Žodžių „krūmas“, „puskrūmis“, „krūmokšnis“, „krūmelis“ samprata (remiantis studentų apklausa)

ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas KRŪMAS, PUSKRŪMIS, KRŪMOKŠNIS, KRŪMELIS ESMINIAI ŽODŽIAI: apklausa, SAMPRATA (REMIANTIS STUDENTŲ APKLAUSA) reikšmė, semantinė analizė, požymis, apibrėžtis, terminologija, krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis. ANOTACJA Przedmiotem niniejszego artykułu są słowa krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis. Zauważono, że ludzie niezbyt dobrze je rozróżniają, chociaż terminologiczne znaczenia wymienionych słów są różne. W artykule podjęto próbę zbadania nie terminologicznego, lecz współczesnego codziennego rozumienia tych słów. Jako narzędzie badawcze wybrano ankietę wśród studentów. W artykule postawiono następujące zadania: ustalić, sklasyfikować i omówić cechy krūmas, puskrūmis, krūmokšnis i krūmelis odnotowane w odpowiedziach studentów. Okazało się, że cechy wyodrębnione w wyniku tego badania, zwłaszcza puskrūmis i krūmokšnis, znacznie różnią się od cech odnotowanych w definicjach podanych w Powszechnej encyklopedii litewskiej. UWAGI WSTĘPNE Artykuł jest częścią cyklu artykułów 1 autorskich poświęconego badaniu pojęcia niektórych roślin. We wcześniejszych artykułach analizowano, jak rozumiane są słowa roślina i kwiat w użyciu publicznym, jak są definiowane oraz ile znaczeń wyróżnia się w słownikach. Opierano się na słownikach języka litewskiego, łotewskiego, rosyjskiego i angielskiego, zbierano materiał z Korpusu współczesnego języka litewskiego oraz analizowano dane z ankiety przeprowadzonej (ypač apie gėlę) buvo pastebėta, kad labai įvairuoja samprata, kas yra krūmas ir puskrūmis, wśród studentów. Dlatego podczas badania zebranego materiału i pisania tych artykułów 1 postanowiono przyjrzeć się temu szerzej. O konkretnych krzewach, krzewinkach, Zob. szerzej 2018b. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis Gaidienė, Liutkevičienė 2017; Gaidienė, Liutkevičienė 2018a; Gaidienė, Liutkevičienė pojęcie (na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród studentów) | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Krzewy – lilak, bożodrzew, czeremchę, dereń, jawor, kalinę, wierzbę oraz inne – opisywali 2 folkloryści, etnologowie, językoznawcy i in., jednak bardziej ogólne nazwy roślin nie przyciągnęły uwagi badaczy. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie współczesnego rozumienia słów krūmas, puskrūmis, krūmokšnis i krūmelis na podstawie wyników ankiety przeprowadzonej wśród studentów oraz porównanie go z definicjami podanymi w Powszechnej encyklopedii litewskiej samprata, dėl medžiagos gausumo buvo nuspręsta apsiriboti tik apklausos rezultatų analize, (dalej – VLEe). Ponieważ zbadano cztery słowa, materiały korpusowe i słownikowe pozostawiono do późniejszych badań. W artykule postawiono następujące zadania: ustalić, požymius, užfiksuotus studentų atsakymuose; taip pat juos palyginti su VLEe apibrėžtyse sklasyfikować i omówić krzew, półkrzew, krzewinkę i krzaczek według przedstawionych cech. METODOLOGIJA IR TEORINĖS PRIELAIDOS Metody badawcze: analiza semantyczna, metoda porównawcza, Apklausoje dalyvavo skirtingų studijų pakopų ir fakultetų 100 studentų iš trijų Lietuvos universitetų – ne tik sostinės, bet ir mažesnio miesto. Tirti buvo pasirinkti būtent obliczeniowa i ankietowa. studenci, ponieważ stanowią bardzo 3 zróżnicowaną, niejednorodną grupę ludzi. Jak twierdzą Kristina Rutkovska, Marius Smetona, Irena Smetonienė, „studenci zazwyczaj są grupą, która zachowała jeszcze poglądy rodziców i dziadków, ale już przyswoiła nowe aspekty poglądów w szkole i na uniwersytecie, a przede wszystkim jest bardziej związana ze współczesnością, łatwiej dociera do informacji, korzystając z najnowszych technologii, sieci społecznościowych i mediów” (Rutkovska i in. 2017: 32). Studenci kierunku nauk ścisłych stanowili 37 proc. wszystkich respondentów, przedstawiciele kierunku nauk społecznych – 45 proc., przedstawiciele kierunku nauk humanistycznych – 18 proc. (szerzej zob. tabela 1). Kobiety stanowiły 56 proc. respondentów (przedstawicielki kierunku nauk ścisłych stanowiły 3 proc., kierunku nauk społecznych – 63 proc., kierunku nauk humanistycznych – 32 proc.), mężczyźni – 44 proc. wszystkich respondentów (przedstawiciele kierunku nauk ścisłych stanowią 77 proc., kierunku nauk społecznych – 23 proc., kierunku nauk humanistycznych – 0 proc.). 2 Zob. Gliva ir kt. 2010; Gritėnienė 2016; Kregždys 2012; Šeškauskaitė 2004. 3 Badanie przeprowadzono w lutym–maju 2019 r. Autorki serdecznie dziękują wykładowczyni Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina, doc. dr Rasuo­le Vladarskiene, wykładowczyni Uniwersytetu im. Mykolasa Romerisa, dr Ilonie Čiužauskaite oraz wykładowczyni Uniwersytetu Szawelskiego, doc. dr Jolancie Vaskeliene, które pomogły przeprowadzić badanie wśród studentów. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród studentów) | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Kobiety, które spędziły dzieciństwo i wczesną młodość na wsi, stanowiły 26 proc. wszystkich apklaustų moterų, vyrai – 30 proc. visų apklaustų vyrų. Moterys, kurios praleido vaikystę ir kobiet, które spędziły wczesną młodość w mieście, stanowiły 64 proc. wszystkich ankietowanych kobiet, mężczyźni – 52 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn. Trzecią grupę stanowili studenci, praleido tiek mieste, tiek kaime. Šios grupės moterys sudarė 9 proc. visų apklaustų moterų, którzy stwierdzili, że dzieciństwo i wczesną młodość, a mężczyźni – 18 wszystkich ankietowanych mężczyzn (szerzej zob. tabelę 1). TABELA 1. Rozkład respondentów według płci i kierunku studiów, liczba osób. Lytis Kierunek Moterys Vyrai Iš ogółem ze ze ze miasta ze ze ze miasta wsi Nauki ir miasta humanismiasta tyczne 18 wsi ze wsi ze ir Kierunek – 3 – 11 18 5 nauk Kierunek ścisłych 37 6 25 4 2 5 3 15 36 5 13 23 8 nauk wsi społeczn9 8 1 – – – ych 45 kierunek Ogółem (miejsce zamieszkania) 100 Ogółem (płeć) 56 (56 proc.) 44 (44 proc.) 100 Zatem przebadano respondentów, których można podzielić na 13 grup: 1. mężczyźni ze wsi, studenci nauk ścisłych; 2. mężczyźni ze wsi, studenci nauk społecznych; 3. mężczyźni z miasta, studenci nauk ścisłych; 4. mężczyźni z miasta, studenci nauk społecznych; 5. mężczyźni z miasta / ze wsi, studenci nauk społecznych; 6. mężczyźni z miasta / ze wsi, studenci nauk ścisłych; 7. kobiety ze wsi, studentki nauk społecznych; 8. kobiety, ze wsi, studentki nauk humanistycznych; 9. kobiety, z miasta, studentki nauk ścisłych; 10. kobiety, z miasta, studentki nauk humanistycznych; 11. kobiety, z miasta, studentki nauk społecznych; pojęcie (na podstawie badania ankietowego studentów) | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 12. kobiety, z miasta, ze wsi, studentki nauk społecznych; 13. kobiety, z miasta / ze wsi, studentki nauk humanistycznych. – w wieku od 19 do 28 lat. Wśród kobiet Pagal amžių apklaustosios moterys buvo maždaug nuo 18 iki 27 metų amžiaus, vyrai reprezentujących nauki humanistyczne były również osoby w starszym wieku (zob. tabelę 2). TABELA 2. Rozkład respondentów według wieku Płeć Kierunek Kierunek Moterys Vyrai nauk ścisłych 19, 23 21–24 Kierunek nauk 18–23, 25, 27 19, 20, 23 społecznych Kierunek 19–24, 45 – nauk humanistycznych Ogółem 100 respondentów W ankiecie przedstawiono dziewięć pytań otwartych (zob. 1–9), w których respondenci mieli wpisać samodzielnie sformułowaną odpowiedź, oraz pięć pytań zamkniętych (zob. 10–14), na które respondenci mieli odpowiedzieć tak lub nie, należy jednak wspomnieć, że mogli wybrać nie vieną atsakymo variantą. Respondentom zadano następujące pytania: 3. Czym, Państwa zdaniem, 1. Savais žodžiais apibūdinkite, kas Jums yra krūmas. 2. Kokie, Jūsų manymu, yra pagrindiniai krūmo požymiai? krzew różni się od drzewa? 5. Czy Pana/Pani zdaniem półkrzew różni się 4. Kas, Jūsų manymu, yra puskrūmis, kokie jo pagrindiniai požymiai? czymś od krzewu? Jeśli tak, to czym? 6. Czym, Pana/Pani zdaniem, jest krzewinka i jakie są jej główne cechy? 7. Czy Pana/Pani zdaniem krzewinka różni się czymś od krzewu? Jeśli tak, to czym? 8. Czy Pana/Pani zdaniem krzewinka różni się czymś od półkrzewu? Jeśli tak, to czym? 9. Czym, Pana/Pani zdaniem, jest krzaczek? ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie ankiety wśród studentów) | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 10. Czy lilak4 jest a) drzewem, b) krzewem, c) półkrzewem, d) krzewinką, e) byliną? Można wybrać więcej niż jedną odpowiedź. Można wybrać więcej niż jedną Można 12. Czy oregano jest a) krzewem, b) półkrzewem, c) krzewinką, d) byliną? 13. wybrać więcej niż jedną Czy tymianek jest a) krzewem, b) półkrzewem, c) krzewinką, d) byliną? odpowiedź. Można wybrać więcej niż jedną odpowiedź. odpowiedź. 11. Czy malina jest a) krzewem, b) półkrzewem, c) krzewinką, d) byliną? 14. Czy mięta jest a) krzewem, b) półkrzewem, c) krzewinką, d) byliną? Można wybrać więcej niż jedną odpowiedź. Išanalizavus visas anketas paaiškėjo, kad nėra esminių skirtumų tarp vyrų ar moterų odpowiedzi, między odpowiedziami osób, które dorastały na wsi lub w mieście, czy między odpowiedziami przedstawicieli różnych dziedzin nauki, dlatego zebrany materiał analizowano grupes. Vadinasi, respondentų lytis, kilmė ir studijų kryptis didelės įtakos studentų žinioms dalej bez podziału respondentów według Nie ma to, jak się wydaje, wpływu na wyobrażenie o badanych roślinach, ponieważ współczesna młodzież, ze względu na podobne warunki życia i nauki, ma mniej więcej równe możliwości uzyskiwania informacji o otaczającym ją środowisku. W ankiecie, za pomocą pytań zamkniętych, próbowano ustalić, czy różnice między trzema 5 słowami – krūmas, puskrūmis, krūmokšnis – są rozumiane praktycznie, tj. którym z tych słów określa się Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że pytań otwartych jest dość konkretūs augalai (alyva, avietė, raudonėlis, čiobrelis ir mėta). dużo, jednak w rzeczywistości, dążąc do tego, sformułowano je nieco inaczej. Zatem istota 6 przedstawionych pytań była następująca: a) Czym jest krūmas, jakie są jego główne kad studentai atsakytų kuo išsamiau, tie patys klausimai buvo pateikiami po kelis kartus, tik cechy? b) Czym jest puskrūmis, jakie są jego główne cechy? c) Czym jest krūmokšnis, jakie są jego główne cechy? Metoda ta rzeczywiście się sprawdziła, ponieważ niektórzy respondenci odpowiedzieli na pierwsze pytanie niezwykle lakonicznie, niezbyt jasno lub w ogóle nie odpowiedzieli, jednak na dwa pozostałe pytania (lub 4 Pytania 10–14 zostały przedstawione studentom wraz ze zdjęciami odpowiednich roślin. 5 Krūmelis nėra terminas, todėl apie jo sampratą uždaruosiais klausimais nebuvo teiraujamasi. 6 Szerzej o metodach ankietowania por. Rutkowska i in. 2017: 32–33. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przynajmniej jedno z nich) sformułowano znacznie bardziej szczegółowo, dzięki czemu możliwe było wyrobienie sobie obrazu tego, co respondenci uważają za / nazywają krzewem, por.: 1. „Proszę własnymi słowami opisać, czym jest dla Pana/Pani krzew”: (a) 7 roślina; (b) roślina niskopienna; (c) – ; (d) krzew – to drzewo, roślina. 2. „Jakie, Państwa zdaniem, są główne cechy krzewu?”: (a) gałęzie, liście; (b) niski, mający wiele rozgałęzień; (c) krzew; (d) wiele gałęzi, koron, okrągły. 3. „Czym, Państwa zdaniem, krzew różni się od drzewa?”: (a) krzewy są zazwyczaj niższe, bardziej rozgałęzione, drzewa mają jeden pień; (b) wzrostem, wagą, gęstością; (c) krzew jest niewielki, a drzewo jest rośliną; (d) krzew jest mniejszy, kwitnie, drzewa, oczywiście, również, jednak krzew kwitnie bardziej różnorodnie. Z odpowiedzi respondenta (a) wynika, że jego zdaniem podstawowymi cechami krzewu są ‘roślina’; ‘niższy niż drzewo’; ‘mający wiele gałęzi’; ‘mający kilka pni’. 8 Respondent (b) uważa, że podstawowymi cechami krzewu są ‘roślina; mniejszy niż drzewo’; ‘mający wiele gałęzi (rozgałęzień)’; ‘gęstszy od drzewa’; ‘lżejszy od 9 drzewa’. 10 Respondento (c) atsakymai yra savotiški, plg.: pagrindinis krūmo požymis yra krūmas; krūmas jest niewielki, a drzewo jest rośliną – niejasne, dlaczego zachodzi tu taka opozycja, ponieważ krzew również jest rośliną. Jednak nawet w takich stwierdzeniach można dostrzec co najmniej jedną cechę krzewu: ‘niewielki’ (jeśli porównywalibyśmy go z drzewem). Z odpowiedzi respondenta (d) wynika, że głównymi cechami krzewu są ‘roślina’; ‘mający wiele Tas pats pasakytina ir apie atsakymus į klausimus, susijusius su puskrūmiu ir gałęzi (koron)’; ‘o okrągłym kształcie’; ‘kwitnący’ i ‘mniejszy od drzewa’. krzewem. Należy zaznaczyć, że w artykule analizowane są nawet najrzadziej wymieniane požymiai. Taip apsispręsta daryti todėl, kad ateityje anketų duomenis tikimasi palyginti su cechy tych roślin według danych z innych źródeł, a tam częstotliwość występowania cech może być zupełnie inna. Dane ankietowe opracowano ręcznie. Odpowiedzi w artykule przedstawiono w ujęciu liczbowym i procentowym. 7 W artykule język studentów poddano bardzo niewielkiej korekcie, poprawiono jedynie błędy gramatyczne. 8 Respondent nie wspomina o kilku pędach, jednak taki wniosek można wyciągnąć ze stwierdzenia, że medžiai turi vieną kamieną (ir tuo skiriasi nuo krūmų). 9 Respondent używa słowa „gęstość”; teoretycznie można by to również zrozumieć odwrotnie – że retesnis už medį, bet vis dėlto toks traktavimas abejotinas. 10 Respondentas vartoja žodį svoris, galbūt turima omenyje ne tiek lengvumas ar sunkumas, kiek krzew jest objętością. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANALIZA WYNIKÓW ANKIETY STUDENTÓW 1. CECHY KRZEWU WSKAZANE PRZEZ STUDENTÓW VLEe krzew definiuje się jako „wieloletnią roślinę z kilkoma lub kilkunastoma zdrewniałymi łodygami o mniej więcej jednakowej grubości, rozgałęziającymi się od powierzchni ziemi lub w jej pobliżu, o wysokości 0,5–6 m”. Po zbadaniu danych ankietowych okazało się, że ankietowani studenci wymienili 20 cech krzewu. Wielu respondentów wskazało nie jedną, lecz kilka cech. W artykule postanowiono rozłożyć te cechy na poszczególne elementy i policzyć, ile razy wymieniono daną cechę. Dlatego, mimo że respondentów było stu, łączna liczba wzmianek o wszystkich cechach jest znacznie większa. 11 Wszystkie wymienione cechy krzewu podzielono na trzy grupy: 1) krzew w znaczeniu ogólnym (2 cechy, 10 proc.), 2) zewnętrzne cechy krzewu (14 cech, 70 proc.) oraz 3) wewnętrzne cechy krzewu (4 cechy, 20 proc.). Do grupy cech krzew w znaczeniu ogólnym trafiły, jak wskazuje sama nazwa, najbardziej ogólne charakterystyki krzewu. W grupie zewnętrznych cech krzewu znalazły się takie cechy, które można postrzegać wzrokiem, dotykiem itp., innymi słowy, to, co człowiek sam widzi i postrzega w swoim codziennym życiu. Wewnętrzne cechy krzewu są bardziej związane z nagrinėjamų augalų vidinėmis savybėmis (dauginimusi, ląstelės sandara ir pan.). 1.1. Krzew w znaczeniu ogólnym 1.1.1. 87 respondentów stwierdziło, że krzew jest przede wszystkim ‘rośliną’. 15 z nich: paklausti, kas jiems yra krūmas, apskritai nurodė tik a) šį požymį, plg.: augalas; krūmas yra roślina; krzew jest dla mnie rośliną, albo b) dodało jeszcze jedną, dyskusyjną cechę, por.: krūmas yra gėlė / augalas; krūmas – tai medis, augalas. Vienas atsakymas, veikiausiai sformułowanie oznaczające to samo – że krzew jest rośliną – było dość skomplikowane: krzew to kategoria organizmu pochodzenia roślinnego. 1.1.2. Vienas respondentas nurodė, kad krūmas – gamtos dalis. 11 To samo dotyczy odpowiedzi na pytania dotyczące półkrzewu, krzewinki i krzewu. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie ankiety wśród studentów) | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1.2. Zewnętrzne cechy krzewu 1.2.1. 79 respondentom wydawało się, że 12 bardzo ważną cechą krzewu jest ‘rozmiar’. Dauguma apklaustųjų krūmo dydžio nelygino su niekuo, plg. atsakymų variantus: labai mały; mały; niskiego wzrostu; niski; niskorosły; niewysoki; niewysoki; niskiego wzrostu; niewielki; niewielkiego wzrostu; zwykle niewielki; niezbyt wysoki; nie bywa wysoki; nie rosnący neužauga labai aukštas; mažas arba didelis; didelis. wysoko; Niektórzy studenci porównywali wielkość krzewu z wielkością drzewa, por.: (dużo) mniejszy od drzewa; drobniejszy od drzewa; (dużo) niższy od drzewa; z niższym niż drzewo pniem; pomniejszone drzewo; nie tak wysoki jak drzewo. Trzeci, których było tylko 4, wskazali konkretną, ich zdaniem, wysokość krzewu: dorasta do wysokości bioder–klatki piersiowej; 0,5 m wysokości; do 1 m wysokości; 1 m wysokości. Jak widać, wielkość krzewu wyobrażana jest bardzo różnorodnie – od bardzo małego do dużego. Jednak mimo wszystko dla większości respondentów krzew jest „niewielką” rośliną. W rzeczywistości krzew, jak już wspomniano wcześniej, może dorosnąć nawet do sześciu metrów wysokości, jednak raczej nikt nie wyobraża sobie (i badanie to potwierdza), aby krzew miał taką wysokość, zatem jedną z najbardziej typowych cech krzewu jest „małość”, przynajmniej w porównaniu z drzewem. 1.2.2. 70 ankietowanych wymieniło jako jedną z głównych cech krzewu „šakotumą“. Visų pirma, studentai teigė, kad krūmas „turi šakų“, plg.: gali turėti šakų; turi šakas; 13 su šakomis; šakotas; išsišakojęs; jį sudaro šakų visuma; su laja; z wiązką gałęzi; ma (bardzo) większe i mniejsze gałązki; ogromna sieć gałązek; bardziej rozgałęziony niż drzewo; ma więcej daug šakų; turi daug išsišakojimų; daug išsišakojusių šakų; daug šakų vienoje vietoje; daug gałęzi (gałązek) niż drzewo; krzew – bardzo rozgałęzione drzewo. ‘gałęzie są gęste’, ‘cienkie, drobne’, por. warianty odpowiedzi: z drobnymi gałązkami; drobnych gałęzi; dużo gałązek; dużo Kai kurie respondentai mėgino krūmo šakas apibūdinti, jiems atrodo, kad krūmo małych i cienkich gałęzi; wąskie gałązki i w jednym miejscu może ich być więcej. 14 plonos šakos; sudarytas iš mažų šakų; neturi storų (stambių) šakų (aut. past.: kaip medis); daug 12 W większości przypadków chodzi o wysokość, jednak w niektórych przypadkach respondenci najprawdopodobniej mieli omenyje ir aukštį, ir plotį (mažas, didelis), todėl šis požymis ir įvardijamas kaip ‘dydis’, o ne kaip ‘aukštis’. 13 Dość dziwna odpowiedź, pozwalająca przypuszczać, że krzew może również nie mieć gałęzi; zresztą jedna z odpowiedzi właśnie taka była – „nie ma gałęzi“. 14 Viso krūmo (ne vien jo šakų) požymis tankumas aptariamas toliau, ten pridedami ir pavyzdžiai apie gęste gałęzie. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Zdaniem pary studentów gałęzie krzewu są „długie”, cienkie, ale „mocne“. Niektórzy 15 respondenci wskazali również „jak wyrastają gałęzie krzewu”, por.: rozgałęziony od samej 16 ziemi; gałęzie znajdują się bliżej ziemi niż u drzewa. 17 Zatem typowymi cechami krzewu, które wyróżnia wielu respondentów, byłyby „duże rozgałęzienie” i „gęstość gałęzi”. Dodatkowe cechy to „cienkość”, „długość”, „wytrzymałość”; wspomina się również o tym, że krzew „rozgałęzia się od samej ziemi”. właściwości pnia (łodygi)’. 1.2.3. 57-i respondentai apibūdindami krūmą kaip svarbų požymį mini ‘krūmo Przede wszystkim niemało respondentów uważa, że krzewy „nie mają jednego) pnia; nie mają 18 jednego wyraźnego pnia; drzewo ma pień, a krzew nie; to roślina, u której nie wyodrębnił się pień; kamienų’, o kai kurie krūmo kamienus laiko šakomis, plg: bekamienis; neturi stiebo; neturi (nė nie ma jednego wspólnego pnia; nie ma jednego głównego pnia; nie ma wyraźnego, grubego pnia; nie widać głównego pnia; u drzew pień jest bardziej widoczny (uwaga autora: niż u krzewów); nie ma jednego pnia, lecz ma wiele gałęzi; nie ma pnia, gałęzie zaczynają się przy ziemi; nie ma jednego pnia, tworzy go zbiór gałęzi; krzew – to roślina wyrosła z korzenia, o splątanych gałęziach, zazwyczaj niewielkich. kilka pni; jest to roślina mająca kilka pni; ma kilka pni; ma wiele łodyg; ma kępę twardych, zdrewniałych pni; ma bardzo wiele pni; od drzewa różni się pniami pniami niż Kiti respondentai pabrėžia, kad krūmas kaip tik ‘turi kelis kamienus’, plg.: dažnai turi drzewo. skaičiumi; medis turi ryškų kamieną, o krūmas sudarytas iš kelių kelmų; krūmas turi daugiau Wskazuje się również, że pień krzewu jest ‘cienki’, przynajmniej cieńszy niż pień drzewa: ma cienki pień; ma niezbyt gruby pień; cieńsze pnie niż pień drzewa; cienki i długi pień, mniejszy niż pień drzewa; od drzewa różni się grubością pnia; drzewo ma gruby pień, a krzew nie; pień drzewa jest grubszy i szerszy (uw. aut.: od pnia krzewu). Twierdzi się, że pień krzewu jest nie tylko cienki, lecz także „krótki”, krótszy od medžio: neturi ilgo kamieno; su trumpu kamienu; žemesnis kamienas negu medžio; stiebas 15 Tak twierdzi tylko jeden respondent. 16 Tak twierdzi tylko jeden respondent. 17 Cecha ta jest bardzo związana z omawianą dalej cechą krzewu – charakterystyką jego pnia. 18 Terminy pień i łodyga oznaczają różne pojęcia, jednak dla niespecjalistów w większości przypadków, gdy mowa o drzewie i krzewie, pień i łodyga są synonimami. Takie rozumienie odnotowuje się również w niektórych słownikach, a nawet podręcznikach szkolnych. Jednak temat ten wymaga poważniejszych badań, dlatego na razie można powiedzieć tylko tyle, że w artykule pień i łodyga są traktowane jako synonimy, a przy opisywaniu cech krzewu będzie używane słowo pień. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie badania ankietowego studentów) | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 krzew, w który wszczepiono materiały innego drzewa; jest to roślina pośrednia między drzewem a krzewem, główna cecha – wyższa niż większość krzewów; półkrzew to obiekt usytuowany między krzewem a drzewem, większy od krzewu, mniejszy od drzewa; to bardziej podobny do drzewa krzew albo krzew podobny do mocnych traw; to półkrzew / roślina, jeszcze mniejsza od krzewu; to być może krzew posiadający cechy innych kategorii; mający podobieństwa do krzewu, jednak niebędący całkowicie krzewem (różni się wyglądem, jednak ma również podobieństwa); półkrzew, pół coś; nie wyobrażam sobie, być może półkrzew; częściowo posiadający cechy krzewu. 2.1.2. 8 ankietowanych wyobrażało sobie, że półkrzew to „połowa krzewu” (z natury mniejszy od całego krzewu lub przycięty przez człowieka), por. : połowa krzewu; krzew, który jest o połowę mniejszy od krzewu; krzew, który jest uszkodzony; przycięty krzew; przystrzyżony krzew; może przycięty, uporządkowany krzew. 2.2. Zewnętrzne cechy półkrzewu 2.2.1. Podobnie jak w przypadku krzewu, tak i w przypadku półkrzewu najczęściej wskazywaną cechą, którą podkreśliło 57 respondentów, był ‘rozmiar’. Jednak rozmiar (lub wysokość) półkrzewu wyobrażano sobie niejednolicie. 45 respondentów uważało, że półkrzew to ‘niewielka roślina, mniejsza od krzewu’, por.: mała roślina; być może jest to bardzo mały krzew; może to po prostu mały krzaczek; mniejszy krzew; zazwyczaj jest niskiego wzrostu; niewysoki krzew; niewielki krzew; mniejsza forma krzewu; mały, niewielkiego wzrostu. Np. malina, borówka, etc. ; półkrzew mniejszy (przyp. aut.: od krzewu); jest 27 jeszcze niższy (przyp. aut.: od krzewu); jest on mniejszy; jest to roślina mniejsza od krzewu; 28 myślę, że różnią się tylko wielkością, półkrzew jest mniejszy niż krzew; jest znacznie mniejszy; półkrzew mógłby być mniejszym krzewem; różni się od krzewu wielkością, jest mniejszy; roślina jeszcze mniejsza niż krzew; prawdopodobnie drobniejsza od krzewu, ale podobna roślina; prawdopodobnie jest mniejszy (uw. aut.: od krzewu); coś mniejszego od krzewu; krzew, który jest o połowę mniejszy od krzewu; półkrzew to mniejszy krzew; sądzę, że półkrzew powinien być mniejszy niż krzew; być może jeszcze niższy niż krzew; półkrzew jest mniejszy od krzewu pod względem wielkości. 27 Maliny mogą być krzewami, półkrzewami, rzadziej ziołami, szerzej zob. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/aviete-67393. 28 Borówka jest krzewinką, por. VLEe: „mėlỹnė (Vaccinium myrtillus), wieloletnia krzewinka z rodziny wrzosowatych (Ericaceae), z rodzaju borówka” (https://www.vle.lt/PaieskosRezultatai?search=m%C4%97lyn%C4%97). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Czasami półkrzew traktuje się nie jako ‘rodzaj małego krzewu’, lecz jako ten sam krzew, tylko mały z innych powodów, por.: niedorosły krzew; półkrzew to przycięty krzew. Odmiennego zdania było 11 respondentów – wyobrażali sobie oni, że półkrzew jest ‘większy od krzewu’, por.: wyższy od krzewu; większy od krzewu; to roślina, która jest większa od krzewu; duży krzew; najprawdopodobniej hybryda krzewu i drzewa, gdy półkrzew nie jest tak wysoki jak drzewo; półkrzew (uw. aut.: od krzewu) różni się wielkością, może przypominać drzewo; półkrzew różni się od krzewu tym, że jest wyższy; główną cechą jest to, że jest wyższy niż większość krzewów, ale rzadko dorasta do kilku metrów wysokości; różni się tym, że krzew jest mniejszy, półkrzew <...> większy. Zdaniem jednego z respondentów półkrzew może być zarówno większy, jak i mniejszy od krzewu, por.: (uw. aut.: półkrzew to) niewielki krzew lub krzew wielkości / wysokości drzewa. 2.2.2. 13 ankietowanym wydawało się, że najważniejszą cechą półkrzewu jest ‘pień’. Najczęściej wskazywano, że właśnie pniem (nierzadko – tylko nim) półkrzew różni się od krzewu, por.: łodyga półkrzewu nie jest widoczna; może mieć pień; różni się, ma pień; ma pewien pień; półkrzew ma mały pień, ale nie nazwiesz go drzewem; ma cienki, mały pień, przypomina małe drzewo, a krzew go nie ma; krzew, który nie rośnie tuż przy ziemi; ma dość wysoki pień, jak drzewo; ma twardy, gruby 29 pień; jedyną różnicą stanowiłaby łodyga wyższa niż u krzewu); być może różni się budową łodygi; różni się od krzewu, ma jedną łodygę; ma kilka łodyg; dolna część łodygi nie jest pokryta liśćmi. ilgis (aut. past.: sprendžiant iš kito to paties respondento atsakymo – puskrūmio kamienas Jak widać, odpowiedzi nie są jednoznaczne: zdaniem respondentów półkrzew ‘ma ‘jedną’ albo 30 ‘kilka’; łodyga ‘jest jakaś, mała, cienka’, ale może być też ‘wysoka, twarda, gruba’; wspomina się również, że łodyga ‘nie jest cała pokryta liśćmi’. rzadkość’ (lub, znacznie rzadziej, ‘gęstość’), gdyby porównywano go z krzewem, por.: rzadszy; może raczej rzadszy krzew; krzewinka ma kamieną’, tačiau nebūtinai (gali turėti kamieną) arba ‘stiebas nėra matomas’; tas kamienas yra grubsze i rzadsze gałązki; mało gałęzi; krzewy o rzadkich gałęziach; krzewinka mniej rozgałęziona; krzewinka mniejsza, mająca mniej rozgałęzień; krzewinka wyższa, mniej gałęzi, 2.2.3. 9 respondentai mano, kad puskrūmį geriausiai apibūdina ‘jo ar jo šakų różni się wielkością gałęzi. Jeszcze jeden respondent wspomina, że 31 29 Można przypuszczać, że chodzi o to, iż ten krzew od ziemi „unosi” pień (albo gałęzie nie tuż przy žemės, ar vizualiai ne daug stiebų nuo žemės, o tik vienas kamienas). 30 Nie podano bardziej szczegółowych informacji. 31 Nie podano, jaka jest ta wielkość ani czy gałęzie są większe, czy mniejsze. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie ankiety wśród studentów) | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 na całość półkrzewu składają się gałęzie. Tak więc w tym przypadku można zrozumieć, że półkrzew jest jak tik ‘tankus’, o ne ‘retas’. Jak widać, w niektórych odpowiedziach wspomina się również o cechach gałęzi półkrzewu, por. jeszcze jedną odpowiedź – jego gałązki są węższe. 2.2.4. Jako jedną z cech półkrzewu 5 respondentów wskazało „dekoracyjność”, por.: może krzew ozdobny; znakomita roślina ozdobna; pełni funkcję ozdobną; krzew, raczej roślina 32 ozdobna; krzew jest ładniejszy. I znów odpowiedzi są niejednoznaczne: dla jednych respondentów ładniejsza roślina wydawała się półkrzewem, dla innych – krzewem. 2.2.5. 6 respondentów wspomina o „innych organach półkrzewu” (korzeniach, kwiatach, owocach lub jagodach) i uważa, że właśnie tymi organami półkrzew różni się od krzewu, por.: różni się twardością korzeni; częściej ma kwiaty; ma pierścienie; być może owocami (uwaga aut.: różnią się); półkrzew wydaje owoce (np. malina jest półkrzewem); nie wyrastają owoce ani jagody. 2.2.6. Dwóch respondentów stwierdziło, że istotne jest „przeznaczenie półkrzewu”: uważam, że różni 33 się (uwaga aut.: od krzewu) jego przeznaczenie, miejsce, w którym jest sadzony; półkrzew pełni taką samą funkcję jak krzew. 2.3. Wewnętrzne cechy półkrzewu 2.3.1. Kaip svarbų požymį puskrūmio ‘sumedėjimo lygį’ nurodė 9-i respondentai: jego gałęzie są u dołu zdrewniałe, a u góry – nie; dolna część zdrewniała, górna wciąż zielna; dół zdrewniały, góra zielona; zdrewniała część dolna (pień), natomiast część górna – zielna; niezdrewniały; šakos mažiau sumedėjusios; puskrūmis yra <...> mažiau sumedėjęs; puskrūmis – žolinis augalas, łodygi półkrzewu są elastyczne, nie są zdrewniałe, przypominają łodygi kwiatów; być może jego gałęzie yra artimesnės gėlių ar kitų augalų stiebams 34 . 4 respondentów spośród tych, którzy udzielili odpowiedzi, nie pomyliło się – jak już wspomniano, yra sumedėjusi, viršus žolinis. Du, kurie teigė, kad puskrūmis yra mažiau sumedėjęs negu dolna część półkrzewu jest krzewem, oni również mieli rację, tylko ich odpowiedzi nie były tak konkretne. Pozostali dwaj, którzy odpowiedzieli, że półkrzew jest zielną, niezdrewniałą rośliną, mieli rację tylko częściowo, ponieważ dolna część tej rośliny vis dėlto sumedėja. 32 Iš to, kaip parašyta, šį požymį galima suprasti ir kaip paskirtį. 33 Zob. także przypis 30. 34 Zakłada się, że tutaj również chodzi o stopień zdrewnienia. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie ankiety wśród studentów) | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2.3.2. Jeden z respondentów wskazał, że półkrzew jest rośliną „wieloletnią”. Porównując charakterystyki krzewu i półkrzewu, uderza fakt, że respondenci znacznie gorzej wyobrażają sobie, czym jest półkrzew, chociaż roślina ta jest na Litwie rozpowszechniona. Część osób powiedziała wprost, że nie wie, co to jest. 28 respondentów (22 proc.), opisując półkrzew, opierało się na słowotwórczym znaczeniu tego słowa – „połowa krzewu” lub „półkrzew”. Odpowiedzi te nie mają nic wspólnego z terminologicznym znaczeniem słowa półkrzew. Ale czy rzeczywiście półkrzew nie ma takich cech, jakie wskazano w odpowiedziach respondentów? Aby odpowiedzieć na to pytanie, sama ankieta nie wystarczy. Jednak nieco dziwne jest, że znaczna część ankietowanych kojarzy półkrzew z drzewem, a nie z krzewem; roślina ta ma być podobniejsza do drzewa niż do krzewu. Dwie pozostałe grupy odpowiedzi, podobnie jak w przypadku krzewu, są związane z zewnętrznymi (92 odpowiedzi, 71 proc.) i wewnętrznymi cechami półkrzewu (9 odpowiedzi, 7 proc.). Najczęściej wymieniane cechy zewnętrzne to ‘rozmiar półkrzewu’ (44 proc.), ‘właściwości pnia’ (10 proc.), ‘rzadkość / gęstość’ (7 proc.). Pozostałe cechy wskazywano znacznie rzadziej. Trzeba powiedzieć, że enciklopedijose – nei ‘dydis’, nei ‘kamieno ypatybės’, nei ‘retumas’, tokie, kaip dažnai najczęściej wskazywane przez respondentów zewnętrzne cechy półkrzewu nie pokrywają się z tym, co stwierdzono we wskazanych odpowiedziach, i w ogóle nie są cechami odróżniającymi półkrzew od krzewu. Wewnętrzne cechy półkrzewu wymieniło tylko kilku respondentów, ale właśnie te odpowiedzi pokrywają się z termininės reikšmės apibrėžtyje minimais požymiais. 3. CECHY KRZACZKA WSKAZANE PRZEZ STUDENTÓW W VLEe krzaczek definiowany jest jako „wieloletnia roślina o wysokości do 0,5 m, z kilkoma ar keliolika apatinėje dalyje sumedėjusių, viršutinėje dalyje ne visai sumedėjusių, nuo žemės rozgałęzionymi łodygami wyrastającymi na powierzchni lub blisko niej”. Prawdę mówiąc, na podstawie takiego opisu osobie niebędącej botanikiem trudno zrozumieć, czym właściwie różni się półkrzew od krzaczka, czym różni się górna część zielna (półkrzewu) od górnej części nie w pełni zdrewniałej (krzaczka). Przyjrzyjmy się, jakie różnice między tymi dwiema roślinami Dabartinės lietuvių kalbos žodyne (toliau – DŽ7i) pateikiamos dvi krūmokšnio reikšmės: 1. bot. dostrzegają respondenci. Należy przypomnieć, że jest to mały (do pół metra) krzew (wrzosów, borówek brusznic i in.). 2. mały krzew. Te dwa znaczenia dość znacznie się różnią i należy o tym pamiętać podczas analizowania cech krzaczka. Podobnie jak w przypadku półkrzewu, terminologiczne znaczenie słowa „krzaczek” nie jest znane znacznej części ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis respondentów. 25 respondentów odpowiedziało, że nie wie, czym jest krūmokšnis, lub w ogóle nie podało jego definicji (na podstawie ankiety wśród studentów) | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 brak odpowiedzi, por.: nie wiem; nie wiem, czym jest krūmokšnis; nie mam pojęcia; słyszę po raz tokį augalo rūšies pavadinimą; nežinau, aš ne sodininkė. pierwszy 19 respondentów stwierdziło, że „krzew i krūmokšnis niczym się nie różnią”. 10 z nich napisało, że rośliny się nie różnią, ale mimo to wskazało tę czy inną cechę odróżniającą, najczęściej – „wielkość”. Pojawiła się również taka odpowiedź: krzew, tylko innej odmiany. 5 ankietowanych wskazało, że różni się tylko słowo, por.: krūmokšnis – to to samo co krzew; krūmokšnis – to synonim krzewu; różni się (przyp. aut.: od krzewu) tylko nazwą; człowiek może nazwać krzew tak, jak chce, różnica dotyczy jedynie ekspresywności słowa; krūmokšnis to jakiś krzew, który nie ma nazwy. Ponadto 19 respondentów uważało, że „krūmokšnis niczym się nie różni i również nie sądzę, puskrūmio’, plg.: nesiskiria; manau, kad nesiskiria; mano manymu, nesiskiria niekuo; żeby się różnił; nie potrafiłbym odróżnić; fizycznie nie, ale pisząc wiersz lub opowiadanie, użyłbym słowa „krūmokšnis“. Atsakymai, kuriuose paminėti krūmokšnio požymiai (iš viso 16), suskirstyti į dvi grupy: 1) zewnętrzne cechy krūmokšnis (12 cech, 75 proc.) i 2) wewnętrzne cechy krūmokšnis (4 cechy, 25 proc.). 3.1. Zewnętrzne cechy krzewinki 3.1.1. Najczęściej wymienianą przez respondentów cechą (podobnie jak w przypadku krzewu i półkrzewu) jest „rozmiar” krzewinki. Wspomniało o niej 42 studentów. Większość z nich uważała, że krzewinka to „niewielki krzew”, por.: mały krzew; mały krzew; myślę, że to malutki krūmas; galbūt tai mažas krūmas, pvz., mėlynių ir pan.; labai mažas krūmas; labai nedidelis, krzaczek; krzewinka – malutki krzew; jest bardzo niska; niska roślina; mała roślina do 60 cm (uwaga aut. : ten sam respondent wskazał następującą różnicę między krzewem a krzewinką: krūmokšniai būna labai maži, o krūmai įvairaus dydžio); krūmokšnis tai būtų dar mažesnė krūmo wersja; to ledwo zauważalny, nieodróżnialny krzew; jeszcze mniejszy od półkrzewu; jeszcze mniejszy niż półkrzew. Jeden z respondentów wiązał małość krzewinki nie tyle z ‘gatunkiem rośliny’, ile z ‘dojrzałością’, por.: to jeszcze niedorosły, niewytrzymały krzew, jest mniejszy od krzewu. 5 respondentów wyobrażało sobie, że krzewinka jest ‘większa’ od krzewu, por.: wyższy krzew; krzew – większy krzak; jest wyższy; krzew większy; podobny do krzaka, ale wyższy. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie ankiety wśród studentów) | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Większość uważała, że krūmokšnis jest „mniejszy nawet od półkrzewu”, por.: mniejszy krzew; różni się wielkością (uwaga aut.: jest mały); różni się wysokością, krūmokšnis jest mniejszy; krzewinka mniejsza od półkrzewu; krzewinka często będzie mniejsza; krzewinka to całkiem niewielki, niski krzew, a półkrzew – większy; różnią się, ponieważ jest niższy; różnią się, ponieważ półkrzew jest niemal jak drzewo, większy od krzewinki. Kilku respondentów mimo wszystko twierdziło, że krzewinka jest ‘większa od półkrzewu’, por.: krzewinka większa; większa od półkrzewu; półkrzew niewielki (a krzewinka rozrośnięta); krzewinka jest bliższa pochodzeniu drzewa. 35 3.1.2. 13-ai respondentų svarbus krūmokšnio požymis pasirodė ‘vaisiai (ar jagody)’, por.: krūmokšnis – krzew, który rodzi owoce (uw. aut. : a jedyna różnica polega na tym, że 36 ma owoce, a krzew nie; krūmokšnis brzmi jak krzew, który wydaje owoce (uw. aut.: jedyna nuo krūmo: skiriasi, turi savo vaisius); krūmas, auginantis vaisius, uogas ir pan.; krūmokšnis różnica: krzew nie ma żadnych owoców); krzew rodzący owoce; sądzę, że jest to krzew rodzący owoce; jeśli się nie mylę, krūmokšnis rodzi jagody; krzew, na którym rosną jagody; rosną na nim jagody (wygląd taki sam, ale na krzewie nie rosną jagody); to krzewik, który wydaje jagody. Rozróżnienie dokonywane przez respondentów między krzewem a krzewinką jest nieco zaskakujące, ponieważ owoce lub jagody może wydawać zarówno krzew, jak i krzewinka, i nie jest to żadną rzadkością, np. krzewami są często uprawiane na Litwie porzeczki lub agrest. Być może młodzież uważała, że krzewy owocowe nie są krzewami. 5 respondentów wskazało, że od półkrzewu krzewinka różni się również tym, że wydaje owoce (jagody) (podczas gdy półkrzew ich nie wydaje). W rzeczywistości owoce (jagody) wydają również półkrzewy, na przykład maliny. 37 3.1.3. Jako cechę krzewinki 10 respondentów wyróżniło ‘liście’ lub ‘kolce’, por.: roślina z 38 liśćmi; krzew o gęstych liściach; więcej liści (uw. aut.: niż krzew); różni się (uw. aut.: od półkrzewu), być może ma więcej liści. Może być kolczasty; ma kolce; być może bardziej kolczasty (niż krzew); kolczasty krzew. 3.1.4. „Pień” krzewinki wymieniło 9 respondentów: nie ma żadnego pnia; wygląda jak drzewo bez pnia; ani drzewo, ani krzew nie mają jednego pnia; krzewinka ma 35 Dlatego można przypuszczać, że jest większy. 36 Mowa tu o jadalnych owocach lub jagodach. 37 Jak wspomniano już wcześniej, maliny mogą być krzewami, półkrzewami i, rzadziej, ziołami. 38 Liście są jeszcze dwukrotnie wymienione przy innych cechach. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 widoczną łodygę; mający tylko jeden pień; rośnie oddzielnymi łodygami (rośnie niejednolicie); sądzę, że pień krzewinki jest krótki. Jak widać, wyobrażenie o tym, jaki jest pień krzewinki, jest bardzo zróżnicowane – pnia w ogóle nie ma, jest tylko jeden albo jest ich kilka. I jeszcze najprawdopodobniej jest on krótki. W istocie, jak wspomniano wcześniej, krzewinka ma kilka, a nawet kilkanaście łodyg i oczywiście wcale nie przypomina drzewa, choćby ze względu na swoją wysokość. 3.1.5. Jako jedną z cech krzewinki – „gęstość” (lub „bujność”) – wskazało 7 respondentów, por. gęsty; o gęstszym zwarciu niż krzew i półkrzew; różni się gęstością (uwaga aut.: zarówno od krzewu, jak i od półkrzewu); jest bujny; bardzo gęsty lub większość krzewów zrosła się w jedno; różni się gęstością od półkrzewu. 39 40 3.1.6. 6 respondentów uważało, że przy opisywaniu krzaczka ważne są jego „gałęzie”, por.: krzaczek jest krzewem, po prostu jego gałęzie są cienkie; ma wiele cienkich gałązek; krzaczek – większy krzew z większą liczbą gałęzi; bardziej rozgałęziony (uwaga aut.: niż krzew); składają się z przeplatających się gałęzi; gałęzie zaczynają się wyżej (uwaga aut.: niż w przypadku krzewu i półkrzewu). Gałęzie wielu krzewinek są rzeczywiście cienkie, jednak pod względem ich liczebności nie różnią się one od krzewu ani półkrzewu i zaczynają się rozgałęziać dostatecznie nisko. 3.1.7. Z cechą „gałęzie” wiąże się także inna cecha krzewinki – „rozłożystość”. Wspomina o niej 4 respondentów: krzewinka rozrośnięta, rozłożysta; bardzo rozrośnięty, rozgałęziony krūmokšnis labiau išsišakojęs (aut. past.: už puskrūmį); tai gausus, platus augalas. krzew; 3.1.8. Dla kolejnych 4 respondentów ważny był „kształt krzewinki”, jednak nie we wszystkich odpowiedziach kształt został jasno opisany, por.: występują w różnych nieregularnych kształtach; różnią się kształtem (uwaga aut.: od krzewu i półkrzewu); inna forma (aut. past.: w odróżnieniu od krzewu i podkrzewu); to nieuporządkowany krzew, 3.1.9. Krūmokšnio ‘augimo būdą’ nurodė taip pat 4-i respondentai, plg.: krzewinek trzeba przycinać częściej niż krzew. krzewinek – to pojedynczy krzew (krzewy najczęściej rosną licznie w jednym miejscu, a krzewinek rośnie pojedynczo); (aut. past.: krzewinek – to) szereg krzewów; roślina rozrastająca się na dużym obszarze; to krūmų grandis. 3.1.10. 3 ankietowanych jako cechę krzewinka wymieniają także ‘kwiaty’: krzewinek kwitnie; krzewinek wytwarza owoce / kwiaty, krzew – nie; Na krzewie najczęściej rosną liście, kwiaty, a na krzewince – jagody. 39 Ta cecha dotyczy także sposobu wzrostu krzewinek. 40 Nie jest jednak jasne, czy jest gęstszy, czy rzadszy. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie ankiety wśród studentów) | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Kwiaty mają zarówno krzewy, jak i krzewinki, a ostatnie stwierdzenie wskazuje na niewielkie doświadczenie respondenta žinias apie augalus, nes be žiedų uogų apskritai negalėtų būti. 3.1.11. 2 respondentów podkreśliło także przeznaczenie krzewinki i opisało je dość naudos žmogui; krūmokšnis dažnai būna nepageidaujamas ten, kur plotas yra prižiūrimas žmonių, krūmokšnis yra tarsi piktžolė, nereikalingas, nenaudingas nei žmonėms, nei gyvūnams. szczegółowo: nie ma Tu chodzi o znaczenie krzewinki ‘niewielki krzew’. W innym paskirtis būtų visiškai priešinga – jie veda uogas, vaisius, atlieka dekoratyvinę funkciją. znaczeniu krzewinki 3.1.12. Jedną z odpowiedzi można umownie nazwać „ogólnym wyglądem krzewinki”: krzewinka jest bardziej zwiędła (niż półkrzew). Najprawdopodobniej chodzi o znaczenie krūmokšnis ‘niski krzew’. Jednak dlaczego porównuje się go do półkrzewu, a nie do krzewu, pozostaje niejasne. 3.2. Wewnętrzne cechy krūmokšnis 3.2.1. 6 respondentom wydawało się, że ważną cechą krūmokšnis jest „stopień zdrewnienia”: zdrewniały; zdrewniała dolna część; mniej zdrewniały niż półkrzew; prawie niezdrewniały; może bardziej podobny do wieloletniej trawy; czasami może być mylony z wysoką trawą. Odpowiedzi są różne, jednak można powiedzieć, że wszystkie są poprawne. Jak już wspomniano, łodygi krzewinki u dołu są zdrewniałe, a u góry nie całkiem zdrewniałe. Krzewinki są niskie, często zimozielone, więc w istocie mogą przypominać trawy. 3.2.2. ‘Miejsce występowania’ krzewinki wskazało 7 respondentów: krzewinka rośnie w lasach lub w bardziej oddalonych od miasta miejscach; rośnie w lasach; rośnie na ściółce leśnej; to krzew rosnący w lesie; rośnie na opuszczonych terenach, zdziczały krzew; krzewinka częściej spotykana w stanie dzikim; rośnie na niezamieszkanych obszarach. 3.2.3. Jako jedną z cech krzewinki 2 respondentów wymieniło jej „rozmnażanie się”: rozmnaża się za pomocą pędów płożących; krzewinki częściej i szybciej się rozmnażają (przyp. aut. : niż puskrūmiai). 3.2.4. Jeden z respondentów wskazał, że krzewinki są zimozielone. I rzeczywiście często tak właśnie jest. Išanalizavus atsakymus į klausimus apie krūmokšnį, akivaizdu, kad respondentai nie bardzo wyobraża sobie, jaką rośliną jest krūmokšnis – podobnie jak w przypadku ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis półkrzewu. Niewielka część pojęć (na podstawie ankiety studentów) | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 respondentów odpowiedziała, że nie wie, czym jest krūmokšnis. Niektórzy uważali, że krūmokšnis „nie różni się od krzewu ani półkrzewu”. Išoriniai krūmokšnio požymiai buvo nurodyti net 105-iuose atsakymuose (87 proc. wszystkich odpowiedzi dotyczących cech krūmokšnis). Cechy wewnętrzne wymieniło 16 (13 proc.). Išorinių požymių gausa rodo, kad dėl šio augalo bendros nuomonės nėra, taigi sunku išskirti ir tipiškus požymius. Iš visų požymių dažniausiai minėti išoriniai – respondentów: „rozmiar krūmokšnis” (35 proc.), „wydawanie owoców lub jagód” (11 proc.), „obecność liści lub igieł” (8 proc.). Inne cechy wymieniano znacznie rzadziej. Duża część wszystkich odpowiedzi wskazuje, że respondenci nie tylko nie wiedzą, czym jest krūmokšnis, nėra didesnis už krūmą; jis nesiskiria nuo krūmo tuo, kad vienas iš jų veda vaisius (uogas) ir lecz także mają skłonność do znacznego fantazjowania, ponieważ w rzeczywistości krūmokšnis ma kwiaty, a ten drugi – nie; nie jest bardziej kolczasty niż krzew; jego gałęzie dvi reikšmes. Tačiau vis tiek daugelis atsakymų netitinka nei vienos, nei antros žodžio nie zaczynają się wyżej niż gałęzie krzewu itp. Bez wątpienia niemało zamieszania powstaje również dlatego, że słowo krūmokšnis ma znaczenie ‘krūmokšnis’. Nie można również powiedzieć, że z tych odpowiedzi zaczyna wyłaniać się jakieś trzecie znaczenie analizowanego słowa. Oczywiste jest, że również to słowo należy jeszcze badać pod względem semantycznym w innych źródłach. 4. CECHY KRZEWINKI WSKAZANE PRZEZ STUDENTÓW Należy zaznaczyć, że znaczenie słowa krūmelis znali wszyscy respondenci. 4.1. Najczęściej wskazywaną cechą krzewinki była cecha zewnętrzna – jej ‘wielkość’. Wymienił go 61. respondent, por.: mały krzew; najmniejszy krzew; bardzo mały krzew; wyjątkowo mały krzew; mniejsza wersja krzewu; mniejszy wariant krzewu; niewielki krzew; krzew, tylko mniejszy; krzew niskiego wzrostu; krzewinka jest niskim, drobnym krzewem; forma, pod względem zdrewnienia taka sama jak krzewu, tylko mniejsza; mały krzew, około 50 cm. Jeszcze 16 respondentów wskazało, że jest to nie po prostu mały, lecz „młody, jeszcze niewyrośnięty krzew”, por.: młody krzew; krzewinka – młody, mały krzew; jeszcze niewyrośnięty, młody krzew; dopiero rosnący krzew; to jeszcze nie w pełni wyrośnięty krzew; niewielki krzew, wciąż w fazie wzrostu; sadzonka krzewu; młoda roślinka krzewu; mała sadzonka. ‘ma odcień pieszczotliwy’, por.: krzew nazwany słowem 4.2. 13-a respondentų parašė, kad tai ‘mažybinė žodžio forma’ arba kad šis žodis zdrobniałym; ten sam krzew, tylko słowo w formie zdrobniałej; zdrobniała nazwa krzewu; ten sam krzew, tylko „krzeweczka” jest pojęciem (na podstawie ankiety wśród studentów) | 25 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zdrobniałe słowo określające krzew; zdrobniała forma słowa „krūmas”; „krūmelis” to po prostu zdrobniałe słowo, którym można nazwać mały krzew; „krūmelis” to deminutyw słowa „krūmas”; człowiek opiekujący się krzewem i chroniący go nazywa go „krūmeliu”, tak jak matka nazywa swojego syna „synkiem”; bardzo miły krzew. 4.3. 9-ių respondentų nuomone, svarbus krūmelio požymis yra jo ‘dekoratyvumas’, por.: krzew ozdobny; dekoracyjny przycięty krzew lub półkrzew; raczej być może dekoracyjny (uwaga autora: niż krzew); jest to roślina ozdobna; pełni funkcję dekoracyjną; ładny, zadbany niewielki krzew; mógłby to być dekoracyjny krzew wyhodowany przez ludzi, jest to cecha uprawna. 4.4. Taip pat 9-iems respondentams atrodė, kad krūmelis ne šiaip mažas krūmas, o „nieco inny gatunek”, por.: krzew innego gatunku; mniejsza, ale przypominająca krzew roślina; to dar mažesnis augalas negu krūmas, dažnai sakoma „gėlių krūmelis“; krūmelis – mažesnis už krūmą augalas, iš visų aukščiau išvardytų (aut. past.: krūmo, puskrūmio ir krūmokšnio) roślina znajdująca się najbliżej ziemi; mała, niska roślina, prostsza wersja krzewu; krzaczek, yra mažiausias darinys; krūmelis lygu puskrūmis; tas pats krūmokšnis; sinonimas žodžiui krzewinka. Zatem najważniejszą cechą krzaczka jest zewnętrzna – ‘rozmiar’. Stanowiła ona aż 72 proc. wszystkich wymienionych cech. Jeszcze jedna zewnętrzna cecha odnotowana w odpowiedziach to ‘dekoracyjność krzaczka’ (8 proc.). 12 proc. odpowiedzi wiąże się z deminutywnym znaczeniem słowa krūmelis. I, jak wspomniano, niektórzy respondenci uważali, że krzaczek jest krzewem innego gatunku; takich odpowiedzi jest 8 proc. Na podstawie większości odpowiedzi można wnioskować, że znaczenie słowa krūmelis jest mažumu ar mielumu. Taip pat reikia turėti omenyje, kad DŽ nurodo dvi žodžio krūmas związane właśnie z jego znaczeniami: 1. roślina wieloletnia o kilku łodygach, rozgałęziona od samej ziemi; 2. roślina zielna, której łodygi wyrastają bezpośrednio z korzeni, kępa 41 (DŽ7i). Jedna z odpowiedzi pozwala sądzić, że również słowo krūmelis ma dwa znaczenia, tzn. może oznaczać nie tylko mały krzew, lecz także kępę rośliny zielnej, por.: jest to roślina jeszcze mniejsza niż krzew, często mówi się „kępka kwiatów” (kwiaty najczęściej są roślinami zielnymi). 5. NAZYWANIE KONKRETNYCH ROŚLIN 41 Znaczenia te są odnotowane również w LKŽe. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis pojęcie (na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród studentów) | 32 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 PERCEPCJA SŁÓW KRŪMAS, PUSKRŪMIS, KRŪMOKŠNIS, KRŪMELIS (KRZEW, PÓŁKRZEW, ZAROŚLA, MAŁY KRZEW); NA PODSTAWIE ANKIETY PRZEPROWADZONEJ WŚRÓD STUDENTÓW Streszczenie Zauważono, że ludzie rzadko rozróżniają słowa krūmas (krzew), puskrūmis (półkrzew) i krūmokšnis (krzaczyna), mimo że słowa te mają odmienne terminologiczne codzienne terminological meanings. This study aimed to investigate the contemporary rather than znaczenie. Jako narzędzie badawcze wybrano ankietę przeprowadzoną wśród studentów. Analysis of the data has showed that the respondents listed 20 attributes of the shrub (lit. krūmas). Najczęstszym opisem krzewu było stwierdzenie, że „krzew to roślina”. Inne najbardziej typowe atrybuty krzewu dotyczą jego wyglądu zewnętrznego: „wielkość krzewu”, „jego rozgałęzienie”, „właściwości jego pnia”, „jego ulistnienie lub ciernistość”, „jego gęstość lub bujność”. Wspomniano również o kilku wewnętrznych atrybutach krzewu, w tym o takich cechach jak „zdrewnienie”, „charakterystyka cyklu życiowego krzewu” i tak dalej. Analiza ankiet wykazała, że znajomość półkrzewu (lit. puskrūmis) jest znacznie mniejsza niż znajomość krzewu. Wielu respondentów nie wiedziało, czym jest krzewinka, lub uważało, że jest ona dokładnie tym samym co krzew. Wymieniono łącznie 12 atrybutów krzewinki. Niektórzy respondenci opisywali krzewinkę na podstawie jej terminologicznego znaczenia. Co dziwne, formational meaning: ‘half a shrub’ or ‘semi-shrub’. These replies have nothing to do with całkiem wielu respondentów kojarzyło krzewinkę raczej z drzewem niż z krzewem, uważając, że roślina ta bardziej przypomina wspomniane wcześniej elementy: jej „wielkość”, „właściwości the first rather than the latter. The most frequent exterior attributes of the subshrub pnia” oraz „rzadkość”. Co istotne, atrybuty te różnią się od tego, co mają do powiedzenia encyklopedie. Kilku respondentów wspomniało również o pewnych wewnętrznych atrybutach półkrzewu: „zdrewniałości półkrzewu” oraz o tym, że półkrzew jest „rośliną wieloletnią”. Odpowiedzi te są zgodne z atrybutami półkrzewu, do których odnosi się jego znaczenie terminologiczne. Respondenci mieli również pewne trudności z opisaniem krzaczyny (lit. krūmokšnis). Wspomniano aż o 12 zewnętrznych atrybutach krzewu, a ta mnogość atrybutów wskazuje na brak jednolitej opinii na temat tej rośliny. Najczęstszy ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 33 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wspomniano o „rozmiarze”, „owocowaniu lub jagodach”, „obecności liści lub cierni”. Wspomniane atrybuty wewnętrzne były cztery: „stopień zdrewnienia”, „rozmnażanie”, „miejsce wzrostu”, „zimozieloność”. Wszyscy wiedzieli, czym jest mały krzew (lit. krūmelis). Podstawowy atrybut małego krzewu jest natury zewnętrznej: jego „rozmiar”. Część odpowiedzi była związana ze zdrobniałym znaczeniem małego krzewu. Analiza odpowiedzi dotyczących konkretnych roślin (lilaka, maliny, mięty, tymianku, oregano) wykazała, że respondenci mają tendencję do oceniania tego typu roślin na podstawie ich wielkości: im mniejsza roślina, tym częściej określana jest jako bylina zielna, przy dość znacznym pomijaniu zdrewnienia jej łodyg lub innych cech. Cechy przywoływane w terminologicznych znaczeniach roślin omówionych w artykule, a w szczególności półkrzewu i krzewu, różnią się dość znacznie od cech roślin zidentyfikowanych w toku niniejszego badania. Oczywiste jest, że wszystkie te kwestie wymagają również zbadania na podstawie innych źródeł, takich jak słowniki i korpusy. SŁOWA KLUCZOWE: badanie ankietowe, znaczenie, analiza semantyczna, cecha, definicja, terminologia, krzew, półkrzew, krzewinka, mały krzew. ANŻELIKA GAIDIENĖ DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vilešio 5, LT-10308 Wilno [email protected] [email protected]