Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi

AURELIJA TAMULIONIENĖ Instytut Języka Litewskiego POSTAWY UCZNIÓW WOBEC JĘZYKA LITEWSKIEGO: ZWIĄZEK MIĘDZY UŻYWANIEM JĘZYKA, JEGO ZNAJOMOŚCIĄ I NAUKĄ SŁOWA KLUCZOWE: język litewski, język uczniów, znajomość języka, używanie języka. ADNOTACJA W artykule przedstawiono wyniki badania przeprowadzonego w latach 2018–2019, którego celem było ustalenie, jakie języki dominują w języku uczniów, oraz pokazanie, jak odpowiedzi udzielone przez uczniów wiążą się z ich nastawieniem do lekcji języka litewskiego, nauczania języka litewskiego i samego języka litewskiego. Okazało się, że w codziennej mowie uczniów, w zależności od sfery użycia, dominują dwa języki: litewski i angielski. Większość uczniów podaje, że w domu mówi po litewsku, a prawie wszyscy – że czytają książki po litewsku. Pozostałe wyniki dotyczące używania języka zależą od wieku: im starsi są uczniowie, tym częściej wybierają język angielski (np. do przeglądania internetu czy oglądania filmów). Odpowiedzi udzielone przez uczniów ujawniły silny związek między znajomością języka litewskiego a oceną lekcji języka litewskiego: uczniowie, którym nauka języka litewskiego nie idzie, nie lubią lekcji tego języka, i odwrotnie. WSTĘP Badania nad językiem uczniów coraz częściej przyciągają uwagę naukowców i społeczeństwa; rozważa się, w jakim stopniu na rozwój językowy uczniów i pogarszającą się umiejętność czytania i pisania mogą wpływać inne języki. Ważne jest, by mówić o zmianach w używaniu języka litewskiego w wieku szkolnym, ponieważ właśnie wtedy najmocniej utrwalają się wpływy innych języków, a największe możliwości oddziaływania na używanie języka istnieją w szkole, gdyż tylko tam nauka języka litewskiego jest obowiązkowa. Ustalenie, które języki najsilniej wpływają na używany przez uczniów język litewski, oraz ocena powiązań między językiem litewskim a jego nauczaniem i uczeniem się pozwalają za pośrednictwem treści kształcenia oddziaływać na język litewski używany przez uczniów i wzmacniać jego potencjał. Przedmiotem niniejszego artykułu jest analiza związku między używaniem języka przez uczniów, jego znajomością i nauką, oparta na danych z 536 ankiet zebranych w szkołach z litewskim językiem nauczania (wśród uczniów klas początkowych (klasy 3–4) oraz klas szkoły podstawowej (klasy 5–6, 7–8)), działających BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 w różnych okręgach Litwy: druskienickim, kowieńskim, kłajpedzkim, poniewieskim, szawelskim, wileńskim (celem ankiety było zbadanie stosunku uczniów do języka litewskiego)1. W artykule omówiono odpowiedzi na pytania ankietowe, ukazujące związek między używaniem języka, jego znajomością i uczeniem się. Celem artykułu jest ustalenie, które języki dominują w mowie uczniów, oraz ukazanie, w jaki sposób udzielone przez nich odpowiedzi wiążą się z ich nastawieniem do lekcji języka litewskiego, nauczania języka litewskiego i samego języka litewskiego, na podstawie analizy wyników ankiety przeprowadzonej wśród uczniów. Aby osiągnąć ten cel, sformułowano następujące główne zadania: 1) przeanalizować używanie języka przez uczniów z różnych grup wiekowych i obu płci w domu, podczas oglądania filmów, czytania książek i przeglądania internetu; 2) ustalić, jak uczniowie oceniają swoją znajomość języka litewskiego i języków obcych; 3) wykazać możliwy związek między znajomością języka litewskiego a samooceną tej znajomości. W analizie odpowiedzi uczniów zastosowano metodę opisowo-analityczną, a metodę ilościową (obliczeniową) wykorzystano do obliczenia i przedstawienia częstotliwości odpowiedzi. W pierwszym rozdziale artykułu omówiono aktualność i charakter badania, w drugim przedstawiono wyniki badania oraz analizę porównawczą danych. 1. AKTUALNOŚĆ I CHARAKTER BADANIA Na Litwie przeprowadzono wiele badań dotyczących postaw językowych różnych grup społecznych, często analizując poszczególne zagadnienia w odrębnych aspektach. Wciąż jednak brakuje systematycznych badań empirycznych poświęconych używaniu języka przez uczniów oraz ich motywacji do nauki w klasach szkoły podstawowej i starszych klasach szkoły podstawowej, w placówkach, w których językiem nauczania jest litewski. Ostatnio wiele uwagi poświęca się postawom językowym uczniów. Najczęściej bada się postawy uczniów starszych klas wobec języka litewskiego; prowadzi się również badania postaw uczniów szkół mniejszości narodowych wobec języka litewskiego. Istnieje też wiele badań ukazujących związki między stosunkiem do języka standardowego a stosunkiem do dialektów (np.: Aliūkaitė i in. 2017; Ramonienė 2010; 2013; Ramonienė, Extra 2011). Na Litwie i za granicą przeprowadzono wiele badań, których przedmiotem są postawy językowe różnych grup społecznych, a także specyfika używania i znajomości języka litewskiego (np.: Čubajavaitė 2013; Urbaitytė 2018). Analizowano, jak nauka języków obcych wpływa na stosunek uczniów do języka litewskiego, oraz badano związki między tymi czynnikami a stosunkiem do języka litewskiego 1 Dane zebrano w ramach udziału w projekcie finansowanym przez Państwową Komisję Języka Litewskiego „Wpływ innych języków na język litewski i samoświadomość uczniów: sytuacja, tendencje i możliwości” (program „Badania nad funkcjonowaniem i zmianami litewskiego języka standardowego, dialektów i innych odmian języka”, zatwierdzony zarządzeniem przewodniczącego Państwowej Komisji Języka Litewskiego nr V-10 z 16 stycznia 2018 r.; instytucja realizująca: Instytut Języka Litewskiego; data zawarcia umowy: 16 lipca 2018 r., nr K-2/2018). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 lekcjach. Z przedstawionych wyników wynika, że „stosunek dzieci do języka litewskiego jest najbardziej związany z <...> zamiłowaniem dziecka do czytania, pisania i mówienia <...>; dzieci lubiące te zajęcia najczęściej twierdzą, że lekcje języka litewskiego im się podobają” (Dabašinskienė i in. 2011: 143). W badaniach podkreśla się znaczenie postaw uczniów i motywacji do nauki. Wiele uwagi poświęca się nauce innego (zazwyczaj drugiego) języka. Uznaje się, że o powodzeniu nauki języka decyduje motywacja związana z postawami językowymi i środowiskiem uczenia się (Ushioda 2013; Dörnei 2014). W najnowszych pracach analizuje się postawy dzieci i młodzieży wobec języka litewskiego i jego prestiżu. Badania pokazują, że postawy wartościujące wobec języka kształtują się we wcześniejszym wieku szkolnym; niestety, „prestiż języka litewskiego maleje wraz z wiekiem — im wyższa klasa, tym mniej uczniów docenia jego znaczenie społeczne” (Poderienė, Vaičiakauskienė 2019: 215). Przedstawiane są najnowsze modele motywacji do nauki i postaw wobec języka litewskiego; wskazuje się, że „[P]ozytywna postawa wobec języka litewskiego, Litwinów, Litwy i własnej tożsamości wpływa na motywację, a ta z kolei prowadzi do lepszej jakości znajomości języka” (Vilkienė i in. 2019: 63). Dane na potrzeby tego badania zebrano w latach 2018–2019. Zastosowano ankietę. Ankieta składa się z dwóch części. W pierwszej części zamieszczono pytania ogólne, a w drugiej — stwierdzenia, wraz z możliwością wyboru jednej z odpowiedzi (Nie zgadzam się / Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam / Zgadzam się). Uczniowie starszych klas (5–8) wypełniali ankietę samodzielnie; młodszym uczniom (klasy 3–4) pytania i stwierdzenia z ankiety odczytywano na głos, a oni zaznaczali odpowiedzi. Dane zebrane podczas badania opracowano statystycznie ręcznie, analizując je w arkuszu kalkulacyjnym Microsoft Office Excel. W artykule, ze względu na jego temat, wybrano do analizy następujące aspekty: 1. Wiek uczniów (klasa). 1. Do której klasy teraz uczęszczasz? ____________ 2. Płeć uczniów. 3. Zaznacz swoją płeć: □ mężczyzna / □ kobieta. 3. Używanie języka. 6. W jakim języku lub językach zazwyczaj rozmawiasz w domu? □ po litewsku, □ po polsku, □ po rosyjsku, □ po angielsku, inny ______________ (wpisz) 7. Wpisz, w jakim języku zazwyczaj a) oglądasz filmy ________________________________________________ b) czytasz książki ______________________________________________ c) surfujesz po internecie ____________________________________________ BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 4. Postawy uczniów wobec lekcji języka litewskiego, nauczania języka litewskiego i języka litewskiego. 9. Zaznacz, jak radzisz sobie w szkole z nauką następujących przedmiotów: 9b. Język litewski: 1 – bardzo źle, 2 – źle, 3 – dobrze, 4 – bardzo dobrze (zakreśl) 9d. Język obcy: 1 – bardzo źle, 2 – źle, 3 – dobrze, 4 – bardzo dobrze (zakreśl) Jakie jest Twoje zdanie na temat języka litewskiego? Zastanów się, co myślisz, i zaznacz odpowiedź, która najbardziej Ci odpowiada. Stwierdzenia Nie zgadzam się Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Zgadzam się 6. Lubię czytać książki. 11. Język litewski jest trudny, trudno mi dobrze mówić i pisać. 14. Lekcje języka litewskiego są nieciekawe. 19. Lubię lekcje języka litewskiego. 25. Nie lubię języka litewskiego. Starano się wybrać obszary badawcze położone w różnych częściach Litwy, dlatego wybrano okręgi druskienicki, kowieński, kłajpedzki, poniewieski, szawelski i wileński. RYS. 1. Okręgi wybrane do badania (mapa z internetu, dostęp online: http://www.lietuvoszemelapis.com/apskriciu-zemelapiai) Przy doborze próby kierowano się następującymi kryteriami: wiek badanych (klasa), płeć badanych. TABELA 1. Charakterystyka badanych Okręg | Druskieniki | Kowno | Kłajpeda | Poniewież | Szawle | Wilno Razem: | 73 | 96 | 62 | 42 | 70 | 193 Płeć | Kob. | Męż. | Kob. | Męż. | Kob. | Męż. | Kob. | Męż. | Kob. | Męż. | Kob. | Męż. 40 | 33 | 44 | 52 | 31 | 31 | 20 | 22 | 35 | 35 | 105 | 88 Klasa | 3,4 | 5,6 | 7,8 | 3,4 | 5,6 | 7,8 | 3,4 | 5,6 | 7,8 | 3,4 | 5,6 | 7,8 | 3,4 | 5,6 | 7,8 | 3,4 | 5,6 | 7,8 18 | 22 | 33 | 19 | 19 | 58 | 18 | 22 | 22 | 0 | 42 | 0 | 39 | 15 | 16 | 55 | 77 | 64 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 2. WYNIKI BADANIA Uwzględniając cel niniejszego badania, analizowano używanie języka w codziennym życiu uczniów, znajomość języka (samoocenę uczniów) oraz związek między znajomością języka a nauką. 2.1. Używanie języka w życiu codziennym W badaniu tym w pierwszej kolejności analizowano używanie przez uczniów wybranego języka w życiu codziennym, tj. dążono do ustalenia, w jakim języku uczniowie rozmawiają w domu, oglądają filmy, czytają książki i przeglądają internet. Uzyskane wyniki wskazują, że w domu większość badanych osób mówi po litewsku (93 proc.), znacznie rzadziej po angielsku (20 proc.), rosyjsku (16 proc.), polsku (3 proc.), a tylko w pojedynczych przypadkach w innych, rzadziej używanych językach: hiszpańskim, francuskim, niemieckim itp. Z wyników wynika, że wybór języka używanego na co dzień nie zależy od płci. Odpowiedzi rozkładają się podobnie: większość dziewcząt (71 proc.) i chłopców (68 proc.) mówi w domu głównie po litewsku, rzadziej po angielsku (dziewczęta – 14 proc., chłopcy – 15 proc.), rosyjsku (dziewczęta – 11 proc., chłopcy – 13 proc.) lub w innych językach. W ankietach uczniowie mogli wpisać również kilka języków. Chociaż większość wskazała, że w domu mówi tylko po litewsku, byli też tacy, którzy zaznaczyli, że oprócz litewskiego używają również angielskiego, a rzadziej rosyjskiego. Dane te trudno interpretować jednoznacznie. Można przypuszczać, że część uczniów wskazała kilka języków nie dlatego, że porozumiewają się w domu w obu językach, lecz dlatego, że zdarzają się pojedyncze sytuacje, gdy komunikują się w obu językach z przyjaciółmi, piszą w mediach społecznościowych itp. Uzyskane dane przedstawiono na rys. 2 i 3. RYS. 2. Język, w którym uczniowie rozmawiają w domu RYS. 3. Język, w którym uczniowie rozmawiają w domu: dane według płci BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 Badanie miało na celu ustalenie, jak wiek uczniów wpływa na wybór języka. Ponad połowa uczniów klasy ósmej (77 proc.) wskazała, że w domu mówi po litewsku; wyniki pozostałych klas są do siebie zbliżone (64–69 proc.). Język angielski jako język używany w domu wskazywali najczęściej uczniowie klasy szóstej (22 proc.) i trzeciej (21 proc.); wyniki klas piątej, siódmej i ósmej wynoszą 10–14 proc., a najmniej odpowiedzi wskazujących angielski jako jeden z języków używanych w domu udzielili uczniowie klasy czwartej (8 proc.). Najwięcej uczniów deklarujących, że porozumiewa się po rosyjsku, było w klasie siódmej (17 proc.); wyniki uczniów klas czwartej, piątej, szóstej i ósmej są zbliżone (10–14 proc.), natomiast najmniej uczniów klasy trzeciej wskazało rosyjski jako język używany w domu. Szczegółowe informacje o tendencjach dotyczących używania języka w domu wśród uczniów poszczególnych klas przedstawiono na rys. 4. RYS. 4. Język, którym uczniowie mówią w domu: dane według klas Odpowiedzi na pytanie o język, w którym zwykle ogląda się filmy, są bardziej zróżnicowane. Połowa uczniów (50 proc.) wskazała, że ogląda filmy po litewsku, pozostali (35 proc.) wybrali język angielski, a jedynie pojedyncze osoby zaznaczyły język rosyjski (3 proc.) i polski (1 proc.). Uczniowie wskazali również języki używane dość rzadko, takie jak arabski, koreański czy francuski. Można przypuszczać, że nie wszyscy w pełni poprawnie zrozumieli pytanie. Na przykład wybór języka koreańskiego budzi wiele wątpliwości. Można rozważać, czy uczniowie oglądają filmy koreańskie, które są obecnie bardzo popularne, jednak najprawdopodobniej są one tłumaczone na język angielski lub inny język albo wyświetlane z napisami. Mimo tych okoliczności wyłoniły się główne tendencje, które są oczywiste – dominują języki litewski i angielski (zob. rys. 5). Analizując dane, zwrócono uwagę na to, czy płeć wpływa na wybór języka. Wyniki są podobne: nieco więcej dziewcząt wskazało, że ogląda filmy po litewsku (53 proc.; chłopców – 48 proc.), natomiast dziewczęta nieco rzadziej oglądają filmy po angielsku BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 (32 proc.; por. chłopcy – 38 proc.); podobny odsetek uczniów (dziewczęta – 12 proc., chłopcy – 13 proc.) ogląda filmy po rosyjsku (zob. rys. 6). RYS. 5. Język, w którym uczniowie oglądają filmy, proc. RYS. 6. Język, w którym uczniowie oglądają filmy: dane według płci, proc. Oceniono również, jak wybór języka podczas oglądania filmów zależy od wieku uczniów. Hipoteza postawiona jeszcze przed badaniem, że im starsi uczniowie, tym częściej oglądają filmy po angielsku, potwierdziła się. Wyniki pokazują, że uczniowie niższych klas chętniej oglądają filmy po litewsku; wyniki uczniów klasy siódmej są jednakowe, natomiast uczniowie klasy ósmej wskazują już, że nieco częściej oglądają filmy po angielsku (zob. rys. 7). RYS. 7. Język, w którym uczniowie oglądają filmy: dane według klas Jak pokazują wyniki badania, są dwa główne języki, w których ogląda się filmy – litewski i angielski (zob. rys. 8); znacznie rzadziej filmy ogląda się po rosyjsku (w poszczególnych klasach ogląda je w tym języku od 10 do 16 proc. uczniów). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 8 RYS. Język, w którym uczniowie oglądają filmy: dane według klas Większość uczniów (aż 85 proc.), poproszona o wskazanie, w jakim języku czyta książki, wskazała język litewski (zob. rys. 9). A zatem prawie wszyscy uczniowie czytają książki po litewsku, znacznie rzadziej czytają po angielsku (13 proc.); inne języki wskazano tylko w pojedynczych przypadkach. Należy zwrócić na to szczególną uwagę: skoro podczas czytania uczniowie wybierają język litewski, za pośrednictwem czytania i wyboru dobrej literatury można pozytywnie wpływać na używany przez nich język. Wyniki według płci są zbliżone (zob. rys. 10): zaledwie o kilka punktów procentowych mniej dziewcząt wskazało, że czyta książki po litewsku (83 proc.; por. chłopcy – 86 proc.), a odpowiednio zaledwie o kilka punktów procentowych więcej z nich wskazało, że czyta po angielsku (14 proc.; por. chłopcy – 10 proc.). 9 RYS. Język, w którym uczniowie czytają książki 10 RYS. Język, w którym uczniowie czytają książki: dane według płci Wyniki według klas są zbliżone – we wszystkich klasach dominuje język litewski (77–91 proc.). Czytanie po litewsku wybierają najczęściej uczniowie klasy 5 (91 proc.) i klasy 3 (90 proc.); odpowiedzi uczniów klas 6–8 rozkładają się jednakowo, tzn. 82 proc. uczniów tych klas czyta po litewsku, natomiast dane dotyczące klas 4 nieco się wyróżniają – 77 proc. uczniów tych klas wskazało, że czyta BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 po litewsku, 19 proc. czyta po angielsku. W poszczególnych klasach od 7 do 16 proc. uczniów wskazało inny język, w którym czyta książki. Uzyskane wyniki przedstawiono na rys. 11. 11 RYS. Język, w którym uczniowie czytają książki: dane według klas Pytano również, w jakim języku uczniowie przeglądają internet. Nieco większa część wskazuje, że przegląda internet po angielsku (47 proc.); trochę rzadziej robią to po litewsku (45 proc.), jeszcze rzadziej po rosyjsku (7 proc.) oraz w innych, pojedynczo wymienianych językach (1 proc.). Dziewczęta częściej niż chłopcy wybierają przeglądanie internetu po litewsku (49 proc.; por. chłopcy – 38 proc.). W przypadku przeglądania internetu po angielsku wyniki są odwrotne: dziewczęta rzadziej wybierają ten język (42 proc.; por. chłopcy – 55 proc.). Uczniowie wybierają przeglądanie internetu po rosyjsku niemal równie często: w tym języku przegląda internet 8 proc. dziewcząt i 6 proc. chłopców. Uzyskane wyniki przedstawiono na rys. 12 i 13. 12 RYS. Język, w którym uczniowie przeglądają internet 13 RYS. Język, w którym uczniowie przeglądają internet: dane według płci Jeszcze przed przeprowadzeniem badania postawiono hipotezę, że im starsi uczniowie, tym częściej wybierają przeglądanie internetu po angielsku. Przypuszczenia się potwierdziły – wyniki rzeczywiście pokazują, że starsi uczniowie częściej skłaniają się ku przeglądaniu internetu po angielsku (zob. rys. 14). Wyraźna zmiana jest widoczna od BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 6. klasa: 81 proc. uczniów tej klasy wskazuje już, że przegląda internet w języku angielskim (por.: 3. kl. – 48 proc., 4. kl. – 40 proc., 5. kl. – 60 proc.). Widać, że uczniowie niższych klas chętniej przeglądają internet po litewsku, a później, zapewne opanowawszy już angielski, wybierają ten język. 14 RYS. Język, w którym uczniowie przeglądają internet: dane według klas Podsumowując, można stwierdzić, że wśród uczniów dominują dwa języki – litewski i angielski. Język litewski jest preferowany (niezależnie od wieku i płci uczniów) w kilku obszarach: używany jest jako język domowy, a książki czyta się po litewsku. Wybór języka podczas oglądania filmów i przeglądania internetu zależy od wieku: w niższych klasach wybierany jest litewski, a w wyższych uczniowie przechodzą na angielski. 2.2. Samoocena znajomości języka Badając język uczniów, dążono również do określenia ich znajomości języka na podstawie samooceny. Uczniów poproszono o ocenę tego, jak radzą sobie z nauką języka litewskiego. Uczniowie niższych klas (3.–4. kl.) mieli podać ocenę od 1 do 4: 1 – bardzo źle, 2 – źle, 3 – dobrze, 4 – bardzo dobrze. Uczniowie wyższych klas mieli podkreślić, jakie oceny (od 1 do 10) otrzymują najczęściej. Podane przez uczniów dane ujednolicono, traktując oceny 10–9 jako bardzo dobrze (4), 8–6 jako dobrze (3), 5–4 jako źle, a 3–1 jako bardzo źle (1). Uzyskane wyniki porównano z wynikami samooceny znajomości języka obcego. Z odpowiedzi wynika, że prawie połowa (43 proc.) uczniów radzi sobie z nauką języka litewskiego bardzo dobrze, o połowę mniej – dobrze lub źle (po 26 proc.), a tylko niewielka część (6 proc.) – bardzo źle (zob. rys. 15). Większa różnica ujawniła się przy ocenie wyników według płci (zob. rys. 16): bardzo dobrze oceniło się więcej dziewcząt (35 proc.; por. chłopcy – 17 proc.). Bardziej zbliżone BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 wyniki uzyskano w przypadku odpowiedzi dobrze (40 proc. dziewcząt, 45 proc. chłopców), źle (22 proc. dziewcząt, 30 proc. chłopców) oraz bardzo źle (3 proc. dziewcząt, 8 proc. chłopców). A zatem ogólna samoocena dziewcząt jest znacznie lepsza niż chłopców. 15 RYS. Odpowiedzi na pytanie, jak uczniowie radzą sobie z językiem litewskim 16 RYS. Odpowiedzi na pytanie, jak uczniowie radzą sobie z językiem litewskim: według płci Wyniki pokazują, że najlepiej swoją znajomość języka litewskiego oceniają uczniowie 4. klasy (40 proc.) i 3. klasy (34 proc.). Od 5. klasy wyniki się zmieniają, a samoocena uczniów się pogarsza: mniej niż jedna czwarta uczniów klas 5.–8. (15–23 proc.) uważa, że radzi sobie z językiem litewskim bardzo dobrze; najmniej takich osób jest w 7. klasach (15 proc.). Odsetek uczniów uważających, że radzą sobie z językiem litewskim dobrze, jest prawie taki sam (32–42 proc.), z wyjątkiem uczniów 5. klasy – nieco ponad połowa z nich (51 proc.) uważa, że radzi sobie z językiem litewskim dobrze. We wszystkich klasach najmniej jest uczniów uważających, że radzą sobie z językiem litewskim bardzo źle (2–8 proc.). Szczegółowe wyniki przedstawiono na rys. 17. 17 RYS. Odpowiedzi na pytanie, jak uczniowie radzą sobie z nauką języka litewskiego: według klas BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 Po ustaleniu, jak uczniowie radzą sobie z nauką języka litewskiego, porównano następnie wyniki z odpowiedziami dotyczącymi znajomości języka obcego. Prawie połowa uczniów ze wszystkich klas uważa, że radzi sobie z językiem obcym bardzo dobrze (49 proc.), mniej — jedna trzecia — uczniów wskazała, że radzi sobie z językiem obcym dobrze (32 proc.), nieco ponad jedna szósta wybrała odpowiedź słabo (17 proc.), a tylko w pojedynczych przypadkach wskazano, że uczniowie radzą sobie z językiem obcym bardzo słabo (2 proc.). Z danych wynika, że zarówno dziewczęta, jak i chłopcy przedstawiają dość podobne oceny; nie zaobserwowano większych różnic (por. wyniki dotyczące języka litewskiego — samoocena dziewcząt jest znacznie lepsza). 18 RYC. Odpowiedzi na pytanie, jak uczniowie radzą sobie z językiem obcym 19 RYC. Odpowiedzi na pytanie, jak uczniowie radzą sobie z językiem obcym: według płci Wyniki we wszystkich klasach są zbliżone (zob. ryc. 20). Swoją znajomość języka obcego najlepiej oceniają uczniowie klasy 6 (55 proc.; znajomość języka litewskiego najlepiej oceniają uczniowie klasy 4 — 40 proc.); podobnie ocenia ją także ponad połowa uczniów klasy 5 (54 proc.) oraz połowa uczniów klasy 8 (51 proc.). Około jedna trzecia uczniów ze wszystkich klas uważa, że radzi sobie z językiem obcym dobrze (wyniki wynoszą od 28 do 37 proc.), a tylko pojedynczy uczniowie wybrali odpowiedź bardzo słabo (od 0 do 4 proc.). 20 RYC. Odpowiedzi na pytanie, jak uczniowie radzą sobie z nauką języka obcego: według klas BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 Po przeanalizowaniu danych dotyczących oceny znajomości języka litewskiego i języka obcego oceniono następnie, jakie różnice ujawniają się przy porównaniu wyników. Największe różnice występują przy porównaniu odpowiedzi bardzo dobrze (4) i dobrze. Około połowa wszystkich uczniów uważa, że bardzo dobrze radzi sobie z językiem obcym, a tyle samo uczniów — że dobrze radzi sobie z językiem litewskim. Odpowiedzi uczniów ze wszystkich klas dotyczące samooceny znajomości języka litewskiego i języków obcych na wszystkich pozostałych poziomach samooceny są podobne. 21 RYC. Odpowiedzi na pytanie, jak uczniowie radzą sobie z nauką języka litewskiego i języków obcych: według klas Uczniowie dobrze oceniają zarówno znajomość języka litewskiego, jak i języka obcego. Główna różnica polega na tym, że zdaniem większej części uczniów radzą sobie z językiem obcym bardzo dobrze, a z językiem litewskim — dobrze. Tylko niewielka część uczniów ze wszystkich klas uważa, że zna język litewski i języki obce bardzo słabo. 2.3. Związek między znajomością języka litewskiego a oceną języka litewskiego i jego lekcji Przy ocenie uzyskanych wyników ważne jest ustalenie, w jakim stopniu wynikają one ze związku między znajomością języka litewskiego a oceną lekcji języka litewskiego lub ogólną opinią o języku litewskim. Zbadano, jaki związek zachodzi między samooceną uczniów a stwierdzeniem Język litewski jest trudny, trudno mi dobrze mówić i pisać. Ponad dwie trzecie uczniów (68 proc.), którzy wskazali, że nauka języka litewskiego idzie im bardzo dobrze, nie zgadza się z tym stwierdzeniem; niemal połowa uczniów (44 proc.), którzy wybrali odpowiedź dobrze, również się z nim nie zgadza. Najwięcej uczniów, czyli niemal połowa (43 proc.), spośród tych, którzy wskazali, że nauka języka litewskiego idzie im bardzo źle, uważa, że język litewski BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 jest trudny. Związek między oceną tego, jak idzie nauka języka litewskiego, a przekonaniem, że język litewski jest trudny, jest silny i bezpośredni: jeśli nauka języka litewskiego nie idzie dobrze, jest on uważany za trudny, i odwrotnie. RYS. 22. Związek między znajomością języka litewskiego a stwierdzeniem Język litewski jest trudny, trudno mi dobrze mówić i pisać Zbadano również związek między samooceną znajomości języka litewskiego a stwierdzeniem Nie lubię języka litewskiego. Przed rozpoczęciem badania zakładano, że jeśli uczniom nauka języka litewskiego nie idzie dobrze, mogą go nie lubić. Założenie to potwierdziło się jednak tylko częściowo: zaledwie około jedna trzecia (33 proc.) uczniów, którzy wybrali odpowiedź bardzo źle, wskazała, że zgadza się ze stwierdzeniem Nie lubię języka litewskiego (zob. rys. 23). Więcej uczniów z niskimi ocenami nie zgodziło się ze stwierdzeniem Nie lubię języka litewskiego (37 proc.). Wyniki te cieszą: chociaż uczniowie otrzymują niskie oceny za znajomość języka litewskiego, nie uważają, że nie lubią tego języka. Odpowiedzi rozkładają się jednak zasadniczo proporcjonalnie: najwięcej spośród uczniów nie zgadza się z tym stwierdzeniem w grupie, która w samoocenie wybrała odpowiedź bardzo dobrze (82 proc.), a najmniej — w grupie, która wybrała ocenę bardzo źle (37 proc.). Istnieje związek między znajomością języka litewskiego a lubieniem go, jednak w żadnej grupie odpowiedzi nie przeważa opinia, że język litewski się nie podoba. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 RYS. 23. Związek między znajomością języka litewskiego a stwierdzeniem Nie lubię języka litewskiego Aby ocenić związek między znajomością języka litewskiego a oceną lekcji języka litewskiego, zbadano, jak samoocena znajomości języka wiąże się ze stwierdzeniami Lekcje języka litewskiego są nieciekawe oraz Lubię lekcje języka litewskiego. Przy ocenie odpowiedzi zauważono bezpośredni związek. W ankiecie celowo zamieszczono kilka pytań sformułowanych na różne sposoby, aby sprawdzić wiarygodność wyników; dlatego podano odpowiedzi tak dobrane, aby jedna była przeczeniem (Nie lubię lekcji języka litewskiego), a druga twierdzeniem (Lubię lekcje języka litewskiego). Niemal połowa uczniów, którzy wybrali odpowiedź bardzo źle (43 proc.), wskazała, że lekcje języka litewskiego są dla nich nieciekawe (por. odsetek uczniów, którym nauka języka litewskiego idzie bardzo dobrze, tj. 8 proc.). Zaledwie niespełna jedna piąta (17 proc.) tych uczniów zgadza się ze stwierdzeniem Lubię lekcje języka litewskiego (por. odsetek uczniów, którzy wskazali bardzo dobrze, tj. 58 proc.). Odpowiedzi przedstawiono w tabeli 2. TABELA 2. Związek między znajomością języka litewskiego a stwierdzeniami Lekcje języka litewskiego są nieciekawe oraz Lubię lekcje języka litewskiego BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 Podsumowując, można stwierdzić, że związki między znajomością języka litewskiego a stosunkiem do języka litewskiego, a także między znajomością języka litewskiego a oceną lekcji języka litewskiego są istotne, natomiast związek między uczeniem się języka litewskiego a jego znajomością jest bardzo silny. WNIOSKI 1. Po zbadaniu używania języka przez uczniów w różnych grupach wiekowych i różnej płci ustalono, że: 1.1. Uczniowie obu płci w domu mówią po litewsku, znacznie rzadziej po angielsku, rosyjsku i polsku, a tylko w pojedynczych przypadkach w innych, rzadziej używanych językach (hiszpańskim, francuskim, niemieckim itp.). Ponad połowa uczniów ze wszystkich klas mówi w domu po litewsku. Najmniej uczniów mówiących w domu po litewsku jest wśród uczniów 7. klasy (prawie trzy piąte), najwięcej zaś uczniów mówiących w domu po angielsku — wśród uczniów 6. klasy (prawie jedna czwarta). 1.2. Połowa ankietowanych uczniów ogląda filmy w języku litewskim, ponad jedna trzecia ogląda je po angielsku, a pojedynczy uczniowie oglądają filmy po rosyjsku, polsku i w innych językach. Dziewczęta nieco częściej niż chłopcy oglądają filmy po litewsku, odwrotnie zaś — chłopcy częściej oglądają filmy po angielsku. Uczniowie niższych klas częściej oglądają filmy po litewsku, a uczniowie wyższych klas (od 7. klasy) — po angielsku. 1.3. Uczniowie obu płci i w różnym wieku czytają książki po litewsku, a tylko nieco ponad jedna dziesiąta — po angielsku. Czytanie książek w języku litewskim wybierają uczniowie w każdym wieku, dlatego warto zwrócić na to uwagę przy sporządzaniu list zalecanej lektury. Właśnie poprzez czytanie można wpływać na język, którym posługują się uczniowie. 1.4. Prawie połowa ankietowanych uczniów przegląda internet po angielsku, nieco rzadziej robi to po litewsku. Dziewczęta częściej niż chłopcy wybierają przeglądanie internetu po litewsku. Uczniowie niższych klas również skłaniają się ku przeglądaniu internetu po angielsku, a od 5. klasy, po opanowaniu angielskiego, coraz częściej korzystają z internetu w tym języku. Zrozumiałe, że na Litwie wciąż brakuje zlokalizowanych programów komputerowych; są one mniej powszechne, a ponadto używane w niektórych z nich litewskie terminy bywają trudne do zrozumienia. Bardzo ważne jest jednak, by podczas lekcji różnych przedmiotów, w miarę możliwości, zlecać uczniom wykonywanie zadań w internecie po litewsku. 1.5. W języku uczniów dominują dwa języki — litewski i angielski. Język litewski jest przedkładany (niezależnie od wieku i płci uczniów) jako język używany w domu, a w nim BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 czytane książki. Wybór języka do oglądania filmów i przeglądania internetu zależy od wieku: w niższych klasach wybierany jest język litewski, a w wyższych przechodzi się na język angielski. 2. Po zbadaniu, jak uczniowie oceniają znajomość języka litewskiego, stwierdzono: 2.1. Mniej niż połowa uczniów uważa, że radzi sobie z językiem litewskim bardzo dobrze, jedna czwarta – że radzi sobie dobrze, a tylko pojedynczy uczniowie wybrali odpowiedź bardzo źle. Dziewczęta oceniają swoją znajomość języka litewskiego lepiej niż chłopcy: bardzo dobrze ocenia ją ponad jedna trzecia dziewcząt i tylko jedna piąta chłopców. I odwrotnie: bardzo źle ocenia swoją znajomość kilka dziewcząt i mniej niż jedna dziesiąta chłopców. Uczniowie 4. klasy najlepiej oceniają znajomość języka litewskiego. Od 5. klasy sytuacja się zmienia: mniej niż jedna czwarta uczniów uważa, że radzi sobie z językiem litewskim bardzo dobrze, a najmniej takich uczniów jest w 7. klasie. 2.2. Połowa uczniów ze wszystkich klas uważa, że radzi sobie z językiem obcym bardzo dobrze, jedna trzecia – że dobrze, a tylko pojedynczy uczniowie oceniają posiadaną znajomość języka obcego bardzo źle. Nie zaobserwowano istotnych różnic w wynikach między przedstawicielami różnych płci. Uczniowie klas 6–8 najlepiej oceniają znajomość języka obcego (znajomość języka litewskiego najlepiej oceniają uczniowie 4. klasy). 2.3. Uczniowie dobrze oceniają zarówno znajomość języka litewskiego, jak i języka obcego. Główna różnica polega na tym, że ponad połowa uczniów uważa, iż radzi sobie z językiem obcym bardzo dobrze, natomiast oceniając znajomość języka litewskiego, większość uczniów wskazuje, że radzi sobie z nim dobrze. Tylko bardzo niewielka część uczniów ze wszystkich klas uważa, że zna język litewski i języki obce bardzo źle. 3. Po zbadaniu związku między znajomością języka litewskiego a jego nauczaniem stwierdzono: 3.1. Istnieje bezpośredni związek między nauczaniem języka litewskiego a przekonaniem, że jest on trudny: jeśli uczniowie wskazują, że radzą sobie z językiem litewskim źle lub bardzo źle, to uważają go za trudny, i odwrotnie. Niezależnie od tego, jak uczniowie oceniają posiadaną znajomość języka litewskiego, większość z nich nie zgadza się ze stwierdzeniem, że nie lubi języka litewskiego. Związek między znajomością języka litewskiego a sympatią do niego jednak istnieje. 3.2. Istnieje silny związek między znajomością języka litewskiego a oceną lekcji języka litewskiego: większość uczniów, którzy nie radzą sobie z językiem litewskim (wybrali odpowiedź bardzo źle), twierdzi, że lekcje języka litewskiego są nieciekawe (uczniów, którzy radzą sobie z językiem litewskim bardzo dobrze, jest mniej niż jedna dziesiąta). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 LITERATŪRA Aliūkaitė D., Mikulėnienė D., Čepaitienė A., Geržotaitė L. 2017: Kalbos variantiškumas ir jos vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Čubajevaite L. 2013: Sociolingvistinis Kauno moksleivių paveikslas. Daktaro disertacija. Prieiga internete: https://www.vdu.lt/cris/handle/20.500.12259/56358. Dabašinskienė I., Balčiūnienė I., Krivickaitė E. 2011: Ar ankstyvasis užsienio kalbų mokymas lemia požiūrį į gimtąją kalbą? – Kalbų studijos 19, 143–147. Prieiga internete: https://www.researchgate.net/publication/265980537_Ar_ankstyvasis_uzsienio_kalbu_mokymasis_lemia_poziuri_i_gimtaja_kalba. Dörnyei Z. 2014: Motivation in Second Language Learning. – Teaching English as a Second or Foreign Language. Celce-Murcia, M., Brinton, D. M., Snow, M. A. (eds.), Boston, MA: National Geographic Learning / Cengage Learning, 518–531. Poderienė N., Vaičiakauskienė S. 2019: Lietuvių kalbos prestižas: mokinių nuostatos dėl lietuvių kalbos švietimo politikos kontekste. – Lituanistica 65, 3(117), 199–219. Ramonienė M., red. 2010: Miestai ir kalbos I. Kolektyvinė monografija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Ramonienė M., red., 2013: Miestai ir kalbos II. Kolektyvinė monografija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Ramonienė M., Extra G. 2011: Multilingualism in Lithuanian Cities. Languages at Home and School in Vilnius, Kaunas and Klaipėda, Klaipėda / Tilburg: Klaipėdos universiteto leidykla. Urbaitytė K. Kauno kitakalbių kalbinės nuostatos ir tapatybė [interaktyvus], Kaunas: VDU, 2018. Prieiga internete: https://www.vdu.lt/cris/handle/20.500.12259/35646. Ushioda E. International Perspectives on Houndmills, Basingstoke, Hampshire Motivation. – Language Learning and Professional Motivation Challenges, New York, NY: Palgrave Macmillan. Vilkienė V., Vilkaitė-Lozdienė L., Bružaitė-Liseckienė J. 2019: Lietuvių kalba Vilniaus lietuviškose, lenkiškose ir rusiškose gimnazijose: mokėjimo kokybė, kalbinės nuostatos ir motyvacija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Prieiga internete: https://www.vu.lt/leidyba/images/eknygos/Lietuviu_kalba_mokyklose.pdf. Gauta 2019 12 09 Priimta 2019 12 30 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 PUPILS’ ATTITUDE TOWARDS THE LITHUANIAN LANGUAGE: THE CONNECTION BETWEEN LANGUAGE USAGE, PROFICIENCY, AND LEARNING Summary The article presents the results of a 2018–2019 study aimed at identifying the most prevalent languages in pupils vernacular, showing the correlation between the pupils’ answers and their own attitudes towards Lithuanian classes as well as towards teaching the Lithuanian language and the Lithuanian language in general. Analysis of the data has revealed that, depending on the area of usage, the daily pupils vernacular is dominated by two languages: Lithuanian and English. The Lithuanian language takes the lead (irrespective of the age and gender of pupils) in several areas: Lithuanian is the language spoken at home and the language for reading books. In other areas, such as watching films and browsing, the choice of language depends on the age, with younger pupils opting for the Lithuanian language, while seniors make a transition towards English. Notably, all pupils choose to read their books in Lithuanian. This is an important factor to note, because it is through reading that the language can be empowered. Analysis of the self-grading of the proficiency of the Lithuanian language has showed that girls tend to give themselves higher grades for their Lithuanian language skills compared to boys. The highest self-grades of Lithuanian language skills have been observed among fourth-graders. Beginning with grade 5, the grades shift and the self-grading tends to go down. The study suggests that pupils tend to give themselves high marks in terms of their proficiency in both Lithuanian and foreign language. The main difference is that the majority – more than one-half – of pupils believe that their foreign language skills are excellent; in grading their own Lithuanian language skills, many pupils rated their Lithuanian language proficiency as good. And only a fraction of pupils across all grades believe that their Lithuanian and foreign language skills are very poor. Investigation of the connection between the proficiency of the Lithuanian language and teaching has highlighted a strong and direct relationship between the self-grade in Lithuanian and the belief that the Lithuanian language is very difficult: pupils who rate their Lithuanian BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.13 language skills as poor or very poor also say that this language is difficult, and vice-versa. The pupils’ answers have also revealed a strong tie between the self-grade in Lithuanian and the fondness for Lithuanian classes, with pupils who are failing in Lithuanian having little fondness for Lithuanian language classes, and vice-versa. KEYWORDS: Lithuanian language, pupil vernacular, language proficiency, language usage. AURELIJA TAMULIONIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204