Žodžių „krūmas“, „puskrūmis“, „krūmokšnis“, „krūmelis“ samprata (remiantis studentų apklausa)

ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ KRŪMAS, PUSKRŪMIS, KRŪMOKŠNIS, KRŪMELIS (ΜΕ ΒΑΣΗ ΕΡΕΥΝΑ ΦΟΙΤΗΤΩΝ) ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: έρευνα, σημασία, σημασιολογική ανάλυση, χαρακτηριστικό, ορισμός, ορολογία, krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Αντικείμενο του άρθρου είναι οι λέξεις krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis. Παρατηρήθηκε ότι οι άνθρωποι δεν τις διακρίνουν ιδιαίτερα, παρόλο που οι ορολογικές σημασίες των εν λόγω λέξεων είναι διαφορετικές. Στόχος του άρθρου ήταν να εξετάσει όχι τις ορολογικές σημασίες, αλλά τη σύγχρονη καθημερινή αντίληψη των λέξεων. Ως ερευνητικό εργαλείο επιλέχθηκε έρευνα φοιτητών. Οι στόχοι του άρθρου ήταν να προσδιορίσει, να ταξινομήσει και να συζητήσει τα χαρακτηριστικά των krūmas, puskrūmis, krūmokšnis και krūmelis που καταγράφηκαν στις απαντήσεις των φοιτητών. Διαπιστώθηκε ότι τα χαρακτηριστικά που διακρίθηκαν κατά την έρευνα αυτή, ιδίως του puskrūmis και του krūmokšnis, διαφέρουν σημαντικά από τα χαρακτηριστικά που καταγράφονται στους ορισμούς της Καθολικής Εγκυκλοπαίδειας της Λιθουανίας. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ Το άρθρο αποτελεί μέρος κύκλου άρθρων των συγγραφέων αφιερωμένου στη μελέτη της αντίληψης ορισμένων φυτών1. Σε προηγούμενα άρθρα εξετάστηκε πώς κατανοούνται οι λέξεις augalas και gėlė στη δημόσια χρήση, πώς ορίζονται και πόσες σημασίες διακρίνονται στα λεξικά. Βασίστηκαν σε λεξικά της λιθουανικής, λετονικής, ρωσικής και αγγλικής γλώσσας, συγκέντρωσαν υλικό από το Σώμα Κειμένων της Σύγχρονης Λιθουανικής Γλώσσας και εξέτασαν τα δεδομένα έρευνας φοιτητών. Κατά τη μελέτη του συγκεντρωμένου υλικού και τη συγγραφή αυτών των άρθρων (ιδίως εκείνου για το gėlė), παρατηρήθηκε μεγάλη ποικιλία στις αντιλήψεις για το τι είναι το krūmas και το puskrūmis, γι’ αυτό αποφασίστηκε να διερευνηθεί το θέμα εκτενέστερα. Σχετικά με συγκεκριμένους θάμνους και ημιθάμνους, 1 Βλ. αναλυτικότερα Gaidienė, Liutkevičienė 2017· Gaidienė, Liutkevičienė 2018a· Gaidienė, Liutkevičienė 2018b. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Τους θαμνίσκους — την πασχαλιά, το δαφνόμηλο, την κουφοξυλιά, την κρανιά, τον σφενδάμι, τον βιβούρνο, την ιτιά και άλλα παρόμοια2 — έχουν μελετήσει λαογράφοι, εθνολόγοι, γλωσσολόγοι κ.ά., ωστόσο οι γενικότερες ονομασίες φυτών δεν έχουν προσελκύσει την προσοχή των ερευνητών. Στόχος του παρόντος άρθρου είναι να διερευνήσει τη σύγχρονη αντίληψη των λέξεων krūmas, puskrūmis, krūmokšnis ir krūmelis με βάση τα αποτελέσματα έρευνας φοιτητών και να τη συγκρίνει με τους ορισμούς που παρέχονται στην Visuotinėje lietuvių enciklopedijoje (στο εξής VLEₑ). Επειδή εξετάστηκε η αντίληψη τεσσάρων λέξεων, λόγω του μεγάλου όγκου του υλικού αποφασίστηκε να περιοριστεί η μελέτη μόνο στην ανάλυση των αποτελεσμάτων της έρευνας, ενώ το υλικό από σώματα κειμένων και λεξικά να αφεθεί για μελλοντικές μελέτες. Το άρθρο θέτει τους εξής στόχους: να προσδιορίσει, να ταξινομήσει και να συζητήσει τα χαρακτηριστικά των krūmo, puskrūmio, krūmokšnio ir krūmelio που καταγράφηκαν στις απαντήσεις των φοιτητών· καθώς και να τα συγκρίνει με τα χαρακτηριστικά που αναφέρονται στους ορισμούς της VLEₑ. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Μέθοδοι έρευνας: σημασιολογική ανάλυση, συγκριτική μέθοδος, ποσοτική μέθοδος, έρευνες. Στην έρευνα συμμετείχαν 100 φοιτητές από τρία πανεπιστήμια της Λιθουανίας, από διαφορετικά επίπεδα σπουδών και σχολές — όχι μόνο από την πρωτεύουσα αλλά και από μια μικρότερη πόλη. Επιλέχθηκαν συγκεκριμένα φοιτητές, επειδή αποτελούν μια πολύ διαφορετική, ανομοιογενή ομάδα ανθρώπων3. Όπως αναφέρουν οι Kristina Rutkovska, Marius Smetona και Irena Smetonienė, «οι φοιτητές αποτελούν συνήθως την ομάδα που διατηρεί ακόμη τις απόψεις των γονέων και των παππούδων της, αλλά έχει ήδη αποκτήσει νέες οπτικές στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο και, το σημαντικότερο, συνδέεται περισσότερο με το παρόν και αποκτά ευκολότερα πρόσβαση σε πληροφορίες μέσω των πιο πρόσφατων τεχνολογιών, των κοινωνικών δικτύων και των μέσων ενημέρωσης» (Rutkovska ir kt. 2017: 32). Οι φοιτητές θετικών επιστημών αποτελούσαν το 37 τοις εκατό του συνόλου των ερωτηθέντων, οι εκπρόσωποι των κοινωνικών επιστημών το 45 τοις εκατό και οι εκπρόσωποι των ανθρωπιστικών επιστημών το 18 τοις εκατό (βλ. αναλυτικότερα τον Πίνακα 1). Οι γυναίκες αποτελούσαν το 56 τοις εκατό των ερωτηθέντων (οι εκπρόσωποι των θετικών επιστημών ήταν 3 τοις εκατό, των κοινωνικών επιστημών 63 τοις εκατό και των ανθρωπιστικών επιστημών 32 τοις εκατό), ενώ οι άνδρες αποτελούσαν το 44 τοις εκατό του συνόλου των ερωτηθέντων (οι εκπρόσωποι των θετικών επιστημών ήταν 77 τοις εκατό, των κοινωνικών επιστημών 23 τοις εκατό και των ανθρωπιστικών επιστημών 0 τοις εκατό). 2 Žr. Gliva ir kt. 2010; Gritėnienė 2016; Kregždys 2012; Šeškauskaitė 2004. 3 Η έρευνα διεξήχθη από τον Φεβρουάριο έως τον Μάιο του 2019. Οι συγγραφείς ευχαριστούν θερμά την υφηγήτρια δρ Rasuolė Vladarskienė, διδάσκουσα στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο Gediminas του Βίλνιους, τη δρ Ilona Čiužauskaitė, διδάσκουσα στο Πανεπιστήμιο Mykolas Romeris, και την υφηγήτρια δρ Jolanta Vaskelienė, διδάσκουσα στο Πανεπιστήμιο Šiauliai, οι οποίες συνέβαλαν στη διεξαγωγή της έρευνας φοιτητών. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Οι γυναίκες που πέρασαν την παιδική ηλικία και τα πρώτα χρόνια της νεότητάς τους στην ύπαιθρο αποτελούσαν το 26 τοις εκατό του συνόλου των γυναικών που συμμετείχαν στην έρευνα, ενώ οι άνδρες το 30 τοις εκατό του συνόλου των ανδρών που συμμετείχαν. Οι γυναίκες που πέρασαν την παιδική ηλικία και τα πρώτα χρόνια της νεότητάς τους στην πόλη αποτελούσαν το 64 τοις εκατό του συνόλου των γυναικών που συμμετείχαν, ενώ οι άνδρες το 52 τοις εκατό του συνόλου των ανδρών που συμμετείχαν. Την τρίτη ομάδα αποτελούσαν φοιτητές που δήλωσαν ότι πέρασαν την παιδική ηλικία και τα πρώτα χρόνια της νεότητάς τους τόσο στην πόλη όσο και στην ύπαιθρο. Οι γυναίκες αυτής της ομάδας αποτελούσαν το 9 τοις εκατό του συνόλου των γυναικών που συμμετείχαν, ενώ οι άνδρες το 18 τοις εκατό του συνόλου των ανδρών που συμμετείχαν (βλ. αναλυτικότερα τον Πίνακα 1). ΠΙΝΑΚΑΣ 1. Κατανομή των ερωτηθέντων ανά φύλο και επιστημονικό πεδίο, αριθμός ατόμων. Επιστημονικό πεδίο | Φύλο | Γυναίκες | Άνδρες | Σύνολο | από την ύπαιθρο | από την πόλη | από την πόλη και την ύπαιθρο | από την ύπαιθρο | από την πόλη | από την πόλη και την ύπαιθρο | Θετικές επιστήμες | – | 3 | – | 11 | 18 | 5 | 37 | Κοινωνικές επιστήμες | 6 | 25 | 4 | 2 | 5 | 3 | 45 | Ανθρωπιστικές επιστήμες | 9 | 8 | 1 | – | – | – | 18 | Σύνολο (τόπος) | 15 | 36 | 5 | 13 | 23 | 8 | 100 | Σύνολο (φύλο) | 56 (56 τοις εκατό) | 44 (44 τοις εκατό) | 100 Επομένως, συμμετείχαν στην έρευνα ερωτηθέντες που μπορούν να χωριστούν σε 13 ομάδες: 1. άνδρες από την ύπαιθρο, φοιτητές θετικών επιστημών· 2. άνδρες από την ύπαιθρο, φοιτητές κοινωνικών επιστημών· 3. άνδρες από την πόλη, φοιτητές θετικών επιστημών· 4. άνδρες από την πόλη, φοιτητές κοινωνικών επιστημών· 5. άνδρες από την πόλη / την ύπαιθρο, φοιτητές κοινωνικών επιστημών· 6. άνδρες, από την πόλη / από την ύπαιθρο, φοιτητές θετικών επιστημών; 7. γυναίκες, από την ύπαιθρο, φοιτήτριες κοινωνικών επιστημών; 8. γυναίκες, από την ύπαιθρο, φοιτήτριες ανθρωπιστικών επιστημών; 9. γυναίκες, από την πόλη, φοιτήτριες θετικών επιστημών; 10. γυναίκες, από την πόλη, φοιτήτριες ανθρωπιστικών επιστημών; 11. γυναίκες, από την πόλη, φοιτήτριες κοινωνικών επιστημών; BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 12. γυναίκες, από την πόλη, από την ύπαιθρο, φοιτήτριες κοινωνικών επιστημών; 13. γυναίκες, από την πόλη / από την ύπαιθρο, φοιτήτριες ανθρωπιστικών επιστημών. Ως προς την ηλικία, οι γυναίκες που συμμετείχαν στην έρευνα ήταν περίπου από 18 έως 27 ετών, ενώ οι άνδρες από 19 έως 28 ετών. Οι γυναίκες που σπούδαζαν ανθρωπιστικές επιστήμες ήταν και μεγαλύτερης ηλικίας (βλ. Πίνακα 2). ΠΙΝΑΚΑΣ 2. Κατανομή των ερωτηθέντων ανά ηλικία Κατεύθυνση Φύλο Γυναίκες Άνδρες Κατεύθυνση θετικών επιστημών 19, 23 21–24 Κατεύθυνση κοινωνικών επιστημών 18–23, 25, 27 19, 20, 23 Κατεύθυνση ανθρωπιστικών επιστημών 19–24, 45 – Σύνολο 100 ερωτηθέντες Στην έρευνα τέθηκαν εννέα ερωτήσεις ανοικτού τύπου (βλ. 1–9), στις οποίες οι ερωτηθέντες έπρεπε να καταγράψουν απάντηση διατυπωμένη με δικά τους λόγια, και πέντε ερωτήσεις κλειστού τύπου (βλ. 10–14), στις οποίες έπρεπε να απαντήσουν ναι ή όχι, ωστόσο πρέπει να σημειωθεί ότι μπορούσαν να επιλέξουν περισσότερες από μία απαντήσεις. Στους ερωτηθέντες τέθηκαν οι ακόλουθες ερωτήσεις: 1. Περιγράψτε με δικά σας λόγια τι είναι για εσάς ένας θάμνος. 2. Ποια θεωρείτε ότι είναι τα κύρια χαρακτηριστικά ενός θάμνου; 3. Σε τι διαφέρει, κατά τη γνώμη σας, ένας θάμνος από ένα δέντρο; 4. Τι είναι, κατά τη γνώμη σας, ένας ημιθάμνος και ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του; 5. Διαφέρει, κατά τη γνώμη σας, σε κάτι ο ημιθάμνος από τον θάμνο; Αν ναι, σε τι; 6. Τι είναι, κατά τη γνώμη σας, ένας χαμηλός θάμνος και ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του; 7. Διαφέρει, κατά τη γνώμη σας, σε κάτι ο χαμηλός θάμνος από τον θάμνο; Αν ναι, σε τι; 8. Διαφέρει, κατά τη γνώμη σας, σε κάτι ο χαμηλός θάμνος από τον ημιθάμνο; Αν ναι, σε τι; 9. Τι είναι, κατά τη γνώμη σας, ένας μικρός θάμνος; BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 10. Είναι η αλιά4 α) δέντρο, β) θάμνος, γ) ημιθάμνος, δ) χαμηλός θάμνος, ε) πολυετές ποώδες φυτό; Μπορείτε να επιλέξετε περισσότερες από μία απαντήσεις. 11. Είναι το βατόμουρο α) θάμνος, β) ημιθάμνος, γ) χαμηλός θάμνος, δ) πολυετές ποώδες φυτό; Μπορείτε να επιλέξετε περισσότερες από μία απαντήσεις. 12. Είναι η ρίγανη α) θάμνος, β) ημιθάμνος, γ) χαμηλός θάμνος, δ) πολυετές ποώδες φυτό; Μπορείτε να επιλέξετε περισσότερες από μία απαντήσεις. 13. Είναι το θυμάρι α) θάμνος, β) ημιθάμνος, γ) χαμηλός θάμνος, δ) πολυετές ποώδες φυτό; Μπορείτε να επιλέξετε περισσότερες από μία απαντήσεις. 14. Είναι η μέντα α) θάμνος, β) ημιθάμνος, γ) χαμηλός θάμνος, δ) πολυετές ποώδες φυτό; Μπορείτε να επιλέξετε περισσότερες από μία απαντήσεις. Μετά την ανάλυση όλων των ερωτηματολογίων διαπιστώθηκε ότι δεν υπάρχουν ουσιαστικές διαφορές μεταξύ των απαντήσεων ανδρών και γυναικών, μεταξύ των απαντήσεων όσων μεγάλωσαν στην ύπαιθρο και όσων μεγάλωσαν στην πόλη ή μεταξύ των απαντήσεων εκπροσώπων διαφορετικών επιστημονικών κλάδων. Επομένως, το υλικό που συγκεντρώθηκε εξετάστηκε στη συνέχεια χωρίς να χωριστούν οι ερωτώμενοι σε ομάδες. Συνεπώς, το φύλο, η καταγωγή και το αντικείμενο σπουδών των ερωτώμενων δεν επηρεάζουν σημαντικά τις γνώσεις των φοιτητών σχετικά με την έννοια των φυτών που μελετήθηκαν, προφανώς επειδή οι σύγχρονοι νέοι, δεδομένων των παρόμοιων συνθηκών διαβίωσης και μάθησης, έχουν λίγο-πολύ ίσες δυνατότητες πρόσβασης σε πληροφορίες για το περιβάλλον τους. Στην έρευνα, με ερωτήσεις κλειστού τύπου, επιχειρήθηκε να διαπιστωθεί αν οι διαφορές μεταξύ τριών 5 λέξεων – θάμνου, ημιθάμνου, χαμηλού θάμνου – γίνονται αντιληπτές στην πράξη, δηλαδή ποια από αυτές τις λέξεις χρησιμοποιείται για την ονομασία συγκεκριμένων φυτών (πασχαλιά, βατόμουρο, ρίγανη, θυμάρι και μέντα). Με μια πρώτη ματιά, θα φαινόταν ότι υπάρχουν αρκετές ερωτήσεις ανοιχτού τύπου6, αλλά στην πραγματικότητα, προκειμένου οι φοιτητές να απαντήσουν όσο το δυνατόν πληρέστερα, οι ίδιες ερωτήσεις τέθηκαν αρκετές φορές, με ελαφρώς διαφορετική διατύπωση. Επομένως, η ουσία των ερωτήσεων που τέθηκαν ήταν η εξής: α) Τι είναι ο θάμνος και ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του; β) Τι είναι ο ημιθάμνος και ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του; γ) Τι είναι ένας θάμνος, ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του; Αυτή η μέθοδος πράγματι αποδείχθηκε αποτελεσματική, καθώς ορισμένοι ερωτηθέντες απάντησαν στην πρώτη ερώτηση πολύ λακωνικά, όχι ιδιαίτερα σαφώς ή δεν απάντησαν καθόλου, ενώ τις απαντήσεις τους στις άλλες δύο ερωτήσεις (ή 4 Οι ερωτήσεις 10–14 υποβλήθηκαν στους φοιτητές μαζί με φωτογραφίες των αντίστοιχων φυτών. 5 Το krūmelis δεν είναι όρος, επομένως δεν ζητήθηκαν πληροφορίες για την έννοιά του μέσω ερωτήσεων κλειστού τύπου. 6 Plačiau apie anketavimo metodus plg. Rutkovska ir kt. 2017: 32–33. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 τουλάχιστον σε μία από αυτές) τις διατύπωσαν με πολύ μεγαλύτερη λεπτομέρεια, οπότε ήταν δυνατό να σχηματιστεί εικόνα για το τι θεωρούν / αποκαλούν οι ερωτηθέντες krūmu, πρβλ.: 1. «περιγράψτε με δικά σας λόγια τι είναι για εσάς ένας θάμνος»7: (α) φυτό· (β) χαμηλό φυτό· (γ) – · (δ) ο θάμνος είναι δέντρο, φυτό. 2. «Ποια, κατά τη γνώμη σας, είναι τα κύρια χαρακτηριστικά ενός θάμνου;»?: (α) κλαδιά, φύλλα· (β) χαμηλό ανάστημα, με πολλές διακλαδώσεις· (γ) θάμνος· (δ) πολλά κλαδιά, κόμη, στρογγυλός. 3. «Σε τι διαφέρει, κατά τη γνώμη σας, ο θάμνος από το δέντρο;»: (α) οι θάμνοι είναι συνήθως χαμηλότεροι, πιο διακλαδισμένοι, ενώ τα δέντρα έχουν έναν κορμό· (β) στο ύψος, το βάρος και την πυκνότητά τους· (γ) ο θάμνος είναι μικρός, ενώ το δέντρο είναι φυτό· (δ) ο θάμνος είναι μικρότερος, ανθίζει· βέβαια ανθίζουν και τα δέντρα, όμως ο θάμνος ανθίζει με μεγαλύτερη ποικιλία. Από την απάντηση του ερωτηθέντος (α) προκύπτει ότι, κατά τη γνώμη του, τα κύρια χαρακτηριστικά του θάμνου είναι: «φυτό»· «χαμηλότερο από το δέντρο»· «με πολλά κλαδιά»· «με περισσότερους από έναν κορμούς»8. Ο ερωτηθείς (β) θεωρεί ότι τα κύρια χαρακτηριστικά του θάμνου είναι: «φυτό· μικρότερο από το δέντρο»· «με πολλά κλαδιά (διακλαδώσεις)»· «πυκνότερος από το δέντρο»9· «ελαφρύτερος από το δέντρο»10. Οι απαντήσεις του ερωτηθέντος (γ) είναι ιδιότυπες, πρβλ.: κύριο χαρακτηριστικό του θάμνου είναι ο θάμνος· ο θάμνος είναι μικρός, ενώ το δέντρο είναι φυτό – δεν είναι σαφές γιατί γίνεται αυτή η αντιπαραβολή, αφού και ο θάμνος είναι φυτό. Ωστόσο, ακόμη και από τέτοιες δηλώσεις μπορεί να διακρίνει κανείς τουλάχιστον ένα χαρακτηριστικό του θάμνου: «μικρός» (αν τον συγκρίνουμε με το δέντρο). Από τις απαντήσεις του ερωτηθέντος (δ) προκύπτει ότι τα κύρια χαρακτηριστικά του θάμνου είναι: «φυτό»· «με πολλά κλαδιά (κόμη)»· «στρογγυλό σχήμα»· «ανθίζει» και «μικρότερος από το δέντρο». Το ίδιο ισχύει και για τις απαντήσεις στις ερωτήσεις σχετικά με τον ημιθάμνο και τον νάνο θάμνο. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο άρθρο εξετάζονται ακόμη και τα χαρακτηριστικά αυτών των φυτών που αναφέρθηκαν σπανιότερα. Η απόφαση αυτή ελήφθη επειδή στο μέλλον αναμένεται να συγκριθούν τα δεδομένα των ερωτηματολογίων με δεδομένα από άλλες πηγές, όπου η συχνότητα των χαρακτηριστικών μπορεί να είναι εντελώς διαφορετική. Τα δεδομένα της έρευνας υποβλήθηκαν σε χειροκίνητη επεξεργασία. Οι απαντήσεις παρουσιάζονται στο άρθρο αριθμητικά και ως ποσοστά. 7 Η γλώσσα των φοιτητών στο άρθρο υπέστη ελάχιστη επιμέλεια· διορθώθηκαν μόνο τα γραμματικά λάθη. 8 Ο ερωτηθείς δεν αναφέρει περισσότερους από έναν κορμούς, ωστόσο το συμπέρασμα αυτό μπορεί να συναχθεί από τη δήλωση ότι τα δέντρα έχουν έναν κορμό (και διαφέρουν ως προς αυτό από τους θάμνους). 9 Ο ερωτώμενος χρησιμοποιεί τη λέξη πυκνότητα· θεωρητικά, θα μπορούσε να γίνει κατανοητό και το αντίθετο, δηλαδή ότι ο θάμνος είναι πιο αραιός από το δέντρο, αλλά και πάλι αυτή η ερμηνεία είναι αμφίβολη. 10 Ο ερωτώμενος χρησιμοποιεί τη λέξη βάρος· ίσως εννοείται όχι τόσο η ελαφρότητα ή η βαρύτητα, όσο ο όγκος. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΦΟΙΤΗΤΩΝ 1. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΘΑΜΝΟΥ ΠΟΥ ΥΠΕΔΕΙΞΑΝ ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ Στο VLE ο θάμνος ορίζεται ως «πολυετές φυτό με πολλούς ή καμιά δεκαριά περίπου ισοπαχείς ξυλώδεις βλαστούς, οι οποίοι διακλαδίζονται από την επιφάνεια του εδάφους ή κοντά σε αυτήν και έχουν ύψος 0,5–6 m». Από την ανάλυση των δεδομένων της έρευνας προέκυψε ότι οι φοιτητές που συμμετείχαν ανέφεραν 20 χαρακτηριστικά του θάμνου. Οι περισσότεροι ερωτώμενοι υπέδειξαν όχι ένα, αλλά αρκετά χαρακτηριστικά. Στο άρθρο αποφασίστηκε να αναλυθούν τα χαρακτηριστικά ξεχωριστά και να καταμετρηθεί πόσες φορές αναφέρθηκε το καθένα. Επομένως, παρόλο που οι ερωτώμενοι ήταν εκατό, ο συνολικός αριθμός αναφορών όλων των χαρακτηριστικών είναι πολύ μεγαλύτερος11. Όλα τα χαρακτηριστικά του θάμνου που αναφέρθηκαν ταξινομήθηκαν σε τρεις ομάδες: 1) ο θάμνος γενικά (2 χαρακτηριστικά, 10%), 2) εξωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου (14 χαρακτηριστικά, 70%) και 3) εσωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου (4 χαρακτηριστικά, 20%). Στην ομάδα χαρακτηριστικών ο θάμνος γενικά εντάχθηκαν, όπως υποδηλώνει και η ονομασία, οι πιο γενικές περιγραφές του θάμνου. Στην ομάδα εξωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου εντάχθηκαν χαρακτηριστικά που μπορούν να γίνουν αντιληπτά με την όραση, την αφή κ.λπ., με άλλα λόγια, όσα ο ίδιος ο άνθρωπος βλέπει και αντιλαμβάνεται στην καθημερινότητά του. Τα εσωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου σχετίζονται περισσότερο με τις εσωτερικές ιδιότητες των φυτών που εξετάζονται (αναπαραγωγή, δομή του κυττάρου κ.λπ.). 1.1. Ο θάμνος γενικά 1.1.1. 87 ερωτώμενοι δήλωσαν ότι ο θάμνος είναι πρωτίστως «φυτό». Όταν ρωτήθηκαν τι είναι γι’ αυτούς ο θάμνος, 15 από αυτούς ανέφεραν μόνο α) αυτό το χαρακτηριστικό, πρβλ.: φυτό· ο θάμνος είναι φυτό· για μένα ο θάμνος είναι φυτό, ή β) πρόσθεσαν ένα ακόμη, συζητήσιμο χαρακτηριστικό, πρβλ.: ο θάμνος είναι λουλούδι / φυτό· ο θάμνος είναι δέντρο, φυτό. Μία απάντηση, που πιθανότατα εξέφραζε το ίδιο πράγμα —ότι ο θάμνος είναι φυτό— διατυπώθηκε αρκετά περίπλοκα: ο θάμνος είναι κατηγορία οργανισμών φυτικής προέλευσης. 1.1.2. Ένας ερωτώμενος ανέφερε ότι ο θάμνος είναι μέρος της φύσης. 11 Το ίδιο ισχύει και για τις απαντήσεις στις ερωτήσεις σχετικά με τον ημίθαμνο, τον μικρό θάμνο και το θαμνάκι. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 1.2. Εξωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου 1.2.1. 79 ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό του θάμνου είναι το ‘μέγεθος’12. Οι περισσότεροι ερωτηθέντες δεν συνέκριναν το μέγεθος του θάμνου με τίποτε, πρβλ. τις απαντήσεις: πολύ μικρός· μικρός· χαμηλού αναστήματος· χαμηλός· νάνος· όχι ψηλός· όχι υψηλός· χαμηλού ύψους· μικρός· μικρού ύψους· συνήθως μικρός· όχι πολύ ψηλός· δεν είναι ψηλός· δεν αναπτύσσεται ψηλά· δεν μεγαλώνει πολύ· μικρός ή μεγάλος· μεγάλος. Μερικοί φοιτητές συνέκριναν το μέγεθος του θάμνου με το μέγεθος του δέντρου, πρβλ.: (πολύ μικρότερος από το δέντρο· πιο μικρόσωμος από το δέντρο· (πολύ) χαμηλότερος από το δέντρο· με κορμό χαμηλότερο από του δέντρου· δέντρο σε μικρογραφία· όχι τόσο ψηλός όσο το δέντρο. Οι τρίτοι, που ήταν μόλις 4–1, ανέφεραν συγκεκριμένο, κατά τη γνώμη τους, ύψος του θάμνου: φτάνει μέχρι την περιοχή των γοφών–του στήθους· ύψους 0,5 m· ύψους έως 1 m· ύψους 1 m. Όπως φαίνεται, το μέγεθος του θάμνου γίνεται αντιληπτό με πολύ διαφορετικούς τρόπους – από πολύ μικρό έως μεγάλο. Ωστόσο, για τους περισσότερους ερωτηθέντες ο θάμνος είναι ένα ‘μικρό’ φυτό. Πράγματι, ο θάμνος, όπως αναφέρθηκε ήδη προηγουμένως, μπορεί να φτάσει ακόμη και τα έξι μέτρα σε ύψος, αλλά δύσκολα φαντάζεται κανείς (και η έρευνα το επιβεβαιώνει) έναν θάμνο τόσο ψηλό· επομένως, ένα από τα πιο τυπικά χαρακτηριστικά του θάμνου είναι το ‘μικρό μέγεθος’, τουλάχιστον σε σύγκριση με το δέντρο. 1.2.2. 70 ερωτηθέντες ανέφεραν την ‘διακλάδωση’ ως ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του θάμνου. Πρώτα απ’ όλα, οι φοιτητές δήλωσαν ότι ο θάμνος ‘έχει κλαδιά’, πρβλ.: μπορεί να έχει κλαδιά13· έχει κλαδιά· με κλαδιά· διακλαδισμένος· με διακλαδώσεις· αποτελείται από ένα σύνολο κλαδιών· με κόμη· με σωρό κλαδιών· έχει (πάρα) πολλά κλαδιά· έχει πολλές διακλαδώσεις· πολλά διακλαδισμένα κλαδιά· πολλά κλαδιά σε ένα σημείο· πολλά μεγαλύτερα και μικρότερα κλαδάκια· ένα τεράστιο δίκτυο από κλαδάκια· πιο διακλαδισμένος από το δέντρο· έχει περισσότερα κλαδιά (κλαδάκια) από το δέντρο· ο θάμνος είναι ένα πολύ διακλαδισμένο δέντρο. Ορισμένοι ερωτηθέντες προσπάθησαν να περιγράψουν τα κλαδιά του θάμνου· θεωρούν ότι τα κλαδιά του θάμνου ‘είναι πυκνά’14, ‘λεπτά, μικρά’, πρβλ. τις απαντήσεις: με μικρά κλαδάκια· λεπτά κλαδιά· αποτελείται από μικρά κλαδιά· δεν έχει χοντρά (μεγάλα) κλαδιά (σημ. συγγρ.: όπως το δέντρο)· πολλά μικρά κλαδιά· πολλά κλαδάκια· πολλά μικρά και λεπτά κλαδιά· στενά κλαδάκια, και μπορεί να υπάρχουν περισσότερα σε ένα σημείο. 12 Στις περισσότερες περιπτώσεις εννοείται το ύψος, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις οι ερωτηθέντες πιθανότατα εννοούσαν τόσο το ύψος όσο και το πλάτος (μικρός, μεγάλος), γι’ αυτό το χαρακτηριστικό ονομάζεται ‘μέγεθος’ και όχι ‘ύψος’. 13 Μια αρκετά παράξενη απάντηση, που αφήνει να εννοηθεί ότι ο θάμνος μπορεί και να μην έχει κλαδιά· μάλιστα, υπήρξε και μία τέτοια απάντηση – «δεν έχει κλαδιά». 14 Το χαρακτηριστικό της πυκνότητας του συνόλου του θάμνου (και όχι μόνο των κλαδιών του) εξετάζεται παρακάτω, όπου προστίθενται και παραδείγματα για πυκνά κλαδιά. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Κατά τη γνώμη ορισμένων φοιτητών, τα κλαδιά του θάμνου είναι ‘μακριά’15, λεπτά, αλλά ‘γερά’16. Ορισμένοι συμμετέχοντες ανέφεραν επίσης «πώς αναπτύσσονται τα κλαδιά του θάμνου», πρβλ.: διακλαδίζεται από το ίδιο το έδαφος· τα κλαδιά βρίσκονται πιο κοντά στο έδαφος απ’ ό,τι του δέντρου17. Επομένως, τα τυπικά χαρακτηριστικά του θάμνου που επισημαίνουν πολλοί συμμετέχοντες είναι η ‘έντονη διακλάδωση’ και η ‘πυκνότητα των κλαδιών’. Πρόσθετα χαρακτηριστικά είναι η ‘λεπτότητα’, το ‘μήκος’, η ‘αντοχή’, ενώ αναφέρεται επίσης ότι ο θάμνος ‘διακλαδίζεται από το ίδιο το έδαφος’. 1.2.3. 57 συμμετέχοντες, περιγράφοντας τον θάμνο, αναφέρουν ως σημαντικό χαρακτηριστικό τις ‘ιδιότητες του κορμού (στελέχους) του θάμνου’18. Πρώτον, αρκετοί συμμετέχοντες πιστεύουν ότι οι θάμνοι ‘δεν έχουν κορμούς’, ενώ ορισμένοι θεωρούν τα κλαδιά κορμούς του θάμνου, πρβλ.: χωρίς κορμό· δεν έχει στέλεχος· δεν έχει (ούτε έναν) κορμό· δεν έχει έναν σαφή κορμό· το δέντρο έχει κορμό, ο θάμνος όχι· είναι φυτό του οποίου ο κορμός δεν ξεχωρίζει· δεν έχει έναν κοινό κορμό· δεν έχει έναν κύριο κορμό· δεν έχει σαφή, χοντρό κορμό· δεν φαίνεται κύριος κορμός· στα δέντρα ο κορμός είναι πιο ευδιάκριτος (σημ. συντ.: απ’ ό,τι στους θάμνους)· δεν έχει έναν κορμό, αλλά έχει πολλά κλαδιά· δεν έχει κορμό, τα κλαδιά ξεκινούν από το έδαφος· δεν έχει έναν κορμό, αποτελείται από ένα σύνολο κλαδιών· ο θάμνος είναι φυτό που αναπτύσσεται από τη ρίζα και αποτελείται από μπλεγμένα κλαδιά, συνήθως μικρά. Άλλοι συμμετέχοντες τονίζουν ότι ο θάμνος αντιθέτως ‘έχει πολλούς κορμούς’, πρβλ.: συχνά έχει πολλούς κορμούς· είναι φυτό με πολλούς κορμούς· έχει αρκετούς κορμούς· έχει πολλούς βλαστούς· έχει μια δέσμη σκληρών, ξυλωδών κορμών· έχει πάρα πολλούς κορμούς· διαφέρει από το δέντρο ως προς τον αριθμό των κορμών· το δέντρο έχει έναν ευδιάκριτο κορμό, ενώ ο θάμνος αποτελείται από πολλούς κορμούς· ο θάμνος έχει περισσότερους κορμούς από το δέντρο. Αναφέρεται επίσης ότι ο κορμός του θάμνου είναι ‘λεπτός’, τουλάχιστον λεπτότερος από του δέντρου: έχει λεπτό κορμό· έχει όχι χοντρό κορμό· οι κορμοί είναι λεπτότεροι απ’ ό,τι του δέντρου· λεπτός και μακρύς κορμός, μικρότερος από του δέντρου· διαφέρει από το δέντρο ως προς το πάχος του κορμού· το δέντρο έχει χοντρό κορμό, ενώ ο θάμνος όχι· ο κορμός του δέντρου είναι παχύτερος και πλατύτερος (σημ. συντ.: από του θάμνου). Υποστηρίζεται ότι ο κορμός του θάμνου δεν είναι μόνο λεπτός, αλλά και ‘κοντός’, κοντύτερος από του δέντρου: δεν έχει μακρύ κορμό· έχει κοντό κορμό· ο κορμός είναι χαμηλότερος από του δέντρου· βλαστός 15 Έτσι υποστηρίζει μόνο ένας συμμετέχων. 16 Έτσι υποστηρίζει μόνο ένας συμμετέχων. 17 Αυτό το χαρακτηριστικό συνδέεται στενά με το χαρακτηριστικό του θάμνου που συζητείται παρακάτω — τα γνωρίσματα του κορμού του. 18 Οι όροι κορμός και στέλεχος δηλώνουν διαφορετικές έννοιες, ωστόσο, για τους μη επιστήμονες, στις περισσότερες περιπτώσεις, όταν γίνεται λόγος για δέντρο και θάμνο, τα κορμός και στέλεχος είναι συνώνυμα. Αυτή η αντίληψη καταγράφεται και σε ορισμένα λεξικά, ακόμη και σε σχολικά εγχειρίδια. Ωστόσο, το θέμα αυτό απαιτεί διεξοδικότερη έρευνα, γι’ αυτό προς το παρόν αρκεί να αναφερθεί ότι στο άρθρο τα κορμός και στέλεχος θεωρούνται συνώνυμα και, κατά την περιγραφή των χαρακτηριστικών του θάμνου, θα χρησιμοποιείται η λέξη κορμός. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 μικρότερος από ένα δέντρο· το δέντρο έχει μακρύ κορμό, οι θάμνοι δεν έχουν· το δέντρο έχει ψηλό (μεγάλο) κορμό, ο θάμνος όχι· διαφέρει από το δέντρο ως προς το μέγεθος του κορμού19. Όπως φαίνεται, αρκετοί ερωτηθέντες πιστεύουν ότι ο θάμνος δεν έχει κορμούς και θεωρούν ότι πρόκειται για κλαδιά. Στην πραγματικότητα δεν ισχύει κάτι τέτοιο: τα κλαδιά των θάμνων φυτρώνουν πάνω σε κορμούς (βλαστούς). Ωστόσο, αυτή η άποψη είναι κατανοητή, καθώς οπτικά οι κορμοί των θάμνων πράγματι θυμίζουν κλαδιά. Ένα άλλο μέρος των ερωτηθέντων έχει την αντίθετη άποψη και επισημαίνει ένα πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό του θάμνου – «πολλοί κορμοί». Επιπλέον, περιγράφει αυτούς τους κορμούς ως «λεπτούς» και «κοντούς». Στην περίπτωση αυτή, η έννοια της κοντότητας είναι σχετική· αυτό τονίζεται και στις απαντήσεις: οι κορμοί είναι κοντοί αν τους συγκρίνουμε με τους κορμούς των δέντρων. Όπως αναφέρθηκε στην ενδέκατη υποσημείωση, οι θάμνοι μπορούν να γίνουν και πολύ ψηλοί. 1.2.4. 48 ερωτηθέντες θεώρησαν σημαντικό χαρακτηριστικό του θάμνου την «φυλλωσιά» ή την «ακανθωτότητα». Οι περισσότεροι από τους ερωτηθέντες απλώς ανέφεραν ότι ο θάμνος «έχει φύλλα», π.χ.: φύλλα· έχει φύλλα· φυτό που έχει φύλλα· φυλλοβόλο φυτό· έχει κόμη από φύλλα· πολλά φύλλα· πολλά κλαδιά ή φύλλα· με κλαδάκια ή φύλλα20· οι κορμοί είναι καλυμμένοι με φύλλα από τις ίδιες τις ρίζες. Ορισμένοι ερωτηθέντες ανέφεραν όχι μόνο ότι τα φύλλα είναι πολλά, αλλά και ότι είναι «μικρά»: μικρά φύλλα· ψιλά φύλλα· ψιλά, μικρά φύλλα· συνήθως έχει μικρά φυλλαράκια· έχει πολλά φυλλαράκια. Τα φύλλα αναφέρονταν ως διακριτικό χαρακτηριστικό του δέντρου και του θάμνου, π.χ.: περισσότερα φύλλα από ό,τι το δέντρο· έχει περισσότερα φυλλαράκια από ό,τι το δέντρο (αν ο θάμνος είναι φυλλοβόλος)· ο θάμνος είναι ένα φυλλώδες δέντρο21· διαφορετικά φύλλα από του δέντρου. Μερικοί ερωτηθέντες δήλωσαν ότι ο θάμνος μπορεί να είναι όχι μόνο «φυλλώδης», αλλά και «αγκαθωτός», πρβλ.: φυλλώδες ή αγκαθωτό φυτό· με φύλλα ή αγκάθια· έχει φύλλα, μερικές φορές μπορεί να έχει αγκάθια. Ορισμένες απαντήσεις δεν είναι απολύτως σαφείς, π.χ.: αγκαθωτός· ο θάμνος είναι αγκαθωτό φυτό· αγκαθωτός, με στρογγυλό σχήμα· πολλά κλαδιά, ίσως αγκάθια· μπορεί να τρυπήσει· ο θάμνος είναι φυτό που τσιμπάει. Από τέτοιες απαντήσεις μπορεί να συναχθεί ότι δεν υπάρχουν φυλλοβόλοι θάμνοι, παρά μόνο κωνοφόροι. Ωστόσο, οι δύο τελευταίες απαντήσεις (μπορεί να τρυπήσει· ο θάμνος είναι φυτό που τσιμπάει) είναι διφορούμενες, αφού δεν μπορούν να προκαλέσουν τρύπημα μόνο τα αγκάθια, αλλά και τα πυκνά κλαδιά. Συνοψίζοντας τις απαντήσεις των ερωτηθέντων σχετικά με τη «φυλλωσιά» και την «ακανθωτότητα», μπορεί να ειπωθεί ότι το «έχει φύλλα» είναι τυπικό χαρακτηριστικό του θάμνου. Επιπλέον, θεωρείται ότι τα φύλλα του θάμνου είναι «μικρότερα από του δέντρου» και ότι είναι «περισσότερα». Το «έχει αγκάθια» αναφέρεται πολύ πιο σπάνια. 19 Εδώ πιθανότατα εννοείται όχι μόνο το ύψος, αλλά και το πλάτος. 20 Η διατύπωση είναι κάπως παράξενη· θα έλεγε κανείς ότι ο θάμνος μπορεί να έχει είτε κλαδάκια είτε φύλλα, αλλά όχι και τα δύο. 21 Μπορεί να γίνει κατανοητό ότι ο θάμνος έχει περισσότερα φύλλα από ό,τι το δέντρο. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 1.2.5. 22 ερωτηθέντες δήλωσαν ότι ο θάμνος είναι «πυκνός, πλούσιος», πρβλ. τις απαντήσεις: πυκνότητα· πυκνός· αρκετά πυκνός· πολύ πυκνός· πυκνά κλαδιά· πολλά πυκνά κλαδιά· πυκνά καλυμμένος με κλαδιά· τα κλαδιά είναι πυκνότερα από του δέντρου· η πυκνότητα των κλαδιών (είναι πολύ) μεγαλύτερη από του δέντρου· με πλατιά και πυκνά κλαδιά· πολλά πυκνά κλαδάκια· πυκνό μείγμα κλαδιών και φύλλων· πυκνά, μικρά φύλλα· πυκνότερος από το δέντρο· έχει περισσότερα κλαδιά σε ένα σημείο απ’ ό,τι το δέντρο· τα φύλλα των δέντρων δεν είναι τόσο πυκνά· διαφέρει από το δέντρο ως προς την πυκνότητα (έχει πολλές διακλαδώσεις)· πλούσια βλάστηση· πλούσιο φυτό· πολύ πλούσιο, πλουσιότερο από το δέντρο· φυτό με πολλά κλαδιά, μέσα από το οποίο είναι δύσκολο να περάσει κανείς. Το χαρακτηριστικό του θάμνου «πυκνότητα, πλούσια βλάστηση» είναι αρκετά σαφές και τυπικό. Οι ερωτηθέντες δηλώνουν ότι «το ίδιο το φυτό είναι πυκνό», «τα κλαδιά του είναι πυκνά», «τα φύλλα είναι πυκνά». Ένας ερωτηθείς τονίζει μάλιστα ότι είναι δύσκολο να περάσει κανείς μέσα από τον θάμνο – και αυτό ακριβώς είναι η «πυκνότητα». Η «πλούσια βλάστηση» εδώ σημαίνει πάνω κάτω το ίδιο. 1.2.6. 15 ερωτηθέντες ανέφεραν ως ένα από τα σημαντικά χαρακτηριστικά του θάμνου τη «μορφή», αλλά δεν προσδιόρισαν όλοι ποια είναι αυτή η μορφή, π.χ.: η μορφή διαφέρει από του δέντρου· ακανόνιστη, απροσδιόριστη μορφή· (ένα πυκνό μείγμα κλαδιών και φύλλων) που σχηματίζει κάποια μορφή· (έχει πολλά κλαδάκια με φύλλα και) σχηματίζει κάποια μορφή· στρογγυλός· στρογγυλό σχήμα· συνήθως κυρτό σχήμα· αφράτο σχήμα· μορφή διαμορφωμένη από άνθρωπο και ανάπτυξη ομοιόμορφα προς όλες τις κατευθύνσεις· αναπτύσσεται καθ’ ύψος και πλάτος· αναπτύσσεται προς όλες τις κατευθύνσεις. Από αυτές τις απαντήσεις μπορούν να διακριθούν τα εξής χαρακτηριστικά του θάμνου: «στρογγυλό, κυρτό σχήμα»· «αναπτύσσεται εξίσου προς όλες τις κατευθύνσεις». Ένας ερωτηθείς αναφέρεται στην οπτική «αταξία» αυτής της ανάπτυξης, ενώ ένας άλλος, αντίθετα, σημειώνει ότι «τη μορφή του θάμνου τη διαμορφώνει ο άνθρωπος». Προφανώς, έχουν δίκιο και οι δύο ερωτηθέντες, καθώς το σχήμα ορισμένων θάμνων διαμορφώνεται, αλλά, βεβαίως, όχι όλων. Υπήρξαν και αρκετά παραστατικές απαντήσεις – έχει σχήμα μεγαλύτερο από ένα λουλούδι. 1.2.7. Μια άλλη ομάδα απαντήσεων αφορά τη μορφή του θάμνου – 12 ερωτηθέντες σημείωσαν ότι ο θάμνος είναι «πλατύς», πρβλ.: πλατύς· διακλαδίζεται πλατιά· τα κλαδιά απλώνονται πλατιά· δεν απλώνεται προς τα πάνω, αλλά αναπτύσσεται προς τα πλάγια· ο θάμνος εκτείνεται σε πλάτος· σε μέγεθος εκτείνεται σε πλάτος, όχι σε ύψος· χαμηλός, καταλαμβάνει μεγάλη έκταση· πλατύτερος από το δέντρο. 1.2.8. 9 ερωτηθέντες ανέφεραν ως σημαντικό χαρακτηριστικό του θάμνου τη «χρήση» του: φυτό που καλύπτει εξαιρετικά την ορατή θέα· προστατεύει από τον άνεμο· οριοθετεί έναν χώρο· στην ύπαιθρο αντί για φράχτη· μπορεί κανείς να κρυφτεί μέσα του· διαφέρει από το δέντρο ως προς τη χρήση22· φυτό για τη διακόσμηση αυλών· προσθέτει ομορφιά στην αυλή· στη Λιθουανία υπάρχουν πολλοί θάμνοι, αλλά δεν είναι όλοι όμορφοι και μερικές φορές είναι περιττοί. 22 Ωστόσο, δεν προσδιορίστηκε ποια είναι αυτή η χρήση. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Όπως φαίνεται, ο θάμνος μπορεί να περιγραφεί και με βάση τη χρήση του. Πολύ σχηματικά, μπορούμε να πούμε ότι η χρήση αυτή είναι διττή – ο θάμνος μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ένα είδος καλύμματος (προστατεύει από κάτι ή καλύπτει κάτι) και ως διακοσμητικό στοιχείο. Ο συγγραφέας του τελευταίου σχολίου θεωρεί τον θάμνο μόνο διακοσμητικό – αν ο θάμνος δεν είναι «όμορφος», τότε, επομένως, «δεν είναι απαραίτητος». 1.2.9. 8 ερωτηθέντες πιστεύουν ότι τον θάμνο χαρακτηρίζουν τα «μούρα» ή τα «φρούτα», πρβλ.: μπορεί να έχει μούρα· μερικά παράγουν μούρα· συχνά παράγει μούρα, διαφέρει από το δέντρο, γιατί το δέντρο παράγει μεγαλύτερους καρπούς· ωρίμανση των μούρων· φυτό <...> που μπορεί να παράγει καρπούς· παράγει καρπούς· αφθονία καρπών· διαφέρει από το δέντρο, επειδή στο δέντρο δεν φυτρώνουν μούρα23. Η «ικανότητα να παράγει μούρα ή καρπούς» είναι αρκετά τυπικό χαρακτηριστικό του θάμνου, αλλά το ανέφεραν λίγοι ερωτηθέντες. Ίσως οι νέοι να μην αντιλαμβάνονται τον θάμνο ως καρποφόρο θάμνο. 1.2.10. Το «χρώμα» του θάμνου αναφέρουν 7 ερωτηθέντες: πράσινος· πράσινο φυτό· πράσινο χρώμα· πολύ πράσινο· πράσινα φύλλα· έχει πράσινα φύλλα τη θερμή περίοδο του έτους· το χρώμα του αλλάζει ανάλογα με την εποχή. Ορισμένοι φοιτητές χαρακτηρίζουν «πράσινο» ολόκληρο το φυτό, ενώ άλλοι μόνο τα φύλλα του· όμως, αν λάβουμε υπόψη ότι ο θάμνος έχει πολλά φύλλα (ή αγκάθια), πρακτικά πρόκειται για το ίδιο. Οπτικά, οι περισσότεροι θάμνοι είναι πράσινοι. Βέβαια, αυτό σχετίζεται και με την εποχικότητα: όταν κάνει κρύο, οι περισσότεροι φυλλοβόλοι θάμνοι ρίχνουν τα φύλλα τους, κι έτσι αλλάζει το χρώμα τους. Αυτό καταγράφεται και στην τελευταία απάντηση. 1.2.11. Ως ένα από τα χαρακτηριστικά, 6 ερωτηθέντες ανέφεραν ότι ο θάμνος έχει «ρίζες». Αυτό είναι κατανοητό, καθώς οι ίδιοι φοιτητές ανέφεραν επίσης ότι οι θάμνοι έχουν κλαδιά, φύλλα κ.λπ., με άλλα λόγια, απαρίθμησαν τα μέρη του θάμνου. Ένας ερωτηθείς ανέφερε τις ρίζες ως διακριτικό χαρακτηριστικό του θάμνου σε σχέση με το δέντρο: διαφέρει από το δέντρο, επειδή οι ρίζες του δέντρου είναι μεγαλύτερες και το δέντρο είναι μεγαλύτερο. 1.2.12. Σε 5 ερωτηθέντες φάνηκαν σημαντικά τα «άνθη» του θάμνου, πρβλ.: άνθη· αφθονία ανθέων· μπορεί να ανθίσει· ο θάμνος ανθίζει, βέβαια ανθίζουν και τα δέντρα, αλλά ο θάμνος ανθίζει με πιο ποικίλους τρόπους· συνήθως δεν έχει άνθη. Παρόλο που λίγοι ερωτηθέντες αναφέρουν τα «άνθη» (ή την «ανθοφορία») ως χαρακτηριστικό, οι απαντήσεις τους ποικίλλουν από την «αφθονία ανθέων» έως την «έλλειψη ανθέων». Ένας ερωτηθείς σημειώνει επίσης την «ποικιλία ανθέων» του θάμνου. Πράγματι, μπορούμε να πούμε ότι σχεδόν όλες οι απαντήσεις είναι σωστές. Όλοι οι θάμνοι ανθίζουν, αλλά τα άνθη ορισμένων είναι δύσκολο να παρατηρηθούν ή να αναγνωριστούν· επομένως, η απάντηση συνήθως δεν έχει άνθη μπορεί απλώς να ερμηνευθεί ως ότι ο παρατηρητής δεν βλέπει αυτά τα άνθη. 23 Ανακριβής περιγραφή: για παράδειγμα, η κερασιά και η δαμασκηνιά μπορεί να είναι είτε δέντρα (οπωροφόρα δέντρα) είτε θάμνοι (καρποφόροι θάμνοι), όμως παράγουν καρπούς, πρβλ. VLE: https://www.vle.lt/Straipsnis/slyvos-87620, https://www.vle.lt/Straipsnis/vysnios-108346. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 1.2.13. Οι απαντήσεις των 3ων ερωτηθέντων μπορούν να συνοψιστούν ως «γενική εμφάνιση του θάμνου»: το δέντρο είναι πολύ ομορφότερο από τον θάμνο· το δέντρο απλώς έχει έναν μεγάλο θάμνο πάνω σε μακρύ κορμό· ο θάμνος μπορεί να αποτελείται από πολλά δέντρα. Από το πρώτο παράδειγμα φαίνεται ότι για έναν από τους ερωτηθέντες η ομορφιά είναι σημαντική και ότι αξιολογεί τους θάμνους ως προς αυτό το χαρακτηριστικό αρκετά δύσπιστα. Μπορούμε να θυμηθούμε την πρόταση που αναφέρθηκε ήδη κατά τη συζήτηση του σκοπού του θάμνου: Στη Λιθουανία υπάρχουν πολλοί θάμνοι, αλλά δεν είναι όλοι όμορφοι, μερικές φορές είναι περιττοί. Πρόκειται για απαντήσεις δύο διαφορετικών ανθρώπων. Τα άλλα δύο παραδείγματα που παρατίθενται είναι παράξενα, αλλά πράγματι παραστατικά. 1.2.14. Ένας ερωτηθείς αναφέρει και τον «τρόπο ανάπτυξης» των θάμνων: Ο θάμνος είναι ένα μικρό, δενδρώδες φυτό, που αναπτύσσεται μεμονωμένα ή σε μεγάλες συστάδες. 1.3. Εσωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου 1.3.1. Σε 9 ερωτηθέντες φάνηκαν σημαντικά ορισμένα «χαρακτηριστικά της δομής». 8 ερωτηθέντες ανέφεραν ως χαρακτηριστικό του θάμνου τον «βαθμό ξυλοποίησης», πρβ.: ποώδες φυτό· τα κλαδιά δεν είναι πολύ σκληρά και ξυλώδη σε σύγκριση με ένα δέντρο· ξυλώδεις βλαστοί· συνήθως ξυλώδες φυτό· ξυλώδες φυτό. Πράγματι, οι βλαστοί του θάμνου είναι πλήρως ξυλοποιημένοι, επομένως 6 από τους 8 ερωτηθέντες ανέφεραν το σωστό χαρακτηριστικό: «ξυλώδες ή με ξυλώδη βλαστό». Ένας ερωτηθείς σημείωσε ότι ο θάμνος «έχει χλωροπλάστες24». 1.3.2. 10 ερωτηθέντες ανέφεραν χαρακτηριστικά του θάμνου που σχετίζονται με τους «κύκλους ζωής», και 3 από αυτούς τόνισαν την «εποχικότητα» της ζωής του θάμνου: έχει πολλά φύλλα, τα οποία συνήθως ρίχνει τον χειμώνα· έχει πράσινα φύλλα κατά τη θερμή περίοδο του έτους· το χρώμα του αλλάζει ανάλογα με την εποχή. 3 ερωτηθέντες ανέφεραν ως χαρακτηριστικό του θάμνου ότι είναι «πολυετές φυτό». Άλλες 4 απαντήσεις σχετίζονται επίσης με τη ζωή του θάμνου: φυτό που ζει χάρη στον ήλιο και στο νερό· ωρίμανση σπόρων· ανάπτυξη· διαφέρει από το δέντρο ως προς τον τρόπο αναπαραγωγής. 1.3.3. 8 ερωτηθέντες θεωρούν ως χαρακτηριστικό του θάμνου τον «τόπο ανάπτυξής» του: στη Λιθουανία υπάρχουν πολλοί· φυτό που απαντά συχνά στη Λιθουανία· φυτό που φυτρώνει στη φύση· φυτό που αναπτύσσεται στην ύπαιθρο· μπορεί να υπάρχει σε ολόκληρο το δάσος· αναπτύσσεται συνήθως σε δάση ή κοντά σε δρόμους όπου σπάνια συχνάζουν άνθρωποι· συναντάται συχνά στην πόλη, καθώς και στο χωριό (αντί για φράχτη)· συνήθως φυτρώνει στην αυλή. Από τις απαντήσεις γίνεται σαφές ότι οι ερωτηθέντες έχουν αρκετά διαφορετική αντίληψη για το πού μπορούν να αναπτύσσονται οι θάμνοι. Είναι απολύτως σαφές ότι ο θάμνος είναι χαρακτηριστικό φυτό της Λιθουανίας. Είναι επίσης σαφές ότι θεωρείται πως ο θάμνος, όπως και κάθε φυτό, αναπτύσσεται συνήθως στη φύση, στην ύπαιθρο. Οι άλλες απαντήσεις 24 Οι χλωροπλάστες είναι «πράσινα πλαστίδια των κυττάρων των φυτών και των φυκών», βλ. αναλυτικότερα VLE: https://www.vle.lt/Straipsnis/chloroplastai-60470. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 αντιφάσκουν μεταξύ τους: ο θάμνος συνήθως φυτρώνει στο δάσος ή κοντά σε δρόμους, όπου σπάνια συχνάζουν άνθρωποι (σημ. συγγρ.: δεν είναι σαφές γιατί ειδικά κοντά σε δρόμους.) και ο θάμνος συνήθως φυτρώνει στην πόλη, στο χωριό, στην αυλή (σημ. συγγρ.: δηλαδή εκεί όπου υπάρχουν ακριβώς άνθρωποι). Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι οι κάτοικοι της πόλης και της υπαίθρου απάντησαν τόσο διαφορετικά, ωστόσο οι τέσσερις τελευταίες απαντήσεις προήλθαν μόνο από κατοίκους της πόλης. 1.3.4. 3 ερωτηθέντες θεώρησαν ως κύριο χαρακτηριστικό του θάμνου την ικανότητα να πραγματοποιεί «φωτοσύνθεση», πρβλ.: πραγματοποίηση φωτοσύνθεσης· να πραγματοποιεί φωτοσύνθεση· παράγει οξυγόνο από το ηλιακό φως μέσω της φωτοσύνθεσης. Ένας ακόμη ερωτηθείς συνέδεσε τον θάμνο με την παραγωγή οξυγόνου, πρβλ. φυτό που παράγει οξυγόνο. Βεβαίως, οξυγόνο παράγουν όχι μόνο οι θάμνοι, αλλά και τα περισσότερα άλλα φυτά. Συνοψίζοντας τα χαρακτηριστικά του θάμνου που ανέφεραν οι ερωτηθέντες, υπενθυμίζεται ότι χωρίστηκαν σε τρεις μεγάλες ομάδες: 1) ο θάμνος γενικά (88 απαντήσεις, που αποτελούν το 1925% του συνόλου των απαντήσεων, χωρίς διαχωρισμό σε ομάδες), 2) εξωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου (342 απαντήσεις, 74%) και 3) εσωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου (31 απαντήσεις, 7%). Η συχνότερη περιγραφή του θάμνου ήταν ότι «ο θάμνος είναι φυτό» (19% των απαντήσεων). Όλα τα άλλα χαρακτηριστικά του θάμνου που ανέφεραν οι ερωτηθέντες ως τα πιο χαρακτηριστικά είναι εξωτερικά: «το μέγεθος του θάμνου» (17% των απαντήσεων), «η διακλάδωση» (15%), «τα χαρακτηριστικά του κορμού» (12%), «το φύλλωμα ή τα αγκάθια» (10%), «η πυκνότητα ή η πλούσια βλάστηση» (5%). Τα άλλα χαρακτηριστικά που ανέφεραν οι ερωτηθέντες (τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά) συγκέντρωσαν μόλις λίγες ποσοστιαίες μονάδες απαντήσεων το καθένα ή ακόμη και κλάσμα της μονάδας. 2. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΗΜΙΘΑΜΝΟΥ ΠΟΥ ΑΝΕΦΕΡΑΝ ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ Το VLEe ορίζει τον ημιθάμνο ως εξής: «πολυετές φυτό, του οποίου το κάτω μέρος των βλαστών είναι ξυλώδες, ενώ το ανώτερο ποώδες μέρος παγώνει ή ξεραίνεται κατά την περίοδο που δεν είναι ευνοϊκή για την ανάπτυξή του». Από την εξέταση των απαντήσεων στις ερωτήσεις σχετικά με τον ημιθάμνο προέκυψε ότι οι γνώσεις των φοιτητών που συμμετείχαν στην έρευνα για τον ημιθάμνο είναι πολύ πιο περιορισμένες από ό,τι για τον θάμνο. Ορισμένοι ερωτηθέντες (18) δήλωσαν ότι «δεν γνωρίζουν τι είναι ημιθάμνος». Στις ερωτήσεις που αφορούσαν τον ημιθάμνο, 9 νέοι απάντησαν λακωνικά: δεν ξέρω· δεν ξέρω τι είναι ημιθάμνος. Άλλοι 9 ερωτηθέντες έτσι 25 Τα ποσοστά στρογγυλοποιούνται παντού. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 επίσης δήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν τι είναι η ημιθαμνώδης μορφή, αλλά προσπάθησαν να συλλογιστούν και να αναφέρουν ένα ή δύο χαρακτηριστικά26, πρβ.: δεν ξέρω, αλλά ίσως <...>· κάτι <...>, αλλά δεν ξέρω, γιατί δεν έχω χρησιμοποιήσει αυτή τη λέξη· ακούω αυτή τη λέξη για πρώτη φορά, μάλλον διαφέρουν (σημ. του συγγρ.: ο θάμνος και η ημιθαμνώδης μορφή), αλλά δεν ξέρω σε τι· δεν καταλαβαίνω τη σημασία της έννοιας «ημιθαμνώδης μορφή», αλλά πιθανότατα διαφέρει (σημ. του συγγρ.: από τον θάμνο)· δεν ξέρω (σημ. του συγγρ.: τι είναι η ημιθαμνώδης μορφή), αλλά νομίζω ότι διαφέρει από τον θάμνο· δεν ξέρω, αλλά θα πρέπει να διαφέρει· δεν μπορώ να φανταστώ, αλλά μάλλον <...>· δεν έχω ακούσει τέτοια διάκριση, αλλά μάλλον <...>. Τόσο αυτοί οι ερωτηθέντες όσο και πολλοί άλλοι συμμετέχοντες στην έρευνα, οι οποίοι τουλάχιστον δεν δήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν τι είναι αυτό το φυτό, χρησιμοποιούσαν λέξεις, φράσεις ή την υποτακτική που εκφράζουν αμφιβολία όταν μιλούσαν για τα χαρακτηριστικά της ημιθαμνώδους μορφής: ίσως· μπορεί· ενδεχομένως· πιθανώς· μάλλον· πιθανότατα· νομίζω ότι· θα έπρεπε (να είναι, να διαφέρει κ.λπ.). Αυτό δείχνει επίσης ότι η σημασία αυτής της λέξης είναι πολύ λιγότερο σαφής στους ερωτηθέντες απ’ ό,τι η σημασία της λέξης θάμνος. 6 ερωτηθέντες ήταν πεπεισμένοι ότι ο θάμνος και η ημιθαμνώδης μορφή «δεν διαφέρουν καθόλου». 9 ερωτηθέντες υποστήριξαν ότι τα φυτά αυτά δεν διαφέρουν, αλλά παρ’ όλα αυτά ανέφεραν ένα ή δύο χαρακτηριστικά που έμοιαζαν να δείχνουν ότι υπάρχει κάποια διαφορά. Υπήρξαν και ενδιαφέροντες συλλογισμοί, π.χ.: (σημ. του συγγρ.: διαφέρουν) ως προς την ονομασία· νομίζω ότι ο καθένας αποφασίζει αν πρόκειται για θάμνο ή για ημιθαμνώδη μορφή. Οι απαντήσεις στις οποίες η ημιθαμνώδης μορφή περιγραφόταν έστω και με κάποιον τρόπο χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες, σύμφωνα με 12 χαρακτηριστικά: 1) ημιθαμνώδης μορφή που περιγράφηκε βάσει της λειτουργικής σημασίας (2 χαρακτηριστικά, 17%), 2) εξωτερικά χαρακτηριστικά της ημιθαμνώδους μορφής (8 χαρακτηριστικά, 66%) και 3) εσωτερικά χαρακτηριστικά της ημιθαμνώδους μορφής (2 χαρακτηριστικά, 17%). 2.1. Ένα σημαντικό μέρος των ερωτηθέντων (28), όπως φαίνεται, δεν γνώριζε (αν και πιθανότατα φανταζόταν ότι γνώριζε) τι είναι η ημιθαμνώδης μορφή, αλλά προσπάθησε να την περιγράψει βάσει της λειτουργικής σημασίας της λέξης. 2.1.1. 20 ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι η ημιθαμνώδης μορφή είναι «μισός θάμνος, μισό κάτι άλλο», κάποιο άλλο φυτό, αλλά συχνότερα «μισός θάμνος, μισό δέντρο», πρβ. τις απαντήσεις: ημιθαμνώδης μορφή – μισός θάμνος, μισό δέντρο· πιθανότατα μισός θάμνος, μισό δέντρο (με λιγότερα χαρακτηριστικά θάμνου)· ενδιάμεσο φυτό με χαρακτηριστικά δέντρου και θάμνου· ενδιάμεση μορφή ανάμεσα στον θάμνο και το δέντρο· μισός θάμνος που έχει χαρακτηριστικά τόσο θάμνου όσο και δέντρου· μισός θάμνος που μοιάζει με δέντρο· μισός θάμνος που θυμίζει μικρό δέντρο· ανάμεσα σε δέντρο και θάμνο, έχει αρκετούς κορμούς, ψηλός· πιθανότατα υβρίδιο θάμνου και δέντρου, όπου η ημιθαμνώδης μορφή δεν είναι τόσο ψηλή όσο το δέντρο· έχει αρκετά ψηλό κορμό, όπως το δέντρο, αλλά και πολλά κλαδάκια, όπως ο θάμνος· μικρό 26 Τα χαρακτηριστικά αυτά θα συζητηθούν παρακάτω, μαζί με εκείνα που ανέφεραν άλλοι ερωτηθέντες. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 θάμνος στον οποίο έχει εμβολιαστεί υλικό από άλλο δέντρο· πρόκειται για φυτό ανάμεσα στο δέντρο και τον θάμνο, με κύριο χαρακτηριστικό ότι είναι ψηλότερο από τους περισσότερους θάμνους· η ημιθαμνώδης μορφή είναι κάτι που παρεμβάλλεται ανάμεσα στον θάμνο και το δέντρο, μεγαλύτερο από τον θάμνο και μικρότερο από το δέντρο· είναι ένας θάμνος που μοιάζει περισσότερο με δέντρο ή ένας θάμνος που μοιάζει με ανθεκτικά χόρτα· είναι μισός θάμνος / φυτό, ακόμη μικρότερο από τον θάμνο· ίσως πρόκειται για θάμνο που έχει χαρακτηριστικά άλλων κατηγοριών· έχει ομοιότητες με τον θάμνο, αλλά δεν είναι ακριβώς θάμνος (διαφέρει στην εμφάνιση, αλλά έχει και ομοιότητες)· μισός θάμνος, μισό κάτι· δεν μπορώ να φανταστώ, ίσως μισός θάμνος· έχει εν μέρει χαρακτηριστικά θάμνου. 2.1.2. 8 ερωτηθέντες φαντάζονταν ότι η ημιθαμνώδης μορφή είναι «μισός θάμνος» (από μόνη της μικρότερη από έναν ολόκληρο θάμνο ή κλαδεμένη από κάποιον), πρβ.: μισός θάμνος· θάμνος που έχει το μισό μέγεθος από έναν θάμνο· θάμνος που έχει υποστεί ζημιά· κουρεμένος θάμνος· κλαδεμένος θάμνος· ίσως κλαδεμένος, περιποιημένος θάμνος. 2.2. Εξωτερικά χαρακτηριστικά του ημικαλμώδους φυτού 2.2.1. Όπως και στην περίπτωση του θάμνου, έτσι και για το ημικαλμώδες φυτό το χαρακτηριστικό που αναφέρθηκε συχνότερα, από 57 ερωτηθέντες, ήταν το «μέγεθος». Ωστόσο, το μέγεθος (ή το ύψος) του ημικαλμώδους φυτού δεν το φαντάζονταν όλοι με τον ίδιο τρόπο. 45 ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι το ημικαλμώδες φυτό είναι «ένα μικρό φυτό, μικρότερο από έναν θάμνο», πρβλ.: μικρό φυτό· ίσως πρόκειται για πολύ μικρό θάμνο· ίσως είναι απλώς ένα μικρό θαμνάκι· μικρότερος θάμνος· συνήθως έχει χαμηλό ύψος· χαμηλός θάμνος· μικρός θάμνος· μικρότερη μορφή θάμνου· μικρός, χαμηλός. Π.χ., βατόμουρο27, μύρτιλο28 κ.λπ.· το ημικαλμώδες φυτό είναι μικρότερο (σημ. συγγρ.: από τον θάμνο)· είναι ακόμη χαμηλότερο (σημ. συγγρ.: από τον θάμνο)· είναι μικρότερο· είναι φυτό μικρότερο από τον θάμνο· νομίζω ότι διαφέρει μόνο ως προς το μέγεθος, το ημικαλμώδες φυτό είναι μικρότερο από τον θάμνο· έχει πολύ μικρότερο μέγεθος· το ημικαλμώδες φυτό θα μπορούσε να είναι μικρότερος θάμνος· διαφέρει από τον θάμνο ως προς το μέγεθος, είναι μικρότερο· φυτό ακόμη μικρότερο από τον θάμνο· μάλλον μικρότερο από τον θάμνο, αλλά παρόμοιο φυτό· πιθανότατα είναι μικρότερο (σημ. συγγρ.: από τον θάμνο)· κάτι μικρότερο από τον θάμνο· ένας θάμνος που είναι κατά το ήμισυ μικρότερος από έναν θάμνο· το ημικαλμώδες φυτό είναι μικρότερος θάμνος· νομίζω ότι το ημικαλμώδες φυτό θα πρέπει να είναι μικρότερο από τον θάμνο· ίσως έχει ακόμη χαμηλότερο ύψος από τον θάμνο· το ημικαλμώδες φυτό είναι μικρότερο από τον θάμνο ως προς το μέγεθος. 27 Τα βατόμουρα μπορεί να είναι θάμνοι, ημικαλμώδη φυτά ή, σπανιότερα, πόες· βλ. ευρύτερα VLE.: https://www.vle.lt/Straipsnis/aviete-67393. 28 Το μύρτιλο είναι θαμνώδες φυτό, πρβλ. VLE.: «μύρτιλο (Vaccinium myrtillus), πολυετές θαμνώδες φυτό της οικογένειας των ερεικοειδών (Ericaceae), του γένους των μύρτιλων» (https://www.vle.lt/PaieskosRezultatai?search=m%C4%97lyn%C4%97). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Μερικές φορές το ημικαλμώδες φυτό δεν αντιμετωπίζεται ως «είδος μικρού θάμνου», αλλά ως ο ίδιος ο θάμνος, ο οποίος είναι μικρός για άλλους λόγους· πρβλ.: θάμνος που δεν έχει μεγαλώσει· το ημικαλμώδες φυτό είναι κλαδεμένος θάμνος. Αντίθετη άποψη είχαν 11 ερωτηθέντες – φαντάζονταν ότι ο ημίθαμνος είναι «μεγαλύτερος από τον θάμνο», πρβ.: ψηλότερος από τον θάμνο· μεγαλύτερος από τον θάμνο· είναι φυτό μεγαλύτερο από τον θάμνο· μεγάλος θάμνος· πιθανότατα υβρίδιο θάμνου και δέντρου, όπου ο ημίθαμνος δεν είναι τόσο ψηλός όσο το δέντρο· ο ημίθαμνος (σημ. συντ.: σε σύγκριση με τον θάμνο) διαφέρει ως προς το μέγεθος, μπορεί να θυμίζει δέντρο· ο ημίθαμνος διαφέρει από τον θάμνο στο ότι είναι ψηλότερος· το κύριο γνώρισμα είναι ότι είναι ψηλότερος από τους περισσότερους θάμνους, αλλά σπάνια φτάνει σε ύψος αρκετών μέτρων· διαφέρει, επειδή ο θάμνος είναι μικρότερος, ο ημίθαμνος <...> μεγαλύτερος. Κατά την άποψη ενός ερωτηθέντος, το ημικαλμώδες φυτό μπορεί να είναι τόσο μεγαλύτερο όσο και μικρότερο από τον θάμνο, πρβλ.: (σημ. συγγρ.: το ημικαλμώδες φυτό είναι) μικρός θάμνος ή θάμνος στο μέγεθος/ύψος ενός δέντρου. 2.2.2. 13 από τους ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του ημικαλμώδους φυτού είναι ο «κορμός». Τις περισσότερες φορές αναφερόταν ότι ο ημίθαμνος διαφέρει από τον θάμνο ακριβώς ως προς τον κορμό (συχνά – μόνο ως προς αυτόν), πρβ.: ο βλαστός του ημίθαμνου δεν είναι ορατός· μπορεί να έχει κορμό· διαφέρει, έχει κορμό· έχει κάπως κορμό· ο ημίθαμνος έχει μικρό κορμό, αλλά δεν θα τον έλεγες δέντρο· έχει λεπτό, μικρό κορμό, θυμίζει μικρό δέντρο, ενώ ο θάμνος δεν έχει· θάμνος που δεν μεγαλώνει ακριβώς στο έδαφος29· έχει κορμό αρκετά ψηλό, όπως το δέντρο· έχει σκληρό, χοντρό κορμό· η μόνη διαφορά θα ήταν το μήκος του κορμού (σημ. συντ.: σύμφωνα με την απάντηση του ίδιου ερωτηθέντος σε άλλη ερώτηση, ο κορμός του ημίθαμνου είναι ψηλότερος από εκείνον του θάμνου)· ίσως διαφέρει η δομή του κορμού30· διαφέρει από τον θάμνο, έχει έναν κορμό· έχει πολλούς κορμούς· το κάτω μισό του κορμού δεν καλύπτεται από φύλλα. Όπως φαίνεται, οι απαντήσεις δεν είναι σαφείς: κατά τη γνώμη των ερωτηθέντων, το ημικαλμώδες φυτό «έχει κορμό», αλλά όχι απαραίτητα (μπορεί να έχει κορμό) ή «ο βλαστός δεν είναι ορατός»· ο κορμός είναι «ένας» ή «αρκετοί»· ο κορμός είναι «κάπως μικρός, λεπτός», αλλά μπορεί επίσης να είναι «ψηλός, σκληρός, χοντρός»· αναφέρεται ακόμη ότι ο κορμός «δεν καλύπτεται ολόκληρος από φύλλα». 2.2.3. 9 ερωτηθέντες πιστεύουν ότι το ημικαλμώδες φυτό περιγράφεται καλύτερα από την «αραιότητα του ή των κλαδιών του» (ή, πολύ σπανιότερα, από την «πυκνότητά» του), εάν συγκρινόταν με τον θάμνο, πρβλ.: αραιότερο· ίσως ένας πιο αραιός θάμνος· το ημικαλμώδες φυτό έχει πιο χοντρά και αραιότερα κλαδάκια· λίγα κλαδιά· θάμνοι με αραιά κλαδιά· το ημικαλμώδες φυτό έχει λιγότερες διακλαδώσεις· το ημικαλμώδες φυτό είναι μικρότερο, με λιγότερες διακλαδώσεις· το ημικαλμώδες φυτό είναι ψηλότερο, έχει λιγότερα κλαδιά και διαφέρει ως προς το μέγεθος των κλαδιών31. Ένας ακόμη ερωτηθείς αναφέρει ότι 29 Μπορούμε να υποθέσουμε ότι εννοεί πως τον θάμνο τον «σηκώνει» από το έδαφος ο κορμός (ή ότι τα κλαδιά δεν βρίσκονται ακριβώς πάνω στο έδαφος, ή ότι οπτικά δεν ξεκινούν από το έδαφος πολλοί βλαστοί, αλλά μόνο ένας κορμός). 30 Δεν διευκρινίζεται περισσότερο. 31 Δεν διευκρινίζεται ποιο είναι αυτό το μέγεθος ούτε αν τα κλαδιά είναι πιο χοντρά ή πιο λεπτά. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 η συνολική μορφή του ημιθάμνου αποτελείται από κλαδιά. Έτσι, σε αυτή την περίπτωση φαίνεται κατανοητό ότι ο ημιθάμνος είναι ακριβώς «πυκνός» και όχι «αραιός». Όπως φαίνεται, σε ορισμένες απαντήσεις γίνεται λόγος και για τις ιδιαιτερότητες των κλαδιών του ημιθάμνου, πρβλ. ακόμη μία απάντηση – τα κλαδάκια του είναι πιο λεπτά. 2.2.4. Ως ένα από τα χαρακτηριστικά του ημιθάμνου, 5 ερωτώμενοι ανέφεραν τη «διακοσμητικότητα», πρβλ.: ίσως καλλωπιστικός θάμνος· εξαιρετικό καλλωπιστικό φυτό· επιτελεί διακοσμητική λειτουργία32· ο θάμνος είναι περισσότερο καλλωπιστικό φυτό· ο θάμνος είναι ομορφότερος. Και πάλι, οι απαντήσεις δεν ήταν ομόφωνες: σε ορισμένους ερωτηθέντες ο ημιθάμνος φαινόταν ομορφότερος, ενώ σε άλλους ο θάμνος. 2.2.5. 6 ερωτώμενοι αναφέρουν «άλλα όργανα του ημιθάμνου» (ρίζες, άνθη, καρπούς ή μούρα) και πιστεύουν ότι ακριβώς από αυτά διαφέρει ο ημιθάμνος από τον θάμνο, πρβλ.: διαφέρει ως προς την αντοχή των ριζών· έχει άνθη συχνότερα· έχει άνθη· ίσως ως προς τους καρπούς (σημ. συγγρ.: διαφέρει)· ο ημιθάμνος καρποφορεί (π.χ. το βατόμουρο είναι ημιθάμνος)· δεν αναπτύσσονται καρποί ή μούρα. 2.2.6. Δύο33 ερωτηθέντες υποστήριξαν ότι σημαντικός είναι ο «σκοπός του ημιθάμνου»: νομίζω ότι διαφέρει (σημ. συντ.: από τον θάμνο) ο σκοπός του, το σημείο όπου φυτεύεται· ο ημίθαμνος επιτελεί την ίδια λειτουργία με τον θάμνο. 2.3. Εσωτερικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου 2.3.1. Ως σημαντικό χαρακτηριστικό του ημιθάμνου, 9 ερωτηθέντες ανέφεραν τον «βαθμό ξυλοποίησης»: τα κλαδιά του είναι ξυλώδη στο κάτω μέρος, αλλά όχι στο πάνω· το κάτω μέρος είναι ξυλώδες, ενώ το πάνω είναι ακόμη ποώδες· το κάτω μέρος είναι ξυλώδες, το πάνω πράσινο· το κάτω μέρος (ο κορμός) είναι ξυλώδες, ενώ το πάνω μέρος είναι ποώδες· τα κλαδιά είναι λιγότερο ξυλώδη· ο ημίθαμνος είναι <...> λιγότερο ξυλώδης· ο ημίθαμνος είναι ποώδες φυτό, που δεν ξυλοποιείται· οι βλαστοί του ημιθάμνου είναι εύκαμπτοι, δεν είναι ξυλώδεις και θυμίζουν τους βλαστούς ενός λουλουδιού· ίσως τα κλαδιά του μοιάζουν περισσότερο με βλαστούς λουλουδιών ή άλλων φυτών34. Από τους 4 που υπέβαλαν απαντήσεις, οι ερωτηθέντες δεν έκαναν λάθος – όπως ήδη αναφέρθηκε, το κάτω μέρος του ημιθάμνου είναι ξυλώδες, ενώ το πάνω ποώδες. Και οι δύο που υποστήριξαν ότι ο ημίθαμνος είναι λιγότερο ξυλώδης από τον θάμνο είχαν επίσης δίκιο, απλώς οι απαντήσεις τους δεν ήταν τόσο συγκεκριμένες. Οι άλλοι δύο, που απάντησαν ότι ο ημίθαμνος είναι ποώδες, μη ξυλώδες φυτό, είχαν δίκιο μόνο εν μέρει, επειδή το κάτω μέρος αυτού του φυτού ξυλοποιείται. 32 Από τον τρόπο με τον οποίο είναι διατυπωμένο, αυτό το χαρακτηριστικό μπορεί να εκληφθεί και ως σκοπό. Βλ. επίσης υποσημείωση 30.33 Θεωρείται ότι εδώ εννοείται επίσης το επίπεδο ξυλοποίησης.34 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 2.3.2. Ένας ερωτηθείς δήλωσε ότι ο ημιθάμνος είναι «πολυετές» φυτό. Συγκρίνοντας τις περιγραφές του θάμνου και του ημιθάμνου, γίνεται φανερό ότι οι ερωτηθέντες έχουν πολύ πιο ασαφή εικόνα για το τι είναι ο ημιθάμνος, παρόλο που το φυτό αυτό είναι διαδεδομένο στη Λιθουανία. Μερικοί άνθρωποι δήλωσαν ευθέως ότι δεν γνωρίζουν τι είναι. 28 ερωτηθέντες (22%) βασίστηκαν, περιγράφοντας τον ημιθάμνο, στην κυριολεκτική σημασία της λέξης – «μισός θάμνος» ή «μισοθάμνος». Αυτές οι απαντήσεις δεν έχουν καμία σχέση με την ορολογική σημασία του ημιθάμνου. Όμως, πράγματι, ο ημιθάμνος δεν έχει τα χαρακτηριστικά που αναφέρονται στις απαντήσεις των ερωτηθέντων; Για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα, δεν αρκεί μόνο η έρευνα. Ωστόσο, είναι κάπως παράξενο ότι ένα σημαντικό μέρος των ερωτηθέντων συνδέει τον ημιθάμνο με το δέντρο και όχι με τον θάμνο· υποτίθεται ότι το φυτό αυτό μοιάζει περισσότερο με δέντρο παρά με θάμνο. Οι άλλες δύο ομάδες απαντήσεων, όπως και στην περίπτωση του θάμνου, σχετίζονται με τα εξωτερικά (92 απαντήσεις, 71%) και τα εσωτερικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου (9 απαντήσεις, 7%). Τα συχνότερα εξωτερικά χαρακτηριστικά είναι «το μέγεθος του ημιθάμνου» (44%), «τα χαρακτηριστικά του κορμού» (10%), «η αραιότητα / πυκνότητα» (7%). Άλλα χαρακτηριστικά αναφέρθηκαν πολύ σπανιότερα. Πρέπει να επισημανθεί ότι τα συχνότερα εξωτερικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου που αναφέρουν οι ερωτηθέντες δεν συμπίπτουν με όσα αναφέρονται στις εγκυκλοπαίδειες – ούτε το «μέγεθος» ούτε «τα χαρακτηριστικά του κορμού» ούτε η «αραιότητα», όπως αναφέρεται συχνά στις απαντήσεις, αποτελούν καθόλου διακριτικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου και του θάμνου. Εσωτερικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου ανέφεραν μόνο λίγοι ερωτηθέντες, αλλά ακριβώς αυτές οι απαντήσεις συμπίπτουν με τα χαρακτηριστικά που αναφέρονται στον ορισμό της ορολογικής σημασίας. 3. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΘΑΜΝΑ ΠΟΥ ΑΝΕΦΕΡΑΝ ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΘΑΜΝΙΣΚΟΥ Στο VLE ο μικρός θάμνος ορίζεται ως «πολυετές φυτό ύψους έως 0,5 m, με αρκετούς ή περίπου δέκα βλαστούς, ξυλώδεις στο κάτω μέρος και όχι πλήρως ξυλώδεις στο πάνω μέρος, διακλαδισμένους από την επιφάνεια του εδάφους ή κοντά σε αυτήν». Για να πούμε την αλήθεια, από μια τέτοια περιγραφή είναι δύσκολο για έναν μη βοτανολόγο να καταλάβει σε τι ακριβώς διαφέρει ο ημιθάμνος από τον μικρό θάμνο, και σε τι διαφέρει το ανώτερο ποώδες τμήμα (του ημιθάμνου) από το ανώτερο όχι πλήρως ξυλώδες τμήμα (του μικρού θάμνου). Ας δούμε ποιες διαφορές ανάμεσα στα δύο αυτά φυτά διακρίνουν οι ερωτηθέντες. Υπενθυμίζεται ότι στο Λεξικό της σύγχρονης λιθουανικής γλώσσας (στο εξής – DŽ₇) δίνονται δύο σημασίες του μικρού θάμνου: 1. βοτ. μικρός (έως μισό μέτρο) θάμνος (ρείκια, μύρτιλα κ.ά.). 2. ασήμαντος θάμνος. Οι δύο αυτές σημασίες διαφέρουν αρκετά και αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εξέταση των χαρακτηριστικών του μικρού θάμνου. Όπως και στην περίπτωση του ημιθάμνου, η ορολογική σημασία του μικρού θάμνου είναι άγνωστη σε σημαντικό μέρος των ερωτηθέντων. 25 ερωτηθέντες απάντησαν ότι δεν γνωρίζουν τι είναι ο μικρός θάμνος ή δεν έδωσαν καθόλου απάντηση BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 καμία απάντηση, πρβλ.: δεν ξέρω· δεν ξέρω τι είναι ο μικρός θάμνος· δεν μπορώ να φανταστώ· πρώτη φορά ακούω αυτή την ονομασία είδους φυτού· δεν ξέρω, δεν είμαι κηπουρός. 19 ερωτηθέντες υποστήριξαν ότι «ο θάμνος και ο μικρός θάμνος δεν διαφέρουν σε τίποτα». 10 από αυτούς έγραψαν ότι τα φυτά δεν διαφέρουν, αλλά παρ’ όλα αυτά ανέφεραν κάποιο διακριτικό χαρακτηριστικό, συχνότερα το «μέγεθος». Υπήρξε επίσης η εξής απάντηση: θάμνος, απλώς άλλης ποικιλίας. 5 ερωτηθέντες ανέφεραν ότι διαφέρει μόνο η λέξη, πρβλ.: μικρός θάμνος – είναι το ίδιο με τον θάμνο· μικρός θάμνος – είναι συνώνυμο του θάμνου· διαφέρει (σημ. συγγρ.: από τον θάμνο) μόνο στην ονομασία· μπορεί κανείς να αποκαλέσει τον θάμνο όπως θέλει, διαφέρουν μόνο ως προς την εκφραστικότητα της λέξης· ο μικρός θάμνος είναι κάποιος θάμνος που δεν έχει όνομα. Επίσης, 19 ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι «ο μικρός θάμνος δεν διαφέρει σε τίποτα ούτε από τον ημιθάμνο», πρβλ.: δεν διαφέρει· νομίζω ότι δεν διαφέρει· κατά τη γνώμη μου, δεν διαφέρει σε τίποτα· δεν νομίζω ότι διαφέρουν· δεν θα μπορούσα να τους ξεχωρίσω· όχι ως προς τη φυσική μορφή, αλλά αν έγραφα ποίημα ή διήγημα, θα χρησιμοποιούσα τη λέξη «μικρός θάμνος». Οι απαντήσεις στις οποίες αναφέρθηκαν χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου (16 συνολικά) χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: 1) εξωτερικά χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου (12 χαρακτηριστικά, 75%) και 2) εσωτερικά χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου (4 χαρακτηριστικά, 25%). 3.1. Εξωτερικά χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου 3.1.1. Το χαρακτηριστικό που ανέφεραν συχνότερα οι ερωτηθέντες (όπως και στην περίπτωση του θάμνου και του ημιθάμνου) ήταν το «μέγεθος» του μικρού θάμνου. Το ανέφεραν 42 φοιτητές. Οι περισσότεροι από αυτούς θεωρούσαν ότι ο μικρός θάμνος είναι «μικρός θάμνος», πρβ.: πολύ μικρός θάμνος· μικρός θάμνος· νομίζω ότι είναι μικρός θάμνος· ίσως πρόκειται για μικρό θάμνο, π.χ. μύρτιλλα κ.λπ.· πολύ μικρός θάμνος· πολύ μικρό, μικρό θαμνάκι· ο μικρός θάμνος είναι μικρούλης θάμνος· είναι πολύ χαμηλός· χαμηλό φυτό· φυτό μικρότερο από 60 cm (σημ. συντ.: ο ίδιος ερωτηθείς ανέφερε την εξής διαφορά ανάμεσα στον θάμνο και τον μικρό θάμνο: οι μικροί θάμνοι είναι πολύ μικροί, ενώ οι θάμνοι έχουν διάφορα μεγέθη)· ο μικρός θάμνος θα ήταν μια ακόμη μικρότερη εκδοχή του θάμνου· είναι ένας σχεδόν αόρατος, δυσδιάκριτος θάμνος· ακόμη μικρότερος από τον ημιθάμνο· ακόμη μικρότερος από τον ημιθάμνο. Ένας ερωτηθείς συνέδεσε το μικρό μέγεθος του μικρού θάμνου όχι τόσο με το «είδος φυτού» όσο με την «ωριμότητα», πρβ.: είναι ένας άγουρος ακόμη, αδύναμος θάμνος, είναι μικρότερος από τον θάμνο. 5 ερωτηθέντες φαντάζονταν ότι ο μικρός θάμνος είναι «μεγαλύτερος» από τον θάμνο, πρβ.: ψηλότερος θάμνος· ο μικρός θάμνος είναι πιο ογκώδης θάμνος· έχει μεγαλύτερο ύψος· ο μικρός θάμνος είναι μεγαλύτερος· μοιάζει με θάμνο, αλλά είναι ψηλότερος. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Οι περισσότεροι θεωρούσαν ότι ο μικρός θάμνος είναι «μικρότερος και από τον ημιθάμνο», πρβ.: μικρότερος μικρός θάμνος· διαφέρει ως προς το μέγεθος (σημ. συντ.: είναι μικρός)· διαφέρουν ως προς το ύψος, ο μικρός θάμνος είναι μικρότερος· ο μικρός θάμνος είναι μικρότερος από τον ημιθάμνο· ο μικρός θάμνος θα είναι συνήθως μικρότερος· ο μικρός θάμνος είναι πολύ μικρός, χαμηλός θάμνος, ο ημιθάμνος μεγαλύτερος· διαφέρουν, επειδή είναι χαμηλότερος· διαφέρουν, επειδή ο ημιθάμνος μοιάζει σχεδόν με δέντρο, είναι μεγαλύτερος από τον μικρό θάμνο. Μερικοί ερωτηθέντες, ωστόσο, ισχυρίστηκαν ότι ο μικρός θάμνος είναι «μεγαλύτερος από τον ημιθάμνο», πρβ.: ο μικρός θάμνος είναι μεγαλύτερος· πιο ογκώδης από τον ημιθάμνο· ο ημιθάμνος είναι μικρός (ενώ ο μικρός θάμνος είναι φυλλώδης)· ο μικρός θάμνος είναι πιο κοντά στην καταγωγή του δέντρου35. 3.1.2. Για 13 ερωτηθέντες, σημαντικό χαρακτηριστικό του μικρού θάμνου ήταν τα «φρούτα (ή μούρα)36», πρβ.: ο μικρός θάμνος είναι θάμνος που παράγει φρούτα (σημ. συντ.: και η μόνη διαφορά από τον θάμνο: διαφέρει, έχει τα δικά του φρούτα)· θάμνος που παράγει φρούτα, μούρα κ.λπ.· ο μικρός θάμνος έχει φρούτα, ενώ ο θάμνος όχι· η λέξη «μικρός θάμνος» ακούγεται σαν θάμνος που δίνει φρούτα (σημ. συντ.: η μόνη διαφορά: ο θάμνος δεν έχει καθόλου φρούτα)· θάμνος που παράγει φρούτα· νομίζω ότι είναι θάμνος που καρποφορεί· αν δεν κάνω λάθος, ο μικρός θάμνος παράγει μούρα· θάμνος πάνω στον οποίο φυτρώνουν μούρα· πάνω του φυτρώνουν μούρα (έχει την ίδια όψη, αλλά δεν φυτρώνουν μούρα πάνω στον θάμνο)· είναι ένα θαμνάκι που ωριμάζει μούρα. Η διάκριση που κάνουν οι ερωτηθέντες ανάμεσα στον θάμνο και τον μικρό θάμνο είναι κάπως αξιοπερίεργη, καθώς τόσο ο θάμνος όσο και ο μικρός θάμνος μπορούν να παράγουν φρούτα ή μούρα, και αυτό δεν είναι καθόλου σπάνιο· για παράδειγμα, οι σταφίδες και τα φραγκοστάφυλα είναι θάμνοι που καλλιεργούνται συχνά στη Λιθουανία. Ίσως οι νέοι να θεωρούσαν ότι οι καρποφόροι θάμνοι δεν είναι θάμνοι. 5 ερωτηθέντες ανέφεραν ότι ο μικρός θάμνος διαφέρει και από τον ημιθάμνο επειδή παράγει φρούτα (μούρα) (ενώ ο ημιθάμνος δεν παράγει). Στην πραγματικότητα, και οι ημιθάμνοι παράγουν φρούτα (μούρα), όπως για παράδειγμα τα σμέουρα37. 3.1.3. Ως χαρακτηριστικό του μικρού θάμνου, 10 ερωτηθέντες ξεχώρισαν τα «φύλλα38 ή τα «αγκάθια», πρβ.: φυτό με φύλλα· θάμνος με πυκνά φύλλα· περισσότερα φύλλα (σημ. συντ.: από ό,τι ο θάμνος)· διαφέρει (σημ. συντ.: από τον ημιθάμνο), ίσως έχει περισσότερα φύλλα. Μπορεί να είναι αγκαθωτός· έχει αγκαθάκια· ίσως είναι πιο αγκαθωτός (από τον θάμνο)· αγκαθωτός θάμνος. 3.1.4. Το «στέλεχος» του μικρού θάμνου το ανέφεραν 9 ερωτηθέντες: δεν έχει καθόλου κορμό· μοιάζει με δέντρο χωρίς κορμό· ούτε δέντρο ούτε θάμνος, δεν έχει έναν μόνο κορμό· ο μικρός θάμνος έχει 35 Επομένως, μπορεί να συναχθεί ότι είναι μεγαλύτερος. 36 Εδώ εννοούνται βρώσιμα φρούτα ή μούρα. 37 Όπως αναφέρθηκε ήδη νωρίτερα, τα σμέουρα μπορεί να είναι θάμνοι, ημιθάμνοι και, σπανιότερα, ποώδη φυτά. 38 Τα φύλλα αναφέρονται ακόμη δύο φορές στα άλλα χαρακτηριστικά. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 ορατό βλαστό· έχει μόνο έναν κορμό· αναπτύσσεται με μεμονωμένους βλαστούς (αναπτύσσεται ασυνεχώς)· νομίζω ότι ο κορμός του χαμόκλαδου είναι κοντός. Όπως φαίνεται, οι αντιλήψεις για το πώς είναι ο κορμός ενός χαμόκλαδου διαφέρουν πολύ – δεν έχει καθόλου κορμό, έχει έναν μόνο ή έχει πολλούς. Και επιπλέον, πιθανότατα είναι κοντός. Στην πραγματικότητα, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, το χαμόκλαδο έχει αρκετούς ή ακόμη και δεκάδες βλαστούς και, φυσικά, δεν μοιάζει καθόλου με δέντρο, μόνο και μόνο λόγω του ύψους του. 3.1.5. Ως ένα από τα χαρακτηριστικά του χαμόκλαδου, την ‘πυκνότητα’ (ή την ‘ευρωστία’) ανέφεραν 7 ερωτηθέντες, πρβ.: πυκνό· πυκνότερης ανάπτυξης από τον θάμνο και τον ημιθάμνο· διαφέρει ως προς την πυκνότητα (σημ. συγγρ.: τόσο από τον θάμνο όσο και από τον ημιθάμνο)· είναι εύρωστο· πολύ πυκνό ή οι περισσότεροι θάμνοι έχουν αναπτυχθεί σε ένα σύνολο39· διαφέρει από τον ημιθάμνο ως προς την πυκνότητα40. 3.1.6. 6 ερωτηθέντες θεώρησαν ότι, κατά την περιγραφή του χαμόκλαδου, έχουν σημασία τα ‘κλαδιά’ του, πρβ.: το χαμόκλαδο είναι θάμνος, απλώς τα κλαδιά του είναι λεπτά· έχει πολλά λεπτά κλαδάκια· το χαμόκλαδο είναι μεγαλύτερος θάμνος με περισσότερα κλαδιά· είναι πιο διακλαδισμένο (σημ. συγγρ.: από τον θάμνο)· αποτελείται από αλληλοπλεγμένα κλαδιά· τα κλαδιά ξεκινούν ψηλότερα (σημ. συγγρ.: από ό,τι στον θάμνο και τον ημιθάμνο). Τα κλαδιά πολλών χαμόκλαδων είναι πράγματι λεπτά, ωστόσο δεν διαφέρουν από τον θάμνο ή τον ημιθάμνο ως προς την αφθονία τους, ενώ αρχίζουν να διακλαδίζονται αρκετά χαμηλά. 3.1.7. Με το χαρακτηριστικό ‘κλαδιά’ συνδέεται και ένα άλλο χαρακτηριστικό του χαμόκλαδου – το ‘πλάτος’. Το αναφέρουν 4 ερωτηθέντες: το χαμόκλαδο είναι φυλλώδες, απλωμένο· ένας πολύ πυκνά αναπτυγμένος, διακλαδισμένος θάμνος· το χαμόκλαδο είναι πιο διακλαδισμένο (σημ. συγγρ.: από τον ημιθάμνο)· είναι ένα πλούσιο, πλατύ φυτό. 3.1.8. Για 4 ακόμη ερωτηθέντες σημαντικό φαίνεται το ‘σχήμα του χαμόκλαδου’, αν και σε όλες τις απαντήσεις το σχήμα δεν περιγράφηκε με σαφήνεια, πρβ.: έχει διάφορα ακανόνιστα σχήματα· διαφέρει ως προς το σχήμα (σημ. συγγρ.: από τον θάμνο και τον ημιθάμνο)· διαφορετικό σχήμα (σημ. συγγρ.: από ό,τι του θάμνου και του ημιθάμνου)· είναι ένας ακατάστατος θάμνος, το χαμόκλαδο πρέπει να κλαδεύεται συχνότερα από τον θάμνο. 3.1.9. Τον ‘τρόπο ανάπτυξης’ του χαμόκλαδου ανέφεραν επίσης 4 ερωτηθέντες, πρβ.: το χαμόκλαδο είναι ένας μεμονωμένος θάμνος (οι θάμνοι συνήθως αναπτύσσονται πολλοί σε ένα μέρος, ενώ το χαμόκλαδο είναι ένα μόνο)· (σημ. συγγρ.: το χαμόκλαδο είναι) μια σειρά από θάμνους· ένα φυτό απλωμένο σε μεγάλη έκταση· είναι μια αλυσίδα θάμνων. 3.1.10. 3 ερωτηθέντες αναφέρουν επίσης τα ‘άνθη’ ως χαρακτηριστικό του χαμόκλαδου: το χαμόκλαδο ανθίζει· το χαμόκλαδο παράγει καρπούς / άνθη, ενώ ο θάμνος όχι· στον θάμνο συνήθως φυτρώνουν φύλλα και άνθη, ενώ στο χαμόκλαδο – μούρα. 39 Αυτό το χαρακτηριστικό είναι και ο τρόπος ανάπτυξης των χαμόκλαδων. 40 Αλλά δεν είναι σαφές αν είναι πυκνότερος ή αραιότερος. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Άνθη έχουν τόσο οι θάμνοι όσο και οι θαμνίσκοι, ενώ η τελευταία δήλωση δείχνει ότι ο ερωτώμενος έχει ελάχιστες γνώσεις για τα φυτά, καθώς χωρίς άνθη δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν καθόλου μούρα. 3.1.11. 2 ερωτώμενοι τόνισαν επίσης τη χρήση του θαμνίσκου, την οποία περιέγραψαν αρκετά διεξοδικά: δεν έχει χρησιμότητα για τον άνθρωπο· ο θαμνίσκος είναι συχνά ανεπιθύμητος σε χώρους που συντηρούνται από ανθρώπους, ο θαμνίσκος είναι σαν ζιζάνιο, περιττός, άχρηστος τόσο για τους ανθρώπους όσο και για τα ζώα. Εδώ εννοείται η σημασία του θαμνίσκου ‘μικρός θάμνος’. Μια άλλη σημασία της χρήσης του θαμνίσκου θα ήταν εντελώς αντίθετη – παράγουν μούρα και καρπούς, επιτελούν διακοσμητική λειτουργία. 3.1.12. Μια απάντηση μπορεί υπό προϋποθέσεις να χαρακτηριστεί ‘γενική όψη του θαμνίσκου’: ο θαμνίσκος είναι πιο μαραμένος (από τον ημιθάμνο). Πιθανότατα εννοείται η σημασία του θαμνίσκου ‘μικρός θάμνος’. Ωστόσο, παραμένει ασαφές γιατί γίνεται σύγκριση με τον ημιθάμνο και όχι με τον θάμνο. 3.2. Εσωτερικά χαρακτηριστικά του θαμνίσκου 3.2.1. Για 6 ερωτώμενους, σημαντικό χαρακτηριστικό του θαμνίσκου ήταν ο ‘βαθμός ξυλοποίησης’: ξυλώδης· το κάτω μέρος έχει ξυλοποιηθεί· λιγότερο ξυλώδης από τον ημιθάμνο· σχεδόν καθόλου ξυλοποιημένος· ίσως μοιάζει περισσότερο με πολυετές ποώδες φυτό· μερικές φορές μπορεί να συγχέεται με ψηλό χορτάρι. Οι απαντήσεις ποικίλλουν, αλλά μπορούμε να πούμε ότι όλες είναι σωστές. Όπως αναφέρθηκε ήδη, οι βλαστοί του θαμνίσκου είναι ξυλώδεις στο κάτω μέρος και όχι εντελώς ξυλώδεις στο πάνω μέρος. Οι θαμνίσκοι είναι χαμηλοί, συχνά αειθαλείς, επομένως πράγματι μπορεί να θυμίζουν χόρτα. 3.2.2. Τον ‘τόπο ανάπτυξης’ του θαμνίσκου ανέφεραν 7 ερωτώμενοι: ο θαμνίσκος φυτρώνει σε δάση ή σε απομακρυσμένες από την πόλη περιοχές· φυτρώνει σε δάση· φυτρώνει στο δασικό έδαφος· είναι ένας μικρός θάμνος που φυτρώνει στο δάσος· φυτρώνει σε εγκαταλελειμμένες περιοχές, άγριος θάμνος· ο θαμνίσκος εντοπίζεται συχνότερα στην άγρια φύση· φυτρώνει σε ακατοίκητες περιοχές. 3.2.3. Ως ένα από τα χαρακτηριστικά του θαμνίσκου, τη ‘αναπαραγωγή’ του ανέφεραν 2 ερωτώμενοι: αναπαράγεται με έρποντες βλαστούς· οι θαμνίσκοι αναπαράγονται συχνότερα και γρηγορότερα (σημ. συγγ.: από τους ημιθάμνους). 3.2.4. Ένας ερωτώμενος ανέφερε ότι οι θαμνίσκοι είναι αειθαλείς. Και πράγματι, συχνά έτσι είναι. Από την ανάλυση των απαντήσεων στις ερωτήσεις για τον θαμνίσκο, είναι προφανές ότι οι ερωτώμενοι δεν έχουν σαφή εικόνα για το τι είδους φυτό είναι – όπως και στην περίπτωση του ημιθάμνου. Αρκετοί BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Οι ερωτηθέντες απάντησαν ότι δεν γνωρίζουν τι είναι ένας χαμηλός θάμνος. Μερικοί θεώρησαν ότι ο χαμηλός θάμνος «δεν διαφέρει από τον θάμνο ή τον ημιθάμνο». Τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του χαμηλού θάμνου αναφέρθηκαν σε 105 απαντήσεις (87 τοις εκατό όλων των απαντήσεων σχετικά με τα χαρακτηριστικά του χαμηλού θάμνου). Τα εσωτερικά χαρακτηριστικά αναφέρθηκαν από 16 ερωτηθέντες (13 τοις εκατό). Η πληθώρα των εξωτερικών χαρακτηριστικών δείχνει ότι δεν υπάρχει κοινή γνώμη σχετικά με αυτό το φυτό και, επομένως, είναι δύσκολο να διακριθούν τυπικά χαρακτηριστικά. Από όλα τα χαρακτηριστικά, αναφέρθηκαν συχνότερα τα εξωτερικά: «το μέγεθος του χαμηλού θάμνου» (35 τοις εκατό), «η παραγωγή καρπών ή μούρων» (11 τοις εκατό), «η παρουσία φύλλων ή βελονών» (8 τοις εκατό). Τα άλλα χαρακτηριστικά είναι πολύ σπανιότερα. Το μεγάλο ποσοστό των απαντήσεων δείχνει ότι οι ερωτηθέντες όχι μόνο δεν γνωρίζουν τι είναι ένας χαμηλός θάμνος, αλλά τείνουν ακόμη και να φαντάζονται πολλά πράγματα, επειδή στην πραγματικότητα ο χαμηλός θάμνος δεν είναι μεγαλύτερος από τον θάμνο· δεν διαφέρουν μεταξύ τους επειδή ο ένας παράγει καρπούς (μούρα) και έχει άνθη, ενώ ο άλλος όχι· δεν έχει περισσότερα αγκάθια από τον θάμνο· τα κλαδιά του δεν ξεκινούν ψηλότερα από τα κλαδιά του θάμνου κ.ο.κ. Αναμφίβολα, αρκετή σύγχυση προκαλείται επίσης επειδή η λέξη krūmokšnis έχει δύο σημασίες. Ωστόσο, πολλές απαντήσεις δεν αντιστοιχούν σε καμία από τις δύο σημασίες της λέξης krūmokšnis. Επίσης, δεν μπορούμε να πούμε ότι από αυτές τις απαντήσεις διαφαίνεται κάποια τρίτη σημασία της λέξης που εξετάζεται. Είναι προφανές ότι και αυτή η λέξη χρειάζεται ακόμη να μελετηθεί σημασιολογικά σε άλλες πηγές. 4. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ KRŪMELIS ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΥΝ ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ Πρέπει να σημειωθεί ότι όλοι οι ερωτηθέντες γνώριζαν τη σημασία της λέξης krūmelis. 4.1. Το συχνότερα αναφερόμενο χαρακτηριστικό του krūmelis ήταν εξωτερικό — το «μέγεθός» του. Το ανέφερε 61ος ερωτηθείς, πρβ.: μικρός θάμνος· ο μικρότερος θάμνος· πολύ μικρός θάμνος· εξαιρετικά μικρός θάμνος· μικρότερη εκδοχή του θάμνου· μικρότερη παραλλαγή του θάμνου· μικρός θάμνος· θάμνος, μόνο μικρότερος· χαμηλόσωμος θάμνος· το krūmelis είναι χαμηλός, μικρός θάμνος· μορφή με την ίδια ξυλώδη δομή όπως ο θάμνος, μόνο μικρότερη· μικρός θάμνος, περίπου 50 cm. Άλλοι 16 ερωτηθέντες ανέφεραν ότι δεν είναι απλώς μικρός, αλλά «νεαρός, θάμνος που δεν έχει ακόμη μεγαλώσει», πρβ.: νεαρός θάμνος· το krūmelis είναι νεαρός, μικρός θάμνος· θάμνος που δεν έχει ακόμη μεγαλώσει, νεαρός θάμνος· θάμνος που μόλις αναπτύσσεται· θάμνος που δεν έχει μεγαλώσει πλήρως· μικρός θάμνος, που βρίσκεται ακόμη σε φάση ανάπτυξης· δενδρύλλιο θάμνου· μικρό φυτό θάμνου, νεαρό· μικρό σπορόφυτο. 4.2. 13 ερωτηθέντες έγραψαν ότι πρόκειται για «υποκοριστικό τύπο της λέξης» ή ότι η λέξη «έχει χαϊδευτική χροιά», πρβ.: θάμνος που αποκαλείται με υποκοριστικό· ο ίδιος θάμνος, μόνο που η λέξη είναι υποκοριστικός τύπος· υποκοριστική ονομασία του θάμνου· ο ίδιος θάμνος, μόνο που το krūmelis είναι BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 υποκοριστική λέξη για να περιγράψει έναν θάμνο· υποκοριστικός τύπος της λέξης «krūmas»· το krūmelis είναι απλώς υποκοριστική λέξη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ονομαστεί ένας μικρός θάμνος· το krūmelis είναι το υποκοριστικό της λέξης «krūmas»· ο άνθρωπος που φροντίζει και προστατεύει τον θάμνο τον αποκαλεί krūmelis, όπως και η μητέρα αποκαλεί τον γιο της γιόκα της· πολύ χαριτωμένος θάμνος. 4.3. Κατά τη γνώμη 9 ερωτηθέντων, σημαντικό χαρακτηριστικό του krūmelis είναι η «διακοσμητικότητά» του, πρβ.: διακοσμητικός θάμνος· διακοσμητικός κλαδεμένος θάμνος ή ημιθάμνος· ίσως περισσότερο διακοσμητικός (σημ. συγγρ.: παρά ο θάμνος)· πρόκειται για διακοσμητικό φυτό· επιτελεί διακοσμητική λειτουργία· όμορφος, περιποιημένος μικρός θάμνος· θα μπορούσε να είναι ένας διακοσμητικός θάμνος, που δημιουργήθηκε από ανθρώπους· αυτό είναι γνώρισμα του πολιτισμού. 4.4. Επίσης, 9 ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι το krūmelis δεν είναι απλώς ένας μικρός θάμνος, αλλά «ένα ελαφρώς διαφορετικό είδος», πρβ.: θάμνος άλλου είδους· φυτό μικρότερο, αλλά παρόμοιο με τον θάμνο· φυτό ακόμη μικρότερο από τον θάμνο, συχνά λέγεται «ανθόθαμνος»· το krūmelis είναι φυτό μικρότερο από τον θάμνο, και από όλα τα παραπάνω (σημ. συγγρ.: θάμνος, ημιθάμνος και χαμηλός θάμνος) το φυτό που βρίσκεται πλησιέστερα στο έδαφος· μικρό, χαμηλό φυτό, απλούστερη εκδοχή του θάμνου· το krūmelis είναι η μικρότερη μορφή· το krūmelis ισοδυναμεί με ημιθάμνο· ο ίδιος χαμηλός θάμνος· συνώνυμο της λέξης krūmokšnis. Επομένως, το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του krūmelis είναι εξωτερικό — το «μέγεθος». Αυτό αντιστοιχούσε στο 72 τοις εκατό όλων των χαρακτηριστικών που αναφέρθηκαν. Ένα ακόμη εξωτερικό χαρακτηριστικό που καταγράφηκε στις απαντήσεις είναι η «διακοσμητικότητα του krūmelis» (8 τοις εκατό). Το 12 τοις εκατό των απαντήσεων σχετίζονται με την υποκοριστική σημασία της λέξης krūmelis. Και, όπως αναφέρθηκε, ορισμένοι ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι το krūmelis είναι θάμνος άλλου είδους· τέτοιες απαντήσεις ανέρχονται στο 8 τοις εκατό. Από το μεγαλύτερο μέρος των απαντήσεων μπορεί να συναχθεί ότι η σημασία του krūmelis σχετίζεται με το μικρό του μέγεθος ή με τη χαριτωμένη χροιά του. Πρέπει επίσης να έχουμε υπόψη ότι το DŽ δίνει δύο σημασίες της λέξης krūmas: 1. πολυετές φυτό με πολλούς βλαστούς, διακλαδισμένους από το ίδιο το έδαφος· 2. ποώδες φυτό του οποίου οι βλαστοί αναπτύσσονται απευθείας από τη ρίζα, τούφα (DŽ₇)⁴¹. Μία από τις απαντήσεις υποδηλώνει ότι και η λέξη krūmelis έχει δύο σημασίες, δηλαδή μπορεί να δηλώνει όχι μόνο έναν μικρό θάμνο, αλλά και μια τούφα ποώδους φυτού, πρβ.: φυτό ακόμη μικρότερο από τον θάμνο, συχνά λέγεται «ανθόθαμνος» (τα άνθη είναι συνήθως ποώδη φυτά). 5. ΟΝΟΜΑΤΟΔΟΣΙΑ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΩΝ ΦΥΤΩΝ 41 Οι σημασίες αυτές καταγράφονται και στο LKŽₑ. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 26 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Για να εξακριβωθεί κατά πόσο οι θεωρητικές απαντήσεις των ερωτηθέντων στις ερωτήσεις συνάδουν με την αξιολόγηση συγκεκριμένων φυτών, ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες στην έρευνα να απαντήσουν σε ποια κατηγορία ανήκουν πέντε φυτά — στους θάμνους, στους ημιθάμνους, στους χαμηλούς θάμνους ή στα πολυετή ποώδη φυτά: πασχαλιά, βατόμουρο, ρίγανη, θυμάρι και μέντα. Από τις απαντήσεις στις ερωτήσεις για την πασχαλιά προέκυψε ότι 37 ερωτηθέντες θεωρούσαν πως είναι δέντρο· 23 — θάμνος· 15 — ότι μπορεί να είναι και δέντρο και θάμνος· 10 — ημίθαμνος· 6 — ότι μπορεί να είναι και θάμνος και ημίθαμνος· 3 — χαμηλός θάμνος· 2 — μπορεί να είναι και δέντρο και χαμηλός θάμνος. 4 ερωτηθέντες δεν απάντησαν. Οι διπλές απαντήσεις (μπορεί να είναι και το ένα και το άλλο) διαχωρίστηκαν42 και προέκυψαν τα εξής αποτελέσματα: η πασχαλιά είναι δέντρο — 54 απαντήσεις, θάμνος — 44, ημίθαμνος — 16, χαμηλός θάμνος — 5. Στην πραγματικότητα, οι πασχαλιές είναι θάμνοι ή μικρά δέντρα43. Συνεπώς, το 82% των απαντήσεων ήταν σωστό. Οι απαντήσεις στις ερωτήσεις για το βατόμουρο ήταν οι εξής: 37 ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι αυτό το φυτό είναι θάμνος· 18 — χαμηλός θάμνος· 15 — πολυετές ποώδες φυτό· 14 — ημίθαμνος· 4 — ότι μπορεί να είναι και χαμηλός θάμνος και πολυετές ποώδες φυτό· 2 — ότι μπορεί να είναι και θάμνος και χαμηλός θάμνος· 2 — ότι μπορεί να είναι και ημίθαμνος και χαμηλός θάμνος· 1 — ότι μπορεί να είναι και ημίθαμνος και θάμνος· 1 — ότι μπορεί να είναι και δέντρο και θάμνος. 6 ερωτηθέντες δεν απάντησαν. Και εδώ διαχωρίστηκαν οι διπλές απαντήσεις. Το τελικό αποτέλεσμα είναι το εξής: για το βατόμουρο ως θάμνο καταγράφηκαν 41 απαντήσεις, για τον χαμηλό θάμνο — 26, για το πολυετές ποώδες φυτό — 19, για τον ημίθαμνο — 17, για το δέντρο — 1. Σύμφωνα με το VLEe, το βατόμουρο είναι θάμνος ή ημίθαμνος, σπανιότερα ποώδες φυτό44. Συνεπώς, το 71% των απαντήσεων είναι σωστό. Για τη ρίγανη οι ερωτηθέντες απάντησαν ως εξής: 37 θεωρούσαν ότι πρόκειται για πολυετές ποώδες φυτό· 21 — ημίθαμνο· 16 — θάμνο· 14 — χαμηλό θάμνο· 2 — μπορεί να είναι και ημίθαμνος και χαμηλός θάμνος· 2 — μπορεί να είναι και χαμηλός θάμνος και πολυετές ποώδες φυτό· 1 — μπορεί να είναι και θάμνος και χαμηλός θάμνος· 1 — μπορεί να είναι και ημίθαμνος, χαμηλός θάμνος και πολυετές ποώδες φυτό· 1 — μπορεί να είναι και θάμνος και πολυετές ποώδες φυτό. Πέντε ερωτηθέντες δεν απάντησαν. Μετά τον διαχωρισμό των απαντήσεων, προέκυψε το εξής αποτέλεσμα: η ρίγανη είναι πολυετές ποώδες φυτό — 41 απαντήσεις, ημίθαμνος — 24, χαμηλός θάμνος — 20, θάμνος — 18. Σύμφωνα με το VLEe, η ρίγανη είναι ημίθαμνος ή πολυετές ποώδες φυτό45. Το 63% των απαντήσεων ήταν σωστό. 42 Ίσως αναρωτηθεί κανείς γιατί διαχωρίστηκαν οι διπλές ή τριπλές απαντήσεις. Αν δεν είχε γίνει αυτό και ως σωστή θεωρούνταν μόνο η απάντηση που συμφωνούσε πλήρως με εκείνη που δίνεται στο VLEe, σε ορισμένες περιπτώσεις, για παράδειγμα στην περίπτωση του βατόμουρου, της ρίγανης, του θυμαριού, δεν θα υπήρχε ούτε μία σωστή απάντηση. Αυτό όμως δεν ισχύει, καθώς υπήρχαν πολλές απαντήσεις που ήταν τουλάχιστον εν μέρει σωστές. 43 Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/alyvos-72830. 44 Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/aviete-67393. 45 Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/raudonelis-78545. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 27 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Οι απαντήσεις για το θυμάρι κατανέμονται ως εξής: 68 απαντήσεις — δηλαδή πολυετές ποώδες φυτό· 11 — θάμνος· 8 — ημίθαμνος· 3 — θαμνίσκος· 3 — μπορεί να είναι και θαμνίσκος και πολυετές ποώδες φυτό· 2 — μπορεί να είναι και ημίθαμνος και πολυετές ποώδες φυτό· 5 ερωτηθέντες δεν έδωσαν απάντηση. Από την αναλυτική κατανομή των απαντήσεων προέκυψε ότι, κατά τη γνώμη των ερωτηθέντων, το θυμάρι είναι πολυετές ποώδες φυτό (73 απαντήσεις), θάμνος (11 απαντήσεις), ημίθαμνος (10 απαντήσεις), θαμνίσκος (6 απαντήσεις). Στην VLEₑ αναφέρεται ότι το θυμάρι είναι ημίθαμνος ή θαμνίσκος. Οι σωστές απαντήσεις ανέρχονται στο 16%. Από τις απαντήσεις στις ερωτήσεις για τη μέντα προκύπτει ότι 73 ερωτηθέντες θεώρησαν το φυτό αυτό πολυετές ποώδες φυτό· 7 — θαμνίσκο· 7 — ημίθαμνο· 2 — θάμνο· 2 — και θαμνίσκο και πολυετές ποώδες φυτό· 2 — ημίθαμνο και πολυετές ποώδες φυτό· 1 — θάμνο και θαμνίσκο. 6 ερωτηθέντες δεν απάντησαν. Οι αναλυμένες απαντήσεις κατατάσσονται ως εξής: η μέντα είναι πολυετές ποώδες φυτό (77 απαντήσεις), θαμνίσκος (10), ημίθαμνος (9), θάμνος (3). Πράγματι, η μέντα είναι πολυετές ποώδες φυτό46. Οι σωστές απαντήσεις ανέρχονται στο 78%. Επομένως, και αυτή η έρευνα δείχνει ότι οι ερωτηθέντες κρίνουν κυρίως με βάση το μέγεθός τους τα φυτά αυτού του τύπου — όσο μικρότερο είναι το φυτό, τόσο συχνότερα χαρακτηρίζεται ως πολυετές ποώδες φυτό, χωρίς να δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στην ξυλοποίηση των βλαστών του ή σε άλλα γνωρίσματα. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 1. Προηγούμενες έρευνες είχαν δείξει ότι οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν καλά τη διαφορά ανάμεσα στις λέξεις θάμνος, ημίθαμνος, θαμνίσκος, παρόλο που οι τεχνικές σημασίες αυτών των λέξεων διαφέρουν. Επομένως, η έρευνα που περιγράφεται εδώ επιδίωξε να εξετάσει όχι την τεχνική, αλλά τη σύγχρονη καθημερινή αντίληψη των προαναφερθέντων λέξεων. Ως ερευνητικό εργαλείο επιλέχθηκε έρευνα μεταξύ φοιτητών. 2. Η ανάλυση των δεδομένων της έρευνας έδειξε ότι οι ερωτηθέντες ανέφεραν 20 γνωρίσματα του θάμνου, τα οποία κατατάχθηκαν σε τρεις ομάδες: 1) ο θάμνος με τη γενική έννοια (2 γνωρίσματα, 10%), 2) εξωτερικά γνωρίσματα του θάμνου (14 γνωρίσματα, 70%) και 3) εσωτερικά γνωρίσματα του θάμνου (4 γνωρίσματα, 20%). 2.1. 88 άτομα περιέγραψαν τον θάμνο με τη γενική έννοια. Οι 87 από αυτούς χαρακτήρισαν τον θάμνο ως «φυτό» (19% όλων των απαντήσεων σχετικά με τον θάμνο, χωρίς ομαδοποίηση). Αυτό ήταν το γνώρισμα που αναφέρθηκε συχνότερα. 2.2. Τα εξωτερικά γνωρίσματα του θάμνου αναφέρθηκαν σε 342 απαντήσεις (74% όλων των απαντήσεων). Τα πιο χαρακτηριστικά εξωτερικά γνωρίσματα του θάμνου είναι: «το μέγεθος του θάμνου» (17% όλων των απαντήσεων, 46 Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. VLEₑ: https://www.vle.lt/Straipsnis/meta-14361. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 28 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 χωρίς διαχωρισμό σε ομάδες), «διακλάδωση» (15%), «χαρακτηριστικά του κορμού» (12%), «φυλλωσιά ή βελονοειδή φύλλα» (10%), «πυκνότητα ή ευρωστία» (5%). Η «διακλάδωση» και τα «χαρακτηριστικά του κορμού» περιλαμβάνονται επίσης στο Dabartinės lietuvių kalbos žodyne (DŽ₇ᵢ), ενώ τα άλλα εξωτερικά χαρακτηριστικά όχι. Θα άξιζε να εξεταστεί αν τουλάχιστον ορισμένα από αυτά θα έπρεπε να συμπεριληφθούν στον ορισμό της λέξης στο Bendrinės lietuvių kalbos žodyno. 2.3. Ο 31ος ερωτώμενος ανέφερε εσωτερικά χαρακτηριστικά του θάμνου («ξυλοποίηση», «ιδιαιτερότητες του κύκλου ζωής του θάμνου» κ.λπ.), αλλά αυτά αποτελούσαν μόλις το 7% όλων των απαντήσεων. 3. Η εξέταση των απαντήσεων των ερωτώμενων έδειξε ότι οι γνώσεις για τον ημιθάμνο είναι πολύ πιο περιορισμένες απ’ ό,τι για τον θάμνο. Αρκετοί ερωτώμενοι είτε δεν γνώριζαν καθόλου τι είναι ο ημιθάμνος είτε θεωρούσαν ότι δεν διαφέρει καθόλου από τον θάμνο. Οι απαντήσεις στις οποίες ο ημιθάμνος περιγραφόταν έστω και κατά κάποιον τρόπο χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες βάσει 12 χαρακτηριστικών: 1) περιγραφή του ημιθάμνου με βάση τη σημασία της λέξης ως σύνθετου παράγωγου (2 χαρακτηριστικά, 17% των απαντήσεων), 2) εξωτερικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου (8 χαρακτηριστικά, 66% των απαντήσεων) και 3) εσωτερικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου (2 χαρακτηριστικά, 17% των απαντήσεων). 3.1. Με βάση τη σημασία της λέξης ως σύνθετου παράγωγου, 28 ερωτώμενοι (22% όλων των απαντήσεων σχετικά με τα χαρακτηριστικά του ημιθάμνου) περιέγραψαν τον ημιθάμνο. Οι φοιτητές θεωρούσαν ότι ο ημιθάμνος είναι «το μισό ενός θάμνου» ή «μισός θάμνος». Αυτές οι απαντήσεις δεν έχουν καμία σχέση με την ειδική σημασία του όρου ημιθάμνος. Αρκετοί από τους ερωτηθέντες συνέδεσαν τον ημιθάμνο με δέντρο και όχι με θάμνο· κατά την άποψή τους, αυτό το φυτό μοιάζει περισσότερο με δέντρο παρά με θάμνο. 3.2. Τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου αναφέρθηκαν σε 92 απαντήσεις (71%). Τα συχνότερα ήταν: «μέγεθος του ημιθάμνου» (44%), «χαρακτηριστικά του κορμού» (10%), «αραιότητα / πυκνότητα» (7%). Τα άλλα εξωτερικά χαρακτηριστικά αναφέρθηκαν πολύ σπανιότερα. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου που αναφέρθηκαν συχνότερα από τους ερωτώμενους δεν συμφωνούν με όσα αναφέρονται στις εγκυκλοπαίδειες: ούτε το «μέγεθος» ούτε τα «χαρακτηριστικά του κορμού» ούτε η «αραιότητα» αποτελούν διακριτικά χαρακτηριστικά του ημιθάμνου έναντι του θάμνου. 3.3. Τα εσωτερικά χαρακτηριστικά «ξυλοποίηση του ημιθάμννου» και «πολυετές φυτό» αναφέρθηκαν από 9 ερωτώμενους (7% όλων των απαντήσεων). Αν και τέτοια χαρακτηριστικά ανέφερε μόνο ένας μικρός αριθμός ερωτώμενων, ακριβώς αυτές οι απαντήσεις συμφωνούν με τα χαρακτηριστικά του ημιθάμνου που περιγράφονται στον ορισμό της ειδικής σημασίας του όρου. 4. Όπως και στην περίπτωση του ημιθάμνου, η ειδική σημασία του όρου μικρός θάμνος είναι άγνωστη σε αρκετούς ερωτώμενους. Ωστόσο, δεν γνώριζαν ούτε τη μη ειδική σημασία του όρου μικρός θάμνος («μικρός θάμνος»). Άλλοι ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι ο μικρός θάμνος δεν διαφέρει σε τίποτε από τον θάμνο ούτε από τον ημιθάμνο. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 29 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 Οι απαντήσεις στις οποίες αναφέρθηκαν χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου (16 συνολικά) χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: 1) εξωτερικά χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου (12 χαρακτηριστικά, 75% των απαντήσεων) και 2) εσωτερικά χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου (4 χαρακτηριστικά, 25% των απαντήσεων). 4.1. Τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου τονίστηκαν σε 105 απαντήσεις (87% όλων των απαντήσεων σχετικά με τα χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου). Αυτή η μεγάλη ποικιλία χαρακτηριστικών δείχνει ότι δεν υπάρχει ενιαία άποψη για αυτό το φυτό, οπότε είναι δύσκολο να διακριθούν και τα τυπικά χαρακτηριστικά του. Τα χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν συχνότερα ήταν το «μέγεθος» (35% των απαντήσεων), η «παραγωγή καρπών ή μούρων» (11% των απαντήσεων), η «παρουσία φύλλων ή βελονών» (8% των απαντήσεων). 4.2. Τα εσωτερικά χαρακτηριστικά του μικρού θάμνου —«βαθμός ξυλοποίησης», «αναπαραγωγή», «τόπος ανάπτυξης» και «αειθαλής φύση»— αναφέρθηκαν μόνο από 16 ερωτώμενους (13% των απαντήσεων). 4.3. Μεγάλο μέρος των απαντήσεων έδειξε ότι οι ερωτώμενοι όχι μόνο δεν γνωρίζουν τι είναι ο μικρός θάμνος, αλλά τείνουν και να φαντάζονται πολλά, καθώς στην πραγματικότητα ο μικρός θάμνος δεν είναι μεγαλύτερος από τον θάμνο· δεν διαφέρει από τον θάμνο επειδή ο ένας παράγει καρπούς (μούρα) και έχει άνθη ενώ ο άλλος όχι· δεν είναι πιο αγκαθωτός από τον θάμνο· τα κλαδιά του δεν αρχίζουν ψηλότερα από εκείνα του θάμνου κ.ο.κ. 5. Όλοι οι ερωτώμενοι γνώριζαν τι είναι το μικρό θάμνο. Τα χαρακτηριστικά του δεν ταξινομήθηκαν λεπτομερέστερα, καθώς ήταν μόλις 4. Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του μικρού θάμνου είναι εξωτερικό —το «μέγεθος»— και το ανέφερε το 72% όλων των ερωτηθέντων. Το 12% των απαντήσεων σχετίζεται με την υποκοριστική σημασία του όρου μικρός θάμνος. 6. Η ανάλυση των απαντήσεων στις ερωτήσεις σχετικά με συγκεκριμένα φυτά (πασχαλιά, βατόμουρο, μέντα, θυμάρι, ρίγανη) έδειξε ότι οι ερωτώμενοι κρίνουν περισσότερο φυτά αυτού του τύπου με βάση το μέγεθός τους: όσο μικρότερο είναι το φυτό, τόσο συχνότερα το χαρακτηρίζουν πολυετές ποώδες φυτό, χωρίς να δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στην ξυλοποίηση των βλαστών του ή σε άλλα χαρακτηριστικά. 7. Τα χαρακτηριστικά που αναφέρονται στους ορισμούς των ειδικών σημασιών των όρων για τα φυτά που περιγράφονται στο άρθρο, ιδίως του ημιθάμνου και του μικρού θάμνου, διαφέρουν σημαντικά από τα χαρακτηριστικά των εξεταζόμενων φυτών που διακρίθηκαν κατά τη διεξαγωγή της έρευνας. Είναι σαφές ότι η αντίληψη για τα φυτά που δηλώνονται με όλες αυτές τις λέξεις πρέπει να διερευνηθεί και με βάση άλλες πηγές — λεξικά και σώματα κειμένων. ŠALTINIAI DŽ7i: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: 7-as patais. ir papild. leid. Vyr. red. S. Keinys. – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012; elektroninis variantas, 2015 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: http://lkkiis.lki.lt/dabartinis. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 30 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 LKŽe: Lietuvių kalbos žodynas (t. I–XX, 1941–2002): elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: G. Naktinienė (vyr. redaktorė), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė. – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). Prieiga internete: www.lkz.lt. VLEₑ: Visuotinė lietuvių enciklopedija: elektroninis variantas. – Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2018. Prieiga internete: https://www.vle.lt. LITERATŪRA Gaidienė A., Liutkevičienė D. 2017. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai. – Bendrinė kalba 90, 1–47. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gaidienė A., Liutkevičienė D. 2017a. Gėlės samprata aiškinamuosiuose žodynuose. – Bendrinė kalba 91, 1–19. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gaidienė A., Liutkevičienė D. 2017b. Žodžio gėlė samprata viešojoje vartosenoje. – Bendrinė kalba 91, 1–34. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gliwa B., Šeškauskaitė D. Kas bendra tarp dievmedis ir dievas, dievai? – Respectus philologicus. 2010, Nr. 17 (22), p. 205–218. Gritėnienė A. 2016. Šermukšnio vaizdinys „Lietuvių kalbos žodyne“. – Tautosakos darbai 52, 85–104. Kregždys R. 2012. Baltų mitologemų genezė: amalas ‘Viscum album’. – Sakralieji baltų kultūros aspektai. Senovės baltų kultūra 9. Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas, 260–292. Rutkovska K., Smetona M., Smetonienė I. 2017. Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba. Šeškauskaitė D. 2004. Augalai lietuvininkų ir lietuvių dainose. Bendrumai ir skirtumai. – Tiltai. Priedas: Lietuvininkai ir lietuviai: Etninė kultūra 3. Klaipėda: 219–252. Gauta 2019 11 26 Priimta 2019 12 30 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 31 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 32 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 THE PERCEPTION OF THE WORDS KRŪMAS, PUSKRŪMIS, KRŪMOKŠNIS, KRŪMELIS (SHRUB, SUBSHRUB, BUSH, SMALL SHRUB); BASED ON A STUDENT SURVEY Summary It has been noticed that people rarely differentiate between the words krūmas (shrub), puskrūmis (subshrub), and krūmokšnis (bush), even though the words have different terminological meanings. This study aimed to investigate the contemporary rather than terminological daily perception of these words. A survey of students was chosen as an instrument of enquiry. Analysis of the data has showed that the respondents listed 20 attributes of the shrub (Lith. krūmas). The most frequent description of the shrub was that ‘a shrub is a plant’. Other most typical attributes of the shrub have to do with its exterior: ‘the size of the shrub, ‘how branchy it is’, ‘the qualities of its trunk’, ‘how leafy or thorny it is’, ‘how thick or lush it is’. Several interior attributes of the shrub were mentioned as well, and included qualities such as ‘woodiness’, ‘the characteristics of the bush lifecycle’, and so on. A review of the survey forms has revealed the knowledge of the subshrub (Lith. puskrūmis) to be much poorer than that of the shrub. A lot of the respondents did not know what a subshrub was or thought it was completely the same as the shrub. A total of 12 subshrub attributes were named. Some of the respondents described the subshrub on the basis of its formational meaning: ‘half a shrub’ or ‘semi-shrub’. These replies have nothing to do with the terminological meaning of subshrub. Strangely, quite a few of the respondents connected the subshrub with a tree rather than a shrub, believing this plant to bear more semblance to the first rather than the latter. The most frequent exterior attributes of the subshrub mentioned were its ‘size’, ‘trunk properties’, ‘rarity’. Notably, these attributes differ from what encyclopaedias have to say. Several respondents also mentioned some interior attributes of the subshrub: ‘subshrub’s woodiness’ and that the subshrub is a ‘perennial plant’. These answers conform to the attributes of the subshrub that its terminological meaning refers to. The respondents also had some difficulty with describing the bush (Lith. krūmokšnis). There were a massive 12 exterior attributes of the bush mentioned and this plenitude of attributes indicates the absence of a uniform opinion about this plant. The most frequent BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa) | 33 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.12 mentions were the ‘size’, ‘bearing of fruit or berries’, ‘presence of leaves or thorns’. Interior attributes mentioned were four: ‘the degree of woodiness’, ‘reproduction’, ‘place of growing’, ‘evergreenness’. Everyone knew what a small shrub (Lith. krūmelis) was. The underlying attribute of the small shrub is of the exterior variety: its ‘size’. A portion of the replies were tied to the diminutive meaning of the small shrub. Analysis of the replies about specific plants (lilac, raspberry, mint, thyme, oregano) has revealed that the respondents tend to judge about this type of plants by their size: the smaller the plant, the more often it is referred to as a perennial herb, rather disregarding the woodiness of its stems or other attributes. The attributes referred to in the terminological meanings of the plants covered in the article, and those of subshrub and bush in particular, differ to a rather substantial extent from the plant attributes identified in the course of this study. It is obvious that all of them need to be researched on the basis of other sources, such as dictionaries and corpuses, as well. KEYWORDS: survey, meaning, semantic analysis, attribute, definition, terminology, shrub, subshrub, bush, small shrub. ANŽELIKA GAIDIENĖ DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] [email protected] BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204