; 2 z 5 odpowiedziało, że nie jest kwiatem, przedstawiciele (mężczyźni) również odpowiedzieli, że kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem (37 z 45); b) opinie przedstawicielek nauk humanistycznych były rozbieżne – kobiety vienbalsiai teigė, kad žydintis krūmas (puskrūmis) nėra gėlė (8 iš 8), o moterys (iš (ze wsi) z miasta) odpowiedziały zarówno, że jest kwiatem (3 z 6), jak i że nie jest kwiatem (3 z 6); c) zdaniem niemal wszystkich przedstawicieli nauk społecznych kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem (kobiety – 25 z 29; mężczyźni – 7 z 7). Ogółem 82 proc. respondentów odpowiedziało, że kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem (tak uważa 79 proc. ankietowanych kobiet i 85 proc. ankietowanych mężczyzn). Odpowiedź respondentów, że kwitnący krzew (półkrzew) nie jest kwiatem, nieco przeczy definicji kwiatu podanej w VLEe (szerzej zob. podrozdział 1.1.5). Ponadto materiały DLKT pokazują, że niektóre krzewy (półkrzewy) są uważane za kwiaty, na przykład róża (szerzej zob. 1.1.5.1 i podrozdział 1.1.5.2). Dziesiąte pytanie ankiety sformułowano następująco – „Czy, Państwa zdaniem, wskazane poniżej rośliny są kwiatami?”. Przyjrzyjmy się, które rośliny respondenci uważają za kwiaty, a których za takie nie uważają. 1) Krwawnik: a) opinie przedstawicieli nauk ścisłych były podzielone: kobiety uważają, że krwawnik nie jest kwiatem (4 z 5), opinie mężczyzn ze wsi były podzielone – jedni twierdzą, że nie jest kwiatem (11 z 20), inni twierdzą, że jest kwiatem (9 z 20), natomiast mężczyźni z miasta twierdzą, że nie jest kwiatem (18 z 25); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również uważają, że krwawnik nie jest kwiatem (11 z kobiety ze wsi uważają, że krwawnik jest 14); c) socialinių mokslų atstovių (moterų) iš kaimo ir miesto nuomonės išsiskyrė – kwiatem (11 z 12), natomiast kobiety z miasta twierdzą, że nie jest kwiatem (14 z 17). Większość przedstawicieli nauk społecznych (mężczyzn) nuomone, kraujažolė yra gėlė (4 iš 7). Zatem większość (62 proc.) respondentów uważa, że krwawnik nie jest kwiatem. Ogółem 63 proc. wszystkich ankietowanych kobiet i 62 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn odpowiedziało, że krwawnik nie jest kwiatem. 2) Poinsecja: a) kobiety reprezentujące nauki ścisłe stwierdziły, że poinsecja jest kwiatem (3 z 5), 26 mężczyzn (z 45) uważa, że jest kwiatem, a 19 mężczyzn (z 45) uważa, że nie jest kwiatem; ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 25 b) BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przedstawicielki nauk humanistycznych jednogłośnie odpowiedziały, że poinsecja jest kwiatem (14 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych niemal jednogłośnie stwierdzili, że poinsecja jest kwiatem (kobiety – 24 z 29; mężczyźni – 5 z 7). Łącznie 72 proc. respondentów odpowiedziało, że poinsecja jest kwiatem. 83 proc. moterų ir 62 proc. visų apklaustų vyrų mano, kad puansetija yra gėlė. wszystkich ankietowanych 3) Szparag. Niemal wszyscy respondenci odpowiedzieli, że szparag nie jest kwiatem, por. : a) przedstawiciele nauk ścisłych niemal wszyscy odpowiedzieli, że nie jest kwiatem (kobiety – 4 z 5; mężczyźni – 38 z 45); b) przedstawicielki nauk humanistycznych również niemal wszystkie odpowiedziały, że szparag nie jest kwiatem (12 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych także niemal jednomyślnie stwierdzili, że szparag nie jest kwiatem (kobiety – 28 z 29; mężczyźni – 6 z 7). Zatem 88 proc. wszystkich respondentów uważa, że szparag nie jest kwiatem. 92 proc. wszystkich ankietowanych kobiet i 85 proc. wszystkich mężczyzn stwierdziło, że szparag nie jest kwiatem. Należy zwrócić uwagę, że według danych DLKT w niektórych przypadkach 4) Saulėgrąža. Beveik visi respondentai mano, kad saulėgrąža yra gėlė, plg.: szparag jest uznawany za kwiat (więcej zob. podrozdział 1.1.5.2). a) przedstawiciele nauk 45); ścisłych odpowiedzieli, że jest kwiatem (kobiety – 5 z 5; mężczyźni – 39 z b) przedstawicielki nauk humanistycznych również odpowiedziały, że jest kwiatem (12 z 14); c) przedstawiciele nauk społecznych niemal jednogłośnie stwierdzili, że słonecznik jest kwiatem (kobiety – 27 z 29; mężczyźni – 7 z 7). Zatem 80 proc. wszystkich respondentów uważa, że słonecznik jest kwiatem, 92 proc. visų apklaustų moterų ir 88 proc. visų apklaustų vyrų. spośród których tak uważa 5) Bez. Opinie ankietowanych respondentów na temat bzu nieco się różniły: a) większość przedstawicielek nauk ścisłych uważa, że bez tiksliųjų mokslų atstovų – vyrų – nuomonės išsiskyrė. Dauguma vyrų iš kaimo nie jest kwiatem (4 z 5), a uważa, że bez nie jest kwiatem (14 z 20), natomiast opinie mężczyzn z miasta podzieliły się – 14 (z 25) uważa bez za kwiat, 11 (z 25) nie uważa bzu za kwiat; b) opinie przedstawicielek nauk humanistycznych również się różniły: większość kobiet ze wsi uważa, że bez nie jest kwiatem (7 z 8), natomiast opinie mieszkanek miasta podzieliły się po połowie – 3 (z 6) uważają, że bez jest kwiatem, 3 (z 6) uważają, że bez nie jest kwiatem; c) opinie przedstawicieli nauk społecznych również się różniły, por.: 16 kobiet (z 29) odpowiedziało tak, 13 (z 29) – nie; 5 mężczyzn (z 7) – tak, 2 (z 7) – nie. ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa kwiat w użyciu publicznym | 32 LRTB: BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Bank Terminów Republiki Litewskiej. Dostęp online: http://terminai.vlkk.lt. MACMILLAN: Macmillan Dictionary. Dostęp online: http://www.macmillandictionary.com/. MERRIAM-WEBSTER: Merriam-Webster Dictionary and Thesaurus. Dostęp online: https://www.merriam-webster.com/. MLVV: Słownik współczesnego języka łotewskiego. Red. I. Zuicena, A. Roze. Dostęp online: http://www.tezaurs.lv/mlvv/. OXFORD: Oxford Dictionaries. Dostęp online: https://en.oxforddictionaries.com/. WIKIPEDIA. Wolna encyklopedia. Dostęp online: https://lt.wikipedia.org/wiki/Pagrindinis_puslapis. VLEe: Powszechna encyklopedia litewska: wersja elektroniczna. – Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2018. Dostęp online: https://www.vle.lt. МАКС: Słownik języka rosyjskiego. Pod red. А. П. Евгеньевой. Dostęp online: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. СЕМ: Rosyjski słownik semantyczny. Отв. ред. Н. Ю. Шведова. Dostęp online: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. SŁOWNIK DALA: Objaśniający słownik żywego wielkoruskiego języka. Владимира Даля. Dostęp online: http://slovardalja.net/search.php. TSOŚ: Objaśniający słownik języka rosyjskiego S. I. Ożegowa i N. Ju. Szwiedowej. Dostęp online: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. Przeszukiwanie zasobów tekstów internetowych za pomocą wyszukiwarki Google. Dostęp online: https://www.google.lt. LITERATŪRA Gaidienė A., Liutkevičienė D. 2017. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai. – Bendrinė kalba 90, 1–47. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gaidienė A., Liutkevičienė D. 2018. Gėlės samprata aiškinamuosiuose žodynuose. – Bendrinė kalba 91, 1–19. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?91. Geeraerts D. 2006: Words and other wonders. – Cognitive Linguistic research 33, Mouton de Gruyter, Berlin – New York. Gudavičius A. 2009: Etnolingvistika: tauta kalboje, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Jakaitienė E. 2005: Leksikografija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje | 33 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Lakoff G. 1987: Лакофф Дж. Женщины, огонь и опасные вещи: что категории языка говорят нам о мышлении. Пер. с англ. И. Б. Шатуновского, Москва: Языки славянской культуры, 2004. Mikulskas R. 2009: Kognityvinė lingvistika ir leksikografijos problemos. – Kalba ir žmonės. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 39–80. Pragglejaz Group 2007: A Method for Identifying Metaphorically Used Words in Discourse. – Metaphor and Symbol 22(1), 1–39, Philadelphia. Prieiga internete: http://lingwistyka.pbworks.com/w/file/fetch/51533082/Pragglejazproc.20groupproc.2 0-proc.20MIP.pdf (Žiūrėta 2018 11 07). Rutkovska K., Smetona M., Smetonienė I. 2017. Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba. Ungerer F., Schmid H.-J. 2006: An introduction to cognitive linguistics, London: Longman. [2nd edition]. Wpłynęło 2018 11 29 Przyjęto 2018 12 30 KONCEPCJA SŁOWA KWIAT W UŻYCIU PUBLICZNYM Summ ary The obj e c t of study of this article is the usage of the word flower (Lith. gėlė) in the Korpus współczesnego języka litewskiego (CMLL) oraz dane z ankiet przeprowadzonych wśród studentów. C e l e m artykułu jest przeanalizowanie semantyki słowa flower we współczesnym języku pisanym i współczesnego pojmowania kwiatu na podstawie ankiet przeprowadzonych wśród studentów oraz przedstawienie propozycji rozróżnienia i sformułowania znaczeń definicji tego słowa w Słowniku standardowego języka litewskiego (DSLL). Analiza CMLL i danych z ankiet wykazała, że słowo flower nie ma w języku litewskim ustalonego pojmowania. Ujawniły się pewne diametralnie sprzeczne poglądy. Niektóre dane sugerują, że kwiat nie jest „rośliną ozdobną”, „rośliną ozdobną”, „pnączem”, „kaktusem”, „rośliną wodną”, ‘sward’, ‘vine’, ‘cactus’, or ‘shrub’. Other data point that a flower is a ‘herbaceous plant’, „krzewinką”, „krzewem”. Warto zauważyć, że tak sprzeczne dane uzyskano z tych samych źródeł, a nawet z odpowiedzi tych samych respondentów. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pojęcie słowa gėlė w użyciu publicznym | 34 Celem BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 badania było określenie najbardziej typowych atrybutów kwiatu. Badania ankietowe wykazały, że kwiat jest najczęściej rozpoznawany na podstawie swojej typowej cechy zewnętrznej — „kwiatu”; jest to kwitnąca roślina. W badaniu starano się również ustalić, czy kwiat jest jedynie rośliną kwitnącą, czy też rośliną ozdobną, która niekoniecznie ma (wyraźnie widoczny) kwiat, lecz raczej wyróżnia się kwiatem, liśćmi i say, in its lovely leaves. Some examples and answers imply that a flower must have (a unique) innymi cechami; niektórzy uważali, że kwiat nie jest bezwzględnie konieczny: liczy się to, aby roślina określana jako „kwiat” była ozdobna, na przykład miała okazałe liście, co sprawia, że „liście” również są typową cechą kwiatu. Takie wzajemnie sprzeczne opinie wskazują, że wyobrażenie o tym, czym jest kwiat, nie zostało jeszcze ugruntowane w ludzkiej świadomości. Innymi typowymi cechami kwiatu są „łodyga” i „zapach”. Przykłady wybrane z CMLL pokazują, że ważne jest również przeznaczenie kwiatów: kwiaty można podarować w prezencie, wykorzystać jako ozdobę domu lub jako wyraz szacunku. Po przeanalizowaniu materiału CMLL i danych z badań ankietowych, a także w odniesieniu do założeń przedstawionych w poprzednim artykule autorów na temat konceptualizacji kwiatu w słownikach, możemy stwierdzić, że słowo flower ma w języku litewskim trzy znaczenia: „roślina”, „część rośliny” oraz „kwiatostan”. Dla DSLL zaproponowano następujące definicje znaczeń tego słowa: (1) niewielka dzika, ogrodowa lub doniczkowa roślina, która kwitnie lub ma okazałe liście i często wyróżnia się przyjemnym zapachem; (2) łodyga i kwiatostan tej rośliny przeznaczone jako prezent, wyraz szacunku, dekoracja domu i tak dalej; (3) kwiat rośliny. Ponadto zidentyfikowano również trzeci odcień znaczeniowy słowa „kwiat”, odnoszący się do rośliny mającej kwiatostan o określonym kolorze. SŁOWA KLUCZOWE: korpus, badanie, znaczenie, odcień znaczeniowy, definicja, kwiat. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected] [email protected]