Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės kalbinis (ne)giminiškumas

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LAURA GERŽOTAITĖ Uniwersytet Wileński JAUNŲJŲ VAKARŲ AUKŠTAIČIŲ KAUNIŠKIŲ KALBINĖS GIMTINĖS WYOBRAŻENIA: KOWNA, JURBORKA, SZAKÓW I MARIAMPOLA JĘZYKOWE (NIE)POKREWIEŃSTWO SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, zachodni Aukštaitowie kowieńscy, ojczyzna językowa, pokrewieństwo językowe, mapy rysunkowe. WSTĘP W pracach z zakresu dialektologii percepcyjnej ojczyzną językową (ang. linguistic homeland) nazywa się językowe otoczenie jednostki i wiąże się ją z językowymi oraz przestrzennymi odległościami tego otoczenia (Diercks 2002: 51; Aliūkaitė i in. 2017: 106–121). Utrwalone w samoświadomości zwykłych członków wspólnoty językowej wyobrażenia rodzinnych okolic ujawniają dane mentalnej, czyli rysunkowej, mapy wariantów (szerzej zob. Preston 1999b: XXXIV–XXXV; Aliūkaitė 2009: 164–179). Mapy mentalne, zdaniem Dennisa Prestona (1989: 1–23; 1993: 335), są 1 najprostszym sposobem ustalenia, co zwykli użytkownicy języka myśl ą o miejscowości (zob. Aliūkaitė i in. 2017: 42). Choć w ostatnim dziesięcioleciu liczba prac z zakresu dialektologii percepcyjnej na Litwie wzrasta, większą uwagę obrazom ojczyzny językowej poświęca się zaledwie w kilku z nich. Na podstawie materiału projektu Miejsce języka ogólnego na mentalnej mapie języka litewskiego przeanalizowano relacje z ojczyzną językową oraz postawy wobec 2 sąsiednich obszarów, ujawnione na mapach rysowanych przez młodzież z Szawli, Wyłkowyszek i innych miast (Aliūkaitė, Mikulė nienė 2016: 89–120; Geržotaitė 2016: 121–142; Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 84–100; Merkytė -Švarcienė 2016: 139–154; Aliūkaitė i in. 2017: 108). Ustalono, że ojczyzna językowa jako obszar realizacji dialektalnej, na przykład w opinii uczniów z Wyłkowyszek, obejmuje sąsiednie obszary lub niemal pokrywa się z granicami poddialektu zachodnioaukštaitskiego kowieńskiego. Wyłkowyszki, przypisane do obszaru języka ogólnego, są nierozerwalnie związane z Mariampolem (Geržotaitė, W badaniach dialektologii percepcyjnej pojęcie mapy mentalnej (ang. mental map) wskazuje, jaki obraz miejscowości lub grup miejscowości wyłania się w świadomości zwykłych użytkowników języka. W 1 ten sposób ujawnia się przestrzenno-językowa orientacja zwykłych członków wspólnoty językowej (Diercks 2002: 52; Aliūkaitė 2009: 1 66). 2 Projekt zrealizowano ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego (nr umowy K-5/2014). Czas trwania 2014 06 02–2016 12 31, vadovė – prof. dr. Daiva Aliūkaitė. LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: (Nie)pokrewieństwo językowe Kowna, Jurbarka, Szaków i Mariampola | 2 Čepaitienė 2016: 84–100). doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Takie wyniki uzyskano po uporządkowaniu map, na których badani Aktualność i nowatorstwo. lokalizavo tarmės ir bendrinės kalbos arealus, duomenis. Badania pokrewieństwa językowej ojczyzny z innymi miejscowościami, ukazujące zdolność zwykłych członków wspólnoty językowej do rozróżniania przejawów własnego środowiska językowego, na Litwie dopiero się rozpoczęły (Geržotaitė 2018: 76–101). Przeprowadzona w Szawlach analiza wyobrażeń językowej ojczyzny gimnazjalistów – zgodnie z klasyfikacją dialektów litewskich przedstawioną przez Zigmę Zinkevičiusa i Aleksasa Girdenisa, należących do zachodnich wyżynnych szawelskich – uwidoczniła dość precyzyjny system izoglos percepcji wariantu lokalnego środowiska językowego przez badanych. W tym ujęciu nie badano jeszcze młodzieży z miejscowości położonych na obszarze najbliższego standardowemu językowi litewskiemu poddialektu – zachodnich wyżynnych kowieńskich nuostatos. projektu Celem niniejszego artykułu jest, na podstawie metodologii dialektologii percepcyjnej, zbadanie nuostatomis, pagal pieštinius žemėlapius išnagrinėti Kaũno, Jùrbarko, Šakių, Marijámpolės obrazów ojczyzny językowej uczniów gimnazjów, tj. językowego (nie)pokrewieństwa rodzinnych okolic z innymi strefami oraz możliwej realizacji językowej w nich. Przedmiotem artykułu jest młodzież w wieku Jurbarko, Šakių, Marijámp olės gimnazijų moksleivių kalbin ės gimtinės vaizdiniai. Tiriamieji yra 15–18 lat ucząca się w czterech gimnazjach miejskich w Kownie (zob. tabelę). TABELA. Charakterystyka badanych Mieszkavietovė niowa tiriamųjų Ogółem merginų Ogółem vaikinų Ogółem moka Dialekt nemoka Dialektkalba ów nekalba Gwarowo kalbos Gwarowo Kowno 3 45 23 22 7 38 3 12 Jurbork 100,00 % 51,11 % 48,89 % 15,56 % 84,44 % 6,67 % 26,67 % 4,36 3,92 50 28 21 10 40 10 8 Mariamp100,00 % 56,00 % 42,00 % 20,00 % 80,00 % 20,00 % 16,00 % Szaki Częstość gwarowa 47 29 18 29 17 27 4 36 17 19 20 16 19 5 ol 3,59 100,00 % 61,70 % 38,30 % 61,70 % 36,17 % 57,45 % 8,51 % 100,00 % 47,22 % 52,78 % 55,56 % 44,44 % 52,78 % 13,89 % Ankietowanych uczniów można przypisać do jednej grupy wiekowej. W badaniu przyjmuje się podejście Penelope Eckert, zgodnie z którym podstawą klasyfikacji wiekowej nie jest dokładna chronologia, lecz etapy. Badani ze względu na doświadczenie językowe, kulturowe i społeczne oraz etap kształtowania się tożsamości adolescentów zostają przypisani do tego samego pokolenia (Eckert 1997: 151–167; Aliūkaitė 2007: 145). LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Językowe (nie)pokrewieństwo Kowna, Jurborka, Szaków i Mariampola | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Materiał badawczy – w ramach projektu Rozprzestrzenianie się wariantów regionalnych i domniemanego języka ogólnego (quasi-standardu) na początku XXI 3 wieku: badanie percepcyjne w Kownie, Jono W gimnazjach im. Basanavičiusa, Antanasa Giedraitisa-Giedriusa w Jurbarkasie, „Žiburio“ w Szakach i Sūduvy w Mariampolu wypełniono 178 ankiety. 4 Ankieta składa się z czterech części. W pierwszej i drugiej odnotowuje się dane socjodemograficzne: płeć, wiek, pochodzenie i miejsce zamieszkania badanego, a także przedstawione pytania utrwalają dialekto kompetencijai ir vartojimo aktyvumui nustatyti. Perceptyviosios dialektologijos modelį trzecią (oznaczanie językowej ojczyzny i obszarów języka ogólnego na mapach) oraz czwartą (ocena i lokalizowanie na mapach bodźców w postaci wysłuchanych tekstów itp.) części ankiety (szerzej apie anketą žr. Aliūkaitė 2019: 72). Sformułowano następujące zadania: 1) omówić dane uzyskane z pytań ankietowych służących do ustalenia zachowań językowych (wyboru kodów); 2) przedstawić materiał rysowanych map vietovių kalbinį (ne)giminiškumą su kitomis zonomis; 3) išnagrinėti subjektyvųjį, t. y. eilinio ujawniających obiektywne, tj. naukowo uzasadnione, istniejące w świadomości członka badanej wspólnoty językowej językowe (nie)pokrewieństwo badanych miejscowości z innymi strefami; 4) kalbinių gimtinių (ne)giminiškumo su kitomis vietovėmis modelius ir apibendrinti jaunuolių wyodrębnić ukształtowane w świadomości wyobrażenia językowej ojczyzny. Łącznie uczniowie zwizualizowali swoje nastawienia na dziesięciu mapach. Pierwsze zadanie – zaznaczyć na mapie, gdzie, zdaniem uczniów, mówi się podobnie jak w ich miejscu zamieszkania. Na drugiej mapie respondenci mieli zaznaczyć, gdzie mówi się językiem ogólnym. Na kolejnych ośmiu mapach lokalizowali obszary słuchanych wariantów językowych lub tekstów bodźcowych. Mapy przedstawiono z zaznaczonymi granicami i ośrodkami gmin. 5 W artykule analizowane są mapy pierwszego zadania, uwydatniające językowe (nie)pokrewieństwo ojczyzn językowych z innymi miejscowościami. Zarejestrowane w nich odpowiedzi podsumowywane są w dwóch etapach. W pierwszej kolejności analizuje się, jakie obszary bliskie, mniej bliskie i odległe pod względem językowym od ich ojczyzn językowych oraz z jaką częstotliwością zaznaczali przedstawiciele wszystkich badanych miejscowości. Z wyjątkiem modeli językowego (nie)pokrewieństwa miejscowości z innymi strefami próbowano ustalić, jakie są młodych kalbos vartotojų kalbinės gimtinės ribos. Remiantis pagal perceptyviosios dialektologijos 3 Projekt realizowany jest ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego (nr umowy K-2/2017). Czas trwania projektu 2017 06–2 019 12, vadovė – prof. dr. Da iva Aliūkaitė. 4 W ramach projektu przygotowano i wypełniono w latach 2017–2018 anonimowe ankiety Ocena wariantów językowych saugomos Viln iaus universiteto Kauno fakulteto Kalbų, literatūros ir vertimo studijų institute. 5 W dialektologii percepcyjnej, stosując technikę mapy (zob. Preston 1989; 1999a: 359–373; 1999b: XXIII–XL), badanym przedstawia się zarówno puste mapy (Evans 2002: 76–83), jak i, aby ułatwić orientację, mapy, na których wskazano granice największych administracyjnych jednostek terytorialnych (zob. Long 1999: 178 ) oraz duże miasta (zob. Dailey-OʼCain 1999: 228). LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Językowe (nie)pokrewieństwo Kowna, Jurborku, Szaków i Mariampola | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 metodologię już w trakcie realizacji projektu zgromadzonymi danymi dotyczącymi dialektów 6 młodzieży z różnych środowisk językowych oraz uczniów z Kowna, Jurborka, Szaków i bendrinės kalbos žemėlapių duomenimis, papildomai aiškintasi, kokia kalbinė raiška vartojama Mariampola w wyznaczonych przez nich obszarach językowej ojczyzny. Badane miejscowości, jak pokazują najnowsze badania geolingwistyczne, położone są na obszarze jednego z nowych gyvybingiausių tradicinių patarmių (vakarų aukštaičių kauniškių) pagrindu besiformuojančio lokalnych tworów – regiolektu południowych zachodnich dialektów aukštaitskich (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė, Mikulėnienė 2014: mapa XIII i komentarz). Jedna z miejscowości włączonych do badania – Mariampol – ze względu na wysoki mentalny wskaźnik urbanizacyjny (na temat terminu szerzej zob. Marshal 2004: 111) oraz większą niż w okolicznych miejscowościach wartość dialektalną (zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261) uznawana jest za centrum regiolektu. W okolicach dwóch pozostałych miejscowości – Jurborka i Szaków – wyróżnia się mniejsze twory językowe, czyli geolekty. Okolice Kowna, w których mówi się miejscowym wariantem językowym najbardziej zbliżonym do ogólnolitewskiego języka standardowego, określa się jako strefę standardu języka ogólnolitewskiego. Zatem dla młodych członków wspólnoty językowej, oceniających swoje otoczenie językowe i sąsiednie obszary, niewątpliwie istotny jest wymiar języka ogólnego, a ściślej wyobrażonego języka ogólnego jako kodu prestiżowego. Prawdopodobnie z tego powodu wyobrażenia językowej ojczyzny ankietowanych uczniów mogą różnić się od wyobrażeń ujawnionych podczas badań w innych regionach Litwy. 1. (NIE)STOSOWANIE KODÓW JĘZYKOWYCH W KOWNIE, JURBARKU, SZAKACH I MARIJAMPOLĖ WEDŁUG OPINII MŁODZIEŻY Analiza danych pokazuje, że najmniej form dialektalnych w swoim językowym mateczniku (makrośrodowisku) słyszą gimnazjaliści z Kowna. Kod językowy, zdaniem tych młodych ludzi, jest bardzo rzadko używany zarówno w ich rodzinnym mieście (8,89 proc.), jak i w ich rodzinach, tj. w mikrośrodowisku (13,33 proc.) (zob. rys. 1). 6 Szerzej o projekcie i jego wynikach zob. Aliūkaitė i in. (2017). LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Miejscowość zamieszkania w Kownie Miejscowość zamieszkania w Jurbarku Miejscowość zamieszkania w Szakach Miejscowość zamieszkania w Mariampolu RYS. 1 (Nie)używanie kodu gwarowego (TK) w mikroi makrośrodowisku z perspektywy młodzieży badanych miejscowości Zatem także deklarowana przez tych uczniów częstotliwość mówienia gwarą jest niższa od średniej – 3 z 7 (zob. tabelę). Tylko 2 z 8 młodych osób mieszkających w Kownie, które oceniły swoje mówienie gwarą w punktach na skali dyferencjału semantycznego, pochodzą ze środowiska bardziej wyrazistego pod względem gwarowym – z Alytusu (lub z sąsiadującego obszaru podgwary południowoaukštaitskiej). Ich dziadkowie, z wyjątkiem tych dwóch przypadków, również mieszkają w Kownie. Należy dodać, że ci kowieńscy uczniowie, którzy nie uważają, że mówią gwarą (a więc nie zaznaczyli częstotliwości swojego mówienia gwarowego), mogliby być w większym stopniu wiązani z określoną gwarową ekspresją, ponieważ mieszkają nie w tym mieście, lecz w jego okolicach (np. we wsiach Paparčiai, Giráitė). Mieszkają tam również dziadkowie niektórych z nich. W innych miejscowościach, jak wynika z postaw badanych, używany kod językowy oceniany jest jako bliższy gwarowemu (zob. rys. 1). Chociaż uczniowie z Jurborka, podobnie jak uczniowie z Kowna, wskazali, że nie potrafią mówić gwarą, zaznaczyli jednak, że w ich mieście z podobną częstotliwością używane są zarówno gwarowe (42 proc.), jak i niegwarowe (44 proc.) warianty języka (zob. rys. 1). Jednak w rodzinach ponad połowy tych młodych ludzi (56 proc.) nie mówi się gwarą. Częstość mówienia gwarą wśród gimnazjalistów z Jurborka, wyższa od średniej (4,36 na 7), może wskazywać, że kod gwarowy w ich środowisku językowym LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 jest używany znacznie intensywniej, niż jest to wskazane (zob. tabelę). Ponadto badani mieszkają nie tylko w samym mieście, lecz także we wsiach jego okolic. Ich dziadkowie mieszkają również w Jurbarku i w sąsiednich okolicach Szaków. Wcześniejsze badania postaw pokazują, że mowa Jurbarka jest dość dobrze rozpoznawalna przez mieszkańców miejscowości i okolicznych terenów (Bakšienė 2015: 1–20). Podobny stosunek do używania gwary w różnych środowiskach łączy respondentów z Jurbarka i Mariampola (zob. rys. 1). Różnica polega jedynie na tym, że znaczna część uczniów z Mariampola (38,89 proc.) twierdzi, że nie rozpoznaje, kiedy w zamieszkiwanym mieście i okolicach (gdzie mieszkają również ich dziadkowie) mówi się gwarą. Odpowiednio częstość mówienia gwarą przez tych respondentów jest mniejsza niż w przypadku uczniów z Jurbarka (3,59) (zob. tabelę). Na takie wyniki mogło wpłynąć kilka przyczyn. Możliwe, że w Mariampolu podejmuje się próby odcięcia od kodu gwarowego. Jak pokazują przeprowadzone badania, jest on również dobrze rozpoznawalny, ale oceniany bardziej negatywnie niż pozytywnie nie tylko przez mieszkańców miejscowości, lecz także okolicznych terenów (Dabašinkienė, Dagilytė 2013: 114–117; Bakšienė 2016: 33–37; 2019: 7). Bardzo prawdopodobne, że uczniowie z Mariampola twierdzą, iż nie rozpoznają własnej gwary, ponieważ uważają, że jest ona nie tylko podobna do języka ogólnego, lecz także jest językiem ogólnym (Dabašinkienė, Dagilytė 2013: 117–119; Bakšienė 2016: 35–37). Zdaniem badanych najwięcej cech gwarowych występuje w Szाकach (zob. tabelę). Ponad połowa ankietowanych uczniów tego miasta twierdzi, że słyszy ją zarówno w swojej ojczyźnie językowej (61,70 proc.), jak i w rodzinach (51,06 proc.) (zob. rys. 1). Mimo to deklarowana przez samych uczniów z Szaki częstotliwość mówienia gwarą (3,92) jest tylko nieco większa od częstotliwości ustalonej na podstawie zadania wykonanego przez badanych z Mariampola (zob. tabelę). Można przypuszczać, że część respondentów z Szaki (17,02 proc.) wskazała, iż nie rozpoznaje w swoim otoczeniu cech gwarowych, również z powodu niewielkiej różnicy między nimi a językiem ogólnym (Aliūkaitė i in. 2014: 150; Bakšienė 2015: 11; 2016: 33–37). Dane dotyczące postaw młodzieży z Jurborka, Szaki i Mariampola pozwalają zatem przypuszczać, że badani identyfikują słabszy lub silniejszy stopień gwarowości swoich ojczyzn językowych. Jednak część z nich nie utożsamia się z tą realizacją językową. Kod językowy używany w Kownie jest, jak się wydaje, w wyobrażeniach uczniów tego miasta kojarzony z wariantem zbliżonym do języka standardowego. 2. OBIEKTYWNE (NIE)POKREWIEŃSTWO JĘZYKOWE BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Badane miejscowości: Kowno, Jurbork, Mariampol i Szaki, zgodnie z obecną klasyfikacją dialektów litewskich przedstawioną przez Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 365–380), należą do obszaru zachodnich wyżynnych dialektów najbliższych językowi standardowemu kauniškių patarmės plotą (žr. 2 pav.). LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Pokrewieństwo (nie)językowe Kowna, Jurborka, Szaków i Mariampola | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RYC. 2. Badane miejscowości na obszarze poddialektu kowieńskiego zachodnich wyżynnych Kaip ir visi aukštaičiai, šių apylinkių gyventojai taria sveikus ie, uo, kaip vakarų aukštaičiai, dialektów zachowują niezmienione an, am, en, em oraz dawne nosowe ą, ę, a jako kowieńczycy – nie cofają akcentu, dobrze rozróżniają długie samogłoski w nieakcentowanych końcówkach (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 365–380; LKTChr 2004: 39–44; VAKKKA 2005: 39). Więcej różnic językowych występuje w niektórych częściach tego poddialektu, a więc także w języku badanych z niektórych miejscowości. W pracach dialektologów wskazuje się, że okolice Szaków charakteryzuje akcent intonacyjny tvirtagalė, wymawiany w sposób ciągły przez oba składniki dyftongu lub dwugłoski, a także inne cechy (VAKKKA 2005: 60–62; GAT 2008: 14–28). Ze tuos balsius trumpinančią šiaurinę dalį, paprastai įvardijamą kaip Šakių šnekta (ji sutampa su względu na wymowę samogłosek w nieakcentowanych końcówkach okolice te można podzielić na dwie części: północną część tego rejonu ), oraz południową część, w której takie samogłoski zachowują pełne brzmienie (Bacevičiūtė 2004: 12– 14; 2006: 12; LKTChr 2004: 38–41; VAKKKA 2005: 45, 60; Aliūkaitė ir kt. 2014: 151; Bakšienė 2015: 3). Okolice Szaków i Jurbarka, położone po różnych stronach Nẽmunu, zdaniem badaczy należą do bardziej panašios nei skirtingos (Sakalauskienė 2013: 17; Bakšienė 2015: 6). Su Jurbarko šnekta tradiciškai spójnej zachodniej części rejonu oraz do położonych na wschód od niej miejscowości na północnym brzegu Niemna; podobnie po południowej stronie rzeki w okolicach Szaków wymawia się ciągły akcent intonacyjny, a samogłoski w nieakcentowanych końcówkach ulegają skróceniu (Grinaveckienė 1957: 119–180; 1996: 88; VAKKKA 2005: 83–84; Sakalauskienė 2015: LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Językowe (nie)pokrewieństwo okolic Kowna, Jurbarka, Szaków i Mariampola | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 312, 317). Ponieważ okolice Jurbarka graniczą z innymi gwarami, na obrzeżach obszaru gwary odnotowuje się większą różnorodność cech (Bacevičiūtė 2008: 5–18; 2010: 235–243; Bakšienė 2012: 19–23; 2015: 7; Sakalauskienė 2013: 17; 2015: 315–316). W południowo-zachodniej części obszaru zachodnich gwar kowieńskich, w okolicach Mariampola, podobnie jak w południowych okolicach Szaków, długie samogłoski w końcówkach nie ulegają skróceniu. Jednak tutaj, w przeciwieństwie do okolic Szaków, nie występuje ciągły akcent intonacyjny. Okolice Mariampola wyróżniają się także (VAKKKA 2005: 93; Bakšienė 2016: 27–28). Jose pailginami pirmieji tvirtapradžių dvigarsių użyciem wąskiej, napiętej samogłoski e dėmenys (VAKKKA 2005: 93–95). Omówione cechy językowe charakterystyczne dla analizowanego obszaru odzwierciedlają (moksliškai pagrįstą) šio arealo vaizdą. Vienos iš jų būdingos visam vakarų aukštaičių kauniškių obiektywny podział obszaru, a więc i wszystkich miejscowości omawianych w artykule. Pod względem pozostałych cech za bliższe należy uznać okolice Jurbarkasu (i północno-zachodnią część okolic Kowna) oraz okolice Szaków. Z językowego punktu widzenia bardziej różni się od nich południowo-zachodnia część obszaru kaunaskiego wokół Mariampola (a także Wyłkowyszek) oraz inne miejscowości. 3. SUBIEKTYWNE JĘZYKOWE (NIE)POKREWIEŃSTWO BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Z częstości oznaczeń na mapach wynika, że uczniowie gimnazjów ze wszystkich miejscowości skłonni są wiązać swoje językowe ojczyzny najsilniejszymi więzami pokrewieństwa językowego z 5–6 okolicznymi miejscowościami (zob. rys. 3). RYS. 3. Liczba stref powiązanych z językowymi ojczyznami różnymi więzami pokrewieństwa językowego LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Językowe (nie)pokrewieństwo Kowna, Jurbarkasu, Szaków i Mariampola | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Takie oznaczenie stanowi od 92 do 20 proc. wszystkich analizowanych ankiet. Na przykład uczniowie z Kowna wskazali 6 stref jako najbliższe pod względem językowym językowej ojczyźnie (zob. ryc. Didžiausia žymėjimų žemėlapiuose dalis (75,56 proc.) tenka Kaunui. Kai kurie iš respondentų 3). w ogóle nie zaznaczyli własnego miasta (takie mapy stanowią 24,44 proc. wszystkich map przedstawionych przez uczniów z Kowna). Należy to zapewne wyjaśnić sformułowaniem pytania 7 ankietowego: „Na mapie zaznaczcie, gdzie, waszym zdaniem, mówi się podobnie jak w waszym mieście”. A zatem Kowno, choć na niektórych mapach nie zostało zaznaczone, pod względem językowym jest przez miejscową młodzież bezpośrednio lub pośrednio łączone z innymi okolicznymi miejscowościami. Ponad jedna trzecia uczniów tego miasta zaznaczała jako najbardziej podobne do językowej ojczyzny strefy Wilna (46,67 proc.) i Janowa (44,44 proc.). Jeszcze jedna piąta respondentów z Kowna uznawała za takie miejscowości Kiejdany (22,22 proc.), Koszedary i Kłajpedę (po 20 proc.). Możliwe, że wskazując na zasadzie podobieństwa obszary bliskie ojczyznom językowym, młodzież mogła opierać się na osobistym doświadczeniu. Strefy podobne pod względem językowym, zaznaczane w pobliżu ojczyzn językowych (geograficznie najbliższe warianty), mogły być dla uczniów najbardziej znane. A zatem respondenci mogli rozpoznać właściwy im samym sposób wyrażania się pod względem językowym. Średnio silne lub względnie średnio silne związki wszystkich uczniów, z wyjątkiem uczniów z Szaki, łączą rodzinne miasta z jedną lub dwiema 11 proc. visų anketų). Mažiausiai su kalbinėmis gimtinėmis moksleiviai linksta sieti geografiniu dalszymi miejscowościami (takie oznaczenie obejmuje 18– położone dalej pod względem stref (od 9 do 1 proc. wszystkich ankiet). Identyfikując miejscowości bardziej oddalone od rodzinnych okolic z kolektyvine patirtimi (plg.: Inoue 1999: 174; Aliūkaitė ir kt. 2017: 122–124). ich sposobem wyrażania się, badani zapewne opierają się zarówno na indywidualnej, jak i Tak więc należy wyróżnić i szerzej omówić trzy modele ujawnionego na mapach zaznaczonych przez gimnazjalistów różnego stopnia językowego (nie)pokrewieństwa rodzinnych miejscowości z innymi strefami. 3.1. Kalbinis Kauno (ne)giminiškumas su kitomis vietovėmis Najwięcej miejscowości wyróżniających się sposobem wyrażania się najbardziej zbliżonym do kodu ich ojczyzny językowej wskazali na mapach uczniowie z Kowna (zob. ryc. 4). 7 Odnotowano to również na mapach zaznaczonych przez młodzież z innych miast. Stanowią one 36 proc. wszystkich [uczniów] z Jurbarka, 41,67 proc. Mariampola i 14,89 proc. respondentów z Szaki oznaczonych na mapach. LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Językowe (nie)pokrewieństwo Kowna, Jurborka, Szaki i Mariampola | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Mrj_M14 Mrj_V05 Mrj_V17 Mrj_V10 RYS. 9 Oznaczanie na mapach pokrewieństwa językowej ojczyzny uczniów z Mariampola z innymi miejscowościami pavyzdžiai Językowe związki Mariampola z pobliskim miastem Wyłkowyszki potwierdzają wcześniejsze badania percepcji (Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 84–100). Ustalono, że obszary młodzieży z Wyłkowyszek nurodytą, jų teigimu, suvalkiečių tarmės dalį pieštiniuose žemėlapiuose visada patenka arba abi (Wyłkowyszki i Mariampol), lub tylko jeden z nich (Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 90). Wyniki dotychczas przeprowadzonych badań nad subiektywną oceną gwary zachodnioaukštaitisów kauniškiai potwierdzają podobieństwo kodu używanego nie tylko w Mariampolu i Wyłkowyszkach, lecz także w sąsiedniej Kalwarii oraz położonych nieco dalej Szakach, który zazwyczaj określany jest jako dialektalny (Dabašinskienė, Dagilytė 2013: 111–112; Bakšienė 2016: 36–37; Geržotaitė, Čeptaitienė 2016: 89) LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (zob. il. 9, mapa Mrj_V05). Należy dodać, że za bardziej dialektalny Mariampol skłonni są uważać nie tylko mieszkańcy Wyłkowyszek, lecz także mieszkańcy innych okolicznych miejscowości. Jako językowo najbardziej oddaloną od Mariampola gimnazjaliści wskazali jedynie strefę Łoździejów (11,11 proc.), zaliczaną do sąsiednich południowych aukštaitisów (zob. il. 9, mapa Mrj_V10). Ustalono, że również młodzież z Wyłkowyszek skłonna jest rozszerzać granice tej miejscowości jako ojczyzny językowej, a zarazem strefy dialektalnej (Geržotaitė, Čeptaitienė 2016: 89). Marijampolė jest przez młodzież tego miasta wiązana najsłabszymi więziami językowymi z dużymi miastami (Kownem i Wilnem) oraz kilkoma strefami południowych aukštaitisów (Alytusem i Trokami) (zob. il. 9, mapa Mrj_V10). Na mapach tych uczniów nie zaznaczono żadnego innego obszaru języka litewskiego, co oznacza, że nie jest on związany z Mariampolem żadnym pokrewieństwem językowym. Zatem młodzież z Mariampola za najbardziej podobny do wymowy rodzinnej uznaje kod językowy używany niemal na całym obszarze gwary zachodnioauksztockiej kauniskiej. 3.4. Językowe (nie)pokrewieństwo Szaki z innymi miejscowościami Najmniej miejscowości podobnych do wymowy rodzinnej zaznaczyli na mapach gimnazjaliści z Szaki (zob. il. 10). IL. 10 Strefy, w których, zdaniem uczniów z Szaki, mówi się podobnie jak w językowej ojczyźnie Jako najbardziej podobne pod względem językowym do Szaki (oznaczenia stanowią 85,11 proc. wszystkich ankiet wypełnionych przez uczniów z tego miasta) młodzież wskazała przede wszystkim sąsiednie strefy: Wyłkowyszki (61,70 proc.), Kazlų Rūda (57,45 proc.), Jurbork (42,55 proc.), Mariampol (31,91 proc.) i Kowno (29,79 proc.) (zob. mapa 11, ozn. Šk_M02, M18, V09). 0 % 20 % 40 % 60 % 80 % 100 % Szaki WyłkowKazlų JurbarkMarijampolėKaunas as Tauragė Rūda Kalwaria yszki Prienai LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Šk_M02 Šk_V09 Šk_M18 Šk_M20 RYS. 11 Na mapach oznaczających pokrewieństwo językowej ojczyzny uczniów z Szaki z innymi pavyzdžiai miejscowościami uczniowie z Szaki, inaczej niż uczniowie z Jurbarkasu, swoją językową ojczyznę chętniej niż z Jurbarkasem wiążą ze znajdującymi się bardziej na południe strefami Wyłkowyszek i Kazlu Rudy (zob. rys. 11, mapy Šk_M02, V09). Według młodzieży z Szaki i Jurbarkasu podobne pokrewieństwo językowe łączy ich językowe ojczyzny z Kownem. Odmienne w tym względzie postawy uczniów z Mariampola (ich językowa ojczyzna jest z Kownem związana najsłabszymi więziami) wynikały, jak się wydaje, zarówno z przyczyn językowych, jak i pozajęzykowych (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261). Językowa ojczyzna młodzieży z Szaki jest związana najsłabszymi więziami gretimos pietų žemaičių raseiniškių (Taũrage – 8,51 proc.) patarmės vietovėmis (žr. 11 pav. žemėl. językowymi z kilkoma bardziej oddalonymi miejscowościami tego samego (Kalwaria – 6,38 proc., Preny – 4,26 proc.) lub Šk_M20). Pozostałe miejscowości litewskiego obszaru językowego nie zostały wskazane przez młodzież z Szaków. LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Językowe (nie)pokrewieństwo Kowna, Jurborka, Szaków i Mariampola | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Oznacza to, że miejscowości wskazane przez gimnazjalistów z Szaków jako najbliższe ich ojczyźnie językowej niemal nie różnią się od stref, które na swoich mapach zaznaczyli uczniowie z Mariampola. Szaki, podobnie jak Mariampol, pod względem pokrewieństwa językowego wiążą się Skirtumas tas, kad į Šakiuose vartojamą kalbą, šio miesto moksleivių nuomone, mažia u panašios z większą częścią obszaru zachodnich Auksztotów kowieńskich. geograficznie bardziej oddalone od ich ojczyzny językowej, lecz bliższe Mariampolowi obszary Kalwarii i Prenów. Przeciwnie, w negiminiškos) šalia Šakių esančios Jurbarko ir Kauno zonos. Taigi, subjektyvusis šių vietų kalbinis opinii młodzieży z Mariampola, obszary bardziej oddalone od ich ojczyzny językowej (lub całkowicie jej obce) niemal w całości pokrywają się z obiektywnym. WNIOSKI Badanie wyobrażeń o ojczyźnie językowej miejscowości obszaru gwary zachodnich Auksztotów kowieńskich – Kowna, Jurborka, Szaków i Mariampola – przeprowadzone zgodnie z metodologicznymi zasadami dialektologii percepcyjnej potwierdza i uzupełnia obraz subiektywny i obiektywny regionu najbliższego ogólnoliterackiemu językowi litewskiemu, uogólniony we wcześniejszych pracach. badani z Duomenų analizė rodo, kad su tarmine raiška kalbines gimtines labiau linksta sieti centrinių miejscowości analizowanych gwar – Szaki i Mariampola. Można przypuszczać, że ze względu na specyfikę wariantu, tj. niewielką różnicę w stosunku do języka ogólnego, część z nich nie rozpoznaje Kalbinę gimtinę vertindami ir kaip tarminės, ir kaip netarminės kalbos zoną, Jurbarko, arba własnego kodu językowego. strefy pogranicza gwary, uczniowie potwierdzają istnienie kilku wariantów językowych w tej strefie. Kod językowy używany w Kownie przez miejscową młodzież jest, jak się wydaje, kojarzony z wariantem zbliżonym do języka ogólnego. Takie postawy ankietowanych niemal pokrywają się z obiektywnym językowym nacechowaniem ich rodzinnych okolic. Podobne wyniki uwidoczniły trzy rodzaje modeli (nie)pokrewieństwa językowych ojczyzn uczniów z innymi strefami, wyodrębnione na podstawie oznaczonych map rysunkowych sporządzonych przez uczniów. Wynika z nich, że miejscowości wskazane przez respondentów z Szaki i Mariampola jako najbliższe pod względem językowym ich językowym ojczyznom niemal nie wychodzą poza kalbiniai ryšiai, šio miesto jaunuolių teigimu, sieja su tos pačios ir gretimos žemaičių tarmės paribio granice gwary zachodniowysokolitewskiej kaunaskiej. Jurbarkas – miejscowości o najsilniejszym związku. Strefy wskazane przez młodzież z Kowna jako najbardziej podobne do ojczyzny Verbalizuotos ir vizualizuotos nuostatos atskleidžia jaunųjų kalbos vartotojų santykį su językowej niemal pokrywają się z obszarem standardu języka ogólnego wyodrębnionym przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI wieku. obiektywnym zróżnicowaniem językowym nie tylko LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: (Nie)pokrewieństwo językowe Kowna, Jurborka, Szaki i Mariampola | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 miejscowości rodzinnych i okolicznych, lecz także całego obszaru języka litewskiego. Prawdopodobne jest, że strefy pod względem językowym bliskie ojczyznom językowym (z wyjątkiem Kowna i jego okolic) są przez uczniów bardziej utożsamiane z ekspresją gwarową. Miejscowości obejmujące niemal cały obszar języka litewskiego, (nie)łączone przez młodzież z ojczyznami językowymi najsłabszym lub żadnym pokrewieństwem językowym, najprawdopodobniej kojarzone są z wariantem języka bliższym językowi ogólnemu. LITERATŪRA Aliūkaitė D. 2007: Tarminis kalbėjimas ir bendrinė kalba: objektyviųjų ir subjektyviųjų skirtumų kultūrinė vertė. Daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. Aliūkaitė D. 2009: Pe rcep tyviniai dialektų tyrimai: mentalinis žemėlapis. – Respectus Philologicus 15(20), 164–179. Aliūkaitė D. 2019: Objektyvusis tarmiškumas: požymiai ir vertė. – Respectus Philologicus 35(40), 63–91. Aliūkaitė D., Bakšienė R., Jaroslavienė J. ir kt. 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės sk irties aukštaičiai : žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 129–196. Aliūkaitė D., Merkytė-Švarcienė E. 2012: Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai . – Kalbos kultūra 85, 155– 177. Aliūkaitė D., Mikulėnienė D. 2014: Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 257– 262. Aliūkaitė D., Mikulėnienė D. 2016: Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų a realai mentaliniuose že mėlapiuose (Biržų atvejis). – Acta Linguistica Lithuanica 74, 89–120. Aliūkaitė D., Mikulėnienė D., Čepaitienė A., Geržotaitė L. 2017: Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Bacevičiūtė R. 2004: Šakių šnektos prozodija ir vokalizmas, Vilnius: Lietuvių kalbos ins tituto leidykla. LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Bacevičiūtė R. 2006: Šakių šnektos tekstai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Bacevičiūtė R. 2008: Tarmių są veikos p ožymiai Klaipėdos krašto „suvalkietiškajame “ idiolekte. – Baltu filoloģija 17(1/2), 5–18. Bacevičiūtė R. 2010: Lietuvių kalbos žemaičių tarmės ypatybės vakarų aukštaičių kauniškių šnektose. – Respectus Philologicus 18(23), 235–243. Bakšienė R. 2012: Klaipėdos krašto aukštaitiškosios dalies naujosios tarmės formavimasis. – Žmogus ir žodis 1, 19–23. Bakšienė R. 2015: Tarminio kalbėjimo savivertė ir gyvybingumas: XXI a. pradžios Šakių ir Jurbarko šnektos. – Lietuvių kalba 9. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/174. Bakšienė R. 2016: Vakarų aukštaičių kauniškių priegaidės: Marijampolės šnekta, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Bakšienė R. 2019: Tarminio kalbėjimo vertinimas Paprūsėje: XXI a. pradžios Vištyčio arealo tyrimas. – Lietuvių kalba 13. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/267/199. Bakšienė R., Vaišnienė D. 2014: Klaipėdos krašto aukštaičiai: tekstai ir kontekstai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Dabašinskienė I., Dagilytė E. 2013: Suvalkiečių išskirtinumas: būdo savybės ar kalbėjimas? – Miestai ir kalbos 2. Moksl. red. M. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 105–123. Dailey-OʼCain J. 1999: The Perception of Post-Unification German Regional Speech. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 227–242. Diercks W. 2002: Mental Maps. Linguistic-Geographic Concepts. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Ed. D. Long, D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 51–70. Eckert P. 1997: Age as a Sociolinguistic Variable. – Handbook of Sociolinguistics. Ed. Florian Coulmas, Oxford: Blackwell, 151–167. Evans B. 2002: Attitudes of Montreal Students towards Varieties of French. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Ed. D. Long, D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 71–93. GAT 2008: Griškabūdžio apylinkių tekstai. Sud. R. Bacevičiūtė, V. Sakalauskienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Geržotaitė L. 2016: Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 121–142. Geržotaitė L. 2018: Šiaulių jaunuolių kalbinė gimtinė mentaliniuose žemėlapiuose. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 5. Sud. R. Bak šienė, N. Morozova, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 76–101. Geržotaitė L. 2019: Bendrinės lietuvių kalbos vaizdinių kalbinio standarto plote tyrimas: vienos Kauno rajono gimnazijos atvejis. – Lietuvių kalba 13. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/278 (žiūrėta 2019 09 27). Geržotaitė L., Čepaitienė A. 2016: Vilkaviškio jaunuolių kalbinė gimtinė: ribos, taisyklingumo ir patrauklumo vertės. – Verbum 7. Prieiga internete: http://www.zurnalai.vu.lt/verbum/issue/view/889. Geržotaitė L., Mikulėnienė D. 2014: Geolektų ir regiolektų formavimasis Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis. Girdenis A., Zinkevičius Z. 1966: Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. Grinaveckienė E. 1957: Mituvos upyno tarmės fonetika. – Lietuvių kalbotyros klausimai 1, 119– 180. Grinaveckienė E. 1996: Jurbarkiškių šnekta. – Jurbarkas: istorijos puslapiai. Ats. red. A. Piročkinas, Vilnius: Pradai, 88–98. Inoue F. 1999: Subjective Dialect Division in Great Britain. – Handbook of Perceptual Dialectology. Volume 1. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 161–176. LKTChr 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija. Sud. R. Bace vičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbo s instituto leidykla, 2004. Long D. 1999: Geographical Perception of Japanese Dialect Regions. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. D. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 177–198. Marshal J. 2004: Language Change and Sociolinguistics: Rethinking Social Networks (Palgrave Studies in Language Variation), Basingstoke: Palgrave Macmillan. Merkytė-Švarcienė E. 2016: Tarmių mentalinio žemėlapio (ne)tikslumo veiksniai: tarmės vartojimas vs. nevartojimas. – Respectus Philologicus 29(34), 139–154. LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Preston D. 1989: Perceptual Dialectology: Nonlinguistsʼ Views of Areal Linguistics, Dordrecht: Foris. Preston D. 1993: Folk Dialectology. – American Dialect Research. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 333–377. Preston D. 1999a: Introduction. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, XXIII–XL. Preston D. 1999b: A Language Attitude Approach to the Perception of Regional Variety. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. D. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 359–373. Sakalauskienė V. 2013: Jurbarko apylinkių tekstai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Sakalauskienė V. 2015: Jurbarko šnekta – žemaitiško ir aukštaitiško arealų susikirtimo vieta. – Leksikografija ir leksikologija 5, 309–329. Vaicekauskienė L. 2014: Didmiestis ir sostinė geriausios lietuvių kalbos percepcijose. – Taikomoji kalbotyra 6, 1–31. Prieiga internete: https://taikomojikalbotyra.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/52. Vaicekauskienė L., Čičirkaitė R. 2011: Vilniaus klausimas bendrinės lietuvių kalbos sampratose: metalingvistinių vilniečių komentarų tyrimas. – Darbai ir dienos 56, 57–76. VAKKKA 2005: Vakarų aukštaičiai kauniškiai ir Klaipėdos krašto aukštaičiai. Lietuvių kalbos tarmės mokyklai. Sud. R. Bacevičiūtė, D. Mikulėnienė, V. Salienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Zinkevičius Z. 1969: Apie lietuvių kalbos tarmių sk irstymą. – Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A serija 3(31), Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 365–380. Zinkevičius Z. 2006: Lietuvių tarmių kilmė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gauta 2019 10 10 Priimta 2019 12 18 LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 IMAGES OF THE LINGUISTIC HOMELAND OF THE YOUNG WESTERN AUKŠTAITIANS OF KAUNAS: THE LINGUISTIC (NON)AFFINITY OF KAUNAS, JURBARKAS, ŠAKIAI, AND MARIJAMPOLĖ Summary The article is concerned with an analysis of a research of images of the linguistic homeland of young people from the locations of the Western Aukštaitian Subdialect of Kaunas: Kaunas, Jurbarkas, Šakiai, and Marijampolė. The subject material constitutes the data from a research conducted under the principles of perceptual dialectology. The images of the linguistic homeland embedded in the consciousness of the respondents can be uncovered through a discourse of the frequency of choice of linguistic codes and an analysis of the drawn (mental) maps of the tendencies of the localisation of the (non)affinity between the linguistic homeland and other locations. The analysis of the data has revealed that it is the subjects from the central locations of the area covered (meaning Šakiai and Marijampolė) who tend to associate their linguistic homelands with dialectal expression. It is likely that, owing to the singularity of a particular variation (the low degree to which it differs from the standard language), some of them are unable to recognise their own linguistic code. In recognising the existence of dialectal and non-dialectal expression in their linguistic homeland, subjects from Jurbarkas, a border zone of a subdialect, potentially confirm a coexistence of several linguistic variations in it. The linguistic code used in Kaunas most probably connects in the images of local school youth with a variation that approximates the standard language. Drawn maps show that, as far as linguistic affinity is concerned, local young people associate Šakiai and Marijampolė with the major part of the area of We stern Aukštaitian Subdialect of Kaunas. The neighbouring border areas of Aukštaitians and Samogitians are considered linguistically closest to Jùrbarkas. The locations specified by Kaunas respondents as being closest to their linguistic homeland almost mirror the area of the standard language as identified in the second decade of the 21st century. The images of variation revealed by the attitudes of the young language users mirror the objective linguistic variation both of the subjects’ linguistic homeland and its surroundings, and of the entire area of the Lithuanian language to an almost exact degree. LAURA GERŽOTAITĖ. Jaunųjų vakarų aukštaičių kauniškių kalbinės gimtinės vaizdiniai: Kauno, Jurbarko, Šakių ir Marijampolės ka lbinis (ne)giminiškumas | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.05 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, zachodnioauksztocka gwara Kowna, ojczyzna językowa, pokrewieństwo językowe, mapy rysowane. LAURA GERŽOTAITĖ Wydział Kowieński Uniwersytetu Wileńskiego ul. Muitinės 8, LT-44280 Kowno [email protected]