Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas

LAURA GERŽOTAITĖ Uniwersytet Wileński WYOBRAŻENIA JĘZYKOWEJ OJCZYZNY MŁODYCH ZACHODNICH AUKSZTAJTÓW KOWNIEŃSKICH: JĘZYKOWE (NIE)POKREWIEŃSTWO KOWNA, JURBORKA, SZAKÓW I MARIAMPOLA SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, zachodni auksztajci kownieńscy, językowa ojczyzna, pokrewieństwo językowe, mapy rysowane. WSTĘP W pracach z zakresu dialektologii percepcyjnej językowa ojczyzna (ang. linguistic homeland) określana jest jako językowe środowisko jednostki i wiąże się ją z językowymi oraz przestrzennymi dystansami tego środowiska (Diercks 2002: 51; Aliūkaitė i in. 2017: 106–121). Utrwalone w świadomości zwykłych członków wspólnoty językowej wyobrażenia o rodzinnych stronach ujawniają dane z mentalnych, czyli rysowanych, map wariantów (szerzej zob. Preston 1999b: XXXIV–XXXV; Aliūkaitė 2009: 164–179)1. Zdaniem Dennisa Prestona (1989: 1–23; 1993: 335) mapy mentalne są najprostszym sposobem ustalenia, co zwykli użytkownicy języka sądzą o danym miejscu (zob. Aliūkaitė i in. 2017: 42). Chociaż w ostatniej dekadzie liczba prac z zakresu dialektologii percepcyjnej na Litwie wzrasta, wyobrażeniom językowej ojczyzny poświęcono więcej uwagi zaledwie w kilku z nich. Na podstawie materiału z projektu Miejsce języka standardowego na mentalnej mapie języka litewskiego2 zbadano relacje z językową ojczyzną i postawy wobec sąsiednich obszarów ujawnione na mapach rysowanych przez młodzież z Szawli, Wyłkowyszek i innych miast (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 89–120; Geržotaitė 2016: 121–142; Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 84–100; Merkytė-Švarcienė 2016: 139–154; Aliūkaitė i in. 2017: 108). Ustalono, że językowa ojczyzna jako obszar ekspresji dialektalnej, na przykład w opinii uczniów z Wyłkowyszek, obejmuje sąsiednie tereny lub niemal pokrywa się z granicami subdialektu zachodnich auksztajtów kownieńskich. Wyłkowyszki, zaliczone do obszaru języka standardowego, są nierozerwalnie związane z Mariampolem (Geržotaitė, 1 W badaniach dialektologii percepcyjnej pojęcie mapy mentalnej (ang. mental map) wskazuje, jaki obraz miejscowości lub grup miejscowości wyłania się w świadomości zwykłych użytkowników języka. W ten sposób ujawnia się przestrzenno-językowa orientacja zwykłych członków wspólnoty językowej (Diercks 2002: 52; Aliūkaitė 2009: 166). 2 Projekt zrealizowano ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego (umowa nr K-5/2014). Okres realizacji projektu: 2014 06 02–2016 12 31, kierownik projektu – prof. dr Daiva Aliūkaitė. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Čepaitienė 2016: 84–100). Tokie rezultatai gauti susisteminus žemėlapių, kuriuose tiriamieji lokalizavo tarmės ir bendrinės kalbos arealus, duomenis. Aktualność i nowatorstwo. Badania nad pokrewieństwem językowej małej ojczyzny z innymi miejscowościami, pokazujące zdolność zwykłych członków wspólnoty językowej do rozróżniania cech własnego otoczenia językowego, dopiero się na Litwie rozpoczęły (Geržotaitė 2018: 76–101). Przeprowadzona analiza wyobrażeń językowej małej ojczyzny uczniów szkół średnich w Szawlach, należących – zgodnie z klasyfikacją dialektów litewskich przedstawioną przez Zigmasa Zinkevičiusa i Aleksasa Girdenisa – do zachodnich aukštaitów szawelskich, ujawniła dość precyzyjny system izoglos odzwierciedlających postrzeganie wariantu językowego własnego otoczenia przez lokalnych badanych. W tym ujęciu nie badano jeszcze postaw młodzieży z miejscowości na obszarze najbliższej językowi litewskiemu ogólnemu gwary – zachodnich aukštaitów kowieńskich. Celem niniejszego artykułu jest przeanalizowanie, w oparciu o metodologię i założenia dialektologii percepcyjnej oraz na podstawie map rysunkowych, wyobrażeń językowej małej ojczyzny uczniów szkół średnich w Kownie, Jurborku, Szakach i Mariampolu, czyli językowego (nie)pokrewieństwa ich rodzimych środowisk z innymi strefami oraz możliwych form ekspresji językowej w tych strefach. Przedmiotem artykułu są wyobrażenia językowej małej ojczyzny uczniów szkół średnich w Kownie, Jurborku, Szakach i Mariampolu. Badani to młodzi ludzie w wieku 15–18 lat, uczęszczający do czterech miejskich szkół średnich (zob. tabelę). TABELA. Charakterystyka badanych Miejsce zamieszkania | Łączna liczba badanych | Łączna liczba dziewcząt | Łączna liczba chłopców | Znają gwarę | Nie znają gwary | Mówią gwarą | Nie mówią gwarą | Częstotliwość używania gwary | Kowno | 45 | 23 | 22 | 7 | 38 | 3 | 12 | 3 | 100,00% | 51,11% | 48,89% | 15,56% | 84,44% | 6,67% | 26,67% | Jurbork | 50 | 28 | 21 | 10 | 40 | 10 | 8 | 4,36 | 100,00% | 56,00% | 42,00% | 20,00% | 80,00% | 20,00% | 16,00% | Szaki | 47 | 29 | 18 | 29 | 17 | 27 | 4 | 3,92 | 100,00% | 61,70% | 38,30% | 61,70% | 36,17% | 57,45% | 8,51% | Mariampol | 36 | 17 | 19 | 20 | 16 | 19 | 5 | 3,59 | 100,00% | 47,22% | 52,78% | 55,56% | 44,44% | 52,78% | 13,89% Ankietowanych uczniów można zaliczyć do jednej grupy wiekowej. W badaniu przyjęto pogląd Penelopy Eckert, że podstawą klasyfikacji wieku są nie dokładne ramy chronologiczne, lecz etapy. Ze względu na doświadczenia językowe, kulturowe i społeczne oraz etap kształtowania się tożsamości w okresie dorastania badani zaliczają się do tego samego pokolenia (Eckert 1997: 151–167; Aliūkaitė 2007: 145). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Materiał badawczy stanowi 178 ankiet wypełnionych w gimnazjach im. Jonasa Basanavičiusa w Kownie, im. Antanasa Giedraitisa-Giedriusa w Jurborku, „Žiburys” w Szakach oraz Sūduva w Mariampolu w ramach projektu Rozprzestrzenianie się wariantów regionalnych i domniemanego języka ogólnego (kwazistandardu) na początku XXI wieku: badanie percepcyjne34. Ankieta składa się z czterech części. W pierwszej i drugiej gromadzone są dane socjodemograficzne: płeć i wiek badanego, miejsce pochodzenia i zamieszkania, a także zadawane są pytania pozwalające określić kompetencję dialektalną i aktywność w używaniu dialektu. Model dialektologii percepcyjnej odzwierciedlają trzecia (zaznaczanie na mapach obszarów językowej małej ojczyzny i języka ogólnego) oraz czwarta część ankiety (ocena bodźców w postaci słuchanych tekstów i lokalizowanie ich na mapach itp.) (więcej na temat ankiety zob. Aliūkaitė 2019: 72). Sformułowano następujące zadania: 1) omówić dane z pytań ankietowych służących ustaleniu zachowań językowych (wyboru kodów); 2) przedstawić obiektywne, tj. naukowo uzasadnione, językowe (nie)pokrewieństwo badanych miejscowości z innymi strefami; 3) przeanalizować materiał z map rysunkowych ujawniających subiektywne, tj. istniejące w świadomości zwykłych członków wspólnoty językowej, językowe (nie)pokrewieństwo badanych miejscowości z innymi strefami; 4) wyodrębnić modele (nie)pokrewieństwa językowych małych ojczyzn z innymi miejscowościami i podsumować wyobrażenia językowej małej ojczyzny ukształtowane w świadomości młodzieży. Łącznie uczniowie zwizualizowali swoje postawy na dziesięciu mapach. Pierwsze zadanie polegało na zaznaczeniu na mapie miejsc, w których – zdaniem uczniów – mówi się podobnie jak w ich miejscu zamieszkania. Na drugiej mapie respondenci mieli zaznaczyć, gdzie mówi się językiem ogólnym. Na kolejnych ośmiu mapach lokalizowali obszary słyszanych wariantów językowych, czyli bodźców tekstowych. Mapy przedstawiono z zaznaczonymi granicami i ośrodkami samorządów5. W artykule analizowane są mapy z pierwszego zadania, ukazujące (nie)pokrewieństwo językowych małych ojczyzn z innymi miejscowościami. Zarejestrowane na nich odpowiedzi podsumowano w dwóch etapach. Najpierw analizuje się, jakie obszary i z jaką częstotliwością przedstawiciele wszystkich badanych miejscowości wskazywali jako językowo bliskie, mniej bliskie i odległe od ich językowych małych ojczyzn. Po wyodrębnieniu modeli językowego (nie)pokrewieństwa miejscowości z innymi strefami podjęto próbę ustalenia granic językowej małej ojczyzny młodych użytkowników języka. Na podstawie dialektologii percepcyjnej 3Projekt jest realizowany ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego (umowa nr K-2/2017). Czas trwania projektu: 2017 06–2019 12, kierownik: prof. dr Daiva Aliūkaitė. 4Anonimowe ankiety przygotowane i wypełnione w latach 2017–2018 w ramach projektu Ocena wariantów językowych są przechowywane w Instytucie Języków, Literatury i Studiów Translatorycznych Wydziału Kowieńskiego Uniwersytetu Wileńskiego. 5W dialektologii percepcyjnej, stosując technikę mapy (zob. Preston 1989; 1999a: 359–373; 1999b: XXIII–XL), przedstawia się badanym zarówno puste mapy (Evans 2002: 76–83), jak i – dla ułatwienia orientacji – mapy z zaznaczonymi granicami największych jednostek administracyjno-terytorialnych (zob. Long 1999: 178) oraz dużymi miastami (zob. Dailey-O’Cain 1999: 228). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 metodologię, wykorzystując dane zebrane w ramach wcześniej realizowanego projektu6 dotyczące map dialektów i języka standardowego młodzieży z różnych środowisk językowych, dodatkowo wyjaśniano, jakich odmian języka używa się na obszarach językowej małej ojczyzny wyznaczonych przez uczniów z Kowna, Jurborka, Szaków i Mariampola. Badane miejscowości, jak wskazują najnowsze badania geolingwistyczne, leżą na obszarze południowego regiolektu zachodnioaukštaitskiego, nowej odmiany lokalnej kształtującej się na bazie jednego z najżywotniejszych tradycyjnych dialektów (zachodnioaukštaitskiego kauniškiai) (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė, Mikulėnienė 2014: XIII mapa i komentarz). Jedna z miejscowości uwzględnionych w badaniu – Mariampol – ze względu na wysoki wskaźnik mentalnej urbanizacji (więcej o tym terminie zob. Marshal 2004: 111) oraz większą wartość dialektalną niż w okolicznych miejscowościach (zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261) jest uznawana za centrum regiolektu. W okolicach dwóch pozostałych miejscowości – Jurborka i Szaków – wyróżnia się mniejsze odmiany językowe, czyli geolet. Okolice Kowna, gdzie mówi się lokalną odmianą języka najbliższą standardowemu językowi litewskiemu, wskazywane są jako strefa standardu językowego. A zatem w ocenie własnego otoczenia językowego i sąsiednich obszarów przez młodych członków wspólnoty językowej niewątpliwie istotny jest wymiar języka standardowego, a ściślej – wyobrażonego języka standardowego jako prestiżowego kodu. Można przypuszczać, że z tego powodu wyobrażenia ankietowanych uczniów o językowej małej ojczyźnie mogą różnić się od tych, które wyłoniły się z badań przeprowadzonych w innych regionach Litwy. 1. (NIE)UŻYWANIE KODÓW JĘZYKOWYCH W OPINII MŁODZIEŻY Z KOWNA, JURBORKA, SZAKÓW I MARIAMPOLA Analiza danych pokazuje, że najmniej przejawów dialektalnych w swojej językowej małej ojczyźnie (makrootoczeniu) słyszą licealiści z Kowna. Zdaniem tych młodych ludzi kod dialektalny jest bardzo rzadko używany zarówno w ich rodzinnym mieście (8,89 proc.), jak i w ich rodzinach, czyli mikrootoczeniu (13,33 proc.) (zob. rys. 1). 6 Plačiau apie projektą ir jo rezultatus žr. Aliūkaitė ir kt. (2017). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 RYS. 1. (Nie)używanie kodu dialektalnego (TK) w mikrootoczeniu i makrootoczeniu w opinii młodzieży z badanych miejscowości A zatem deklarowana przez tych uczniów częstotliwość mówienia dialektem jest również niższa od przeciętnej – 3 na 7 (zob. tabelę). Tylko 2 z 8 młodych mieszkańców Kowna, którzy ocenili swoje mówienie dialektem w punktowej skali dyferencjału semantycznego, pochodzi z otoczenia silniej nacechowanego dialektalnie – z Olity (lub z sąsiedniego obszaru dialektu południowoauksztockiego). Z wyjątkiem tych dwóch przypadków ich dziadkowie również mieszkają w Kownie. Warto dodać, że uczniowie z Kowna, którzy nie uważają, że mówią dialektem (a zatem nie określili częstotliwości mówienia dialektem), mogą być silniej związani z określonymi przejawami dialektalnymi, ponieważ mieszkają nie w tym mieście, lecz w jego okolicach (np. we wsiach Paparčiai i Giraitė). Mieszkają tam również dziadkowie niektórych z nich. W innych miejscowościach, jak wynika z postaw badanych, używany kod językowy jest oceniany jako bliższy dialektowi (zob. rys. 1). Chociaż uczniowie z Jurborka, podobnie jak ci z Kowna, wskazali, że nie umieją mówić dialektem, zaznaczyli jednak, że w ich mieście wariant dialektalny (42 proc.) i niedialektalny (44 proc.) są używane z podobną częstotliwością (zob. rys. 1). Jednak w rodzinach ponad połowy tych młodych ludzi (56 proc.) nie mówi się dialektem. Częstotliwość mówienia dialektem wśród licealistów z Jurborka, wyższa od przeciętnej (4,36 na 7), może wskazywać, że kod dialektalny w ich otoczeniu językowym BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 używany znacznie intensywniej, niż wskazano (zob. tabelę). Ponadto badani mieszkają nie tylko w samym mieście, lecz także w okolicznych wsiach. W Jurbarkas i sąsiednich okolicach Šakiai mieszkają również ich dziadkowie. Wcześniejsze badania postaw pokazują, że lokalna odmiana językowa Jurbarkas jest dość dobrze rozpoznawana przez mieszkańców miejscowości i sąsiednich terenów (Bakšienė 2015: 1–20). Podobne podejście do używania dialektu w różnych sytuacjach łączy respondentów z Jurbarkas i Marijampolė (zob. rys. 1). Różnica polega jedynie na tym, że znaczna część uczniów z Marijampolė (38,89 proc.) twierdzi, że nie rozpoznaje mowy gwarowej w swoim mieście i okolicach (gdzie mieszkają również ich dziadkowie). Odpowiednio, częstotliwość używania dialektu przez tych respondentów jest niższa niż wśród uczniów z Jurbarkas (3,59) (zob. tabelę). Na takie wyniki mogło wpłynąć kilka przyczyn. Możliwe, że w Marijampolė podejmuje się próby odcięcia od kodu gwarowego. Jak pokazują przeprowadzone badania, jest on również dobrze rozpoznawalny, ale oceniany bardziej negatywnie niż pozytywnie nie tylko przez mieszkańców miejscowości, lecz także sąsiednich terenów (Dabašinskienė, Dagilytė 2013: 114–117; Bakšienė 2016: 33–37; 2019: 7). Bardzo prawdopodobne, że uczniowie z Marijampolė twierdzą, iż nie rozpoznają własnej gwary, ponieważ sądzą, że jest ona nie tylko zbliżona do języka standardowego, lecz także stanowi język standardowy (Dabašinskienė, Dagilytė 2013: 117–119; Bakšienė 2016: 35–37). Zdaniem badanych najwięcej cech gwarowych występuje prawdopodobnie w Šakiai (zob. tabelę). Ponad połowa ankietowanych uczniów z tego miasta twierdzi, że słyszy mowę gwarową zarówno w swojej językowej ojczyźnie (61,70 proc.), jak i w rodzinach (51,06 proc.) (zob. rys. 1). Mimo to deklarowana przez samych uczniów z Šakiai częstotliwość mówienia gwarą (3,92) jest tylko nieco wyższa od częstotliwości ustalonej na podstawie zadania wykonanego przez badanych z Marijampolė (zob. tabelę). Można przypuszczać, że część respondentów z Šakiai (17,02 proc.) również wskazała, iż nie rozpoznaje cech gwarowych w swoim otoczeniu ze względu na niewielką różnicę między nimi a językiem standardowym (Aliūkaitė ir kt. 2014: 150; Bakšienė 2015: 11; 2016: 33–37). Dane dotyczące postaw młodzieży z Jurbarkas, Šakiai i Marijampolė pozwalają zatem przypuszczać, że badani identyfikują słabszy lub silniejszy stopień gwarowości swoich językowych ojczyzn. Część z nich jednak nie utożsamia się z tą odmianą językową. Kod językowy używany w Kaunas jest w wyobrażeniach uczniów tego miasta zapewne kojarzony z wariantem zbliżonym do języka standardowego. 2. OBIEKTYWNE (NIE)POKREWIEŃSTWO JĘZYKOWE BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Badane miejscowości Kaunas, Jurbarkas, Marijampolė i Šakiai, zgodnie z obecną klasyfikacją dialektów litewskich przedstawioną przez Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 365–380), znajdują się na obszarze poddialektu kauniskiego zachodnioauksztockiego, najbliższego językowi standardowemu (zob. rys. 2). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 RYS. 2. Badane miejscowości na obszarze poddialektu kauniskiego zachodnioauksztockiego Podobnie jak wszyscy Auksztoci, mieszkańcy tych okolic wymawiają zachowane ie, uo, a jako zachodni Auksztoci zachowują niezmienione an, am, en, em oraz dawne samogłoski nosowe ą, ę, o, natomiast jako Kaunianie nie cofają akcentu i dobrze rozróżniają długie samogłoski w nieakcentowanych końcówkach (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 365–380; LKTChr 2004: 39–44; VAKKKA 2005: 39). Więcej różnic językowych występuje w niektórych częściach tego poddialektu, a więc także w mowie badanych z niektórych miejscowości. W pracach dialektologów wskazuje się, że okolice Šakiai charakteryzują się akcentem cyrkumfleksowym realizowanym równomiernie na obu elementach dyftongu lub połączenia samogłoski i spółgłoski, a także innymi cechami (VAKKKA 2005: 60–62; GAT 2008: 14–28). Ze względu na wymowę samogłosek w nieakcentowanych końcówkach okolice te dzielą się na dwie części: północną, w której samogłoski te ulegają skróceniu i którą zazwyczaj określa się jako gwarę Šakiai (pokrywa się ona z północną częścią tego rejonu), oraz część południową, w której samogłoski te pozostają niezmienione (Bacevičiūtė 2004: 12–14; 2006: 12; LKTChr 2004: 38–41; VAKKKA 2005: 45, 60; Aliūkaitė ir kt. 2014: 151; Bakšienė 2015: 3). Według badaczy okolice Šakiai i Jurbarkas, położone po przeciwnych stronach Niemna, są bardziej podobne niż różne (Sakalauskienė 2013: 17; Bakšienė 2015: 6). W zachodniej części rejonu tradycyjnie kojarzonej z gwarą Jurbarkas oraz w położonych na wschód od niej miejscowościach na północnym brzegu Niemna, podobnie jak na południowym brzegu rzeki w okolicach Šakiai, występuje akcent ciągły, a samogłoski w nieakcentowanych końcówkach ulegają skróceniu (Grinaveckienė 1957: 119–180; 1996: 88; VAKKKA 2005: 83–84; Sakalauskienė 2015: BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 312, 317). Ponieważ okolice Jurbarka graniczą z innymi gwarami, na obrzeżach obszaru tej gwary odnotowuje się większe zróżnicowanie cech (Bacevičiūtė 2008: 5–18; 2010: 235–243; Bakšienė 2012: 19–23; 2015: 7; Sakalauskienė 2013: 17; 2015: 315–316). W południowo-zachodniej części obszaru zachodnich auksztockich kauniškiai, w okolicach Mariampola, podobnie jak w południowych okolicach Szaki, długie samogłoski końcówek nie ulegają skróceniu. Jednak tutaj, w przeciwieństwie do okolic Szaki, nie występuje intonacja kontynuacyjna. Okolice Mariampola wyróżniają się także użyciem wąskiej, napiętej samogłoski e (VAKKKA 2005: 93; Bakšienė 2016: 27–28). Wydłużeniu ulegają w nich pierwsze człony dyftongów z akcentem opadającym (VAKKKA 2005: 93–95). Omówione cechy językowe charakterystyczne dla badanego obszaru odzwierciedlają jego obraz obiektywny (naukowo uzasadniony). Niektóre z nich są właściwe całemu obszarowi zachodnich auksztockich kauniškiai, a zatem także wszystkim miejscowościom omawianym w artykule. Pod względem innych cech za bliższe sobie można uznać okolice Jurbarka (oraz północno-zachodnią część okolic Kowna) i okolice Szaki. Pod względem językowym bardziej różni się od nich południowo-zachodnia część obszaru kauniškiai w okolicach Mariampola (a także Wyłkowyszek) oraz innych miejscowości. 3. SUBIEKTYWNE (NIE)POKREWIEŃSTWO JĘZYKOWE BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Częstotliwość oznaczeń na mapach wskazuje, że uczniowie szkół średnich z wszystkich miejscowości jako swojej językowej ojczyzny skłaniają się do wiązania jej najsilniejszymi relacjami pokrewieństwa językowego z 5–6 okolicznymi miejscowościami (zob. rys. 3). RYS. 3. Liczba stref wiązanych z językowymi ojczyznami różnymi relacjami pokrewieństwa językowego BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Takie oznaczenia stanowią od 92 do 20 proc. wszystkich analizowanych ankiet. Na przykład uczniowie z Kowna wskazali 6 stref jako najbliższe ich językowej ojczyźnie pod względem językowym (zob. rys. 3). Największa część oznaczeń na mapach (75,56 proc.) przypada na Kowno. Niektórzy respondenci w ogóle nie zaznaczyli swojego miasta (takie mapy stanowią 24,44 proc. wszystkich map przekazanych przez uczniów z Kowna)7. Należy to chyba wyjaśnić brzmieniem pytania ankietowego: „Proszę zaznaczyć na mapie, gdzie, Państwa zdaniem, mówi się podobnie jak w Państwa mieście”. A zatem Kowno, choć na niektórych mapach niezaznaczone, jest przez miejscową młodzież bezpośrednio lub pośrednio łączone pod względem językowym z innymi okolicznymi miejscowościami. Ponad jedna trzecia uczniów z tego miasta wskazała strefy wileńską (46,67 proc.) i janowską (44,44 proc.) jako najbardziej podobne do ich językowej ojczyzny. Kolejna jedna piąta respondentów z Kowna uznała za takie miejscowości Kiejdany (22,22 proc.), Kiejdanów i Kłajpedę (po 20 proc.). Możliwe, że wskazując jako podobne obszary położone blisko ich językowych ojczyzn, młodzi ludzie kierowali się własnym doświadczeniem. Strefy podobne pod względem językowym, zaznaczane blisko językowych ojczyzn (najbliższe geograficznie warianty), mogły być uczniom najlepiej znane. A zatem respondenci mogli rozpoznawać charakterystyczny dla siebie sposób wypowiadania się. Średnio silne lub stosunkowo średnio silne relacje łączą rodzinne miasta wszystkich uczniów, z wyjątkiem uczniów z Szaki, z jedną lub kilkoma dalszymi miejscowościami (takie oznaczenia stanowią 18–11 proc. wszystkich ankiet). Uczniowie najrzadziej skłaniają się do wiązania swoich językowych ojczyzn ze strefami położonymi dalej pod względem geograficznym (od 9 do 1 proc. wszystkich ankiet). Identyfikując z ekspresją językową rodzinnych okolic miejscowości położone od nich dalej, badani prawdopodobnie opierają się zarówno na doświadczeniu indywidualnym, jak i zbiorowym (por.: Inoue 1999: 174; Aliukaitė i in. 2017: 122–124). Można zatem wyróżnić i szerzej omówić trzy modele (nie)pokrewieństwa językowego rodzinnych miejscowości z innymi strefami, wyłaniające się z map zaznaczonych przez uczniów szkół średnich. 3.1. Językowe (nie)pokrewieństwo Kowna z innymi miejscowościami Najwięcej miejscowości o sposobie mówienia zbliżonym do kodu językowej ojczyzny wskazali na mapach uczniowie z Kowna (zob. rys. 4). 7 Odnotowano to także na mapach zaznaczonych przez młodzież z innych miast. Stanowią one 36 proc. wszystkich map zaznaczonych przez respondentów z Jurborka, 41,67 proc. z Mariampola i 14,89 proc. z Szak. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 RYS. 4. Obszary, na których — zdaniem uczniów z Kowna — mówi się podobnie jak w językowej ojczyźnie Jak już wspomniano, uczniowie z Kowna najsilniej powiązali swoją językową ojczyznę (wskazano ją w 75,56 proc. wszystkich kwestionariuszy respondentów z Kowna) z dużymi miastami (Wilnem — 46,67 proc., Kłajpedą — 20 proc.) oraz sąsiednimi obszarami (Jonawą — 44,44 proc., Kiejdanami — 22,22 proc., Koszedarami — 20 proc.) (zob. rys. 5, mapy Kn_M07 i Kn_M12)8. Takie postawy mogą wskazywać, że uczniowie ci utożsamiają swój język z językiem ogólnym, który — jak wynika z wcześniejszych badań — jest geograficznie wiązany z dużymi miastami i ich okolicami (Vaicekauskienė, Čičirkaitė 2011: 55–74; Aliūkaitė, Merkytė-Švarcienė 2012: 155–177; Vaicekauskienė 2014: 1–31; Aliūkaitė ir kt. 2017: 266–267; Geržotaitė 2019: 1–18). Właśnie na tym obszarze, podczas wcześniejszego badania postaw, młodzież z Kowna, Szawli i innych miast lokalizowała przedstawione do oceny teksty bodźce w języku ogólnym (Aliūkaitė, Merkytė-Švarcienė 2012: 167–171). Teksty bodźce w języku ogólnym przypisano Mariampolowi zaledwie kilka razy; można przypuszczać, że stało się tak dlatego, iż uczniowie silniej kojarzą Mariampol z mową gwarową niż z językiem ogólnym (Aliūkaitė ir kt. 2017: 256). 8 W artykule stosuje się skróty kodowe: Kn — uczniowie gimnazjów z Kowna, Jrb — z Jurborka, Mrj — z Mariampola, Šk — z Szak; literami M i V oznacza się płeć badanych, a liczbami — numery kwestionariuszy. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Kn_M12 Kn_M07 Kn_V09 Kn_V12 RYS. 5. Przykłady zaznaczania na mapach pokrewieństwa językowej ojczyzny uczniów z Kowna z innymi miejscowościami Jako mniej podobny do sposobu mówienia w swoim mieście gimnazjaliści wskazali kod językowy używany w Prenach (17,78 proc.), Kazłowej Rudzie (15,56 proc.) i innych miejscowościach (zob. rys. 5, mapa Kn_V09). Zdaniem badanych Kowno łączą najsłabsze więzi językowe z niemal wszystkimi pozostałymi miejscowościami na obszarze języka litewskiego. Spośród nich warto wymienić obszary zaznaczone na mapach więcej niż jednego ucznia: Poniewież, Szak (po 8,89 proc.), Szawle, Radziwiliszki, Kielmy (po 6,67 proc.) oraz inne (zob. rys. 5, mapa Kn_V12). Zdaniem młodzieży z Kowna nie ma żadnego pokrewieństwa językowego między ich językową ojczyzną a takimi miejscowościami zachodniej Litwy, jak Szkudy, Kretynga, Płungiany czy Retów. Są to bodaj jedyne obszary, których używany kod językowy uczniowie uznają za całkowicie niepodobny do mowy w Kownie. Zatem miejscowości wskazane przez młodzież z Kowna jako najbardziej podobne do jej językowej ojczyzny niemal pokrywają się z obszarem standardu języka ogólnego wyodrębnionym przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI wieku BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 (zob. Geržotaitė, Mikulėnienė 2014: XIII mapa i komentarz). Na obszarze jego oddziaływania znajdują się także niemal wszystkie strefy mniej zbliżone językowo do Kowna (z którymi uczniowie wiążą je średnio silnymi relacjami). Takie wyniki mogą być związane z obiektywnymi postawami młodych ludzi wobec używanego przez nich wariantu języka, który najprawdopodobniej jest bliższy językowi standardowemu (zob. mapę 5, ryc. Kn_M12). 3.2. Językowe (nie)pokrewieństwo Jurborka z innymi miejscowościami Najsilniejsze relacje uczniowie z Jurborka przypisali swojej językowej ojczyźnie (takie oznaczenie pojawiło się w 64 proc. wszystkich ankiet respondentów z tego miasta), wiążąc ją z położonymi po drugiej stronie Niemna Szakami (48,57 proc.) (zob. ryc. 6). Oceny te potwierdzają silne związki językowe Jurborka i Szaków, ujawnione w badaniach obiektywnych (Bakšienė 2015: 6–7). RYC. 6. Strefy, w których, zdaniem uczniów z Jurborka, mówi się podobnie jak w ich językowej ojczyźnie Oprócz Szaków gimnazjaliści z Jurborka wskazywali sąsiednie strefy Taurogów (37,14 proc.), Rosień (34,29 proc.) i Kowna (28,57 proc.) jako najbardziej podobne językowo do ich własnego miasta (zob. ryc. 7, mapa Jrb_M10). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 RYC. 7. Przykłady oznaczeń na mapach językowego pokrewieństwa językowej ojczyzny uczniów z Jurborka z innymi miejscowościami Wskazanie Taurogów i Rosień, miejscowości w gwarze przejściowej, od dawna zaliczanych przez dialektologów do południowożmudzkiego obszaru raseiniškiai, najwyraźniej świadczy o silniejszym utożsamianiu się uczniów z Jurborka z kodem języka standardowego (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 260; Geržotaitė 2018: 94). Ustalono, że pod względem wielu cech fonetycznych raseiniškiai, zwłaszcza w okolicach Eržvilkas i Rasėiniai, są najbliżsi zachodnim aukštaitom i standardowemu językowi litewskiemu. Procesy zmian gwarowych są tu bardzo intensywne, dlatego szczególnie zanikają charakterystyczne dla tej podgwary gwarowe odpowiedniki ie, uo (Zinkevičius 2006: 232–233; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 260; Aliūkaitė ir kt. 2014: 145–146). Takich postaw wobec miejscowości najbliższych językowej ojczyźnie można się było spodziewać. Ze względu na położenie geograficzne w mowie Jurborka odnotowuje się wiele cech charakterystycznych dla sąsiednich miejscowości żmudzkich i zachodnich aukštaitów kauniškiai. Ponadto okolice te są niejednorodne również pod względem etnograficznym BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 (Bakšienė 2012: 19–23; Sakalauskienė 2013: 13–14). A zatem językowa forma miejscowości zaliczanych do kilku gwar i najczęściej kojarzonych z językową ojczyzną jest prawdopodobnie dobrze znana ankietowanym młodym ludziom. Pod względem językowym za bardziej oddalone od Jurbarka uznaje się, zdaniem badanych, jedynie okolice Pagėgiai, położone w centralnej części kłajpedzkiego obszaru gwar wielko-litewskich (zob. mapa na il. 7, Jrb_V02). Według badaczy w tych okolicach najlepiej zachowały się charakterystyczne cechy tej gwary, ponieważ nie występuje tam tak intensywny wpływ sąsiednich gwar żmudzkich i wielko-litewskich (Bakšienė, Vaišnienė 2014: 41). Dlatego język Pagėgiai, w przeciwieństwie do gwar wielko-litewskich okolic Kłajpedy, bliższych Jurbarkowi, a także Viešvilė i Smalininkai, może być młodym ludziom rzadziej słyszany, a zatem mniej znany i słabiej kojarzony z własnym. Najsłabsze pokrewieństwo językowe uczniowie najczęściej przypisują Jurbarkowi w odniesieniu do niektórych miejscowości środkowej i zachodniej Litwy, na przykład Kłajpedy (7,14 proc.), Kėdainiai i Šilalė (po 5,71 proc.) (zob. mapa na il. 7, Jrb_M06). Takie powiązania łączą językową ojczyznę młodych mieszkańców tego miasta także z Marijampolė. A zatem kod językowy używany w miejscowościach położonych dalej lub bardzo daleko może być młodym mieszkańcom Jurbarka słabiej znany. Zdaniem badanych nie ma żadnego podobieństwa językowego między Jurbarkiem a znacznie oddalonymi od niego miejscowościami na północnych krańcach Litwy. W opinii uczniów z Jurbarka za niepokrewne językowej ojczyźnie uznaje się południowe, południowo-wschodnie i wschodnie obszary języka litewskiego. A zatem najściślejsze więzi językowe łączą Jurbark z najbliższymi miejscowościami położonymi na pograniczu gwar żmudzkich i wielko-litewskich. Geografia miejscowości najmniej bliskich Jurbarkowi wskazuje zapewne na skłonność respondentów do utożsamiania się pod względem językowym z Żmudzinami, a pod względem etnograficznym — z regionem Żmudzi. 3.3. Językowe (nie)pokrewieństwo Marijampolė z innymi miejscowościami Znacznie mniej miejscowości, których forma językowa jest zbliżona do językowej ojczyzny, wskazali na mapach gimnazjaliści z Marijampolė (zob. il. 8). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 IL. 8. Obszary, w których, zdaniem uczniów z Marijampolė, mówi się podobnie jak w językowej ojczyźnie Silne więzi łączą językową ojczyznę młodych mieszkańców Marijampolė (na mapach zaznaczyła ją ponad połowa ankietowanych — 58,33 proc.), jak widać na ilustracji 8, z sąsiednimi miejscowościami należącymi do obszaru tej samej gwary: Vilkaviškis (91,67 proc.) (zob. mapa na il. 9, Mrj_M14), Kalvarija (83,33 proc.), Kazlų Rūda (75 proc.), Prienai (36,11 proc.) i Šakiai (30,56 proc.) (zob. mapa na il. 9, Mrj_V17). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Mrj_M14 Mrj_V05 Mrj_V17 Mrj_V10 9 RYS. Przykłady oznaczania na mapach pokrewieństwa językowej ojczyzny uczniów z Marijampolė z innymi miejscowościami Związki językowe Marijampolė z pobliskim miastem Vilkaviškis potwierdzają wcześniejsze badania percepcji (Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 84–100). Ustalono, że do wskazywanej przez młodzież z Vilkaviškis części dialektu suwalskiego, jak twierdzą badani, na mapach rysowanych ołówkiem zawsze wchodzi albo oba obszary (Vilkaviškis i Marijampolė), albo tylko jeden z nich (Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 90). Wyniki dotychczasowych badań subiektywnej oceny poddialektu zachodnioaukštaitskiego kaunaskiego potwierdzają podobieństwo kodu używanego nie tylko w Marijampolė i Vilkaviškis, lecz także w pobliskiej Kalvariji i położonym nieco dalej Šakiai; kod ten jest zwykle określany jako dialektalny (Dabašinskienė, Dagilytė 2013: 111–112; Bakšienė 2016: 36–37; Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 89) BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 (zob. mapę Mrj_V05 na rys. 9). Należy dodać, że za bardziej dialektalną Marijampolė skłonni są uważać nie tylko mieszkańcy Vilkaviškis, lecz także mieszkańcy innych okolicznych miejscowości. Za językowo bardziej odległą od Marijampolė gimnazjaliści wskazali jedynie strefę Lazdijai (11,11 proc.), zaliczaną do sąsiednich południowych aukštaitskich (zob. mapę Mrj_V10 na rys. 9). Ustalono, że młodzież z Vilkaviškis również skłonna jest rozszerzać na tę miejscowość granice językowej ojczyzny rozumianej jako strefa dialektalna (Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 89). Najsłabsze związki językowe Marijampolė z tym miastem młodzież wiąże z dużymi miastami (Kaunas i Vilnius) oraz kilkoma strefami południowych aukštaitskich (Alytus i Trakai) (zob. mapę Mrj_V10 na rys. 9). Na mapach tych uczniów nie zaznaczono żadnego innego obszaru języka litewskiego, co oznacza, że nie łączy go z Marijampolė żadne pokrewieństwo językowe. Zatem młodzież z Marijampolė skłonna jest uważać, że kod językowy używany na niemal całym obszarze poddialektu zachodnioaukštaitskiego kaunaskiego jest najbardziej zbliżony do językowej ojczyzny. 3.4. Językowe (nie)pokrewieństwo Szaki z innymi miejscowościami Najmniej miejscowości podobnych do obrazu językowej ojczyzny zaznaczyli na mapach gimnazjaliści z Szaki (zob. rys. 10). RYS. 10. Strefy, w których, zdaniem uczniów z Szaki, mówi się podobnie jak w językowej ojczyźnie Jako najbardziej podobne pod względem językowym do Szaki (oznaczenia stanowią 85,11 proc. wszystkich ankiet wypełnionych przez uczniów z tego miasta) młodzi ludzie wskazywali przede wszystkim sąsiednie strefy Wyłkowyszek (61,70 proc.), Kazłowej Rudy (57,45 proc.), Jurborka (42,55 proc.), Mariampola (31,91 proc.) i Kowna (29,79 proc.) (zob. rys. 11, mapy Šk_M02, M18, V09). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Šk_M02 Šk_V09 Šk_M18 Šk_M20 RYS. 11. Przykłady oznaczeń na mapach językowego pokrewieństwa językowej ojczyzny uczniów z Szaki z innymi miejscowościami Uczniowie z Szaki, w przeciwieństwie do uczniów z Jurborka, skłaniają się do łączenia swojej językowej ojczyzny bardziej ze strefami Wyłkowyszek i Kazłowej Rudy położonymi na południe niż z Jurborkiem (zob. rys. 11, mapy Šk_M02, V09). Zdaniem młodzieży z Szaki i Jurborka podobne pokrewieństwo językowe łączy ich językowe ojczyzny z Kownem. Odmienne postawy uczniów z Mariampola omówione w tym kontekście (ich językowa ojczyzna jest najsłabiej związana z Kownem) były, jak się wydaje, uwarunkowane zarówno przyczynami językowymi, jak i pozajęzykowymi (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261). Najsłabszymi więzami językowymi językowa ojczyzna młodzieży z Szaki jest związana z kilkoma bardziej oddalonymi miejscowościami tej samej podgwary (Kalwaria – 6,38 proc., Prienai – 4,26 proc.) lub sąsiedniej podgwary rasiejnińskiej południowych Żmudzinów (Taurogi – 8,51 proc.) (zob. rys. 11, mapa Šk_M20). Młodzież z Szaki nie zaznaczyła innych miejscowości obszaru języka litewskiego. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽŪTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 A zatem miejscowości wskazane przez gimnazjalistów z Šakiai jako najbliższe ich językowej ojczyźnie niemal nie różnią się od stref zaznaczonych na mapach przez uczniów z Marijampolė. Šakiai, podobnie jak Marijampolė, pod względem pokrewieństwa językowego wiążą się z większą częścią obszaru zachodnich auksztockich kauniskich. Różnica polega na tym, że w opinii uczniów z tego miasta język używany w Šakiai jest mniej podobny do obszarów geograficznie bardziej oddalonych od ich językowej ojczyzny, lecz położonych bliżej Marijampolė — Kalvarija i okolic Prienai. Przeciwnie, zdaniem młodzieży z Marijampolė, położone dalej od ich językowej ojczyzny (lub w ogóle z nią niespokrewnione językowo) są strefy Jurbarku i Kauna znajdujące się w pobliżu Šakiai. A zatem subiektywne pokrewieństwo językowe tych miejsc niemal pokrywa się z obiektywnym. WNIOSKI Badanie wyobrażeń o językowej ojczyźnie w miejscowościach Kaunas, Jurbarkas, Šakiai i Marijampolė, położonych na obszarze gwary zachodnich auksztockich kauniskich, przeprowadzone zgodnie z metodologicznymi zasadami dialektologii percepcyjnej, potwierdza i uzupełnia obraz regionu najbliższego standardowej odmianie języka litewskiego, podsumowany w poprzednich pracach, zarówno w wymiarze subiektywnym, jak i obiektywnym. Analiza danych pokazuje, że badani z centralnych miejscowości omawianej gwary — Šakiai i Marijampolė — częściej skłonni są łączyć językowe ojczyzny z realizacją dialektalną. Można przypuszczać, że ze względu na swoistość wariantu, czyli niewielką różnicę w stosunku do języka standardowego, część z nich nie rozpoznaje własnego kodu językowego. Oceniając językową ojczyznę zarówno jako strefę języka dialektalnego, jak i niedialektalnego, uczniowie z Jurbarkas, czyli strefy pogranicza gwary, potwierdzają współistnienie w tej strefie kilku wariantów języka. Kod językowy używany w Kaunas miejscowa młodzież najwyraźniej wiąże z wariantem zbliżonym do języka standardowego. Takie postawy ankietowanych respondentów niemal pokrywają się z obiektywnym oznakowaniem językowym ich rodzinnych okolic. Podobne wyniki ujawniły trzy modele (nie)pokrewieństwa językowych ojczyzn z innymi strefami, wyodrębnione na podstawie zaznaczonych przez uczniów map rysunkowych. Wynika z nich, że miejscowości wskazane przez respondentów z Šakiai i Marijampolė jako najbliższe ich językowym ojczyznom pod względem językowym niemal nie wykraczają poza granice gwary zachodnich auksztockich kauniskich. Zdaniem młodzieży z tego miasta najsilniejsze więzi językowe łączą Jurbarkas z miejscowościami pogranicza tej samej oraz sąsiedniej gwary żmudzkiej. Strefy wskazane przez młodzież z Kaunas jako najbardziej podobne do jej językowej ojczyzny niemal pokrywają się z obszarem standardu języka ogólnego wyodrębnionym przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI wieku. Zwerbalizowane i zwizualizowane postawy ukazują stosunek młodych użytkowników języka do obiektywnego zróżnicowania wariantowego języka nie tylko w miejscowościach rodzinnych i okolicznych, lecz także na całym obszarze języka litewskiego. Można przypuszczać, że strefy położone wokół językowych ojczyzn (z wyjątkiem Kaunas i jego okolic) są BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 pod względem językowym zbliżone do nich, a uczniowie w większym stopniu utożsamiają je z realizacją dialektalną. Miejscowości obejmujące niemal cały obszar języka litewskiego, które młodzież wiąże (lub nie wiąże) ze swoimi językowymi ojczyznami słabym albo żadnym pokrewieństwem językowym, najprawdopodobniej łączone są z wariantem języka bliższym językowi standardowemu. LITERATŪRA Aliūkaitė D. 2007: Tarminis kalbėjimas ir bendrinė kalba: objektyviųjų ir subjektyviųjų skirtumų kultūrinė vertė. Daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. Aliūkaitė D. 2009: Perceptyviniai dialektų tyrimai: mentalinis žemėlapis. – Respectus Philologicus 15(20), 164–179. Aliūkaitė D. 2019: Objektyvusis tarmiškumas: požymiai ir vertė. – Respectus Philologicus 35(40), 63–91. Aliūkaitė D., Bakšienė R., Jaroslavienė J. ir kt. 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai: žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 129–196. Aliūkaitė D., Merkytė-Švarcienė E. 2012: Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai. – Kalbos kultūra 85, 155–177. Aliūkaitė D., Mikulėnienė D. 2014: Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 257–262. Aliūkaitė D., Mikulėnienė D. 2016: Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis). – Acta Linguistica Lithuanica 74, 89–120. Aliūkaitė D., Mikulėnienė D., Čepaitienė A., Geržotaitė L. 2017: Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Bacevičiūtė R. 2004: Šakių šnektos prozodija ir vokalizmas, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Bacevičiūtė R. 2006: Šakių šnektos tekstai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Bacevičiūtė R. 2008: Tarmių sąveikos požymiai Klaipėdos krašto „suvalkietiškajame“ idio lekte. – Baltu filoloģija 17(1/2), 5–18. Bacevičiūtė R. 2010: Lietuvių kalbos žemaičių tarmės ypatybės vakarų aukštaičių kauniškių šnektose. – Respectus Philologicus 18(23), 235–243. Bakšienė R. 2012: Klaipėdos krašto aukštaitiškosios dalies naujosios tarmės formavimasis. – Žmogus ir žodis 1, 19–23. Bakšienė R. 2015: Tarminio kalbėjimo savivertė ir gyvybingumas: XXI a. pradžios Šakių ir Jurbarko šnektos. – Lietuvių kalba 9. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/174. Bakšienė R. 2016: Vakarų aukštaičių kauniškių priegaidės: Marijampolės šnekta, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Bakšienė R. 2019: Tarminio kalbėjimo vertinimas Paprūsėje: XXI a. pradžios Vištyčio arealo tyrimas. – Lietuvių kalba 13. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/267/199. Bakšienė R., Vaišnienė D. 2014: Klaipėdos krašto aukštaičiai: tekstai ir kontekstai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Dabašinskienė I., Dagilytė E. 2013: Suvalkiečių išskirtinumas: būdo savybės ar kalbėjimas? – Miestai ir kalbos 2. Moksl. red. M. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 105–123. Dailey-O’Cain J. 1999: The Perception of Post-Unification German Regional Speech. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 227–242. Diercks W. 2002: Mental Maps. Linguistic-Geographic Concepts. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Ed. D. Long, D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 51–70. Eckert P. 1997: Age as a Sociolinguistic Variable. – Handbook of Sociolinguistics. Ed. Florian Coulmas, Oxford: Blackwell, 151–167. Evans B. 2002: Attitudes of Montreal Students towards Varieties of French. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Ed. D. Long, D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 71–93. GAT 2008: Grīškabūdžio apylinkių tekstai. Sud. R. Bacevičiūtė, V. Sakalauskienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Geržotaitė L. 2016: Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 121–142. Geržotaitė L. 2018: Šiaulių jaunuolių kalbinė gimtinė mentaliniuose žemėlapiuose. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 5. Sud. R. Bakšienė, N. Morozova, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 76–101. Geržotaitė L. 2019: Bendrinės lietuvių kalbos vaizdinių kalbinio standarto plote tyrimas: vienos Kauno rajono gimnazijos atvejis. – Lietuvių kalba 13. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/278 (žiūrėta 2019 09 27). Geržotaitė L., Čepaitienė A. 2016: Vilkaviškio jaunuolių kalbinė gimtinė: ribos, taisyklingumo ir patrauklumo vertės. – Verbum 7. Prieiga internete: http://www.zurnalai.vu.lt/verbum/issue/view/889. Geržotaitė L., Mikulėnienė D. 2014: Geolectų ir regiolectų formavimasis Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis. Girdenis A., Zinkevičius Z. 1966: Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. Grinaveckienė E. 1957: Mituvos upyno tarmės fonetika. – Lietuvių kalbotyros klausimai 1, 119–180. Grinaveckienė E. 1996: Jurbarkiškių šnekta. – Jurbarkas: istorijos puslapiai. Ats. red. A. Piročkinas, Vilnius: Pradai, 88–98. Inoue F. 1999: Subjective Dialect Division in Great Britain. – Handbook of Perceptual Dialectology. Volume 1. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 161–176. LKTChr 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija. Sud. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2004. Long D. 1999: Geographical Perception of Japanese Dialect Regions. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. D. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 177–198. Marshal J. 2004: Language Change and Sociolinguistics: Rethinking Social Networks (Palgrave Studies in Language Variation), Basingstoke: Palgrave Macmillan. Merkytė-Švarcienė E. 2016: Tarmių mentalinio žemėlapio (ne)tikslumo veiksniai: tarmės vartojimas vs. nevartojimas. – Respectus Philologicus 29(34), 139–154. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽŪTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 Preston D. 1989: Perceptual Dialectology: Nonlinguists’ Views of Areal Linguistics, Dordrecht: Foris. Preston D. 1993: Folk Dialectology. – American Dialect Research. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 333–377. Preston D. 1999a: Introduction. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, XXIII–XL. Preston D. 1999b: A Language Attitude Approach to the Perception of Regional Variety. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 359–373. Sakalauskienė V. 2013: Jurbarko apylinkių tekstai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Sakalauskienė V. 2015: Jurbarko šnekta – žemaitiško ir aukštaitiško arealų susikirtimo vieta. – Leksikografija ir leksikologija 5, 309–329. Vaicekauskienė L. 2014: Didmiestis ir sostinė geriausios lietuvių kalbos percepcijoje. – Taikomoji kalbotyra 6, 1–31. Prieiga internete: https://taikomojikalbotyra.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/52 Vaicekauskienė L., Čičirkaitė R. 2011: Vilniaus klausimas bendrinės lietuvių kalbos sampratose: metalingvistinių vilniečių komentarų tyrimas. – Darbai ir dienos 56, 57–76. VAKKKA 2005: Vakarų aukštaičiai kauniškiai ir Klaipėdos krašto aukštaičiai. Lietuvių kalbos tarmės mokyklai. Sud. R. Bacevičiūtė, D. Mikulėnienė, V. Salienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Zinkevičius Z. 1969: Apie lietuvių kalbos tarmių skirstymą. – Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A serija 3(31), Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 365–380. Zinkevičius Z. 2006: Lietuvių tarmių kilmė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gauta 2019 10 10 Priimta 2019 12 18 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 IMAGES OF THE LINGUISTIC HOMELAND OF THE YOUNG WESTERN AUKŠTAITIANS OF KAUNAS: THE LINGUISTIC (NON)AFFINITY OF KAUNAS, JURBARKAS, ŠAKIAI, AND MARIJAMPOLĖ Summary The article is concerned with an analysis of a research of images of the linguistic homeland of young people from the locations of the Western Aukštaitian Subdialect of Kaunas: Kaunas, Jurbarkas, Šakiai, and Marijampolė. The subject material constitutes the data from a research conducted under the principles of perceptual dialectology. The images of the linguistic homeland embedded in the consciousness of the respondents can be uncovered through a discourse of the frequency of choice of linguistic codes and an analysis of the drawn (mental) maps of the tendencies of the localisation of the (non)affinity between the linguistic homeland and other locations. The analysis of the data has revealed that it is the subjects from the central locations of the area covered (meaning Šakiai and Marijampolė) who tend to associate their linguistic homelands with dialectal expression. It is likely that, owing to the singularity of a particular variation (the low degree to which it differs from the standard language), some of them are unable to recognise their own linguistic code. In recognising the existence of dialectal and non-dialectal expression in their linguistic homeland, subjects from Jurbarkas, a border zone of a subdialect, potentially confirm a coexistence of several linguistic variations in it. The linguistic code used in Kaunas most probably connects in the images of local school youth with a variation that approximates the standard language. Drawn maps show that, as far as linguistic affinity is concerned, local young people associate Šakiai and Marijampolė with the major part of the area of Western Aukštaitian Subdialect of Kaunas. The neighbouring border areas of Aukštaitians and Samogitians are considered linguistically closest to Jūrbarkas. The locations specified by Kaunas respondents as being closest to their linguistic homeland almost mirror the area of the standard language as identified in the second decade of the 21st century. The images of variation revealed by the attitudes of the young language users mirror the objective linguistic variation both of the subjects’ linguistic homeland and its surroundings, and of the entire area of the Lithuanian language to an almost exact degree. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 KEYWORDS: perceptual dialectology, Western Aukštaitian subdialect of Kaunas, linguistic homeland, linguistic affinity, drawn maps. LAURA GERŽOTAITĖ Vilniaus universiteto Kauno fakultetas Muitinės g. 8, LT-44280 Kaunas [email protected] BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204