1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai

LINA RUTKIENĖ Instytut Języka Litewskiego TENDENCJE SŁOWOTWÓRCZE ZŁOŻEŃ W TERMINOLOGII BUDOWLANEJ W LATACH 1918–1940 SŁOWA KLUCZOWE: typ słowotwórczy; złożenie; wariant fonetyczny; termin nadrzędny; wariant morfologiczny; język nauki o budownictwie. WSTĘP Jedną z tendencji rozwoju języka, która w ostatnim czasie szczególnie wyraźnie się zaznaczyła, jest aktywne kształtowanie się odmian języka związanych z określonymi dziedzinami działalności zawodowej człowieka. Najważniejszą warstwę leksyki tych odmian stanowią terminy, które odróżniają jedną odmianę języka od drugiej. W słowotwórstwie terminów coraz ważniejszą pozycję zajmuje tworzenie złożeń. Choć ten sposób tworzenia terminów zależy od specyfiki każdego języka, badacze z różnych krajów często zwracają uwagę na te same zalety tworzenia złożeń w różnych językach i samych złożeń. Twierdzi się, że dzięki temu sposobowi słowotwórczemu można tworzyć nowe terminy zgodne z zasadą ekonomii językowej (Gaivenis 2014: 539; Kaulakienė 2014: 225). Viktorija Nadmidon uważa, że złożenia doskonale nadają się do precyzyjnego nazywania nowych pojęć, wyrażania większej liczby cech i nadawania wyrazowi większego ładunku semantycznego (Надмидон 2014: 69). Peter Polenz, oprócz wymienionych zalet, podkreśla, że złożenia łatwiej utrwalają się w świadomości człowieka, ponieważ ich motywacja semantyczna jest jasna (Polenz 1980: 178). Zdaniem Olega Mieszkowa wiele nowych złożeń można utworzyć na zasadzie analogii, zmieniając jeden z członów złożenia. Na przykład, według badacza, złożenie angielskie starquake powstało przez analogię do wyrazu earthquake, a comedywright — przez analogię do wyrazu playwright (Мешков 1986: 23–24). Złożenia są badane pod różnymi względami1; jednym z nich jest analiza struktury formalnej i ustalenie typu słowotwórczego2 reprezentowanego przez złożenie. Badacze Young Ok Jong i Chae 1 Za granicą w ostatnim czasie zyskują popularność metody instrumentalne, które pozwalają badać, jak na przykład złożenia są rejestrowane przez ludzkie oczy, jakie impulsy wywołują w ludzkim mózgu itp. (Inhoff et al. 2008; MacGregor, Shtyrov 2013). 2 Wychodząc od przykładów typów słowotwórczych terminologa Kazimierasa Gaivenisa, w niniejszym artykule typy słowotwórcze wyróżnia się na podstawie przynależności podstawy słowotwórczej do określonej części mowy. K. Gaivenis wskazuje, że w tworzeniu terminów złożonych najczęściej występują następujące typy słowotwórcze: rzeczownik + rzeczownik, rzeczownik + czasownik, przymiotnik + rzeczownik. Zupełnie nietypowe są typy przymiotnik + przymiotnik, rzeczownik + przymiotnik, czasownik + przymiotnik itp. (Gaivenis 2002: 55). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 Według Kwana Junga zrozumienie formalnej budowy złożenia pomaga uczyć się innych języków i je rozumieć (Jong, Jung 2015: 79). Patrick Ziering i Lonneke Plas, obok innych zalet, wskazują również na jego znaczenie dla tłumaczenia maszynowego (Ziering, Plas 2014: 1047). Typy słowotwórcze należy badać, aby zachować właściwe proporcje między sposobami tworzenia terminów i nie dopuścić do tego, by jedne typy słowotwórcze przyćmiły inne. Analiza formalnej struktury złożeń rodzi wiele problematycznych pytań. Jedno z nich dotyczy pojęć produktywności i aktywności typu słowotwórczego. Zdaniem Tatjany Iwanowej pojęcia te często są mylone lub utożsamiane. Omawiając cechy modelu słowotwórczego złożenia3, badaczka wskazuje różnice między tymi pojęciami. Według niej model słowotwórczy charakteryzują trzy cechy: 1) produktywność. Jest to ilościowa charakterystyka modelu; 2) aktywność. Cecha ta jest rozumiana jako uzupełnianie modelu słowotwórczego o nowe elementy; 3) używalność. Jest to stosowanie elementów modelu w tekstach, realizacja w akcie użycia języka (Иванова 2001). Jednak nawet po zrozumieniu różnic między pojęciami produktywności i aktywności nie wiadomo, czy na przykład wystarczy jeden neologizm, aby potwierdzić aktywność (Pike 1954: 87). Zellig Harris uważa natomiast kwestię produktywności za nierozstrzygalną, ponieważ język się rozwija (Harris 1951: 265). Wątpliwości te nie mogą jednak skłaniać do rezygnacji z badań nad produktywnością typu słowotwórczego, uznawaną za jedną z najważniejszych cech tego typu. W niniejszym artykule wybrano do analizy rodzime litewskie i hybrydowe terminy używane w języku naukowym jednej konkretnej dziedziny — budownictwa — utworzone w drodze kompozycji. Rosnąca popularność kompozycji skłania do przyjrzenia się także tradycjom tego sposobu tworzenia terminów; ich ocena pozwala zaś określić nowe tendencje w kompozycji i wyznaczyć kierunki słowotwórczego rozwijania terminologii. Okres użycia w języku naukowym przedmiotu badań niniejszego artykułu — złożeń z terminologii budowlanej — czyli lata 1919–1940, wybrano zarówno ze względu na historyczne znaczenie dla Litwy — stulecie odrodzenia państwa — jak i ze względu na znaczenie tego okresu dla rozwoju litewskiego języka ogólnego, w tym terminologii. W tym czasie, wraz z szybkim rozwojem gospodarki, pojawiło się wiele nowych realiów, dla których utworzono liczne nowe terminy (nie wyłączając złożeń budowlanych), a nauka o terminologii rozwijała się. Aldonas Pupkis uważa lata 1918–1940 za najbardziej znaczący okres rozwoju języka ogólnego (Pupkis 2005: 44). W niniejszym artykule, stosując metody opisową, analizy strukturalnej i klasyfikacji logicznej, podjęto próbę ukazania, jak w badanym okresie tworzono złożenia z terminologii budowlanej i które typy słowotwórcze były najbardziej produktywne. Aby ustalić, czy produktywność i aktywność typów słowotwórczych złożeń z terminologii budowlanej z lat 1918–1940 utrzymały się również 3 W językoznawstwie rosyjskim za modele najczęściej uznaje się to, co w niniejszym artykule określa się jako typ słowotwórczy, czyli strukturę formalną (Черепанов 2004). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 w ostatnim etapie rozwoju terminologii budowlanej (koniec XX – początek XXI w.), pod kątem struktury formalnej analizowane są również złożenia uwzględnione w wydanym w 2002 r. Słowniku terminów budowlanych (dalej – STŽ). Materiał do artykułu zebrano z 33 źródeł: podręczników budowlanych, książek dydaktycznych i artykułów naukowych z okresu międzywojennego na Litwie. Książki były drukowane głównie w latach 1929–1939. Na tej podstawie można przypuszczać, że przygotowanie do wydania obszernej publikacji naukowej wymaga niemal dziesięciu lat pracy. Artykuły w czasopiśmie Technika publikowano od 1924 roku. W przeanalizowanych źródłach z dziedziny budownictwa znaleziono 262 rodzime litewskie złożenia terminologiczne. W artykule nie omawia się złożeń zapożyczonych, ponieważ proces słowotwórczy zaszedł w języku innym niż litewski. Przy złożeniach, których znaczenie może być dla czytelnika niejasne, zamieszczono odsyłacze do przypisu tekstowego, zawierającego fragmenty kontekstu danego złożenia. 1. PRZEGLĄD KONTEKSTU ANALIZOWANEGO MATERIAŁU Po I wojnie światowej, po odzyskaniu przez Litwę niepodległości, szybko rozwijał się między innymi sektor budowlany. Wojna w latach 1914–1918 wyrządziła przemysłowi budowlanemu ogromne szkody, niszcząc 13 250 budynków mieszkalnych i 24 680 niemieszkalnych (Macijauskas 1929: 10). W tym okresie ważne stało się nie tylko odbudowanie tego, co zostało zniszczone, lecz także modernizacja sektora budowlanego, wdrażanie nowych materiałów i technologii. Na przykład w Kownie w latach 1919–1930 wzniesiono 4 149 budowli, w których zastosowano nowe zasady kompozycji i wykorzystano nowe konstrukcje (Butkuvienė 2001: 150, 153). Powstawały i rozwijały się poszczególne dziedziny budownictwa: budowa dróg, budowa mostów, geotechnika, produkcja materiałów budowlanych i konstrukcji. Szczególnego znaczenia dla teoretycznych podstaw działalności nabrała literatura naukowa. W okresie międzywojennym na Litwie wydano wiele podręczników i książek dydaktycznych z zakresu budownictwa. Część z nich była pierwszymi książkami w języku litewskim poświęconymi określonej technologii budowlanej, a nawet całej dziedzinie. W 1924 r. na Uniwersytecie Litewskim rozpoczęto wydawanie czasopisma Technika. W każdym numerze publikowano artykuły naukowe o budownictwie, a ponadto zamieszczano recenzje publikacji naukowych z tej dziedziny, w których omawiano nie tylko zagadnienia specjalistyczne, lecz także kwestie terminologii stosowanej w publikacjach budowlanych. Z intensywną działalnością budowlaną i wydawniczą wiązał się również rozwój terminologii budowlanej. Na kształtowanie się ówczesnej terminologii budowlanej i całego tego języka zawodowego duży wpływ miały wybitne osobistości — inżynierowie budownictwa pracujący na Litwie, prowadzący znaczące badania naukowe, piszący artykuły i książki oraz kształcący młodzież. Warto wymienić Juozasa Gabrisa, Pranasa Jodelė, Jonasa Kiškinasa, Pranasa Morkūnasa, Anatolijusa Rozenbliumasa, Jonasa Šimoliūnasa, Kazimierasa Vasiliauskasa i innych. Byli to ludzie wykształceni, studiujący lub (i) pracujący za granicą, potrafiący zastosować dobre praktyki BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darb os polinkiai | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 na Litwie. Jak wynika ze spisów wykorzystanej literatury zamieszczonych w ich publikacjach, inżynierowie ci znali po kilka języków obcych. Pisząc artykuły i podręczniki, najczęściej tłumaczyli z języka niemieckiego, nierzadko z rosyjskiego, a rzadziej z francuskiego. Ponieważ nowe realia wymagały nowych nazw, w tym okresie utworzono wiele neologizmów budowlanych, w tym złożeń. Przy tworzeniu nowych złożeń w pierwszym okresie niepodległości Litwy istotną rolę odgrywał język niemiecki, obfitujący w złożenia (w języku niemieckim kompozycja jest najbardziej produktywnym sposobem słowotwórczym). W tekstach naukowych z zakresu budownictwa obok nowych terminów litewskich często podawano w nawiasach ich niemieckie odpowiedniki. We wstępach do swoich publikacji autorzy pisali o niedostatku litewskich terminów budowlanych i przepraszali czytelników za terminy wymagające korekty. Na przykład inżynier, wykładowca Uniwersytetu Litewskiego (od 1930 r. Uniwersytetu Witolda Wielkiego), Jonas Gabrys, napisał we wstępie do swojego podręcznika: „Ten podręcznik drukuje się, zanim wypracowano i upowszechniła się terminologia mostowa i budowlana. Dlatego niejednego użytego tu terminu być może należałoby poprawić. Tych niedoskonałości unikniemy jednak dopiero w przyszłości. Kilka terminów użytych na rysunkach (np. spragbalke, ledlaužys, pusiauupi uva) nie odpowiada tekstowi, ponieważ klisze wykonano przed zmianą tych terminów” (SGBT 1931: 7). Lektura publikacji z tego okresu jasno pokazuje, że używana terminologia w dużym stopniu zależała od osobistych poglądów autorów. Na przykład profesor Pranas Jodelė miał poglądy przeciwne stanowisku Vireliūnasa i bardziej popierał pogląd Jonasa Jablonskisa, by nie tworzyć bez potrzeby odpowiedników dla terminów międzynarodowych. „Jeśli chodzi o terminologię, jestem zwolennikiem terminów międzynarodowych” — napisał P. Jodelė we Wstępie do jednego ze swoich podręczników (1922: Pr4). Profesor używał jednak również zapożyczeń, które nie są terminami międzynarodowymi, uzasadniając to ich „zlituanizowaniem”. P. Jodelė cieszył się wielkim autorytetem, a jego poglądy i przekonania dotyczące użycia pewnych terminów prawdopodobnie miały znaczny wpływ na rozpowszechnianie się niektórych terminów lub ich wycofywanie z użycia (zob. punkt 3 poświęcony terminowi żelbet). O ówczesnych złożeniach należy powiedzieć, że w tej kwestii istniały różne opinie. Komisja Terminologiczna kierowana przez Antanasa Vireliūnasa proponowała wiele złożeń będących kalkami wyrazów międzynarodowych, np.: ormatis, šilčiarodis, šilčiomatis. Gdy przewodniczącym komisji został J. Jablonskis, zamiast takich neologizmów przywrócono wyrazy międzynarodowe (Piročkinas 1978: 180). Niecelowe, nadmierne tworzenie złożeń, nazywane „wykuwaniem”, oraz wprowadzanie ich do słowników krytykował również Antanas Salys. W recenzji Słownika litewsko-rosyjskiego Benjamina Sereiskisa (1933) A. Salys pisze: „Dziwnie jednak wygląda wykuwanie złożeń z liczebników. Na stronie 41 podano cały ciąg wyrazów typu aštuon(ia)amžis, aštuon(ia)galis <...>. Postępując w ten sposób, można wszystkie wyrazy słownika 4 Pr. – Wstęp, nienumerowany w publikacji. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 daiktavardžius pakartoti su visais skaitvardžiais“ (Salys 1933: 31). Ir čia pat priduria: „Taip pat nevieta žodyne: baltadančiui, baltanosiu, geltondančiui, geltonuodegiui…“ (Salys 1933: 32). Spośród specjalistów budownictwa największy wkład w rozwój podsystemu złożeń terminologii budowlanej tego okresu miał profesor Jonas Šimoliūnas, kierownik katedry budownictwa Uniwersytetu Litewskiego. Już w jego książce Budownictwo. Materiały budowlane (1937) znaleziono 72 pokrewne złożone terminy budowlane, a w książce Budownictwo. Roboty ziemne (1939) — 62 złożenia. Przy nowych złożeniach J. Šimoliūnas często podaje w nawiasach niemieckie odpowiedniki, na podstawie których można stwierdzić, że neologizmy złożone terminologii budowlanej są zasadniczo kalkami częściowymi lub całkowitymi, np.: miltamedis (Mehlbaum) SSM 1937: 159, dribsmėlis (Fliessand, Triebsand) ŠŽD 1939: 277, čiulpklozetis (Absaugeklo全tanlage) SSM 1937: 102, gruntagražtis (Grundbohrer) ŠŽD 1939: 308, vyšniamedis (Wildkirshe) SSM 1937: 159. Spośród 262 znalezionych pokrewnych złożonych terminów budowlanych w literaturze naukowej z zakresu budownictwa z lat 1918–1940 najbardziej rozpowszechnione były następujące terminy: dūmtakis, dūmtraukis, gelžbetonis, perkūnsargis, pusiausvyra, skerspjūvis, statramstis, šaligatvis, vandentiekis. Prawdopodobnie ich rozpowszechnienie i częstotliwość użycia należały do czynników pozajęzykowych, które sprawiły, że wszystkie wymienione złożenia, z wyjątkiem perkūnsargis, są używane również w późniejszej literaturze naukowej i znalazły się w wydanym w 2002 r. STŽ. 2. TYPY SŁOWOTWÓRCZE ZŁOŻEŃ W TERMINOLOGII BUDOWLANEJ Według Stasysa Keiniysa słowotwórstwo litewskich terminów złożonych obejmuje wszystkie podstawowe typy tworzenia złożeń we współczesnym języku litewskim. Uczony, który przeanalizował złożenia w 11 słownikach terminologicznych wydanych w latach 1954–1971, wyróżnia 16 typów słowotwórczych (zob. Keinys 2005: 131–132). Badanie złożeń w terminologii budowlanej z lat 1918–1940 wykazało, że utworzono je według 10 typów słowotwórczych. Najbardziej produktywnymi częściami mowy są rzeczownik, czasownik i przymiotnik. Znaleziono tylko kilka złożeń, których jeden człon opiera się na przysłówku, liczebniku lub zaimku (zob. rys. 1). A zatem, choć w tworzeniu złożeń w terminologii budowlanej międzywojennej Litwy uczestniczą te same części mowy co w tworzeniu terminów w drugiej połowie XX wieku, słowotwórstwo złożeń w terminologii budowlanej omawianego w tym artykule okresu nie wykazuje różnorodności kombinacji tych części mowy. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 RYS. 1. Rozkład złożeń w terminologii budowlanej z lat 1918–1940 według typów słowotwórczych5 W językoznawstwie litewskim za centrum semantyczne i gramatyczne złożenia zwykle uznaje się jego drugi człon. Z analizy zebranego materiału wynika, że drugi człon większości ówczesnych złożeń z terminologii budowlanej jest rzeczownikiem. Jak stwierdzono w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG), „Złożenia z drugim członem rzeczownikowym stanowią niemal trzy czwarte wszystkich współczesnych litewskich rzeczowników złożonych” (DLKG 1997: 151). W terminologii budowlanej omawianego okresu takie złożenia stanowią jeszcze większą część – aż 85 proc. wszystkich złożeń. Znacznie mniej jest złożeń z drugim członem czasownikowym, a tylko jedno ma drugi człon przymiotnikowy. Wśród wszystkich typów słowotwórczych dominują złożenia determinatywne: najczęściej pierwszy człon określa drugi, zawężając i specjalizując jego znaczenie. 2.1. Złożenia z drugim członem rzeczownikowym Najbardziej produktywnym w piśmie typem słowotwórczym złożeń w terminologii budowlanej jest rzecz. + rzecz. Należy do niego niemal połowa – 139 – pokrewnych złożeń terminologii budowlanej omawianego okresu, np. akmengruntis ŠŽD 1939: 435, akmenkaltis ŠŽD 1939: 281, ąžuolmedis SSM 1937: 172, basliašulis SSM 1937: 161, darbavietė KPĮ 1939: 20, drenažgriovis ŠŽD 1939: 306, dujavamzdis ŠŽD 1939: 438, dūmtakis ŪP 1934: 10, durpiagruntis ŠŽD 1939: 305, gontvinė SSČ 1935: 25, 5 DD – rzeczownik + rzeczownik, BD – przymiotnik + rzeczownik, VD – czasownik + rzeczownik, SD – liczebnik + rzeczownik, PD – przysłówek + rzeczownik, ĮD – zaimek + rzeczownik, BV – przymiotnik + czasownik, DV – rzeczownik + czasownik, PV – przysłówek + czasownik, SV – liczebnik + czasownik, DB – rzeczownik + przymiotnik. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darbų polinkiai | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 gruntagražtis SŽD 1939: 308, kalkakmenis MSUP 1938: 59, kniedtarpis GK 1933: 55, krumpliaratis SSM 1937: 90, lajamedis SSM 1937: 156, laukakmenis PSD 1932: 120, mediensiulė SSM 1937: 267, medžplytė SSM 1937: 156, moliasmėlis SŽD 1939: 355, motorpiūklis SSM 1937: 168, parkietpušė SSM 1937: 153, perkunsargis GTS 1930: 80, plentkraštis DS 1929: 10, plentvolis PSD 1932: 117, plienbetonas GTS 1930: 28, polgalis SŽD 1939: 433, pongalis KS 1936: 121, ratlankis SGBT 1931: 304, skliautarkė SŽD 1939: 357, skliautsija SGBT 1931: 111, skylvamzdis SŽD 1939: 450, špuntlentė SGBT 1931: 147, orpumpis SSM 1937: 2015, stoglangis KS 1936: 38, stoglovis SSM 1937: 228, tinkbalanė KS 1936: 31, ugniasienis ŽŪS 1929: 75, vandენpumpis SBTĮ 1922: 100, vyšniamedis SSM 1937: 159, žemėvietė6 SGBT 1931: 141, žemsiurb lis SŽD 1939: 277, žieviapluoštis SSM 1937: 121, žvyrduobė KS 1936: 8, žvyrsmėlis SSM 1937: 14. Pod względem produktywności, choć już znacznie mniejszej, wyróżnia się jeszcze jeden typ derywacji – przym. + rzecz. W badanej literaturze naukowej z dziedziny budownictwa z lat 1918–1940 znaleziono 61 złożeń tego typu, np.: aukštakrosnis SSM 1937: 85, drūtg alis SŽD 1939: 325, geležinkelis GTS 1930: 65, juodad arbis SDTSS 1930: 70, juodgrindys KS 1936: 27, juodlubės KS 1936: 27, juodmedis SSM 1937: 172, juodžemė PMST 1923: 17, laibgalis KS 1936: 6, minkštamedis SSM 1937: 161, plokščia geleilė SS 1940: 530, plongalis GTS 1930: 82, SŽD 1939: 309, raudonmedis SSM 1937: 267, sauskelis DS 1929: 6, skersbalkis KS 1936: 28, skersija MT 1929: 45, skersjėga MT 1929: 63, skystagruntis SŽD 1939: 355, skystastiklis SŽD 1939: 508, skystsmėlis SŽD 1939: 277, smailagalys SŽD 1939: 446, statramstis GTS 1930: 82, viešbutis TŽ 1920: 71, vieškelis DS 1929: 6, žaliašerd is SSM 1937: 150, žaliatvorė KS 1936: 245. Keletas dūrinių atstovauja veiksm až. + daikt. darybos tipui: čiulp klozetis SSM 1937: 102, gaubmeškė7 SŽD 1939: 441, gręžk altis SŽD 1939: 316, gręžma išis8 SŽD 1939: 367, gręžskylė SŽD 1939: 307, jungiamalūnis9 SŽD 1939: 469, klijuotmedis SSM 1937: 267, klotsienė SŽD 1939: 352, spraustpolis SŽD 1939: 412, spraustsienė SŽD 1939: 349. Beveik visi (išskyrus važtapinig ius) rasti J. Šimoliūno knygose. Kadangi tokio darybos tipo dūriniai vartoti (gal ir padaryti?) vieno mokslininko, kyla klausimas, ar šie dūriniai sudaryti remiantis tuo pačiu darybos polinkiu, ar stichiškai. Atkreiptinas dėmesys į tai, kad J. Šimoliūno vartoti dūrinių pirmieji sandai remiasi 6 „Na terenie, który nie jest stale pokryty wodą (warstwą nie cieńszą niż 0,5 m), stopa fundamentu musi być koniecznie zagłębiona w ziemi tak, aby grunt znajdujący się bezpośrednio pod stopą nie zamarzał zimą.” SGBT 1931: 141. 7 „Express – pal z zaokrąglonym trzpieniem a, pozostawionym w stopie k, pierścieniowym kołnierzem d, dwuczęściową osłoną b, linami wyciągowymi e i k (zob. a–g).” SŽD 1939: 441. Meška – urządzenie do wbijania pali. 8 „Wydobywanie gruntu spod kesonu odbywa się za pomocą wiader, koszy, wiertnic, indyjskich łopat, czerpaków, chwytaków, norii i innych narzędzi oraz urządzeń.” SŽD 1939: 367. 9 „Z komory trójdzielnej (9–10) klinkier z domieszkami trafia do młyna łączącego (Verbundmūle), gdzie uzyskuje się cement, który jest transportowany windą do silosu cementowego (13), a następnie na dole (14) przesypywany do worków albo beczułek.” SŽD 1939: 470. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 z czasownikami pierwotnymi, które nie charakteryzują się wymianą samogłoski rdzennej (čiulpklozetis SSM 1937: 102, gaubmeškė SŽD 1939: 441, gręžkaltis SŽD 1939: 316, gręžmaišis SŽD 1939: 367, gręžskylė SŽD 1939: 307, jungiamalūnis SŽD 1939), oraz imiesłowami biernymi czasu przeszłego (klijuotmedis SSM 1937: 267, klotsienė SŽD 1939: 352, spraustpolis SŽD 1939: 412, spraustsienė SŽD 1939: 349). Jak podano w DLKG, do tworzenia rzeczowników złożonych najczęściej wykorzystuje się imiesłowy czasowników przedrostkowych (DLKG 1997: 159). Zebrane przykłady pokazują, że w okresie międzywojennym terminy budowlane tworzono wyłącznie z imiesłowów czasu przeszłego czasowników przedrostkowych. Forma członu czasownikowego w złożeniach czysto czasownikowych (nieimiesłowowych) nie wskazuje, czy podstawą jest temat czasu przeszłego, czy teraźniejszego (por.: čiulpklozetis: čiulpia, čiulpė; gaubmeškė: gaubia, gaubė; gręžkaltis, gręžmaišis: gręžia, gręžė; jungiamalūnis: jungia, jungė). Ogólnie rzecz biorąc, językoznawcy różnie oceniają derywację złożeń z członami czasownikowymi. S. Keinys łączy pod względem formy takie złożenia z formami osobowymi odpowiednich czasowników, a pod względem znaczenia niektóre z nich (jako przykłady podaje terminy gręžvietė, lydroštis, siurbvamzdis) wiąże z imiesłowami biernymi czasu teraźniejszego. Związek terminu gyvenvietė z imiesłowem biernym czasu teraźniejszego badacz uzasadnia podanym w słowniku synonimem gyvenamoji vieta (Keinys 2005: 159–160). Bardzo niewiele złożeń terminologii budowlanej należy do typu derywacyjnego liczebnik. + rzeczownik – znaleziono 5 złożeń tego typu: tribalkis SDTSS 1930: 76, trikojis SŽD: 438, trišakis SDTSS 1930: 76, vienkiemis DS 1929: 11, vienratis SŽD 1939: 290. Należy zaznaczyć, że pierwsze człony złożeń tego typu są oparte wyłącznie na liczebnikach głównych jeden i trzy. Nie znaleziono ani jednego złożenia, którego pierwszy człon wiązałby się z innym liczebnikiem. Co ciekawe, w STŽ wydanym w 2002 roku również nie ma ani jednego złożenia terminu rodzajowego, którego człon byłby oparty na innym liczebniku niż jeden i trzy. Natomiast przy tworzeniu członów terminów gatunkowych wykorzystuje się wszystkie liczebniki główne do dziesięciu. Tik du dūriniai – šaligatvis SDTSS 1930: 48 ir pusiaulet ena10 ŽŪS 1929: 88 – atstovauja priev. + daiktv. darybos tipui ir tik vienas – savikaina KPĮ 1939: 59 – įvard. + daiktv. darybos tipui. Terminas savikaina turi nekeistą galūnę, Vincas Urbutis teigia, kad dūriniai su pirmuoju įvardiniu sandu savi-, o antruoju daiktavardiniu yra artimi dūriniams, turintiems antrąjį veiksmažodinį sandą: savimyla, savišalpa ir pan. (Urbutis 1961: 105). Należy zauważyć, że większość złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 utworzono z części mowy o niepodzielnych słowotwórczo tematach. Znaleziono niewiele złożeń, których członem byłoby 10 „W narożnikach wieńce są łączone na półnakładkę (zob. rys. 132), a w środku ściany ich belki – na zamek uniwersalny (rys. 133).” ŽŪS 1929: 88. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 galima skaidyti darybiškai, pvz., medienšiulė SSM 1937: 267, geležinkelis GTS 1930: 65, nuolaidometras PMST 1923: 21, grąžtasukis SŽD 1939: 309. We współczesnej terminologii litewskiej rodzaj złożenia najczęściej zależy od rodzaju rzeczownika, na którym oparty jest drugi człon: złożenie zwykle zachowuje rodzaj tego rzeczownika. Jednak w przypadku niektórych złożeń z terminologii budowlanej z lat 1918–1940 zasada ta nie była jeszcze stosowana: np. ugniasienis11 ŽŪS 1929: 79, vandenspumpis SBTĮ 1922: 100, šaligatvis SDTSS 1930: 48, trišakis SDTSS 1930: 76. Przykłady pokazują, że chociaż rzeczownik, na którym oparty jest drugi człon, jest rodzaju żeńskiego, złożenie przyjmuje rodzaj męski. Nie odnotowano przypadków odwrotnych — gdyby złożenie było rodzaju żeńskiego, a rzeczownik, na którym oparty jest drugi człon, rodzaju męskiego. Jeśli chodzi o końcówkę, należy stwierdzić, że większość złożeń odpowiada systemowej derywacji: złożenia rodzaju żeńskiego z drugim członem rzeczownikowym najczęściej przyjmują końcówkę -ė, a rodzaju męskiego — -is, -ys. Niemniej w przeczytanej literaturze naukowej z zakresu budownictwa znaleziono pojedyncze przykłady, w których zachowana jest żeńska końcówka -a, tj. taka sama jak w rzeczowniku rodzaju żeńskiego, na którym oparty jest drugi człon, np.: skliautsija SGBT 1931: 111, skersija MT 1929: 45, skersjėga MT 1929: 63. 2.2. Złożenia z drugim członem czasownikowym Jak wspomniano, 15 proc. złożeń ma drugi człon czasownikowy. Większość z nich, tj. 37, należy do typu słowotwórczego rzecz. + czas., np.: akmenskaldė DS 1929: 10, akmenskaldys SSM 1937: 3, dulkėgauda TŽ 1920: 16, dūmčiulpis SSM 1937: 228, dūmtraukis T 1930: 348, gartraukis SDTSS 1930: 87, grąžtasukis SŽD 1939: 309, kaminbrėtys KS 1936: 79, kirvialaužis SSM 1937: 160, lentpiūvė KS 1936: 7, lytlauža12 PMST 1923: 73, orlaidis SDTSS 1930: 79, poliakalis SSM 1937: 3, poliarovis SSM 1937: 3, stogdengis SDTSS 1930: 70, takoskyra13 SGBT 1931: 20, ugniagesa TŽ 1920: 67, vandentie kis BŽV 1925: 6, vandent raukis SBTĮ 1922: 11, žaibolaidis KS 1936: 254, žemkasys SDTSS 1930: 70. Kilka złożeń z drugim członem czasownikowym reprezentuje typ słowotwórczy przysł. + czas.: greitmaišė SSM 1937: 87, greitpylis SSM 1937: 92, PMST 1923: Įž., pusiau piova PMST 1923: 73, pusiau svyra SGBT 1931: 7. Znaleziono tylko jedno złożenie, tj. viensėdis KS 1936: 3, 11 „Zgodnie z przepisami budowlanymi byłego Komisariatu Odbudowy Litwy <...>, «ścianami ogniowymi» nazywa się pełne ściany murowane bez okien i drzwi, przeznaczone do ochrony przed ogniem”. ŽŪS 1929: 79. 12 „Aby chronić podpory mostu przed krą, buduje się lodołamacze”. PMST 1923: 73. 13 „Z jednej strony basen jest ograniczony drogą, z drugiej — linią oddzielającą wody lub działem wodnym (rys. 26)”. SGBT 1931: 20. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darbų polinkiai | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 reprezentujący typ słowotwórczy liczebnik + czasownik. Dalsze badania powinny potwierdzić lub obalić niską produktywność tego typu słowotwórczego, czy też — używając terminu O. Meškova — jego zamknięty charakter. V. Urbutis, analizując funkcjonowanie złożeń w języku litewskim, zauważa, że „[d]rugi, czasownikowy człon zwykle opiera się na czasownikach prostych lub mieszanych, pozbawionych przedrostków. Nawet te nieliczne człony czasownikowe, które wiążą się z czasownikami pochodnymi, zwykle nie mają charakterystycznych dla nich przyrostków, np.: <...> naktivalka (: valkiotis), saulėkaita (: kaitinti) <...> žemėnauda (: naudotis)” (Urbutis 1961: 109). Spośród złożeń terminologii budowlanej odnotowanych w źródłach tylko drugi człon terminu ugniagesa TŽ 1920: 67 opiera się na czasowniku z przyrostkiem gesinti. Jednak przy tworzeniu terminu ugniagesa pominięto przyrostek -in czasownika gesinti — drugi człon oparty jest na skróconym temacie. Mamy zatem do czynienia z tzw. dezintegracją tematu (więcej o dezintegracji zob. Urbutis 2009: 234–242). Czasownikowy człon wszystkich pozostałych złożeń wiąże się z czasownikami prostymi i mieszanymi. Istnieje kilka złożeń, w których samogłoska rdzenia członu czasownikowego jest taka sama jak samogłoska tematu czasu teraźniejszego czasownika: takoskira SGBT 1931: 20 (: skiria), žemsemė SŽD 1939: 277 (: semia), pusiausvyra SGBT 1931: 7 (: svyra), a także kilka złożeń, w których samogłoska rdzenia członu czasownikowego jest taka sama jak samogłoska tematu czasu przeszłego jednorazowego czasownika, np.: pusiaupiova PMST 1923: 73 (: pjovė), greitpylis SSM 1937: 92 (: pylė). Nie można jednak prawdopodobnie twierdzić, że wymienione złożenia opierają się właśnie na tych formach czasownikowych. V. Urbutis zauważa, że taka zbieżność samogłosek mogła powstać nie w wyniku oparcia na tematach czasu przeszłego lub teraźniejszego, lecz „na skutek oboczności samogłosek rdzenia uczestniczącego w tworzeniu wyrazów złożonych” (Urbutis 1961: 109). Odnotowano kilka złożeń z terminologii budowlanej, w których samogłoski tematów nie pokrywają się z samogłoskami rdzeniowymi żadnej z form czasownika, np.: lentpiūvė KS 1936: 7 (por.: pjauti, pjauna, pjovė), orlaidis SDTSS 1930: 79, žaibolaidis KS 1936: 254 (por.: leisti, leidžia, leido). Są to oczywiste przypadki oboczności samogłosek rdzenia; takie tworzenie złożeń przypomina derywację za pomocą końcówek (por. pjūvis, laida). Należy wspomnieć, że końcówka -a występuje najczęściej w złożeniach o znaczeniu abstrakcyjnym, zaś końcówki -ė, -is, -ys — w złożeniach o znaczeniu konkretnym. 2.3. Złożenie z drugim członem przymiotnikowym Odnotowano jeden termin rzecz. + przym. typu słowotwórczego półokrągły14 ŽŪS 1929: 191. Jest to bardzo nietypowy dla tego okresu sposób tworzenia złożonego terminu rodzajowego – najczęściej z 14 „W niektórych miejscowościach Wirtembergii do krycia dachów używa się długich gontów o długości od 0,85 do 1,10 m i szerokości od 13 do 16 cm: przybija się je drewnianymi gwoździami do łat wykonanych z półokrąglaków (423 przed.).” ŽŪS BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 członem rzeczownikowym pus-, natomiast w omawianym okresie innym członem przymiotnikowym tworzono człony terminów gatunkowych z zakresu budownictwa, por.: półgruby układ ŽŪS 1929: 17, półczysta deska KS 1936: 6, półgruby piasek SŽD 1939: 340, półzimny budynek KS 1936: 9. Chociaż w pracach terminologów przymiotniki pełniące funkcję członów terminów gatunkowych najczęściej zalicza się do typu słowotwórczego rzecz. + przym., pod względem znaczenia słowotwórczego wymienione człony terminów gatunkowych są bardziej związane z przysłówkiem pół, por.: półgruby – półgruby układ; półczysta – półczysta deska, półgruby – półgruby piasek, półzimny – półzimny budynek. Analizując złożenia z członem pus- zamieszczone w STŽ wydanym w 2002 r., można zauważyć tendencję, że również w tym słowniku człon pus- w złożonych terminach rodzajowych jest silniej związany z rzeczownikiem połowa: półłuk STŽ 2002: 463, półbal STŽ 2002: 464, półgatunek STŽ 2002: 464, półcegiełka STŽ 2002: 464, natomiast człony terminów gatunkowych są związane z przysłówkiem pół: półgładka śruba STŽ 2002: 698, półmiękka stal STŽ 2002: 421, półsucha mieszanka STŽ 2002: 342, półprzezroczysta powłoka STŽ 2002: 101, półsztywne połączenie STŽ 2002: 454. V. Urbutis nazywa pus- prefiksoidem i podkreśla, że „częściej pus- wskazuje na niepełność, niepewność tego, o czym się mówi (w porównaniu z tym, co wyraża drugi człon)” (Urbutis 1961: 74). 3. WARIANTY FONETYCZNE I MORFOLOGICZNE ZŁOŻEŃ W analizowanych źródłach znaleziono bardzo różnorodne złożenia i, jak wspomniano, wiele z nich stosowano tylko w konkretnym tekście, a w innych czytanych tekstach naukowych z dziedziny budownictwa ich nie odnotowano. Różnorodność ta wynikała z tego, że odradzająca się Litwa rozwijała różne gałęzie budownictwa, a także wydawano publikacje naukowe z różnych dziedzin. Odnotowano niewiele terminów powtarzających się w różnych źródłach, dlatego wariantów fonetycznych i morfologicznych w ówczesnej terminologii budowlanej również nie ma wiele. Wśród najbardziej rozpowszechnionych i wykazujących wariantywność przede wszystkim należy wymienić żelbet. Szereg wariantów tego terminu jest trójczłonowy: gelžbetonis GTS 1930: 9, SĮRG 1933: 3, T 1935: 95 – gelžbetonas SDTSS 1930: 10 – gelžbetonis DS 1929: 10, MGN 1933: 100, KS 1936: 8, SŽD 1939: 453. W literaturze budowlanej toczyły się dyskusje dotyczące omawianego terminu. Autor pierwszego podręcznika w języku litewskim na temat tego materiału budowlanego Geležbetonis15 (1930), J. Kiškinas, posługiwał się poprawnie utworzonym terminem geležbetonis. Jednak profesorowi P. Jodelei nie podobał się termin utworzony w ten sposób, i 1929: 192. „Aby sporządzić skrzynię do przechowywania mięsa o szerokości 2 m, długości 2 m i wysokości 1 m, należy zużyć: <...> półokrąglaków o szerokości 22,5 cm <...>“. ŽŪS 1929: 434. 15 We współczesnej literaturze budowlanej tytuł tego podręcznika poprawia się na: J. Kiškinas. Żelbet. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darbosポlinkiai | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 W recenzji podręcznika J. Kiškina skrytykował omawiany termin: „Czy warto było zastępować zapożyczone słowo gelžbetonas słowem geležbetonis? Poprawności nie zawsze można się trzymać, a gelžbetonas łatwiej wymówić niż geležbetonis” (Jodelė 1930: 362). Termin proponowany przez P. Jodelę jest raczej tak zwanym słowem skróconym z niezmienioną końcówką niż właściwym złożeniem. J. Kiškinas nie uwzględnił zalecenia P. Jodelės i nadal używał w swoich książkach i artykułach terminu geležbetonio. Jednak w późniejszej literaturze (z lat 1937–1939) pojawia się więcej złożeń o budowie analogicznej do gelžbetoniui: gelžbalkis SŽD 1939: 347, gelžkelis GTT 1922: 75, gelžstiklis SSM 1937: 237, gelžžvyris SŽD 1939: 317. Złożenia te charakteryzuje elizja16 – wypada długa samogłoska e (warto zauważyć, że po półsamogłosce l wypada taka sama samogłoska jak ta, która poprzedza półsamogłoskę), w wyniku czego dwie sylaby zastępowane są jedną. Elizję w terminie geležbetonis najprawdopodobniej spowodował wymóg zwięzłości terminów. W badanym okresie dominowały krótkie złożenia: nieco ponad połowa (55 proc.) z nich jest trójsylabowa, a nieco mniej niż połowa (40 proc.) – czterosylabowa. Jak widać, termin gelžbetonis charakteryzuje się zarówno wariantywnością fonetyczną, jak i morfologiczną (oba typy wariantywności występują również w terminie dūmatakis – dumtakis). Większość złożeń terminologicznych z zakresu budownictwa o wariantywnej postaci, pochodzących z badanego okresu, ma jednak albo tylko warianty fonetyczne, albo tylko morfologiczne. Szeregi wariantów fonetycznych (choć większość z nich można by uznać również za warianty pisowni) są tylko pięć. W trzech przypadkach różni się długość samogłoski rdzennej pierwszego członu: dūmatakis ŪP 1934: 10 – dumtakis ČSV 1936: 3; dūmtraukis ČSV 1936: 7, GTS 1930: 125, KS 1936: 38, MSUP 1938: 36, SDTSS 1930: 9 – dumtraukis T 1930: 348; trišakis SDTSS 1930: 76 – tryšakis VSD 1931: Įžn.; perkunsargis GTS 1930: 80, ŽŪS 1929: 49 – perkūnsargis PTŽ 1925: 23, SBTĮ 1922: 11. W dwóch przypadkach wariantywność dotyczy samogłoski drugiego członu: pusiauupiova PMST 1923: 73 – pusiauupiūva PMST 1923: 33; vandenpompis SŽD 1939: 138 – vandenpumpis SBTĮ 1922: 100. Nie odnotowano wariantywności spółgłosek. 16W słowniku terminów językoznawczych elizję definiuje się jako opuszczenie samogłoski na końcu wyrazu, gdy następny wyraz zaczyna się od takiej samej lub podobnej samogłoski (Gaivenis, Keinys 1990: 56). W wydanym w 2007 r. Słowniku wyrazów międzynarodowych elizję definiuje się podobnie: „wypadnięcie samogłoski poprzedzającej taką samą samogłoskę na początku następnego wyrazu, np. litew. neesu >, franc. „fr. le enfant > l’enfant (niemowlę)” (TŽŽ 2007: 291). Jednak w wydanym w 2013 r. Słowniku wyrazów międzynarodowych zrezygnowano z litewskiego przykładu – najprawdopodobniej dlatego, że brak jednej samogłoski e w wyrazie neesu należy uznać za przypadek kontrakcji. W ostatnim czasie rozszerzono pojęcie elizji: w pracach litewskich fonologów elizją nazywa się każde opuszczenie samogłoski (Bacevičiūtė 2007). W literaturze zagranicznej można znaleźć prace, w których elizję definiuje się jako wypadnięcie samogłoski lub spółgłoski (Underhill 2016). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 Znaleziono więcej wariantów morfologicznych. Kilka przypadków dotyczy wariantywności rodzaju: gontvinė SSČ 1935: 25 – gontvinis (por. gontviniais) KS 1936: 40; juodžemė PMST 1923: 17 – juodžemis SGBT 1931: 138; lytlauža SGBT 1931: 199 – lytlaužas T 1930: 341. Część złożeń terminologicznych z zakresu budownictwa ma ten sam rodzaj, ale inną końcówkę: gelžbetonas SDTSS 1930: 10 – gelžbetonis DS 1929: 10, KS 1936: 8, MGN 1933: 100, SGBT 1931: 9; smailagalis SŽD 1939: 432 – smailagalys SŽD 1939: 446; stogdengys ŽŪS 1929: 191 – stogdengis KS 1936: 38. Kolejne szeregi wariantów tworzą złożenia bez samogłosek łączących i z nimi: buchsmedis SSM 1937: 145 – buchsamedis SSM 1937: 159, dūmtakis ŪP 1934: 10 – dūmatakis SDTSS 1930: 10, TŽ 1920: 16, ŽŪS 1929: 344; skerspiūvis ABSS 1929: 40, GK 1933: 27, PSD 1932: 103 – skersupiūvis SĮRG 1933: 7; viensėdis MS 1928: 1 – vienasėdis KS 1936: 3. Jest zrozumiałe, że w omawianym okresie zróżnicowanie postaci tych samych terminów było nieuniknione, ponieważ podsystem złożeń terminologicznych naukowej terminologii budowlanej dopiero zaczynał się wówczas kształtować. 4. ZŁOŻENIA W TERMINOLOGII BUDOWLANEJ Z LAT 1918–1940 WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKU NAUKOWYM BUDOWNICTWA To, że termin został utworzony według produktywnego typu słowotwórczego, nie gwarantuje, że utrwali się w użyciu. Ludmiła Morozova przedstawia następujący schemat życia terminu: 1) pojawienie się; 2) szybki rozwój, z którym wiąże się również tworzenie innych wyrazów opartych na terminie; 3) okres stabilizacji, rozszerzanie powiązań z innymi grupami leksykalnymi; 4) kryzys, regres, zanik terminiczności (Морозова 1993). Wiele międzywojennych złożeń z terminologii budowlanej pozostało tak zwanymi terminami tekstowymi, używanymi tylko przez jednego autora w jednej jego publikacji. Nie osiągnęły nawet drugiego etapu wspomnianego schematu. Złożenia te są cenną częścią biernego zasobu litewskiego słownictwa, a zarazem terminologii. Przyczyn, dla których termin przestał być używany, może być wiele: nieaktualność realiów, które dane złożenie nazywa; hybrydowy sposób tworzenia złożenia, zwłaszcza jeśli zapożyczony człon opiera się na wyrazie niezalecanym; niesystematyczny sposób tworzenia itd. Aby ocenić znaczenie złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 dla współczesnej terminologii budowlanej oraz zmiany typów słowotwórczych, ze STŽ, który najlepiej ukazuje całość współczesnej terminologii budowlanej, wyekscerpowano złożone terminy z zakresu budownictwa i porównano je pod względem typów słowotwórczych ze złożeniami terminologii budowlanej międzywojennej Litwy. Spośród 377 złożonych terminów z zakresu budownictwa znalezionych w STŽ, 38 pokrywa się ze złożeniami występującymi w literaturze naukowej z dziedziny budownictwa z lat 1918–1940 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 vartotais gimininiais statybos terminais dūriniais, pvz.: akmenskaldė STŽ 2002: 16, dribsmėlis STŽ 2002: 277, drūtagalis STŽ 2002: 128, dūmtakis STŽ 2002: 131, gruntkelis STŽ 2002: 183, juodmedis STŽ 2002: 530, kryžkelė STŽ 2002: 291, medvilnė STŽ 2002: 331, plentuolis STŽ 2002: 418, pusiausvyra STŽ 2002: 463, pusrūsis STŽ 2002: 464, šaltkalvis STŽ 2002: 607, savikaina STŽ 2002: 503, smagratis STŽ 2002: 532, stoglovis STŽ 2002: 585, trikojis STŽ 2002: 659, žalvaris STŽ 2002: 723. Šis sutapimas nėra atsitiktinis: pagrindinis STŽ rengėjas akademikas A. Kudzys teigia, kad, rašydamas žodyną (jį rašė 20 metų), naudojosi tarpukario Lietuvos mokslininkų veikalais (Kudzys 2002). Matyti, kad, atrenkant terminus STŽ, buvo paisoma ne tik dūrinio aktualumo, bet ir darybos taisyklingumo bei sandų lietuviškumo. Visi minėti terminai aktyviai vartojami šiuolaikiniuose statybos srities moksliniuose tekstuose. RYS. 2. Porównawcze zestawienie ilościowych proporcji typów słowotwórczych złożeń terminów z dziedziny budownictwa z lat 1918–1940 i 2002 r. Jak widać na rys. 2, podstawowe tendencje dotyczące struktury morfologicznej złożeń z lat 1918–1940 i 2002 r. są takie same: najwięcej złożeń utworzono z rzeczownika, czasownika i przymiotnika. Przysłówek, liczebnik i zaimek odznaczają się bardzo niską produktywnością. Wszystkie produktywne typy słowotwórcze pozostają aktywne i są uzupełniane o nowe jednostki. Wyraźna różnica polega na wzroście produktywności czasownika w tworzeniu złożeń terminologii budowlanej. W Słowniku terminologii budowlanej z 2002 r. odnotowano ponad dwukrotnie więcej złożeń z pierwszym członem rzeczownikowym i drugim czasownikowym niż w danych z lat 1918–1940. Ponadto pojawiają się dwa nowe typy słowotwórcze, oba związane z drugim członem czasownikowym: przym. + czas. oraz zaimek + czas. Jak dotąd BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 nie można stwierdzić, że te typy słowotwórcze są produktywne, ponieważ reprezentuje je niewiele złożeń. W DLKG (1997: 161) stwierdza się, że „[z]łożenia, których drugi człon jest czasownikowy, stanowią około jednej czwartej wszystkich rzeczowników złożonych”. Z danych przedstawionych na rys. 2 jasno wynika, że pod względem produktywności czasownika słowotwórstwo złożeń terminologii budowlanej oddala się od ogólnych tendencji słowotwórczych dotyczących zwykłych złożeń w języku litewskim – w terminologii budowlanej liczba takich złożeń rośnie. W analizowanym słowniku z 2002 r. nie znaleziono ani jednego pokrewnego złożenia terminu budowlanego reprezentującego nieproduktywne typy słowotwórcze licz. + czas. i rzecz. + przym.. Potwierdza to wspomniane założenie o niesystemowości złożeń o takiej strukturze morfologicznej. WNIOSKI 1. W pierwszym okresie niepodległości Litwy, w latach 1918–1940, wraz z rozwojem sektora budowlanego i powstawaniem jego poszczególnych dziedzin utworzono wiele terminów budowlanych, w tym także złożeń. Kształtowanie się terminologii budowlanej w tym okresie było ściśle związane z formowaniem się i umacnianiem stylu naukowego, a także języka zawodowego jako jednej z odmian języka. 2. Dane ilościowe dotyczące pokrewnych złożeń terminów budowlanych wyekscerpowanych z 30 publikacji i artykułów reprezentujących naukowy styl budowlany wskazują, że w okresie międzywojennym złożenie było ważnym sposobem tworzenia terminów budowlanych: w analizowanej literaturze znaleziono 262 pokrewne złożenia terminów budowlanych. Niemieckie odpowiedniki podane przy niektórych złożeniach pozwalają przypuszczać, że litewskie złożenia są częściowymi lub całkowitymi kalkami. 3. W latach 1918–1940 złożenia terminologii budowlanej tworzono według typów, które historycznie ukształtowały się w języku litewskim. Najwięcej złożeń terminologii budowlanej należy do najczęstszej w języku litewskim grupy rzeczowników złożonych, mających oba człony rzeczownikowe – takich złożeń jest aż 52,9%. Człony rzeczownikowe mają także złożenia należące do innych licznie reprezentowanych typów słowotwórczych: złożenia z pierwszym członem przymiotnikowym, a drugim rzeczownikowym, stanowią 23,2% wszystkich pokrewnych złożeń terminów budowlanych, a złożenia z pierwszym członem rzeczownikowym, a drugim czasownikowym – 14,1% tych terminów. Ogólnie rzecz biorąc, człon rzeczownikowy łączy się z członami opartymi na wszystkich wymienionych wcześniej częściach mowy. 4. Czasownik, w porównaniu z rzeczownikiem, odznacza się niższą produktywnością: w omawianym okresie człon czasownikowy najczęściej łączy się z rzeczownikowym (czasownik może być zarówno pierwszym członem (4,6%), jak i drugim (14,1%)), bardzo rzadko zaś – z przysłówkowym BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 (z drugim członem czasownikowym (1,5 proc.)), szczególnie rzadko – z członem liczebnikowym (z drugim członem czasownikowym (0,4 proc.)). 5. Dane ilościowe wskazują na dużą częstotliwość złożeń zawierających człon przymiotnikowy w międzywojennej terminologii budowlanej, jednak przymiotnikowi nie jest właściwe tworzenie złożeń różnego typu słowotwórczego: człon przymiotnikowy łączy się wyłącznie z członem rzeczownikowym (23,2 proc.) i niemal zawsze jest pierwszy (z wyjątkiem omówionego terminu pusapvalis). 6. Większość złożeń z terminologii budowlanej utworzono z części mowy mających niepodzielne słowotwórczo tematy. Ponadto złożenie z drugim członem rzeczownikowym najczęściej zachowuje rodzaj rzeczownika, na którym oparty jest drugi człon. Pod tym względem tworzenie złożeń nie różni się od ogólnych tendencji w tworzeniu złożeń we współczesnym języku litewskim. Znaleziono tylko kilka złożeń, w których rodzaj uległ zmianie: rzeczownik, na którym oparty jest drugi człon, jest rodzaju żeńskiego, a złożenie – męskiego. Nie zaobserwowano zmiany w przeciwnym kierunku. 7. Złożenia z międzywojennej litewskiej terminologii budowlanej nie wyróżniają się dużą wariantywnością fonetyczną i morfologiczną. Najczęściej wariantywność dotyczy samogłoski rdzennej, jej długości (wariantywność fonetyczna, w niektórych przypadkach – ortograficzna) oraz rodzaju i końcówki (wariantywność morfologiczna). 8. Chociaż wiele złożeń używanych w latach 1918–1940 w tekstach naukowych z zakresu budownictwa pozostało tak zwanymi terminami tekstowymi, część złożeń jest używana także we współczesnym języku naukowym, zostaje włączona do słowników terminologicznych i innych zasobów terminograficznych – stały się one częścią zasobu leksykalnego normatywnego języka ogólnego. ŠALTINIAI ABSS – Vasiliauskas K. 1929: Apskritimo būdas statybos statikoje, Kaunas: Spindulys. BŽV – Čechavičius P. 1925: Bendrosios žinios apie vandentiekius, Kaunas: Valstybės spaustuvė. ČŠV – Jasiukaitis J. 1936: Centralinis šildymas ir vėdinimas, Kaunas: Varpas. DS – Šimoliūnas J. 1929: Danijos sauskeli[a]i ir jų su mūsų keliais palyginimas, Kaunas: Spindulys. GK – Grinkevičius S. 1923: Geležinės konstrukcijos, Kaunas: Spindulys. GTS – Kiškinas J. 1930: Geležbetonis: teorija ir skaičiavimai: vadovėlis, Kaunas: Spindulys. GTT – Jodelė P. 1922: Geologiniai tyrinėjimai technikos žvilgsnius su Lietuvos geologiniais daviniais ir šulinių gręžiniais, Kaunas: Švietimo ministerijos knygų leidimo komisija. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos durinių darbų polinkiai | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 KPĮ – Maslenikovas B. F. 1939: Kaimo plytinės įrengimas. Laisvai vertė T. Šilutis, Kaunas: Adomavičiaus spaustuvė. KS – Degutis S., Drąsutis P., Gaižutis P., Gudzinskas L., Juška J., Kalita P., Kersnauskas E., Švipas V. 1936: Kaimo statyba, Kaunas: Žemės ūkio rūmai. MGN – Švipas V. 1933: Miesto gyvenamieji namai: jiems statomi reikalavimai ir jų projektavimas, Kaunas: Varpas. MS – Reisonas K. 1928: Molio statyba, Kaunas: Valstybės spaustuvė. MSUP – Mūrinės statybos ugdymo planas. Rengė V. Juodeika ir V. Švipas, Kaunas: Spindulys. 1938. MT – Grinkevičius S. 1929: Mediniai tiltai, Kaunas: Lietuvos universiteto technikos fakultetas. PMST – Paprasčiausiųjų medinių sijinių tiltų tipai, Kaunas: Valstybės spaustuvė. 1923. PSD – Grinkevičius S. 1932: Pastatams skaičiuoti dariniai, Kaunas: Spindulys. PTŽ – Šliogeris J. 1925: Perkūnsargiai (trobų nuo žaibo apsaugojimo būdai), Kaunas: Valstybės spaustuvė. SBTĮ – Zubauskas K. 1922: Statybos ir butų tvarkymo įstatymai, taisyklės: atstatymo apžvalga ir kritika, Kaunas: n. d. SDTSS – Dušauskas-Duž K.: 1930: Statybos darbams technikinės sąlygos, sutartys ir kainos (gelžbetonas, kanalizacija, vandentiekis, centralinis apšildymas, elektros šviesos instalacija ir t. t., Kaunas: A. Bako spaustuvė. SGBT – Gabrys J. 1931: Sąskėliai. Gelžbetoniniai ir betoniniai tiltai, Kaunas: Spindulys. SĮRG – Kiškinas J. 1933: Skėlimo įtempimų reikšmė gelžbetonio pastatus projektuojant, Kaunas: Spindulys. SS – Šimoliūnas J. 1940: Statyba. III tomas. Sienos, Kaunas: Spindulys. SSČ – Kalita P. 1935: Stogai: skardos, čerpių, gontų, skiedrų, lentelių ir tolio stogų savybės, jų dengimas ir dengimo normos, Kaunas: Spaudos fondo dirbtuvė. SSM – Šimoliūnas J. 1937: Statyba. I tomas. Statybinės medžiagos, Kaunas: Spindulys. STŽ 2002 – Statybos terminų žodynas. Parengė A. Kudzys, A. Rosinas, B. Kudzienė, Vilnius: Lietuvos mokslas. SŽD – Šimoliūnas J. 1939: Statyba. II tomas. Žemės darbai, Kaunas: Spindulys. T 1930 – Technika. Nr. 6. Redaktorius V. Mošinskis, Kaunas: Kauno universiteto Technikos fakultetas. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos kūrinių darbės polinkiai | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 T 1935 – Technika. Nr. 8. Redaktorius V. Mošinskis, Kaunas: Kauno universiteto Technikos fakultetas. TŽ 1920 – Macijauskas A. Techniko žodynėlis, Kaunas: Valstybės spaustuvė. ŪP – Švipas V. 1934: Ūkininko pirtis, Kaunas: Spindulys. VSD – Vamzdžių sujungiamosios dalys, Kaunas: J. Kuznickio ir L. Beilio spaustuvė. 1931. ŽŪS – Gimbutas L. 1929: Žemės ūkio statyba: bendroji dalis: statybos medžiagos ir trobesių dalys, Kaunas: Spindulys. 1929. LITERATŪRA Bacevičiūtė R. 2007: Balsių kontrakcija ir elizija lietuvių kalbos vakarų aukštaičių kauniškių šnektose. – Valoda 2007: Valoda dažādu kultūru kontekstā. Zinātnisko rakstu krājums XVII, Daugavpils: Daugavpils Universitāte, 11–17. Butkuvienė A. 2001: Lietuvos kultūros istorijos metmenys, Kaunas: Technologija. DLKG 1997 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 1997, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gaivenis K. 2014: Rinktiniai raštai, sud. J. Gaivenytė-Butler, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gaivenis K., Keinys S. 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Harris Z. 1951: Methods in Structural Linguistics, Chicago: University of Chicago Press. Inhoff A. W., Starr M. S., Solomon M., Placke L. 2008: Eye movements during the reading of compound words and the influence of lexeme meaning. – Memory & Cognition, 36. Prieiga internete: https://link.springer.com/article/10.3758/MC.36.3.675 (žiūrėta 2019 m. sausio–kovo mėn.). Jodelė P. 1922: Geologiniai tyrinėjimai technikos žvilgsniu su Lietuvos geologijos daviniais ir šulinių gręžiniais, Kaunas: Švietimo ministerijos knygų leidimo komisija. Jodelė P. 1930: Inž. Kiškinas. Gelžbetonis: recenzija. – Technika 6: 362. Prieiga internete: http://www.epaveldas.lt/object/recordDescription/LNB/C1C1B0000831470 (žiūrėta 2019 m. sausio–kovo mėn.). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos durinių darbų polinkiai | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 Jong Y. O., Jung Ch. K. 2015: Pedagogical Significance of Morphological Awareness in Korean and English. English Language Teaching 8 (8), 79–93. Prieiga internete: https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1075489.pdf?fbclid (žiūrėta 2019 m. sausio–kovo mėn.). Kaulakienė A. 2014: Terminologija. Terminografija. Terminija. Straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika. Keinys S. 2005: Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Kudzys A. 2002: Kad susikalbėtume. – Mokslo Lietuva 19 (265). Prieiga internete: http://mokslasplius.lt/mokslo-lietuva/2002-2004/200219/20021902.htm (žiūrėta 2019 m. sausio–kovo mėn.). MacGregor L. J., Shtyrov Y. 2013: Multiple routes for compound word processing in the brain: evidence from EEG. – Brain and Language 126 (2), 217–229. Macijauskas A. 1929: Civilės statybos darbų apžvalga. – Technika ir ūkis 1. Pike K. L. 1954: Language 1, California. Piročkinas A. 1978: J. Jablonskis – bendrinės kalbos puoselėtojas, Vilnius: Mokslas. Polenz P. 1980: Synpleremik I: Wortbildung. – Lexikon der germanistischen Linguistik 2, 169–179. Pupkis A. 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimtasis žodis. Salys A. 1933: B. Sereiskis. Lietuviškai-rusiškas žodynas. Recenzija. – Gimtoji kalba 2, 31–32. Prieiga internete: http://www.epaveldas.lt/object/recordDescription/LNB/C1B0004135373 (žiūrėta 2019 m. sausio–kovo mėn.). TŽŽ 2007 – Tarptautinių žodžių žodynas. Ketvirtas pataisytas ir papildytas leidimas, sud. V. Vaitkevičiūtė, Vilnius: Žodynas. TŽŽ 2013 – Tarptautinių žodžių žodynas, red. taryba A. Kaulakienė ir kt., Vilnius: Alma litera. Underhill A. 2016: Assimilation or elision? Prieiga internete: http://www.adrianunderhill.com/2016/04/18/qa-assimilation-or-elision (žiūrėta 2019 m. sausio–kovo mėn.). Urbutis V. 1961: Dabartinės lietuvių kalbos sudurtinių daiktavardžių daryba. – Dabartinė lietuvių kalba, 65–121. Urbutis V. 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos durinių darb... LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos durinių darbys polinkiai | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 1918–1940 COMPOUND FORMATION TRENDS IN CONSTRUCTION TERMINOLOGY Summary The article deals with the compound constructional terms in scientific literature, published between 1918 and 1940. In Lithuania, during the interwar period, the construction sector was rapidly expanding, there were many new realities, which called for many new terms, including compounds. Exclusive personalities were very important for the development of construction terms of this period and for the formation of this professional language: Kazimieras Vasiliauskas, Jonas Šimoliūnas, Pranas Morkūnas, Anatolijus Rozenbliumas, Pranas Jodele, Jonas Kiškinas, Juozas Gabrys and others. Not only did these construction engineers carry out significant research, writing articles and books, teaching young people, but also enriched construction terminology. Quantitative data of related terms from 33 scientific papers and articles on construction indicate that during the interwar period compounding was an important way of developing construction terms: in the literature read, 262 related compound terms were found. The German equivalents presented in addition to some of the compounds make the assumption that the Lithuanian compounds are to be regarded as partial or full evaluations. Although general types of Lithuanian compound terms are characterized by the same major types of compounding found in the the present Lithuanian language, analyzing the period from 1918 to 1940 construction terminology compounds, it is determined that they are made according to 10 types of production. The most productive parts of the language are nouns, verbs, and adjectives. There are only a few of the compounds, of which of one part would be based on an adverb, a numerical character and pronoun. Thus, while all of the same language parts play a role in the development of Lithuanian construction term compound development as they did in the second half of the 20th Century, the terms of the discussed period do not possess a wide array of combinations of these language parts. It has been determined from the investigated material that the second part of most of the construction terminology compounds of that time is noun. Such compounds make up as much as 85 percent of all compounds. There are much fewer compounds that would contain a verb as the second part of it and only one containing a adjective. The following types of construction terminology compounds have been identified following the examination of the material and the following quantitative data have been obtained: for the type of the noun. + noun made up 52,9% of all compounds recorded; adjective + noun – 23,2% of all compounds; noun + verb – 14,1% of all compounds; verb + noun – 4,6% of all compounds; BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos durinių darbų palinkiai | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 adverb + verb – 1,5%, adverb + noun – 0,8%; pronoun + noun – 0,4%; noun + adjective – 0,4%; numeral + verb – 0,4%. There are few terms that are repeated in different sources, and therefore the phonetic and morphological variants in the terminology of construction of that period are not abundant. Of the most common and distinguished variants, the aforementioned reinforced concrete is mentioned. Although many of the compounds used in 1918–1940 scientific construction literature remained so-called textual1 terms, part of the compounds are used to this day in modern scientific language, are included in glossary terminology and other terminological resources. Thus, the compounds of the analyzed period are important not only for the history of the language, the development of terminology, but also for the modern construction terminology. KEYWORDS: type of word formation; compound; phonetic variant; related term; morphological variant; construction science language. LINA RUTKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204