Ypatybių pavadinimai „Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne“

BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ Lietuvių kalbos institutas YPATYBIŲ PAVADINIMAI BAZA DANYCH NEOLOGIZMÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: neologizm, derywat, nazwy cech, słowotwórstwo. Wszystkie języki świata z czasem się zmieniają – jest to normalne i konieczne zjawisko (Crystal 2005: 31), zapewniające pełne funkcjonowanie języka w globalizującym się świecie. Najbardziej dynamiczna warstwa języka – leksyka – zmienia się pod wpływem nie tylko perspektywy czasowej, lecz także ludzi (Jakaitienė 2018: 3), na przykład twórców neologizmów. Obecny etap rozwoju litewskiego języka ogólnego ze względu na nieprzerwany proces neologizacji, czyli tworzenia neologizmów, określany jest mianem „wieku neologizmów” (Naktinienė 2002: 47), „boomu neologizmów” (Girčienė 2005: 78). Z tego powodu jesienią 2011 r. w Instytucie Języka Litewskiego rozpoczęto tworzenie Bazy danych neologizmów języka litewskiego (dalej – ND), w której rejestrowane są nowe jednostki językowe (słowa, połączenia wyrazowe i skróty), powstałe w języku litewskim pod koniec XX w. – na początku XXI w. i publicznie używane. Przy doborze danych opiera się na uznanym w teorii i praktyce neologizmów kryterium – odnotowaniu słów i ich znaczeń w słownikach, tzn. za neologizmy uważa się słowa i ich znaczenia, których nie odnotowano w wybranych słownikach referencyjnych. Baza danych to „nie tylko źródło 1 nowych zjawisk językowych, lecz także jedno z narzędzi badania współczesnego stanu i rozwoju słów, stwarzające możliwość uzyskania, oprócz samych neologizmów, również ważnych dla badań słowotwórczych informacji na ich temat” (Murmulaitytė 2016: 24). W celu sprawdzenia produktywności typów słowotwórczych neologizmów należących do kategorii nazw cech (abstrakcyjnych rzeczowników odrzeczownikowych) 1 Są to: „Słownik współczesnego języka litewskiego” (dalej – DŽ7), internetowy „Słownik języka litewskiego” (dalej – LKŽe) oraz „Słownik wyrazów międzynarodowych” (dalej – TŽŽ). Choć w litewskich pracach językoznawczych neologizm apibrėžiamas kaip naujai kalboje atsiradęs žodis (Urbutis 2009: 36–37; Jakaitienė 2010: 205; Girčienė 2011: 165), vis zwykle ze względu na to w literaturze naukowej przedstawiane ujęcie neologizmu jest zróżnicowane (szerzej zob. Girčienė 2012: 6): jedni za cechę wyróżniającą neologizmu uznają wywoływane przez niego wrażenie nowości i niezwykłości (Palionis 1985: 212), inni zaś traktują je jako wyrazy, które dotąd nie zostały włączone do słowników referencyjnych (Miliūnaitė 2015: 169). Przypisywana neologizmowi „aureola nowości” jest przedmiotem polemiki vartotojams koks nors žodis gali atrodyti jau įprastas, o kiti dar gali jo ir nesuprasti“ (Popova 2005: 9–13, cit. iš naukowców, „[b]owiem nowość czasami może być rozumiana zbyt subiektywnie: dla jednych użytkowników języka Jakaitienė 2010: 205; zob. także Kazlauskaitė, Župerka, Macienė 2013: 91). Bardziej wiarygodne jest kryterium selekcji neologizmów według publikacji referencyjnych, choć w przypadku języka litewskiego kryterium to nie jest całkowicie wiarygodne – w słownikach referencyjnych występują luki leksykograficzne, a także problem niesystemowości słowników (Miliūnaitė 2015: 169). AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Bazie danych neologizmów języka litewskiego | 2 produktywność BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 typów słowotwórczych należących do neologizmów, wybrano stale uzupełnianą bazę neologizmów. Przeanalizowany słowotwórczo materiał ND porównano z opisami gramatyk języka litewskiego z II połowy i końca XX wieku (Gramatyka języka litewskiego (dalej – LKG); Gramatyka współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG), w których nazwy właściwości pogrupowano Rankiniu būdu kaupiama ND medžiaga, aišku, nerodo visiškai objektyvaus ir išsamaus według produktywności afiksów słowotwórczych. obrazu liczby, rozpowszechnienia, derywacji itd. neologizmów (Miliūnaitė 2012: 10; szerzej o subiektywnej metodzie rozpoznawania nowych leksemów zob. Mikelionienė 2000: 68). Aby obraz ten był reprezentatywny statystycznie, 2 należałoby korzystać z komputerowych narzędzi wychwytywania neologizmów (por. Miliūnaitė 2015: 171; zob. także Murmulaitytė 2016: 5), opierać się na korpusach, przede wszystkim na Korpusie współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT). Korpus (w tym przypadku – DLKT) – „to wyczerpujący bank danych do badań słowotwórczych oraz skuteczne narzędzie nie tylko do opisywania prawidłowości rozmieszczenia morfemów w wyrazach, lecz także do określania struktury modeli słowotwórczych, produktywności afiksów i frekwencji derywatów” (Inčiuraitė-Noreikienė 2017: 23). Z drugiej strony ND jest wyjątkowy właśnie dlatego, że faktycznie tworzą go nie tylko profesjonalni badacze języka, lecz także samo społeczeństwo, które kieruje się swoim wyczuciem językowym i znajomością języka ojczystego, rozpoznając nowe zjawiska językowe i przesyłając je twórcom ND. Nie można zatem twierdzić, że ND został opracowany nazbyt subiektywnie lub że przedstawiane w nim informacje są nadmiernie stronnicze. ND jest stale uzupełniany, a jego dane są weryfikowane i aktualizowane. 3 lipca 2018 r. w bazie danych przedstawiono 4708 leksykograficznie opisanych jednostek językowych. Z punktu widzenia słowotwórstwa analizowane neologizmy to neologizmy rodzime oraz derywaty o mieszanej budowie słowotwórczej (hybrydy), natomiast pozostałe jednostki językowe to junginiai – nėra šio straipsnio objektas. Dariųjų priesagų vedinių ND rasta 142. Tyrimo rezultatai pateikti 1-ojoje lentelėje, iš kurios matyti, kad ND duomenys neatitinka gramatikose pateikiamos nowe cytaty, skróty, a także derywaty semantyczne, słowa odżywione oraz szeregi produktywności afiksów słowotwórczych. 2 Jedną z takich pułapek na neologizmy, w ramach projektu „System analizy syntaktyczno-semantycznej języka litewskiego dla korpusu tekstów, litewskiego internetu i zastosowań sektora publicznego”, w 2015 r. udostępnił Uniwersytet Witolda Wielkiego (https://www.raštija.lt/semantika-lt). W czasie pisania artykułu pułapka była nieaktywna (por. Miliūnaitė 2015: 171). AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Bazie litewskich neologizmów | 3 1 TABELA. Nazwy BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 cech według afiksów słowotwórczych w Współczesnej gramatyce języka litewskiego i w Bazie litewskich neologizmów 3 Lp. nr. (DLKG) Sufiks Wyrazy Lp. nr. (ND) słowotwórcze ND 1. -umas 30 3. 2. -ybė 17 4. 3. -ystė 47 1. 6. -ovė 1 6. 8. -atvė 0 –9. -atis 0 –10. -yba 1 6. 11. -astis 0 –12. -ata 0 –14. -umė 0 4. -enybė 0 – 5. -uma 0 –7. -ulys 1 6. –16. 41 2. 17. -ūra 2 5. -esys (LKG) 13. -(i)ava 0 – 15. -ra 0 – -izm4 2 5. Uwaga: w pierwszej kolumnie afiksy słowotwórcze uporządkowano według produktywności (liczby derywatów) na podstawie danych DLKG, w ostatniej – według 5 liczby neologizmów ND. 3 Por. Analogiczną tabelę Daivy Murmulaitytė (2016: 13–14) opisującą nazwy narzędzi według afiksów słowotwórczych. 4 „Chociaż przyrostek -izm łatwo wyodrębnia się w wielu wyrazach międzynarodowych, nowych derywatów w samym języku litewskim zazwyczaj się z nim nie tworzy” (DLKG 2006: 103). 5 „W opisach współczesnego stanu słowotwórstwa języka bardzo uwzględnia się produktywność typów słowotwórczych – na niej opiera się układ typów słowotwórczych (od najbardziej produktywnych do zupełnie tipų atvirumo) V. Urbučio daiktavardžių darybos aprašuose, taip pat jo ir kitų rašytuose žodžių darybos skyriuose nieproduktywnych, jednak większą wagę przywiązuje się do liczby derywatów, a nie do „Gramatyce języka litewskiego” <...> oraz „Gramatyce współczesnego języka litewskiego” (Keinys 1999: 25–26). AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Bazie nowych wyrazów języka litewskiego | 4 Zgodnie z danymi BD w BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 badanym okresie najbardziej produktywnymi sufiksami kategorii nazw cech (abstrakcyjnych rzeczowników odimiennych) są -ystė, -izmas i -umas. W gramatykach stwierdza się, że spośród sufiksów tej kategorii naprawdę produktywne są zaledwie trzy, tj. -umas, -ybė i -ystė (LKG 1965: 306; za DLKG 2006: 100). Kaip matyti iš 1-oje lentelėje pateiktų duomenų, ND vyrauja trečios pagal produktywne gramatyki uznają derywaty z sufiksem -ystė (47 leksemów), utworzone od rzeczowników (nazw osób) i oznaczające „cechę właściwą osobie określonej przez wyraz podstawowy, būvį, padėtį, verslą, pasielgimą“ (DLKG 2006: 102), pvz.: mažaspalvỹstė (: mažaspalvis, -ė) „būsena, kai yra mažai spalvų“, saulininkỹstė (: saulininkas, -ė) „saulės energetikos verslas“, suaugỹstė (: suaugęs, -usi) „amžius, kai žmogus yra jau suaugęs“ (plg. paauglystė), taikdarỹstė 6 (: taikdarys, -ė) „starania o zaprowadzenie pokoju, pogodzenie kogoś“, žemgrobỹstė (: žemgrobys, -ė) 7 „nielegalne nabycie prawa własności do ziemi“. W Bazie jest mnóstwo nowatorskich i tradycyjnych gałęzi gospodarki oraz biznesu oznaczających neologizmów, np.: antreprenerỹstė (: antrepreneris, -ė) „generowanie pomysłów biznesowych“, barzdaskutỹstė (: barzdaskutys, -ė) „rzemiosło golenia bród“, klumpdirbỹstė (: klumpdirbys, -ė) „rzemiosło wytwarzania chodaków“, kubilininkỹstė (: kubilininkas, -ė) „rzemiosło wytwarzania balii“ itd. Por. 8 9 przykłady użycia wyrazu podstawowego balkonininkas, -ė podawane w wyszukiwarce internetowej Google (dalej – G) dla neologizmu balkonininkỹstė (: balkonininkas, -ė) „ogrodnictwo na balkonie“ [tu i w innych miejscach wyróżnienia pochodzą od autorki 10 artykułu]: Ja np. na razie pasowałabym do balkonowych ogrodniczek, bo uprawiam i kiełkuję w domu, ale już stopniowo wyniosę się na zewnątrz z ziołami i warzywami. (supermama.lt 2010 03 31) Witajcie, dziewczyny. Zwracam się do wileńskich balkonowiczek — może któraś z was chce zaprezentować swój ogródek szerszej publiczności? Tzn. w czasopiśmie „Mano namai” będzie pisany artykuł na temat balkonowego ogrodnictwa i chętnie sfotografowaliby jak najwięcej waszych ogródków . (supermama.lt 2009 07 07) Internete rasti penki naujadaro balkonininkas, -ė vartosenos pavyzdžiai 11 , o DLKT pavyzdžių nerasta [žiūrėta 2018 05 02]. Beje, interneto vartosenoje esama pavienių morfologiškai trumpesnio naujadaro – darybinio varianto – balkoninkas, -ė vartosenos pavyzdžių (apie tos pačios 6 W artykule neologizmy są akcentowane lub nieakcentowane (jeśli ich akcentowanie nie jest jeszcze jasne) zgodnie z podanym zapisem ND. 7 Definicje wszystkich neologizmów analizowanych w artykule zaczerpnięto z ND. 8 Por. uwagę zamieszczoną w ND: „biznes jest stary, lecz takiej jego nazwy nie ma w słownikach źródłowych”. 9 Por. LKŽe: kubilininkybė „rzemiosło bednarza”; DŽ7: kubilius „wytwórca balii”. 10 Język przykładów użycia przedstawionych w artykule nie został poprawiony. 11 Tu i w innych miejscach przedstawiono ilościowe dane dotyczące przykładów użycia całego paradygmatu neologizmu, po odrzuceniu powtarzających się przykładów. AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Bazie danych neologizmów języka litewskiego | zob. 5 (wariantywne) derywaty z BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przyrostkami -ininkas, -ė i -(n)inkas, -ė. DLKG 2006: 114–115; szerzej o wariantach słowotwórczych zob. Vaskelienė 2013: 206): Aaagnex, dziękuję za odsyłacz do forum balkoninków. (supermama.lt 2010 05 13) kończą swoje plony, zioła przyprawowe rosną, niektóre nawet kwitną (przerosły, nie zdążyłam ich zużyć), a co najprzyjemniejsze – zawiązują Mano daržininkės – balkoninkės patirtis tęsiasi. Sakyčiau, visai neblogai tęsiasi, žemuogės dera, nors jau ir się zarówno ogórki, jak i pomidory. (ciliukas.lt 2012 07 08) W użyciu internetowym odnotowano zaledwie trzy przypadki użycia neologizmu balkoninkas, -ė; Przykładów w DLKT nie znaleziono [dostęp 2018 05 02]. Por. derywat tego podstawowego słowa balkoninkystė: nie będziemy grzebać w ogródku, lecz zajmiemy się sztuką balkoninkystės-sodininkystės :D i będziemy uprawiać cebulę nie w ogródku, lecz na parapecie :D ale to także ogromna radość! (justinosspalvos.blogspot.com 2012 04 25) Balkoninkystė – ogrodnictwo na balkonie <...>. (lzinios.lt 2017 08 29) Osobną grupę tworzą stosunkowo niedawno rozpowszechnione w użyciu derywaty z tym przyrostkiem, obejmujące różne sposoby odżywiania: vaisiavalgỹstė (: vaisiavalgis, -ė) „sposób odżywiania (odłam weganizmu), w którym spożywa się wyłącznie niepoddane obróbce termicznej owoce“ (por. ang. fruitarianism), visavalgỹstė (: visavalgis, -ė) „odżywianie się wszystkimi produktami spożywczymi, bez žaliavalgỹstė (: žaliavalgis, -ė) „maitinimosi termiškai neapdorotu ar iki 40–42 °C apdorotu, paprastai augaliniu maistu sistema (pasaulėžiūra ir praktika)“. Taip pat kuriami ir okaziniai, wykluczania jakiegokolwiek ich rodzaju“, jednodniowe neologizmy utworzone przez analogię do słów 12 vaisiavalgystė, visavalgystė i žaliavalgystė, np. klaidavalgỹstė (: *klaidavalgis, -ė) „niewłaściwe odżywianie się, szkodliwe dla zdrowia“. 12 Nawiasem mówiąc, w dziełach litewskiego językoznawstwa analizowane są tylko dwa typy neologizmów – uzualne, zadomowione, oraz derywaty okazjonalne – ekspresywne neologizmy, odbiegające od systemu słowotwórczego i utrwalone w indywidualnym kontekście (Blažinskaitė 2004: 59; Urbutis 2009: 323–324; Jakaitienė 2010: 207), które określa się również terminami neologizmu / neologizmu o autorskim, indywidualnym, stylistycznym, sytuacyjnym, kontekstowym, jednorazowym i nietypowym sposobie tworzenia, a także derywatu nieodnotowanego w słownikach (Mikelionienė 2000: 67; 2002: 74; Jakaitienė 2010: 207; Kazlauskaitė, Župerka, Macienė 2013: 92; Miliūnaitė 2014: 247), pomijając bardzo ważny etap powstawania neologizmu i jego utrwalania się w użyciu. Wybitny teoretyk literatury, pisarz, filozof i kulturoznawca Michaił Epstein (Mikhail Epstein) zaproponował nowy termin – protologizm (ang. protologism < gr. protos „pierwszy, początkowy“ + logos „słowo“). Protologizm to nowo utworzona i szeroko nierozpowszechniona jednostka językowa, której celem jest wypełnienie powstałej luki leksykalnej. Według Michaiła Epsteina każda nowo utworzona jednostka językowa jest protologizmem, który później staje się neologizmem i ostatecznie utrwala się w podstawowym zasobie słownictwa. Chociaż, jak się przyznaje, trudno wytyczyć wyraźną granicę między protologizmem a neologizmem, za podstawową cechę różnicującą te nowe jednostki językowe znajdujące się na różnych etapach rozwoju uważa się jednak liczbę użytkowników. Podkreśla się, że protologizmu zazwyczaj używają pojedyncze osoby (najczęściej tylko autor), dlatego protologizm, który trafił do powszechnego użycia (gazet, czasopism, książek, stron internetowych itp.), AGNĖ ALEKSAITĖ. Ypatybių pavadinimai Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne | 6 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Priesagos -ystė abstraktų, padarytų ne iš asmenų pavadinimų, ND fiksuotas vos vienas kitas (plg. DLKG 2006: 102): naujažodỹstė (: naujažodis) „naujažodžių kūrimas“, pakaitalỹstė (: substytut). Por. podawane w internecie przykłady użycia leksemu bazowego dvikainis, -ė w przypadku nowotworu dvikainỹstė (: dvikainis, -ė) „podawanie cen w dwóch różnych walutach (w konkretnym przypadku chodzi o okres przejściowy od lita do euro)“ (G – 29); Przykładów z 13 DLKT nie znaleziono [dostęp: 02.05.2018]: Taryfa dwuczłonowa to opłata za jeden zadeklarowany przez odbiorcę kilowat /kW/ mocy czynnej w godzinach maksymalnego obciążenia systemu energetycznego-* oraz za jedną kilowatogodzinę dostarczonej odbiorcy energii elektrycznej czynnej /kWh/. (e-seimas.lrs.lt 28.04.1995) Dla mieszkańców od 1 lipca zatwierdzono następujące taryfy energii elektrycznej: odbiorcy gospodarstw domowych korzystający z taryfy jednoczłonowej będą płacić 35 ct, natomiast tym, którzy korzystali z tańszej energii elektrycznej dzięki posiadanej kuchence elektrycznej, taryfie dwuczłonowej oraz dużym ilościom zużywanej energii, również obniżono cenę o 2 ct. (alfa.lt 30.06.2009) Nieliczną grupę stanowią neologizmy dvisantuokỹstė (: *dvisantuokis, -ė?) „posiadanie jednocześnie dwojga małżonków (żon, mężów)” oraz protgėdỹstė (: *protgėdys, -ė? / protgėdus, -i?) „wstyd z powodu rozumu”, które, patrząc wyłącznie formalnie, można by zaliczyć do derywatów z przyrostkiem -ystė, utworzonych od potencjalnych przymiotników (por. DLKG 2006: 102). Dvisantuokystė najprawdopodobniej została utworzona metodą kompozycyjno-przyrostkową (: dvi santuokos + przyrostek -ystė), „w której formantem jest przyrostek wraz z formą kompozycyjną (złożeniem)” (Urbutis 2009: 341). W przypadku neologizmu protgėdystė również wyraźniej dostrzega się derywację kompozycyjno-przyrostkową (: proto gėda + przyrostek -ystė). Chociaż celem ND nie jest przedstawienie pełnego słowotwórczo obrazu neologizmu (Murmulaitytė 2016: 4), mimo to w bazie warto byłoby podać gniazdo słowotwórcze neologizmu i konsekwentnie rejestrować wyrazy o wspólnym rdzeniu (zob. tabelę 2). W badanym opozicijos poras, pvz., bulvininkỹstė (: bulvininkas, -ė 14 ) „bulvių auginimo verslas“, darybos okresie, po odrzuceniu ustalonej w ND opozycji słowotwórczej z potencjalną (domniemaną) podstawą, np. 15 subinšaldỹstė (: *subinšaldys, -ė) „chłodzenie pośladków”, oraz opozycji słowotwórczej z wyrazem podstawowym odnotowanym w słownikach referencyjnych, np., 2012: 72; https://en.wikipedia.org/wiki/Protologism). laikomas neologizmu, t. y. naujadaru, kurį be jo kūrėjo viešojoje vartosenoje renkasi vartoti ir kiti asmenys (Andreescu 13 W użyciu internetowym znaleziono jeszcze dwa przykłady dvikainio, -ės, w których neologizm jest używany w jeszcze jednym, nieodnotowanym w ND znaczeniu. 14 ND: bulvininkas, -ė „hodowca ziemniaków; handlarz ziemniakami”. 15 Prawdą jest, że także w tym przypadku można dostrzec sposób słowotwórstwa złożeniowo-sufiksalnego (: subinę šaldė + przyrostek -ystė). AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Bazie danych neologizmów języka litewskiego | 7 kryždirbỹstė (: BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 kryždirbys, -ė) „wyrób krzyży, część litewskiej sztuki ludowej”, znaleziono 8 brakujących par 16 abstraktów z przyrostkiem -ystė, tworzących opozycję słowotwórczą, gdy do ND włączany jest tylko derywat, a podstawa słowotwórcza pozostaje poza jego zakresem, np.: dvipasỹstė (: dvipasis, -ė) „iron. posiadanie paszportów dwóch różnych państw”, dvipavardỹstė (: dvipavardis, -ė) 17 „posiadanie nazwiska o dwojakiej pisowni w dokumencie potwierdzającym tożsamość osoby”, 18 kailiakeitỹstė (: kailiakeitys, -ė) „zmiana futra (tj. poglądów, systemu wartości)”, kubilininkỹstė (: kubilininkas, -ė) „rzemiosło wyrabiania balii”, lokiažudỹstė (: lokiažudys, -ė) „zabicie niedźwiedzia”, 19 mažaspalvỹstė (: mažaspalvis, -ė) 20 21 22 23 24 25 „stan, gdy jest mało kolorów” itp. 16 LKŽe: kryždirbys, -ė; kryždirbis, -ė „ten, kto wykonuje krzyże”. 17 Naujadaras dvipasystė galėtų būti laikomas ir mišrios darybos dariniu (: dvi, pasas + priesaga -ystė). 18 W użyciu internetowym znaleziono zaledwie jeden przykład formy dvipasio, -ės: Dvipasių bėdos: Izraelis reikalauja gražinti į Armėnijos kariuomenę mobilizuotą Cahalo karį [nagłówek] (facebook.com 2015 10 18). W DLKT nie znaleziono przykładów [dostęp 2018 05 02]. 19 Neologizm dvipavardystė można by uznać również za derywat o mieszanym typie słowotwórczym (: dvi, pavardės + przyrostek -ystė). 20 W użyciu internetowym znaleziono cztery przykłady formy dvipavardžio, -ės, w których neologizm jest używany jeszcze w ND nefiksuota reikšme: Sveikos merginos, tapsiančios ar jau esančios -ienės, -ė, "dvipavardės", ar esančios, bei jednym znaczeniu, [kobiety] pozostającej przy nazwisku panieńskim. (supermama.lt 2012 01 14); „<...> Dlatego chcąc nie chcąc młodszy Kazimieras, Sūduwczyk, pisząc coś o przekładzie, literaturze lub artykułach z krytyki przekładu, dopisywał sobie „ogon” – Sasnava. Tak powstało podwójne nazwisko – Kazimieras Ambrasas-Sasnava. Tym podwójnym nazwiskiem najczęściej podpisywane są moje prace naukowe i niemało artykułów”. (aidas.lt 2018 maj (nie później). Nie znaleziono przykładów w DLKT [dostęp: 2018 05 02]. 21 W Internecie znaleziono sześć przykładów użycia neologizmu kailiakeitys, -ė: Ciekawe, który z nich jest tu kailiakeitys? (traders.lt 2018 01 27); Co za wspaniała pamięć. Dziękuję za doprecyzowanie. A przecież pamiętam, że pierwszy był Litwin. Może pomyliliście z tym, którego sami uważaliście za ? Bo zwykle wszystkich tak podejrzewają tylko „zmiennokailcy”. (greitas.eu maj 2018 (nie później). Nie znaleziono przykładów w DLKT [dostęp 02.05.2018]. 22 W Internecie znaleziono zaledwie dwa przykłady użycia neologizmu kubilininkas, -ė „wytwórca balii; sprzedawca balii”: Kubilininkas A. Kundrotas zapraszał do nabycia balii, łyżek i innych wyrobów z drewna. (zasliukc.lt maj 2018 (nie później); Pięknie na święcie zaprezentowali się również tradycyjni rzemieślnicy z naszego rejonu: mistrzyni wyplatania ze słomy Jurgita Treinytė, piekarka sękaczy Onutė Raudeliūnienė, bednarz Arvydas Kundrotas <...>. (zasliukc.lt maj 2018 (nie później). Na innych stronach internetowych neologizm kubilininkas, -ė jest używany w znaczeniu „zwolennik litewskiego polityka Andriusa Kubiliusa“. W DLKT nie znaleziono przykładów w znaczeniu „wytwórca cebrów; sprzedawca cebrów“ [dostęp 02.05.2018]. 23 W Internecie znaleziono zaledwie jeden przykład użycia neologizmu lokiažudys, -ė: „Lāčplēsis“ (łot. Lāčplēsis, w przybliżeniu oznacza „zabójca niedźwiedzia“) – łotewski poemat epicki stworzony przez poetę Andrejса Pumpursa na podstawie łotewskich podań ludowych i legend o siłaczu Lāčplēsisie. (lt.wikipedia.org maj 2018 (nie później). Przykładów z DLKT nie znaleziono [dostęp: 02.05.2018]. Por. słowo lokiamušys, -ė „myśliwy polujący na niedźwiedzie“, zamieszczone w LKŽe. 24 Naujadaro mažaspalvystė atveju taip pat galima įžvelgti dūrybos-priesagų darybos būdą (: mažai spalvų + sufiks -ystė). 25 Internete rasti aštuoni naujadaro mažaspalvis, -ė vartosenos pavyzdžiai: Tokio mažaspalvio, stingstančio teraz słucham świata – kanadyjski duet „Nadja“ opowiada mi historie tchnące chłodem. (bernardinai.lt 10.07.2009); Uważam, że jeśli flaga zużyje się tak bardzo, że nie będzie się już nadawała do godnego eksponowania, to jej status nie nebebus valstybės vėliava. Išblukusi raudona bus neberaudona, ir tokio mažaspalvio skuduro sunaikinimas ar išmetimas powinien być już uznawany za znieważenie symboli państwowych. (newsgroups.lt 25.06.2009). Przykładów z DLKT nie 05 02]. AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy właściwości w Bazie danych litewskich neologizmów | 8 2 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA. Brakujący gniazdowy zestaw wyrazów o wspólnym rdzeniu dla 26 Eil. nr. Naujadaras Pamatinis žodis ND pateikiami bendrašakniai abstraktów z przyrostkiem -ystė słowa OdnotowND 1. 2. 4. 6. 8. 9. 10. znaleziono [dostęp: 2018 antreprenerỹstė antrepreneris, -ė + –balkonininkỹstė balkonininkas, -ė ––barzdaskutykla bulvininkỹstė bulvininkas, -ė + –dvikainỹstė dvikainis, -ė ––dvipavardỹstė dvipavardis, -ė ––entreprenerỹstė entrepreneris, -ė + –filibusterỹstė filibusteris, -ė + –kailiakeitỹstė kailiakeitys, -ė ––kinkadrebỹstė kinkadrebys, -ė 0 –kitamanỹstė kitamanis, -ė 0 –klumpdirbỹstė klumpdirbys, -ė 0 –korepetitoriavimas kryždirbỹstė kryždirbys, -ė 0 – bródkutỹstė 12. 13. 14. barzdakutys, -ė 0 barzdakirpė, korepetitoriỹstė korepetitorius, -ė 0 korepetitoriauti, citatmeldystė *citatmeldys, -ė 0 citatatonija dvipasỹstė dvipasis, -ė ––kubiloidas27 laisvadarbỹstė laisvadarbis, -ė + – hipsterỹstė hipsteris, -ė + hipsterija, kubilininkỹstė kubilininkas, -ė –kubilizmas, hipsteriškai ano 3. 16. 15. 17. 5. 7. 11. 18. 19. 26 W tabelach 2 i 3 przedstawiono nie tylko dane bezpośrednio związane z przeprowadzonym badaniem (neologizmy i ich wyrazy podstawowe), lecz także dodatkowy materiał przydatny do dalszych badań (wyrazy o wspólnym rdzeniu odnotowane w ND). 27 Wyrazem podstawowym tych neologizmów jest nazwisko Kubilius. Por. „pejor. Ideologia głoszona przez Andriusa Kubiliusa i prowadzona polityka”; kubilòidas „rzecz. Naśladowca litewskiego polityka Andriusa Kubiliusa». AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy właściwości w Bazie danych neologizmów języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Eil. nr. Naujadaras Pamatinis žodis ND pateikiami bendrašakniai litewskiego | 9 słów Odnotownowy leksykon, lokiažudỹstė lokiažudys, -ė 21. mamỹstė mama 0 mamadienis, mamusiowaty, -a, maminsynek, -ė, umasowienie, ––supermamytė 22. małobarwiestwo małobarwny, -a –– ND 20. 23. noworodkỹstė noworodis, -ė 0 supermama, 24. ana neologia nowy wyraz 0 –tworzyć 25. 26. 28. neologizmy substytucỹstė 29. 30. 31. substytucas 0 –tropicielỹstė 27. łowcazyskostwo łowca zysku, 32. 33. 34. tropiciel, -ė 0 –rangerỹstė ranger, -ė + –słonecznikỹstė słonecznikas, -ė + zasłona słoneczna sygnatariuszỹstė sygnatariusz, -ė 0 –dachowłazỹstė dachowłazys, -ė + –dorosłỹstė dorosły, -a 0 –podgrzewanie tyłka *podgrzewacz tyłka, -ė 0 –35. rozjemcostwo rozjemca, -yni 0 – 36. -czyni 0 – próżniactwo próżniak, 37. -czka 0 –tutorstwo tutor, 38. -ka + –jarstwo jarosz, -ka (rzecz.) + –39. vargondirbỹstė vargondirbys, -ė + – 40. przewodnictwo przewodnik, -czka AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy właściwości w Bazie Danych Neologizmów Języka Litewskiego | 16 Podczas BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wykonywania rezonansu magnetycznego mózgu na obrazach T1 obszarów czołowo-podstawnych i skroniowych widoczne są strefy hipointensywne, natomiast na obrazach T2 – hiperintensywne. (sveikaszmogus.lt („Wiadomości o lekach”) 2009) W użyciu internetowym rozpowszechnia się nie tylko niepotrzebne dla języka ogólnego zapożyczenie kredibilumas, lecz także jego nienormatywne słowo podstawowe kredibilus, -i (G – 20); Nie znaleziono przykładów w DLKT [dostęp 2018 05 06]: Najważniejsze jest zrozumienie, że wszystko to wynika z nauki i licznych badań. Aby zrozumieć to jak najlepiej, należy czytać nie książki i strony new age (jak bahuriux'as, który – jak się okazało – robi to wyżej w tym temacie), lecz artykuły, książki i inne wiarygodne (rzetelne) źródła dotyczące ewolucji, entropii, systemów i ich powstawania, termodynamiki oraz innych zjawisk przyrodniczych. (technologijos.lt 2012 08 30) a w jaki sposób znajomi przeprowadzili badania próbek? Czy są wiarygodni, czy raczej nie? (legalus.net 2016 02 06) TABELA 3. Brakujące gniazdo wspólnordzennych słów abstrakcyjnych z przyrostkiem -umas słowa antigėjiškùmas Eil. nr. Naujadaras Pamatinis žodis Fiksuota ND ND pateikiami bendrašakniai antigėjiškas, -a –antigėjus atlėpausiškùmas *atlėpausiškas, -a 0 –atsekamùmas atsekamas, -a 0 –betkokiškùmas 1. *betkokiškas, -a 0 –daugiadarbiškùmas *daugiadarbiškas, -a 0 –daugiakultūriškùmas daugiakultūriškas, -a –daugiakultūris, -ė daugiaprogramiškùmas *daugiaprogramiškas, -a 0 daugiaprogramis, -ė daugiaveikliškùmas daugiaveikliškas, -a –daugiaveika fifiškùmas fifiškas, -a + fifa glokalùmas glokalus, -i + glokaliai, glokalizacija hiperintensyvùmas hiperintensyvus, -i ––12. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 0 – interoperacyjność 13. interoperacyjny, -a –– zatrudnialność *zatrudnialny, -a 0 – AGNĖ ALEKSAITĖ. Ypatybių pavadinimai Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne | 17 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Eil. nr. Naujadaras Pamatinis žodis Fiksuota ND ND pateikiami bendrašakniai słowa 14. išmanùmas išmanusis, -ioji + išmanėti, išmaninti, išmanizacija, ùmas 15. sapioseksualas, -ė /+ – išmanuolis, -ė kredibilùmas 16. sąveikùmas sąveikus, -i + –šeimiškùmas šeimiškas, -a 17. 0 – laumiškùmas laumiškas, -a –– 18. kredibilus, -i ––liminalùmas liminalus, -i + liminalas, -ė 19. ùmas *vištaprotišlegitimùmas kas, -a 0 – metroseksualùmas metroseksualas /+ – 20. neuroplastiškùmas neuroplastiškas, -a 21. ––neužmirštuoliškùmas *neužmirštuoliškas, -a 0 22. išmanuolis, paneuropietiškùmas paneuropietineužmirštuo23. lis, -ė paneuropinis, -ė performaty24. vùmas performatyvus, -i –performeri25. s, -ė politkorektiškùmas politkorekti26. škas, -a + paneuropietiškas, -a + s, -ė, sapioseksual27. politkorektorius, -ė rungtyniškùmas 28. rungtyniškas, -a + –sapioseksualus, -i 29. švaistūniškùmas švaistūniškas, -a –švaistytuvės, švaistuomenė 30. legitimus, -i ––metroseksualus, -i vištaprotiškJak widać z przedstawionych danych, do ND nie włączono 11 odnotowanych w użyciu (w częstym przypadku – rozpowszechnionych, uzualnych) wyrazów podstawowych. Aby uniknąć tak zwanych luk leksykograficznych (o niesystematyczności słowników wydawanych na Litwie zob. także Miliūnaitė 2015: 169), do zbioru danych powinny AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy właściwości w Bazie danych nowych wyrazów języka litewskiego | 18 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zostały włączone także, stosunkowo dawno powstałe i niewywołujące już u użytkowników języka żadnego wrażenia nowości, wyrazy laumiškas, -a i švaistūniškas, -a. Por. dane internetowe: 45 46 Laumiškie włosy, nogi i rzęsy posypane mąką albo nieokreślonym proszkiem. Na ciele – tylko majtki Barbora ir balta persišviečianti drapanėlė. (delfi.lt (5braskes.lt) 2013 10 26) marzy o znalezieniu „tego jedynego”, który nie odskoczyłby na widok jej laumiškiej, przypominającej kurzą skóry. (kultura.lrytas.lt 2018 03 07) Rozrzutny budżet nakarmi rosnącą inflację (vz.lt 2007 10 10) Typowi przedstawiciele tego znaku bardzo realistycznie postrzegają sytuację na świecie, w kraju i w swoim miejscu pracy, a także bardzo realistycznie dokonują rozrzutnych zakupów. (alfa.lt (astromanija.lt) 2017 10 01) Takie jednostki vertina savo galimybes. Paprastai jos įgunda skaičiuoti savo pajamas ir išlaidas, taip užkirsdamos kelią językowe, które najprawdopodobniej wskutek pomyłki nie trafiły do LKŽe i DŽ7, w ND powinny otrzymać oznaczenie nenaujas (nefiksuotas) (por. włączony do ND na nowo ożywiony wyraz kiaulasubinis, -ė). Na podstawie danych ND widać, że produktywność przyrostka -ybė nieco się zmniejszyła (drugie miejsce). Abstrakcyjne rzeczowniki z przyrostkiem -ybė najczęściej tworzy się od przymiotników i imiesłowów strony biernej czasu (rasta 17 leksemų) – ji atsiduria ketvirtoje vietoje, nors DLKG vertinta kaip itin dari (užima teraźniejszego mających znaczenie przymiotników (por. DLKG 2006: 101), np.: beskonýbė (: beskonis, -ė) „niesmaczny przedmiot”, išverčiamýbė (: išverčiamas, -a) „możliwość przetłumaczenia tekstu”, lyginamýbė (: lyginamas, -a) „możliwość porównania”, nuostabýbė (: nuostabus, -i) „wspaniała rzecz” itp. Najwięcej trudności wynika z analizy słowotwórczej neologizmu archajýbė (: archajus, -i? / archajus?) „to, co archaiczne, staroświeckie”. W Internecie znaleziono jeden przykład użycia archajybės (odnotowany w użyciu już w 2004 r.); Przykładów w DLKT nie znaleziono [dostęp 02.05.2018]: 45 W LKŽe odnotowano jedynie przymiotnik lauminis, -ė „w paski, w kolorach pasów laumės juostos (tęczy)”. W Internecie przykładów użycia neologizmu laumiškas, -a jest niemało (93 wpisy); Przykładów w DLKT nie znaleziono [dostęp 2018 05 06]. 46 W LKŽe podaje się jedynie rzeczownik švaistūnas, -ė: 1. „ten, kto lubi się rozrzutnie obnosić, zachowuje się niepoważnie”; 2. „ten, kto bez potrzeby trwoni majątek, rozrzutnik, marnotrawca”. W użyciu internetowym przykładów użycia neologizmu švaistūniškas, -a jest wiele (110 wpisów); Przykładów z DLKT nie podano [dostęp: 2018 05 06]. AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Bazie Neologizmów Języka Litewskiego | 19 są używane w mowie bohaterów i wcale BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Čia surašyti pavyzdžiai neturėtų sudaryti įspūdžio, kad visas kūrinys taip ir išverstas. Tos archajybės dažniau nie obciążają tekstu, wtapiając się w ogół języka utworu. (llvs.lt („Język ojczysty”) 2004, Inga Mataitytė) Por. przykład podany w ND: Zapytajmy ucznia, studenta czy przechodnia na ulicy, czym są „korzenie litewskości”, a najpewniej bez mrugnięcia okiem odpowie, że jest to starożytność Litwy, tysiąclecie, książęta, język oraz, oczywiście, wiara pogańska. Ta ostatnia wraz z archaizmami językowymi ujawnia, jak stara była cywilizacja litewska, jak harmonijna, cnotliwa i żywotna. (bernardinai.lt („Naujasis Židinys-Aidai“) 2012 03 19, Tomas Daugirdas) kilka pojedynczych, nieinformatywnych Tiriamuoju laikotarpiu interneto vartosenoje (elektroninėje komunikacijoje) fiksuoti vos archaizmów możliwych wyrazów podstawowych? (rzecz.) i archaizm, -i? (przym.) przykłady użycia. Za najbardziej informatywny (tylko umownie, z uwzględnieniem możliwych błędów korektorskich wyrazów podstawowych) można by uznać zamieszczony poniżej przykład; Nie znaleziono przykładów w DLKT [dostęp: 2018 05 02]: - Jednak w tej części znajduje się kilka baz maszyn, które są dobrze chronione. Powiedział Zenchas, jedyny dowódca wojenny, który był archajem, w przeciwieństwie do innych dowódców, którzy byli wojownikami klasy zentilów lub templariuszy. Jego imię oznacza „Urodzony w błyskawicach” <...> -EN TARO ADUN. Było to powitanie dowódców zenu, które oznacza „Pokój dzisiaj”. I z najciemniejszego cienia wyłonił się Orichajus. Był liczącym 1576 lat templariuszem zenu, który posiadał archaiczne moce. <...> -Zbierz jeszcze dwa tysiące archajów i poprowadzisz ich do tej bitwy, Niosący Płomienie, i każ wszystkim, żeby mi nie przeszkadzali, bo muszę wyleczyć rany. (games.lt 2010 07 30) Niemniej definicja neologizmu archajybė pozwala przypuszczać, że może on również opierać się na przymiotniku archajiškas, -a – tutaj można dostrzec dezintegrację podstawowego rdzenia w derywacie (do przymiotnika archajiškas, -a nie można bezpośrednio dodać przyrostka -ybė, dlatego przyrostek -iškas, -a zostaje usunięty, a autor tworzy analogiczny derywat (według słowa svetimybė) (o roli dezintegracji w słowotwórstwie szerzej zob. Urbutis 2009: 241–244). W ND odnotowano niemało derywatów z przyrostkiem -ybė, które oznaczają nie cechę abstrakcyjną, lecz sam przedmiot posiadający tę cechę (por. DLKG 2006: 101): geidžiamýbė (: geidžiamas, -a) „rzecz pożądana”, paklausýbė (: paklausus, -i) „towar cieszący się popytem”. Istnieją pojedyncze derywaty z tym przyrostkiem utworzone od przysłówków i rzeczowników – nazw osób oraz zwierząt, np.: anapusýbė (: anapus) „to, co znajduje się poza granicami tego życia”, šiuolaikýbė (: šiuolaik) „teraźniejszość, obecnie przeżywany czas”, katalonýbė (: katalonas, -ė) „wspieranie wszystkiego, co związane z narodem katalońskim i katalońskością”, AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Bazie danych neologizmów języka litewskiego | 20 katýbė (: katė) BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 „niegodny czyn związany z kotem”. Ten ostatni neologizm został najwyraźniej utworzony analogicznie do słowa šunybė. W ND odnotowano zaledwie jeden derywat z przyrostkiem -ybė – triprasmýbė wśród (: triprasmis, -ė) „miglotas, kelias prasmes turintis kalbinės raiškos būdas“ – kurį būtų tikslu skirti nazw słów i wyrażeń. Możliwe, że kategoria słowotwórcza nazw słów i wyrażeń się rozszerza – trafiają do niej nie tylko takie derywaty z przyrostkiem -ybė, które „mówią, z której ND 5. miejsce pod kalbos ar tarmės yra kilęs jais žymimas žodis bei posakis“ (DLKG 2006: 141). względem produktywności zajmuje przyrostek -ūra (2 leksemy) (por. 17. miejsce według DLKG). W Bazie danych, po odrzuceniu wyników niewłaściwie podawanych przez zautomatyzowane wyszukiwanie według ciągu liter *ūra (więcej o wyszukiwaniu w ND zob. http://naujazodziai.lki.lt/?Apie_duomenyna), np. także kontaminacinį darinį seimokratūrà (: [Seim]as + pr[okuratūra]) „iron. Seimas, virtęs prokuratūra“ licznych neologizmów złożonych, takich jak mitókūra „tworzenie mitów” i in., znaleziono dwa derywaty z przyrostkiem -ūra utworzone od rzeczowników (nazw osób): podoktorantūrà neologizmy. (: podoktorantas, -ė) „studijos ir tyrimai, atliekami įgijus daktaro laipsnį“ (plg. anglų k. post doc) ir rezidentūrà (: rezidentas, -ė) „podiplominės aukštojo medicinos mokslo studijos“ (plg. anglų k. residency). Žinoma, abejotina, ar tikrai ne dėl kitų kalbų poveikio lietuvių kalboje radosi minėti 47 Według danych ND 6. miejsce pod względem produktywności zajmują trzy sufiksy, tj. -ovė, -ulys i -yba (odpowiednio w DLKG: 6., 7. i 10. miejsce). W korpusie, po odrzuceniu nieodpowiednich rezultatów z zakończeniem *ovė, np. kontaminacyjnego derywatu batakovė (: [bata]s + ran[kovė]) „cholewka przymocowywana do buta”, neosemantyzmu daržóvė „pacjent, który wyszedł ze stanu śpiączki, ale nie odzyskał świadomości, pozostający w stanie wegetatywnym: niezdolny do celowego reagowania na otoczenie i nieświadomy go” (por. ang. vegetable „warzywo”), złożonego neologizmu minkštãlovė „miękki mebel do leżenia” itd., odnotowano zaledwie jeden derywat z sufiksem -ovė – daugóvė (: daugus, 48 -i) „duża liczba”. Według danych ND nieproduktywny jest również sufiks -ulys (1 leksem): keistulỹs (: keistas, -a) „dziwność”. W DLKG jako nieproduktywny oceniono sufiks -yba, który z 10. miejsca (według gramatyk) awansował w ND na 6. miejsce, chociaż w korpusie podaje się bardzo niewiele abstraktów z tym sufiksem (1 leksem). Do wykazu neologizmów włączono jedną jednostkę językową opisaną leksykograficznie w ND – šulniakasýba (: šulniakasys, 49 47 Por. w internecie przykłady rosyjskich słów – подокторантура i pезидентура – po odrzuceniu powtórzeń atvejus, rasta atitinkamai – 1 ir 18. Pastarasis naujažodis rezidentūra įtrauktas į TŽŽ (2013). 48 Įmanomas ir kitas šio naujažodžio pamatas – prieveiksmis daug. 49 Por. Uwzględnioną w ND uwagę „biznes jest stary, ale w słownikach bazowych nie ma takiej jego nazwy” Ponadto ten neologizm można by uznać za derywat o mieszanej budowie (por. šulinį kasė + przyrostek -yba). Jak wynika z przykładów analizowanych w niniejszej pracy (dvipasystė, dvipavardystė, dvisantuokystė, mažaspalvystė, protgėdystė, subinšaldystė, šulniakasyba itd.), w języku litewskim przybywa neologizmów o mieszanej budowie. AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Bazie Danych Neologizmów Języka Litewskiego | 21 -ė) „rzemiosło BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 kopania studni”. Wydaje się, że dyskusyjny jest podział słowotwórczy neologizmu tepýba „artystyczne smarowanie topionego sera na kromce”. W ND wskazano, że neologizm tepyba (: [tep]ti + tap[yba]) należy uznać za derywat kontaminacyjny, choć można by go również traktować jako 50 derywat z przyrostkiem -yba, utworzony od nieprefiksalnego czasownika przechodniego, mimo że w języku ogólnym istnieje zaledwie kilka derywatów z tym przyrostkiem, utworzonych wyłącznie od rzeczowników (DLKG 2006: 103). Należy podkreślić, że nie można formułować uogólnionych wniosków na temat 4 nieproduktywnych przyrostków (-ovė, -ulys, -yba, -ūra) oraz 9 przyrostków (-enybė, -uma, -atvė, -atis, -astis, -ata, -(i)ava, -umė, -ra), których w badanym okresie w ND w ogóle nie odnotowano. Uwzględniając gromadzone ręcznie dane, twierdzenie wyłącznie na podstawie danych ND, że ND medžiagą, akivaizdu, kad nedarių afiksų rikiavimas pagal produktyvumą yra daugiau wspomniane przyrostki nie są produktywne, byłoby nieścisłe. W tym przypadku można mówić jedynie o zarysowujących się tendencjach. Aby dogłębnie zbadać produktywność przyrostków nazw cech (abstrakcyjnych rzeczowników odprzymiotnikowych), należałoby oprzeć się na įvairesniais ir gausesniais šaltiniais. W ND nie znaleziono abstrakcyjnych rzeczowników odprzymiotnikowych z rzadkimi przyrostkami (-ysta, -asta, -astas, -atva, -iškė), przedstawionymi w LKG i — jak podkreślono — charakterystycznymi wyłącznie dla gwar (1965: 313), z wyjątkiem afiksu -esys. Spośród wyników przedstawionych w ND, po odrzuceniu neologizmu semantycznego blizgesỹs „kosmetyk nadający ustom połysk i mający mniej koloru niż szminka” oraz złożonego neologizmu žuvlesỹs „ptak żywiący się rybami”, w ND przedstawiono dwa derywaty z przyrostkiem -esys: drovesỹs (: drovus) „nieśmiałość” oraz ieškesỹs (: ieško) „słowotwórczy synonim poszukiwania”, a zatem pod względem produktywności w ND przyrostek ten zajmuje 5. miejsce. W ND nie znaleziono derywatów nieproduktywnych międzynarodowych przyrostków -ažas i -itetas (LKG 1965: 315). 50 Nawiasem mówiąc, taki sposób mieszania wyrazów przez długi czas znajdował się poza obrębem słowotwórstwa i był mokslininkų vertintas tik kaip nesąmoningas liežuvio suklupimas, atsiradęs dėl neapsisprendimo, kurį kalbos vienetą pasirinkti (Urbutis 2009: 324; Lehrer 2003: 369). Ilgainiui kontaminaciniai dariniai imti vertinti ne kaip pavieniai uznawany za przejęzyczenia przez większość mieszkańców Litwy i zagranicy, natomiast jako rezultat świadomej działalności językowej, któremu użytkownicy języka dają pierwszeństwo, poszukując ekspresywnego i zwięzłego sposobu wyrażania myśli (Miliūnaitė 2014: 261; szerzej o dwojakiej ocenie kontaminatów zob. także Mikić Čolić 2015: 25–26). W najnowszej literaturze naukowej dotyczącej niektórych języków zlewanie wyrazów (kontaminacja) uznaje się za częsty i produktywny sposób tworzenia wyrazów (Gries 2004: 639; Mikić Čolić 2015: 33). Na Litwie stosunkowo wcześnie powstały pierwsze prace, w których naukowcy zwrócili uwagę na kontaminację (Skardžius 1996: 21) i badali ją jako prawidłowe zjawisko, klasyfikowane według różnych cech (Kabašinskaitė 1998: 5, 69). AGNĖ ALEKSAITĖ. Ypatybių pavadinimai Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne | 22 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 IŠVADOS 1. Tiriamuoju laikotarpiu ND fiksuotų ypatybių pavadinimų tyrimas rodytų, kad LKG ir W DLKG za najbardziej produktywny uważa się przyrostek tej kategorii słowotwórczej -umas (30 leksemów w ND), który być może zaczyna ustępować trzeciemu pod względem produktywności przyrostkowi -ystė (47 leksemów) i szesnastemu -izmas (41 leksemów). To samo można powiedzieć o uznawanym w gramatykach za drugi pod względem produktywności przyrostku -ybė (17 leksemów w ND). Należy jednak uwzględnić ogólnie niewielką liczbę odnotowanych derywatów oraz potencjalność derywatów (zwłaszcza z przyrostkiem -umas), dlatego potwierdzenie lub obalenie takiego założenia o zmniejszającej się produktywności tych przyrostków byłoby możliwe dopiero po zbadaniu większej liczby neologizmów i ich wyrazów podstawowych. 2. Przyrostek -izmas w LKG i DLKG jest wyraźnie oceniany jako nieproduktywny w połączeniu z wyrazami litewskimi, natomiast materiał zgromadzony w bazie pokazuje, że ten typ słowotwórczy jest obecnie w języku litewskim dość produktywny (obcy przyrostek -izmas ma tendencję dołączania do rdzeni rodzimego pochodzenia) – stale tworzone są nazwy kierunków politycznych, ideologii, ustrojów społecznych, dziedzin biznesu i działalności. 3. W badanym okresie w ND odnotowano zaledwie po jednym lub dwóch derywatach z przyrostkami (-ovė, -ulys, -yba, -ūra), natomiast derywatów z 9 przyrostkami (-enybė, -uma, -atvė, -atis, -astis, -ata, -(i)ava, -umė, -ra) w ogóle nie odnotowano. Na podstawie wyłącznie danych ND twierdzenie, że wymienione przyrostki nie są obecnie produktywne, byłoby nieścisłe. Również w tym przypadku, mając na uwadze ręczny sposób gromadzenia danych ND, można mówić jedynie o zarysowujących się tendencjach. Aby dogłębnie zbadać produktywność przyrostków nazw cech (abstrakcyjnych rzeczowników odimiennych), należałoby oprzeć się na bardziej zróżnicowanych i liczniejszych źródłach. 4. W ND odnotowano jeden afiks, który odzyskał produktywność – -esys, oceniany w LKG jako rzadki i właściwy wyłącznie gwarom przyrostek abstraktów odrzeczownikowych. 5. Badanie odnotowanych w ND nazw cech pokazuje, że występują zmiany podstawy słowotwórczej. Derywaty z przyrostkiem -izmas opierają się na bardziej zróżnicowanej podstawie, nieopisanej w sintagma, žodžių junginiu ir santrumpa. gramatykach tradycyjnych – 6. Materiały ND gromadzone ręcznie, rzecz jasna, nie przedstawiają całkowicie obiektywnego i wyczerpującego obrazu słowotwórstwa neologizmów, jednak przeprowadzone niewielkie badanie wykazało, że na razie jest to jedyna skuteczna baza danych, która systematycznie gromadzi nowe jednostki języka. AGNĖ ALEKSAITĖ. Nazwy cech w Litewskiej bazie danych neologizmów języka | 23 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ŹRÓDŁA AN 2005 – Anglonas. Komputerowy słownik języka angielskiego i litewskiego. Sud. B. Piesarskas. Wilno: Słownik. DLKT – Korpus współczesnego języka litewskiego. Dostęp online: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/ [žiūrėta 2018 m. gegužės–birželio mėn.]. DŽ7 2017 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. S. Keinys. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: http://lkiis.lki.lt/dabartinis [dostęp: maj–czerwiec 2018 r.]. LKŽe 2017 – Słownik języka litewskiego. Red. nacz. G. Naktinienė. Wilno: Instytut Języka Prieiga internete: www.lkz.lt [žiūrėta 2018 m. gegužės–birželio mėn.]. Litewskiego. ND – Baza danych neologizmów języka litewskiego. [Ciągłe internetowe źródło informacyjne od 2011 r.] Opracowała R. Miliūnaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: http://naujazodziai.lki.lt [dostęp: maj–czerwiec 2018 r.]. OED – Online Etymology Dictionary. Dostęp w internecie: http://www.etymonline.com/ [dostęp: maj–czerwiec 2018 r. ]. TŽŽ 2007 – Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. V. Vaitkevičiūtė. Czwarte poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Žodynas. TŽŽ 2013 – Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. D. Svetikienė. Wilno: Alma littera. W – Wolna encyklopedia „Wikipedia“. Dostęp w internecie: https://en.wikipedia.org/wiki/Protologism [dostęp: maj–czerwiec 2018 r.]. Przykładów użycia szukano za pomocą wyszukiwarki internetowej Google. LITERATŪRA A n d r e e s c u C. V. 2012: Teaching English Medical Neologisms. – Medical Connections 7 (1), 71—76. Prieiga internete: https://pdfs.semanticscholar.org/5dc8/a0e82490a3ee1ae59ab9472a74839cd9587e.pdf. B a e s ko w H. 2004: Lexical Properties of Selected Non-Native Morphemes of English, Tübingen: Gunter Narr Verlag. AGNĖ ALEKSAITĖ. Ypatybių pavadinimai Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne | 24 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 B l a ž i ns k a i t ė D. 2004: Naujadarai ir perdirbiniai reklamoje. – Kalbos kultūra 77, 56–65. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/77/Blazinskaite_KK_77_straipsnis_apie_naujadarus_ ir_perdirbinius_reklamoje.pdf. C r y s t a l D. 2005: Kalbos mirtis, Vilnius: Tyto alba. D L KG 2006 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. G i r č i e nė J. 2005: Neologizmų integracija į tekstą. – Žmogus ir žodis 1, 78–82. Prieiga internete: http://www.biblioteka.vpu.lt/zmogusirzodis/PDF/didaktinelingvistika/2005/girciene.pdf. G i r č i e n ė J. 2011: Naujažodžiai su dėmeniu (-)tinkl-. – Kalbos kultūra 84, 165–177. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/84/Girciene_KK_84_straipsnis.pdf. G i r č i e n ė J. 2012: Naujoji lietuvių kalbos leksika: teorija ir praktika. Metodinė priemonė [elektroninis išteklius]. Vilnius: Edukologija. G r i e s St. Th. 2004: Shouldn't it be breakfunch? A quantitative analysis of blend structure in English. – Linguistics 42–3, 639–667. Prieiga internete: http://www.linguistics.ucsb.edu/faculty/stgries/research/2004_STG_Blends_Linguistics.pdf. I n č i u ra i t ė -N o r e i k i e nė L. 2017: Dabartinės lietuvių kalbos vardažodžių su (neo)klasikiniais elementais morfeminė sandara ir daryba. Daktaro disertacija. Vilnius: Vilniaus universitetas. J a k a i ti e n ė E. 2010: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. J a k a i ti e n ė E. 2018: Lietuvių kalba per šimtmetį – kaip pakito leksika? – Gimtoji kalba 2, 3–16. K a b a ši n s k a i tė B. 1998: Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. K a z la u s k a i t ė R., Ž u p e r k a K., M a c ie n ė J. 2013: Okazionalūs deminutyvai: tipai ir paskirtis kalbiniame akte. – Žmogus ir žodis 1, 90–100. Prieiga internete: http://www.biblioteka.vpu.lt/zmogusirzodis/PDF/didaktinelingvistika/2013/kazzupmac90100.pdf. K e i n y s S. 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. L e h r e r A. 2003: Understanding trendy neologisms. – Italian Journal of Linguistics / Rivista di Linguistica 15.2, 369–382. Prieiga internete: http://linguistica.sns.it/RdL/15.2/07.Lehrer.pdf. AGNĖ ALEKSAITĖ. Ypatybių pavadinimai Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne | 25 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 L K G 1965 – Lietuvių kalbos gramatika – fonetika ir morfologija I. Red. K. Ulvydas. Vilnius: Mintis. M a r c h a n d H. 1969: The Categories and Types of Present-Day English Word-Formation. A Synchronic-Diachronic Approach. Second edition, München: Verlag C. H. Beck. M a t a i t y t ė I. 2013: Kaip vertinti žodį vadizmas? – Gimtoji kalba 7 [Klausimų kraitelė], 10–11. M i k e l i on i e n ė J. 2000: Šiuolaikiniai metodai kalbos naujovėms tirti. – Darbai ir dienos 24, 65–73. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt/publications/Mikelioniene_2000.pdf. M i k e l i on i e n ė J. 2002: Analogija lietuvių kalbos žodžių daryboje. Potenciniai ir okaziniai dariniai. – Acta linguistica Lithuanica 46, 73–80. M i k i ć Č o l i ć A. 2015: Word formation of blends. – Mostariensia 19/2, 21–36. Prieiga internete: https://pdfs.semanticscholar.org/d7b2/b938660b3ebc9d4d724988978ae00510ae2b.pdf. M i l i ū na i t ė R. 2012: Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. – Gimtoji kalba 6, 3–11. M i l i ū na i t ė R. 2014: Naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje. – Acta Linguistica Lithuanica 71, 246–264. M i l i ū na i t ė R. 2015: Naujažodžių atranka ir pateikimas Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. – Leksikografija ir leksikologija 5, 161–184. M u r m u l ai t y t ė D. 2016: Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų perspektyvos. – Bendrinė kalba 89, 1–27. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/89/Murmulaityte_BK_89_straipsnis.pdf. N a k t in i e n ė G. 2002: Specialiosios leksikos pateikimas „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“. – Kalbos kultūra 75, 47–56. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/75/Naktiniene_KK_75_straipsnis.pdf. P a li o n i s J. 1985: Kalbos mokslo pradmenys, Vilnius: Mokslas. S k a r d ži u s P. 1996: Rinktiniai raštai 1: Lietuvių kalbos žodžių daryba. Parengė A. Rosinas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Urb u ti s V. 2009: Žodžių darybos teorija. 2-asis leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. V a s k e li e n ė J. 2013: Podobieństwa oraz skirtumai. – Žmogus ir žodis 1, 206–214. Prieiga internete: http://www.zmogusirzodis.leu.lt/index.php/zmogusirzodis/article/view/31/38.