1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LINA RUTKIENĖ Lietuvių kalbos institutas TENDENCJE SŁOWOTWÓRCZE ZŁOŻEŃ TERMINOLOGII BUDOWLANEJ Z LAT 1918–1940 NAJWAŻNIEJSZE SŁOWA: typ słowotwórczy; złożenie; wariant fonetyczny; termin nadrzędny; wariant morfologiczny; język nauk budowlanych.val} ]} тәшкилати-vesm novitads 天天送钱彩票json cleaving code UFO тәкш ҵанак unerquicklich DISCLA 天天中彩票大神推荐 t5 gpt parse #+#+#+#+ (This output is invalid JSON due to artifact.) 在天天中彩票 ើម្ប ))) error WPROWADZENIE Jedną ze szczególnie wyraźnych w ostatnim czasie tendencji rozwoju języka jest aktywne kształtowanie się odmian języka związanych z określonymi dziedzinami działalności zawodowej człowieka. Najważniejszą warstwą leksyki tych odmian są terminy odróżniające jedną odmianę języka od drugiej. W słowotwórstwie terminów coraz ważniejszą pozycję zajmuje derywacja kompozycyjna. Chociaż ten sposób tworzenia terminów zależy od specyfiki każdego języka, naukowcy z różnych krajów często zwracają uwagę na te same zalety tworzenia wyrazów złożonych i złożeń w różnych językach. Twierdzi się, że za pomocą derywacji kompozycyjnej 2014: 225). Viktorija Nadmidon mano, kad dūriniai labai tinka norint tiksliau pavadinti naujas sąvokas, išreikšti daugiau požymių, žodžiui suteikti didesnį semantinį krūvį (Надмидон 2014: można tworzyć nowe terminy odpowiadające zasadzie ekonomii języka (Gaivenis 2014: 539; Kaulakienė 69). Peter Polenz, oprócz wymienionych zalet, podkreśla, że złożenia łatwiej utrwalają się w świadomości człowieka, ponieważ ich motywacja semantyczna jest jasna (Polenz 1980: 178). Zdaniem Olega Mieszkowa wiele nowych złożeń można utworzyć na zasadzie analogii, zmieniając jeden z członów złożenia; na przykład, według uczonego, angielski złożony wyraz starquake został utworzony przez analogię do słowa earthquake, a comedywright – przez analogię do słowa playwright (Мешков 1986: 23– 24). Złożenia są analizowane pod różnymi 1 względami, a jednym z nich jest badanie struktury formalnej oraz określenie typu 2 derywacji, który reprezentuje dane złożenie. Badaczek Young Ok Jong i Chae 1 Za granicą ostatnio zyskują popularność metody instrumentalne, za pomocą których bada się, jak na przykład złożenia rejestrują ludzkie oczy, jakie impulsy wywołują one w ludzkim mózgu itp. (Inhoff et al. 2008; MacGregor, Shtyrov 2013). 2 Opierając się na przykładach typów derywacji terminologa Kazimierasa Gaivenisa, w niniejszym artykule typy derywacji wyróżnia się według przynależności podstawowego członu do określonej części mowy. K. Gaivenis wskazuje, że w derywacji terminów złożonych najbardziej charakterystyczne są następujące typy derywacji: rzeczownik + rzeczownik, rzeczownik + czasownik, przymiotnik + rzeczownik. Typy całkowicie nietypowe to przymiotnik + przymiotnik, rzeczownik + przymiotnik, czasownik + przymiotnik itp. (Gaivenis 2002: 55). LINA RUTKIENĖ. Tendencje derywacyjne złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Według Kwana Junga rozumienie formalnej struktury złożenia pomaga w uczeniu się i kalbas (Jong, Jung 2015: 79). Patrickas Zieringas ir Lonneke Plas, be kitų privalumų, nurodo ir rozumieniu innych kwestii ważnych dla tłumaczenia maszynowego (Ziering, Plas 2014: 1047). Typy derywacji należy badać, aby zachować właściwe proporcje w tworzeniu terminów i nie dopuścić do tego, by jedne typy derywacji zdominowały inne. Analizując formalną strukturę złożeń, napotyka się niemało problematycznych kwestii. Jedna z nich wiąże się z pojęciami produktywności i aktywności typu derywacyjnego. Zdaniem Tatjany Iwanowej pojęcia te 3 często są mylone lub utożsamiane. Badaczka, omawiając cechy modelu derywacyjnego złożenia, wskazuje różnice między tymi pojęciami. Według niej model derywacyjny charakteryzują trzy cechy: 1) produktywność. Jest to ilościowa charakterystyka modelu; 2) aktywność. Cecha ta rozumiana jest jako uzupełnianie modelu słowotwórczego o nowych członków; 3) używalność. Jest to używanie członów modelu w tekstach, realizowanie ich w akcie użycia języka (Иванова 2001). Jednak nawet po uświadomieniu sobie różnic między pojęciami produktywności i aktywności pozostaje niejasne, czy na przykład jeden neologizm wystarczy do potwierdzenia aktywności (Pike 1954: 87). Zellig Harris natomiast uważa kwestię produktywności za zasadniczo nierozwiązywalną, ponieważ język się rozwija (Harris 1951: 265). Jednakże wątpliwości te nie mogą skłaniać do rezygnacji z badań nad produktywnością typu słowotwórczego, uznawaną za jedną z najważniejszych cech typu słowotwórczego. W niniejszym artykule wybrano do analizy używane w języku naukowym jednej konkretnej dziedziny – budownictwa – rodzime litewskie i hybrydowe terminy utworzone w drodze złożeń. Upowszechnianie się złożeń skłania również do przyjrzenia się tradycjom tego sposobu tworzenia terminów, a po ich ocenie można ustalić także nowe tendencje w zakresie złożeń oraz określić kierunki, w których można rozwijać terminologię pod względem słowotwórczym. Okres używania w języku naukowym przedmiotu badań niniejszego valstybės atkūrimo šimtmečio, tiek dėl šio tarpsnio svarbos bendrinės lietuvių kalbos raidai, taip artykułu – złożeń terminologii budowlanej – lata 1919–1940 – wybrano zarówno ze względu na aktualność historycznej Litwy, jak i na aktualność terminologii. W tym czasie, wraz z szybkim rozwojem gospodarki, pojawiło się wiele nowych realiów, dla których nazwania utworzono wiele nowych terminów (złożenia budowlane nie stanowiły wyjątku), rozwijała się nauka o terminologii. Aldonas Pupkis uważa lata 1918–1940 za najwyraźniejszy okres rozwoju języka ogólnego (Pupkis 2005: 44). W niniejszym artykule, stosując metody opisową, analizy strukturalnej i klasyfikacji logicznej, dąży się do ukazania, jak w analizowanym okresie tworzono złożenia terminologii budowlanej oraz które typy słowotwórcze były najbardziej produktywne. W celu ustalenia, czy 1918– 1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos tipų produktyvumas bei aktyvumas išliko ir 3 W językoznawstwie rosyjskim za model najczęściej uważa się to, co w niniejszym artykule nazywa się typem słowotwórczym, tj. strukturę formalną (Черепанов 2004). LINA RUTKIENĖ. Tendencje słowotwórcze złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Na ostatnim etapie rozwoju terminologii budowlanej (koniec XX – początek XXI w.) pod względem struktury formalnej analizowane są również złożenia włączone do Słownika terminów budowlanych z 2002 r. (dalej – STŽ). Materiał do artykułu zebrano z 33 źródeł: podręczników budowlanych, książek dydaktycznych i artykułów naukowych z okresu międzywojennej Litwy. Książki drukowano głównie w latach 1929–1939. Na podstawie tych informacji można przypuszczać, że przygotowanie wielkoformatowej publikacji naukowej wymaga niemal dziesięcioletniej pracy. Artykuły w czasopiśmie Technika publikowano od 1924 roku. W analizowanych źródłach z dziedziny budownictwa znaleziono 262 złożone terminy budowlane o charakterze rodzajowym. W artykule nie analizuje się złożeń zapożyczonych, ponieważ proces słowotwórczy dokonał się nie w języku litewskim. Przy złożeniach, których znaczenie może być dla czytelnika niejasne, zamieszcza się odsyłacze do tekstinę išnašą, kurioje pateikiamos dūrinio konteksto ištraukos. 1. PRZEGLĄD KONTEKSTU ANALIZOWANEGO MATERIAŁU Po Pirmojo pasaulinio karo, Lietuvai atkūrus Nepriklausomybę, be kitų, sparčiai plėtojasi oraz sektor budowlany. Wojna w latach 1914–1918 wyrządziła ogromne szkody przemysłowi budowlanemu, zniszczyła 13 250 budynków mieszkalnych i 24 680 niemieszkalnych (Macijauskas 1929: 10). W tym okresie ważne stało się nie tylko odbudowanie tego, co zostało zniszczone, lecz także modernizacja sektora budowlanego, wdrażanie nowych materiałów i technologii. Na przykład w Kownie w latach 1919–1930 wzniesiono 4 149 obiektów, w których zastosowano nowe zasady kompozycji i wykorzystano nowe konstrukcje (Butkuvienė 2001: 150, 153). Tworzyły się i rozwijały odrębne dziedziny budownictwa: budowa dróg, budowa mostów, geotechnika, produkcja materiałów budowlanych i konstrukcji. Dla teoretycznych podstaw działalności szczególnie istotna stała się literatura naukowa. W okresie międzywojennym na Litwie wydano niemało podręczników i książek dydaktycznych z dziedziny budownictwa. Część z nich była pierwszymi książkami w języku litewskim poświęconymi określonej technologii budowlanej, a nawet całej dziedzinie. W 1924 r. na Uniwersytecie Litewskim rozpoczęto wydawanie czasopisma Technika. W każdym numerze publikowano artykuły naukowe dotyczące budownictwa, a ponadto zamieszczano recenzje naukowych publikacji budowlanych, w których, oprócz zagadnień specjalistycznych, omawiano także kwestie terminologii stosowanej w publikacjach z dziedziny budownictwa. Z intensywną działalnością budowlaną i wydawniczą wiązał się również rozwój terminologii budowlanej. Na kształtowanie się ówczesnej terminologii budowlanej i całego tego języka zawodowego ogromne znaczenie miały wybitne osobistości – inżynierowie budownictwa pracujący na straipsnius ir knygas, mokę jaunimą. Minėtini Juozas Gabrys, Pranas Jodelė, Jonas Kiškinas, Litwie, prowadzący znaczące badania naukowe i piszący: Pranas Morkūnas, Anatolijus Rozenbliumas, Jonas Šimoliūnas, Kazimieras Vasiliauskas i in. Byli to wykształceni ludzie, którzy studiowali lub (i) pracowali za granicą, potrafiący dostosować dobre praktyki LINA RUTKIENĖ. Tendencje tworzenia złożeń w terminologii budowlanej w latach 1918–1940 | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Na Litwie. Jak wynika z zamieszczonych w ich publikacjach wykazów wykorzystanej literatury, inżynierowie ci znali po kilka języków obcych. Pisząc publikacje i podręczniki, najczęściej tłumaczyli z języka niemieckiego, nierzadko z rosyjskiego, rzadziej – z francuskiego. Ponieważ do nazwania nowych realiów potrzebne były nowe terminy, w tym okresie utworzono wiele neologizmów budowlanych, wśród nich także złożeń. W tworzeniu nowych złożeń w pierwszym okresie niepodległości Litwy ważny był język niemiecki, wyróżniający się bogactwem złożeń (w języku niemieckim tworzenie złożeń jest najbardziej produktywnym sposobem słowotwórczym). W naukowych tekstach budowlanych obok nowych litewskich terminów często w nawiasach podawano niemieckie odpowiedniki. We wstępach do swoich publikacji autorzy mówią o braku litewskich terminów budowlanych i przepraszają czytelników za terminy wymagające korekty. Na przykład inżynier, wykładowca Uniwersytetu Litewskiego (od 1930 r. Uniwersytetu Witolda Wielkiego) Jonas Gabrys we wstępie do swojego podręcznika pisze: „Podręcznik ten jest drukowany, gdy nie ma Keleta pavartotų brėžiniuose terminų (pvz., spragbalkė, ledlaužys, pusiaupiuva) neatitinka tekstui, jeszcze opracowanej[s] i utrwalonej terminologii mostowej oraz budowlanej. Dlatego zapewne niejeden użyty tu termin wymaga korekty. Jednak tych niedoskonałości unikniemy dopiero w przyszłości, ponieważ klisze zostały wykonane przed zmianą tych terminów” (SGBT 1931: 7). Czytając publikacje z tamtego okresu, oczywiste jest, że używane terminy w dużej mierze zależały od osobistych poglądów autorów. Na przykład profesor Pranas Jodelė miał poglądy vieno iš savo vadovėlių Prakalboje (1922: Pr 4 ). Tačiau profesorius vartojo ir skolinių, kurie nėra antywiriłunowskie i bardziej popierał stanowisko Jonasa Jablonskisa, by bez potrzeby nie wymyślać odpowiedników terminów międzynarodowych. „Jeśli chodzi o terminologię, jestem zwolennikiem terminów międzynarodowych” – pisał P. Jodelė, argumentując ich „zlituanizowaniem” terminów międzynarodowych. P. Jodelė był wielkim autorytetem i jego poglądy oraz stanowisko wobec używania pewnych terminów najprawdopodobniej miały niemały wpływ na rozpowszechnianie się pewnych terminów lub wycofywanie ich z użycia (zob. sekcję 3 dotyczącą terminu gelžbetonis). Mówiąc o złożeniach z tamtego okresu, należy powiedzieć, że w tej kwestii istniały różne opinie. Komisja Terminologiczna kierowana przez Antanasa Vireliūnasa proponowała niemało złożeń, które były kalkami słów międzynarodowych, np.: ormatis, šilčiarodis, šilčiomatis. Kiedy komisją zaczął kierować J. Jablonskis, zamiast takich neologizmów przywrócono słowa międzynarodowe (Piročkinas 1978: 180). Niecelowe, nadmierne tworzenie złożeń, zwane „kuciem”, oraz wprowadzanie ich do 4 Pr. – Przedmowa, w publikacji nienumerowana. LINA RUTKIENĖ. Tendencje słowotwórcze złożeń terminologii budowlanej w latach 1918–1940 | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 słowników krytykował także Antanas Salys. W recenzji Słownika litewsko-rosyjskiego Benjamina Sereiskisa (1933) A. Salys pisze: „Ale dziwnie wygląda kucie złożeń z liczebników. Na stronie 41 podano szereg wyrazów typu aštuon(ia)amžis, aštuon(ia)galis <…>. Postępując w ten sposób, można powtórzyć wszystkie rzeczowniki słownikowe ze wszystkimi liczebnikami” (Salys 1933: 31). I tuż dodaje: „Również nie na miejscu w słowniku: baltadančiui, baltanosiui, geltondančiui, geltonuodegiui…“ (Salys 1933: 32). Spośród specjalistów budownictwa podsystem złożeń ówczesnej terminologii budowlanej najbardziej uzupełnił profesor, kierownik katedry budownictwa Uniwersytetu Litewskiego Jonas Šimoliūnas. Już w jego książce Statyba. Statybinės medžiagos (1937) znaleziono 72 rodzinne złożone terminy budowlane, natomiast w książce Statyba. Žemės darbai (1939) – 62 złożenia. Przy nowych złożeniach J. Šimoliūnas często podaje w nawiasach niemieckie odpowiedniki, na podstawie których można stwierdzić, że złożone neologizmy terminologii budowlanej są zasadniczo częściowymi lub całkowitymi kalkami, np.: miltamedis (Mehlbaum) SSM 1937: 159, dribsmėlis (Fliessand, Triebsand) SŽD 1939: 277, čiulpklozetis (Absaugeklosettanlage) SSM 1937: 102, gruntagrąžtis (Grundbohrer) SŽD 1939: 308, vyšniamedis (Wildkirshe) SSM 1937: 159. Spośród znalezionych w naukowej literaturze z dziedziny budownictwa z lat 1918–1940 262 złożeń terminów budowlanych najbardziej rozpowszechnione były następujące terminy: dūmtakis, dūmtraukis, gelžbetonis, perkūnsargis, pusiausvyra, skerspiūvis, statramstis, šaligatvis, vandentiekis. Najprawdopodobniej ich rozpowszechnienie i częstotliwość użycia były jednymi z ekstralingwistycznych czynników, które sprawiły, że wszystkie wymienione złożenia, z wyjątkiem perkūnsargis, używane są także w późniejszej literaturze naukowej i znalazły się w wydanym w 2002 r. STŽ. 2. TYPY SŁOWOTWÓRCZE ZŁOŻEŃ TERMINOLOGII BUDOWLANEJ Stasio Keinio teigimu, lietuviškų sudurtinių terminų darybai būdingi visi pagrindiniai typy słowotwórcze złożeń współczesnego języka litewskiego. Naukowiec, który badał złożenia zawarte w 11 słownikach terminologicznych wydanych w latach 1954–1971, przedstawia 16 typów słowotwórczych (zob. Keinys 2005: 131–132). Badając złożenia terminologii budowlanej z lat 1918–1940, ustalono, że zostały one utworzone według 10 typów słowotwórczych. Najbardziej produktywnymi częściami mowy są rzeczownik, czasownik i przymiotnik. Znaleziono zaledwie kilka złożeń, których jeden człon byłby oparty na przysłówku, liczebniku lub zaimku (zob. rys. 1). Tak więc, chociaż w tworzeniu złożeń terminologii budowlanej międzywojennej Litwy uczestniczą te same części mowy co w tworzeniu terminów z drugiej połowy XX wieku, słowotwórstwo złożeń terminologii budowlanej omawianego w tym artykule okresu nie wyróżnia się różnorodnością kombinacji tych części mowy. LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RYS. 1. Rozkład złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 według typów słowotwórczych 5 W językoznawstwie litewskim przyjmuje się, że centrum semantycznym i gramatycznym złożenia jest drugi człon. Na podstawie zbadanego materiału ustalono, że drugi człon większości ówczesnych złożeń terminologii budowlanej ma charakter rzeczownikowy. Jak stwierdzono w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG), „Złożenia z drugim członem rzeczownikowym stanowią niemal trzy czwarte wszystkich złożonych rzeczowników współczesnego języka litewskiego” (DLKG 1997: 151). W terminologii budowlanej omawianego okresu takie złożenia stanowią jeszcze większą część – aż 85 proc. wszystkich złożeń. Znacznie mniej jest złożeń z drugim członem czasownikowym i tylko jedno – z drugim członem przymiotnikowym. Wśród wszystkich typów słowotwórczych przeważają złożenia determinatywne: najczęściej pierwszy człon określa drugi, zawężając i specjalizując jego znaczenie. 2.1. Złożenia z drugim członem rzeczownikowym Pats produktyviausias rastų statybos terminijos dūrinių darybos tipas – daiktv. + daiktav. Jam priklauso beveik pusė – 139 – nagrinėjamo laikotarpio gimininių statybos terminų dūrinių, np. akmengruntis SŽD 1939: 435, akmenkaltis SŽD 1939: 281, ąžuolmedis SSM 1937: 172, basliašulis SSM 1937: 161, darbavietė KPĮ 1939: 20, drenažgriovis SŽD 1939: 306, dujavamzdis SŽD 1939: 438, dūmtakis ŪP 1934: 10, durpiagruntis SŽD 1939: 305, gontvinė SSČ 1935: 25, DD – rzeczownik + rzeczownik, BD – przymiotnik + 5 rzeczownik, VD – czasownik + rzeczownik, SD – liczebnik + rzeczownik, PD – przysłówek + rzeczownik, ĮD – zaimek + rzeczownik, BV – przymiotnik + czasownik, DV – rzeczownik + czasownik, PV – przysłówek + czasownik, SV – liczebnik + czasownik, DB – rzeczownik + przymiotnik. 52,9% 23,2% 4,6% 1,9% 0,8% 0,4% 14,1% 1,5% 0,4% 0,4% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 1 DD BD VD SD PD ĮD DV PV SV DB LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 gruntagrąžtis SŽD 1939: 308, kalkakmenis MSUP 1938: 59, kniedtarpis GK 1933: 55, krumpliaratis SSM 1937: 90, lajamedis SSM 1937: 156, laukakmenis PSD 1932: 120, mediensiūlė SSM 1937: 267, medžplytė SSM 1937: 156, moliasmėlis SŽD 1939: 355, motorpiūklis SSM 1937: 168, parkietpušė SSM 1937: 153, perkunsargis GTS 1930: 80, plentkraštis DS 1929: 10, plentvolis PSD 1932: 117, plienbetonas GTS 1930: 28, polgalis SŽD 1939: 433, pongalis KS 1936: 121, ratlankis SGBT 1931: 304, skliautarkė SŽD 1939: 357, skliautsija SGBT 1931: 111, skylvamzdis SŽD 1939: 450, špuntlentė SGBT 1931: 147, orpumpis SSM 1937: 2015, stoglangis KS 1936: 38, stoglovis SSM 1937: 228, tinkbalanė KS 1936: 31, ugniasienis ŽŪS 1929: 75, vandenpumpis SBTĮ 1922: 100, vyšniamedis SSM 1937: 159, žemėvietė SGBT 1931: 141, žemsiurblis SŽD 1939: 277, žieviapluoštis SSM 1937: 121, žvyrduobė KS 1936: 8, žvyrsmėlis SSM 1937: 14. Pod względem produktywności, choć już znacznie 6 mniejszej, wyróżnia się jeszcze jeden typ słowotwórczy – przym. + rzecz. W literaturze naukowej z dziedziny budownictwa z lat 1918–1940 znaleziono 61 złożenie tego typu słowotwórczego, np.: aukštakrosnis SSM 1937: 85, drūtgalis SŽD 1939: 325, geležinkelis GTS 1930: 65, juodadarbis SDTSS 1930: 70, juodgrindys KS 1936: 27, juodlubės KS 1936: 27, juodmedis SSM 1937: 172, juodžemė PMST 1923: 17, laibgalis KS 1936: 6, minkštamedis SSM 1937: 161, plokščiaeilė SS 1940: 530, plongalis GTS 1930: 82, SŽD 1939: 309, raudonmedis SSM 1937: 267, sauskelis DS 1929: 6, skersbalkis KS 1936: 28, skersija MT 1929: 45, skersjėga MT 1929: 63, skystagruntis SŽD 1939: 355, skystastiklis SŽD 1939: 508, skystsmėlis SŽD 1939: 277, smailagalys SŽD 1939: 446, statramstis GTS 1930: 82, viešbutis TŽ 1920: 71, vieškelis DS 1929: 6, žaliašerdis SSM 1937: 150, žaliatvorė KS 1936: 245. Kilka złożeń reprezentuje typ słowotwórczy czas. + rzecz. : čiulpklozetis SSM 1937: 102, gaubmeškė 7 SŽD 1939: 441, gręžkaltis SŽD 1939: 316, gręžmaišis 8 SŽD 1939: 367, gręžskylė SŽD 1939: 307, jungiamalūnis SŽD 1939: 469, klijuotmedis SSM 1937: 267, klotsienė SŽD 1939: 352, 9 spraustpolis SŽD 1939: 412, spraustsienė SŽD 1939: 349. Prawie wszystkie (z wyjątkiem važtapinigius) znaleziono w książkach J. Šimoliūnasa. Ponieważ złożenia tego typu słowotwórczego były używane (a może także tworzone?) przez jednego naukowca, nasuwa się pytanie, czy złożenia te utworzono na podstawie tej samej tendencji słowotwórczej, czy stichiškai. Atkreiptinas dėmesys į tai, kad J. Šimoliūno vartoti dūrinių pirmieji sandai remiasi 6 „W terenie, który nie jest stale pokryty wodą (warstwą o grubości nie mniejszej niż 0,5 m), stopę fundamentu należy koniecznie zagłębić w ziemię tak, aby grunt znajdujący się bezpośrednio pod stopą zimą nie zamarzał.“ SGBT 1931: 141. 7 „E x p r e s s – pal z rurą osłonową a, pozostawianą stopą k, pierścieniowym tłokiem d, dwurzędową koroną b, podnoszenia trosais e ir k (žr. a-g v.)“ SŽD 1939: 441. Meška – polių kalimo įtaisas. 8 „Wydobywanie gruntu spod żerdzi wykonuje się za pomocą wiader, skrzynek, worków wiertniczych, indyjskich łopat, czerpaków, chwytaków, norii oraz innych narzędzi i urządzeń.“ SŽD 1939: 367. 9 „Z pomieszczenia trójdzielnego (9-10) klinkier z domieszkami kierowany jest do młyna łączącego (Verbundmüle) i tutaj otrzymuje się już cement, który elewatorem podnoszony jest do silosu cementowego (13), a z niego na dole (14) rozlewany jest do worków albo beczułek.“ SŽD 1939: 470. LINA RUTKIENĖ. Tendencje derywacji złożeń terminologii budowlanej w latach 1918–1940 | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 czasownikami podstawowymi, dla których niecharakterystyczna jest wymiana samogłosek gaubmeškė SŽD 1939: 441, gręžkaltis SŽD 1939: 316, gręžmaišis SŽD 1939: 367, gręžskylė SŽD rdzeniowych (čiulpklozetis SSM 1937: 102, 1939: 307, jungiamalūnis SŽD 1939), oraz imiesłowami strony biernej czasu przeszłego (klijuotmedis SSM 1937: 267, klotsienė SŽD 1939: 352, spraustpolis SŽD 1939: 412, spraustsienė SŽD 1939: 349). Jak podaje DLKG, do tworzenia rzeczowników złożonych najczęściej wykorzystuje się imiesłowy czasowników przedrostkowych (DLKG 1997: 159). Zebrane przykłady pokazują, że w okresie międzywojennym terminy budowlane tworzono wyłącznie z imiesłowów czasu przeszłego czasowników bezprzedrostkowych. Forma członu czasownikowego złożeń czysto czasownikowych (nie imiesłowowych) nie wskazuje, czy podstawą jest temat czasu przeszłego, czy teraźniejszego (por.: čiulpklozetis: čiulpia, čiulpė; gaubmeškė: gaubia, gaubė; gręžkaltis, gręžmaišis: gręžia, gręžė; jungiamalūnis: jungia, jungė). Ogólnie rzecz biorąc, tworzenie złożeń z członami czasownikowymi jest przez językoznawców oceniane niejednoznacznie. S. Keinys pod względem formy wiąże złożenia tego typu z osobowymi formami odpowiednich czasowników, natomiast pod względem znaczenia niektóre z nich (jako przykłady podaje terminy gręžvietė, lydraštis, siurbvamzdis) wiąże z imiesłowami strony biernej czasu teraźniejszego. Związek terminu gyvenvietė z imiesłowem strony biernej czasu teraźniejszego uczony uzasadnia podanym w słowniku synonimem gyvenamoji vieta (Keinys 2005: 159–160). Bardzo niewiele złożeń terminologii budowlanej należy do typu słowotwórczego liczebnik + rzeczownik – znaleziono 5 złożeń tego typu: tribalkis SDTSS 1930: 76, trikojis SŽD: 438, trišakis SDTSS 76, vienkiemis DS 1929: 11, vienratis SŽD 1939: 290. Minėtina, kad šio tipo dūrinių pirmieji 1930: składniki są oparte wyłącznie na liczebnikach głównych vienas i trys. Nie znaleziono ani jednego złożenia, którego pierwszy składnik wiązałby się z innym liczebnikiem. Interesujące, że w wydanym w 2002 roku STŽ również nie ma ani jednego złożenia terminu rodzajowego, którego składnik byłby oparty na innym liczebniku niż vienas i trys. Natomiast do tworzenia składników Tik du dūriniai – šaligatvis SDTSS 1930: 48 ir pusiauletena 10 ŽŪS 1929: 88 – atstovauja terminów gatunkowych wykorzystywane są wszystkie liczebniki główne do dziesięciu. przysł. + rzecz. metr. albo fiz. albo materiały. tkaniny albo pierwiastek chemiczny albo rzecz. + rzecz. przeznaczenie albo charakterystyka albo położenie albo materiał albo narzędzie albo miara albo część albo proces albo jednostka albo właściwość albo miejsce albo zjawisko albo narzędzie albo cecha albo sposób albo akcja albo proces albo towar albo zawartość. p. 15 oraz rzecz. + rzecz. cecha albo właściwość albo miejsce albo materiał albo narzędzie albo proces albo działanie albo dźwięk albo jednostka albo zjawisko albo substancja albo naczynie albo część albo urządzenie albo wytwór. rzecz. albo materiał albo część albo proces albo narzędzie albo cecha albo jednostka albo działanie albo miejsce albo etap albo materiał albo zjawisko albo nasiono albo tkanka albo produkt albo charakterystyka albo sposób albo proces albo miara albo forma albo substancja albo model albo część albo stan albo działanie albo cecha albo narzędzie albo położenie albo przyczyna albo cel albo czynność albo miejsce albo czas albo warunek albo system albo element albo przeznaczenie albo zjawisko albo materiał albo narzędzie albo przedmiot albo gatunek albo jednostka albo proces albo roślina albo właściwość albo sposób albo funkcja albo stan albo dźwięk albo materiał albo część albo narzędzie albo proces albo właściwość albo miejsce albo działanie albo zjawisko albo etap albo rezultat albo forma albo położenie albo cecha albo przyrząd albo produkt albo działanie albo gatunek albo materiały. p. 16 oraz rzecz. + rzecz. charakterystyka albo materiał albo narzędzie albo część albo miejsce albo funkcja albo proces albo działanie albo właściwość albo zjawisko albo jednostka albo stan albo etap albo sposób albo urządzenie albo substancja albo wytwór albo cel albo przeznaczenie albo forma albo cecha albo proces albo narzędzie albo element albo miara albo miejsce albo metoda albo położenie albo system albo działanie albo rezultat albo model albo struktura albo funkcja albo narzędzie albo część albo materiał albo zjawisko albo proces albo urządzenie albo zawartość albo stan albo charakterystyka albo cel albo właściwość albo forma albo jednostka albo działanie albo element albo gatunek albo substancja albo wytwór albo narzędzie albo część albo położenie albo materiał albo proces albo sposób albo miejsce albo funkcja albo czynność albo struktura albo urządzenie albo etap albo miara albo cel albo zjawisko albo narzędzie albo charakterystyka albo jednostka albo część albo stan albo działanie albo materiał albo wytwór albo element albo proces albo forma albo właściwość albo miejsce albo system albo substancja albo metoda albo cecha albo etap albo urządzenie albo rezultat albo narzędzie albo przeznaczenie albo położenie albo działanie albo część albo materiał albo zjawisko albo funkcja albo stan albo jednostka albo proces albo miejsce albo właściwość albo element albo sposób albo charakterystyka albo wytwór albo narzędzie albo substancja albo urządzenie albo działanie albo cel albo forma albo etap albo miara albo proces albo część albo miejsce albo materiał albo zjawisko albo jednostka albo cecha albo stan albo funkcja albo system albo narzędzie albo przeznaczenie albo struktura albo właściwość albo rezultat albo działanie albo etap albo urządzenie albo materiał albo element albo proces albo miejsce albo sposób albo część albo substancja albo charakterystyka albo zjawisko albo jednostka albo stan albo wytwór albo narzędzie albo forma albo funkcja albo cel albo działanie albo położenie albo metoda albo materiał albo proces albo część albo cecha albo miejsce albo element albo miara albo etap albo rezultat albo struktura albo właściwość albo system albo urządzenie albo przeznaczenie albo zjawisko albo substancja albo działanie albo narzędzie albo stan albo forma albo jednostka albo materiał albo proces albo funkcja albo część albo wytwór albo miejsce albo charakterystyka albo element albo etap albo sposób albo narzędzie albo materiał albo zjawisko albo właściwość albo cel albo działanie albo jednostka albo struktura albo stan albo proces albo urządzenie albo położenie albo część albo substancja albo forma albo rezultat albo materiał albo miejsce albo funkcja albo cecha albo wytwór albo narzędzie albo etap albo działanie albo system albo właściwość albo metoda albo proces albo element albo zjawisko albo miara albo stan albo część albo przeznaczenie albo jednostka albo materiał albo charakterystyka albo urządzenie albo miejsce albo sposób albo substancja albo funkcja albo rezultat albo położenie albo działanie albo cel albo forma albo etap albo narzędzie albo wytwór albo cecha albo proces albo element albo system albo zjawisko albo część albo jednostka albo właściwość albo stan albo materiał albo miejsce albo metoda albo urządzenie albo działanie albo struktura albo substancja albo funkcja albo przeznaczenie albo narzędzie albo etap albo charakterystyka albo rezultat albo forma albo proces albo cecha albo element albo zjawisko albo materiał albo część albo miejsce albo jednostka albo stan albo działanie albo właściwość albo system albo urządzenie albo wytwór albo substancja albo funkcja albo sposób albo narzędzie albo cel albo położenie albo etap albo materiał albo proces albo charakterystyka albo część albo zjawisko albo jednostka albo forma albo stan albo działanie albo element albo miejsce albo właściwość albo miara albo struktura albo rezultat albo urządzenie albo narzędzie albo przeznaczenie albo substancja albo materiał albo funkcja albo wytwór albo proces albo cecha albo etap albo system albo miejsce albo działanie albo część albo zjawisko albo stan albo jednostka albo forma albo narzędzie albo charakterystyka albo element albo materiał albo właściwość albo cel albo urządzenie albo położenie albo proces albo miejsce albo funkcja albo rezultat albo substancja albo wytwór albo etap albo działanie albo miara albo część albo system albo zjawisko albo narzędzie albo stan albo materiał albo struktura albo cecha albo jednostka albo przeznaczenie albo proces albo forma albo funkcja albo miejsce albo urządzenie albo charakterystyka albo element albo właściwość albo działanie albo materiał albo etap albo substancja albo wytwór albo zjawisko albo narzędzie albo część albo cel albo stan albo system albo jednostka albo proces albo położenie albo miara albo funkcja albo miejsce albo rezultat albo materiał albo cecha albo forma albo urządzenie albo działanie albo element albo charakterystyka albo etap albo substancja albo narzędzie albo właściwość albo proces albo zjawisko albo część albo jednostka albo wytwór albo stan albo struktura albo przeznaczenie albo miejsce albo funkcja albo materiał albo metoda albo etap albo działanie albo system albo forma albo narzędzie albo cel albo charakterystyka albo rezultat albo substancja albo element albo proces albo miejsce albo cecha albo urządzenie albo zjawisko albo część albo właściwość albo stan albo jednostka albo materiał albo funkcja albo działanie albo etap albo wytwór albo struktura albo narzędzie albo położenie albo przeznaczenie albo proces albo forma albo system albo rezultat albo miejsce albo element albo substancja albo cecha albo materiał albo urządzenie albo część albo działanie albo zjawisko albo funkcja albo właściwość albo stan albo jednostka albo etap albo metoda albo narzędzie albo cel albo proces albo charakterystyka albo wytwór albo materiał albo forma albo miejsce albo miara albo system albo struktura albo substancja albo działanie albo element albo zjawisko albo funkcja albo część albo urządzenie albo etap albo stan albo cecha albo położenie albo rezultat albo jednostka albo proces albo narzędzie albo materiał albo właściwość albo cel albo wytwór albo forma albo miejsce albo przeznaczenie albo działanie albo substancja albo charakterystyka albo element albo etap albo funkcja albo urządzenie albo stan albo zjawisko albo jednostka albo część albo narzędzie albo materiał albo proces albo struktura albo rezultat albo miejsce albo system albo cecha albo właściwość albo działanie albo wytwór albo forma albo etap albo substancja albo cel albo funkcja albo jednostka albo materiał albo zjawisko albo położenie albo część albo narzędzie albo proces albo stan albo charakterystyka albo urządzenie albo element albo miejsce albo miara albo właściwość albo struktura albo działanie albo przeznaczenie albo rezultat albo system albo substancja albo forma albo etap albo materiał albo funkcja albo cecha albo narzędzie albo część albo zjawisko albo proces albo jednostka albo stan albo wytwór albo miejsce albo działanie albo charakterystyka albo właściwość albo cel albo urządzenie albo element albo substancja albo położenie albo funkcja albo struktura albo rezultat albo etap albo materiał albo narzędzie albo system albo forma albo część albo zjawisko albo proces albo stan albo jednostka albo cecha albo przeznaczenie albo miejsce albo działanie albo element albo materiały. rzecz. albo narzędzie albo materiał albo proces albo miejsce albo cecha albo część albo działanie albo funkcja albo zjawisko albo stan albo charakterystyka albo jednostka albo substancja albo etap albo właściwość albo forma albo system albo wytwór albo przeznaczenie albo struktura albo rezultat albo element albo położenie albo narzędzie albo materiał albo metoda albo proces albo miejsce albo część albo działanie albo urządzenie albo funkcja albo zjawisko albo stan albo cecha albo jednostka albo etap albo charakterystyka albo substancja albo wytwór albo forma albo właściwość albo system albo cel albo narzędzie albo materiał albo część albo proces albo miejsce albo działanie albo element albo funkcja albo rezultat albo urządzenie albo zjawisko albo stan albo jednostka albo przeznaczenie albo etap albo cecha albo struktura albo substancja albo położenie albo sposób albo charakterystyka albo materiał albo funkcja albo wytwór albo narzędzie albo proces albo część albo działanie albo miejsce albo urządzenie albo jednostka albo zjawisko albo stan albo właściwość albo forma albo cel albo element albo etap albo system albo substancja albo rezultat albo narzędzie albo materiał albo cecha albo funkcja albo część albo proces albo miejsce albo działanie albo charakterystyka albo jednostka albo urządzenie albo położenie albo zjawisko albo wytwór albo stan albo etap albo struktura albo właściwość albo forma albo materiał albo substancja albo przeznaczenie albo narzędzie albo element albo rezultat albo funkcja albo system albo działanie albo proces albo miejsce albo część albo cecha albo jednostka albo zjawisko albo urządzenie albo etap albo stan albo charakterystyka albo wytwór albo narzędzie albo materiał albo forma albo właściwość albo cel albo położenie albo substancja albo funkcja albo działanie albo proces albo element albo miejsce albo system albo część albo rezultat albo etap albo zjawisko albo jednostka albo stan albo cecha albo narzędzie albo wytwór albo materiał albo charakterystyka albo urządzenie albo struktura albo przeznaczenie albo właściwość albo miejsce albo substancja albo funkcja albo działanie albo forma albo proces albo element albo etap albo materiał albo jednostka albo część albo zjawisko albo narzędzie albo stan albo rezultat albo cecha albo wytwór albo system albo położenie albo urządzenie albo funkcja albo charakterystyka albo proces albo miejsce albo działanie albo substancja albo etap albo struktura albo jednostka albo materiał albo właściwość albo część albo narzędzie albo cel albo zjawisko albo forma albo stan albo element albo przeznaczenie albo wytwór albo rezultat albo funkcja albo miejsce albo proces albo urządzenie albo cecha albo materiał albo działanie albo system albo etap albo substancja albo jednostka albo charakterystyka albo położenie albo część albo narzędzie albo właściwość albo zjawisko albo stan albo forma albo element albo funkcja albo wytwór albo materiał albo proces albo cel albo rezultat albo miejsce albo działanie albo struktura albo jednostka albo etap albo system albo urządzenie albo cecha albo substancja albo narzędzie albo część albo właściwość albo zjawisko albo przeznaczenie albo stan albo materiał albo funkcja albo forma albo proces albo miejsce albo charakterystyka albo element albo wytwór albo działanie albo etap albo urządzenie albo jednostka albo rezultat albo część albo struktura albo narzędzie albo system albo właściwość albo cel albo substancja albo materiał albo zjawisko albo funkcja albo miejsce albo stan albo cecha albo proces albo forma albo położenie albo przeznaczenie albo etap albo charakterystyka albo działanie albo element albo urządzenie albo wytwór albo jednostka albo materiał albo rezultat albo część albo narzędzie albo funkcja albo struktura albo miejsce albo zjawisko albo proces albo stan albo właściwość albo system albo substancja albo forma albo działanie albo etap albo cecha albo element albo materiał albo przeznaczenie albo urządzenie albo część albo jednostka albo charakterystyka albo miejsce albo narzędzie albo rezultat albo wytwór albo zjawisko albo proces albo funkcja albo stan albo struktura albo położenie albo materiał albo właściwość albo cel albo działanie albo etap albo system albo substancja albo forma albo część albo narzędzie albo element albo jednostka albo charakterystyka albo miejsce albo urządzenie albo funkcja albo proces albo zjawisko albo rezultat albo stan albo cecha albo wytwór albo materiał albo przeznaczenie albo struktura albo działanie albo etap albo właściwość albo substancja albo narzędzie albo część albo forma albo system albo jednostka albo miejsce albo element albo proces albo charakterystyka albo funkcja albo stan albo materiał albo urządzenie albo zjawisko albo działanie albo cel albo rezultat albo etap albo położenie albo wytwór albo narzędzie albo cecha albo część albo właściwość albo substancja albo forma albo jednostka albo proces albo system albo miejsce albo funkcja albo materiał albo element albo działanie albo charakterystyka albo stan albo urządzenie albo etap albo zjawisko albo przeznaczenie albo rezultat albo narzędzie albo struktura albo część albo wytwór albo właściwość albo materiał albo proces albo funkcja albo jednostka albo cel albo miejsce albo forma albo substancja albo element albo stan albo działanie albo cecha albo system albo etap albo zjawisko albo urządzenie albo charakterystyka albo narzędzie albo położenie albo rezultat albo materiał albo proces albo część albo przeznaczenie albo funkcja albo wytwór albo miejsce albo właściwość albo jednostka albo struktura albo forma albo stan albo element albo działanie albo substancja albo cecha albo etap albo narzędzie albo system albo zjawisko albo funkcja albo materiał albo urządzenie albo rezultat albo część albo proces albo charakterystyka albo cel albo wytwór albo położenie albo miejsce albo jednostka albo właściwość albo stan albo działanie albo forma albo etap albo materiał albo element albo narzędzie albo substancja albo funkcja albo system albo zjawisko albo cecha albo proces albo urządzenie albo część albo przeznaczenie albo charakterystyka albo rezultat albo wytwór albo miejsce albo jednostka albo struktura albo stan albo materiał albo działanie albo właściwość albo etap albo narzędzie albo funkcja albo proces albo zjawisko albo element albo forma albo substancja albo cel albo urządzenie albo miejsce albo część albo system albo położenie albo stan albo rezultat albo charakterystyka albo materiał albo cecha albo wytwór albo jednostka albo etap albo działanie albo narzędzie albo funkcja albo właściwość albo proces albo miejsce albo zjawisko albo forma albo element albo substancja albo urządzenie albo przeznaczenie albo część albo struktura albo rezultat albo materiał albo system albo stan albo cecha albo funkcja albo miejsce albo etap albo wytwór albo narzędzie albo jednostka albo działanie albo charakterystyka albo właściwość albo proces albo substancja albo zjawisko albo forma albo część albo cel albo element albo urządzenie albo położenie albo rezultat albo materiał albo stan albo funkcja albo system albo etap albo narzędzie albo miejsce albo cecha albo jednostka albo działanie albo wytwór albo charakterystyka albo proces albo zjawisko albo substancja albo właściwość albo forma albo część albo element albo przeznaczenie albo urządzenie albo rezultat albo materiał albo etap albo funkcja albo struktura albo stan albo narzędzie albo system albo miejsce albo działanie albo jednostka albo wytwór albo cecha albo proces albo charakterystyka albo zjawisko albo substancja albo część albo materiał albo etap albo właściwość albo urządzenie albo funkcja albo element albo położenie albo rezultat albo forma albo stan albo narzędzie albo cel albo miejsce albo przeznaczenie albo jednostka albo system albo działanie albo materiał albo wytwór albo proces albo zjawisko albo charakterystyka albo część albo substancja albo cecha albo etap albo funkcja albo struktura albo urządzenie albo narzędzie albo właściwość albo miejsce albo rezultat albo stan albo element albo działanie albo forma albo materiał albo jednostka albo system albo proces albo wytwór albo zjawisko albo przeznaczenie albo charakterystyka albo etap albo część albo narzędzie albo substancja albo funkcja albo cel albo położenie albo właściwość albo urządzenie albo miejsce albo materiał albo stan albo rezultat albo działanie albo element albo forma albo jednostka albo proces albo cecha albo struktura albo zjawisko albo wytwór albo system albo etap albo charakterystyka albo funkcja albo narzędzie albo część albo substancja albo urządzenie albo materiał albo przeznaczenie albo miejsce albo stan albo właściwość albo działanie albo rezultat albo element albo forma albo jednostka albo proces albo etap albo cecha albo zjawisko albo wytwór albo funkcja albo struktura albo system albo część albo narzędzie albo substancja albo charakterystyka albo położenie albo urządzenie albo materiał albo działanie albo cel albo miejsce albo rezultat albo stan albo jednostka albo etap albo właściwość albo proces albo funkcja albo element albo wytwór albo forma albo zjawisko albo narzędzie albo przeznaczenie albo część albo charakterystyka albo substancja albo materiał albo urządzenie albo system albo działanie albo miejsce albo etap albo cecha albo struktura albo proces albo rezultat albo jednostka albo funkcja albo stan albo element albo zjawisko albo wytwór albo właściwość albo narzędzie albo forma albo część albo materiał albo cel albo miejsce albo działanie albo przeznaczenie albo urządzenie albo etap albo system albo substancja albo charakterystyka albo funkcja albo proces albo stan albo jednostka albo rezultat albo element albo zjawisko albo cecha albo wytwór albo narzędzie albo położenie albo właściwość albo część albo materiał albo forma albo miejsce albo działanie albo etap albo urządzenie albo funkcja albo proces albo substancja albo struktura albo system albo stan albo charakterystyka albo rezultat albo jednostka albo wytwór albo zjawisko albo przeznaczenie albo narzędzie albo element albo materiał albo cecha albo miejsce albo właściwość albo część albo etap albo funkcja albo forma albo działanie albo urządzenie albo proces albo substancja albo stan albo system albo rezultat albo charakterystyka albo zjawisko albo wytwór albo jednostka albo narzędzie albo materiał albo położenie albo cel albo element albo struktura albo etap albo miejsce albo funkcja albo cecha albo proces albo działanie albo właściwość albo forma albo urządzenie albo część albo zjawisko albo substancja albo stan albo narzędzie albo przeznaczenie albo rezultat albo system albo materiał albo etap albo funkcja albo wytwór albo charakterystyka albo jednostka albo element albo proces albo miejsce albo forma albo działanie albo urządzenie albo właściwość albo cecha albo substancja albo część albo narzędzie albo zjawisko albo stan albo etap albo materiał albo cel albo rezultat albo funkcja albo struktura albo wytwór albo jednostka albo system albo położenie albo proces albo miejsce albo charakterystyka albo element albo przeznaczenie albo urządzenie albo działanie albo substancja albo forma albo właściwość albo etap albo część albo materiał albo zjawisko albo stan albo narzędzie albo rezultat albo funkcja albo cecha albo wytwór albo jednostka albo proces albo system albo miejsce albo struktura albo działanie albo element albo etap albo urządzenie albo charakterystyka albo materiał albo funkcja albo przeznaczenie albo substancja albo zjawisko albo część albo stan albo właściwość albo narzędzie albo forma albo rezultat albo wytwór albo proces albo jednostka albo miejsce albo cecha albo działanie albo system albo etap albo element albo struktura albo urządzenie albo funkcja albo materiał albo zjawisko albo charakterystyka albo część albo stan albo substancja albo narzędzie albo właściwość albo cel albo forma albo rezultat albo wytwór albo miejsce albo etap albo proces albo jednostka albo przeznaczenie albo działanie albo system albo element albo urządzenie albo cecha albo materiał albo funkcja albo położenie albo substancja albo zjawisko albo część albo charakterystyka albo narzędzie albo stan albo etap albo proces albo właściwość albo jednostka albo rezultat albo struktura albo wytwór albo miejsce albo działanie albo forma albo system albo materiał albo cel albo funkcja albo element albo urządzenie albo zjawisko albo substancja albo etap albo cecha albo część albo narzędzie albo proces albo stan albo charakterystyka albo jednostka albo przeznaczenie albo właściwość albo miejsce albo rezultat albo wytwór albo działanie albo materiał albo struktura albo funkcja albo system albo forma albo element albo substancja albo urządzenie albo etap albo cecha albo zjawisko albo część albo proces albo narzędzie albo miejsce albo stan albo właściwość albo wytwór albo charakterystyka albo jednostka albo działanie albo cel albo rezultat albo materiał albo funkcja albo etap albo położenie albo system albo część albo urządzenie albo forma albo substancja albo element albo zjawisko albo stan albo proces albo narzędzie albo przeznaczenie albo miejsce albo cecha albo właściwość albo wytwór albo charakterystyka albo materiał albo działanie albo jednostka albo struktura albo etap albo funkcja albo rezultat albo część albo urządzenie albo system albo zjawisko albo forma albo substancja albo element albo narzędzie albo proces albo stan albo cel albo miejsce albo przeznaczenie albo właściwość albo działanie albo materiał albo wytwór albo etap albo jednostka albo charakterystyka albo część albo funkcja albo rezultat albo urządzenie albo zjawisko albo forma albo element albo system albo narzędzie albo substancja albo cecha albo miejsce albo proces albo stan albo położenie albo materiał albo wytwór albo funkcja albo etap albo właściwość albo działanie albo rezultat albo część albo struktura albo urządzenie albo jednostka albo charakterystyka albo zjawisko albo narzędzie albo system albo przeznaczenie albo element albo substancja albo miejsce albo forma albo proces albo cecha albo stan albo materiał albo funkcja albo wytwór albo etap albo działanie albo rezultat albo część albo właściwość albo urządzenie albo zjawisko albo jednostka albo narzędzie albo charakterystyka albo cel albo struktura albo system albo miejsce albo element albo materiał albo substancja albo proces albo forma albo stan albo funkcja albo wytwór albo etap albo zjawisko albo działanie albo cecha albo urządzenie albo część albo rezultat albo jednostka albo narzędzie albo położenie albo przeznaczenie albo właściwość albo materiał albo miejsce albo funkcja albo proces albo element albo charakterystyka albo system albo substancja albo stan albo etap albo forma albo działanie albo wytwór albo zjawisko albo narzędzie albo część albo rezultat albo cecha albo urządzenie albo jednostka albo funkcja albo materiał albo struktura albo proces albo miejsce albo właściwość albo element albo przeznaczenie albo forma albo substancja albo stan albo działanie albo etap albo charakterystyka albo narzędzie albo system albo zjawisko albo wytwór albo część albo funkcja albo rezultat albo jednostka albo materiał albo cecha albo urządzenie albo położenie albo proces albo miejsce albo struktura albo właściwość albo element albo stan albo substancja albo działanie albo etap albo forma albo charakterystyka albo narzędzie albo funkcja albo zjawisko albo system albo wytwór albo część albo przeznaczenie albo materiał albo rezultat albo jednostka albo proces albo miejsce albo cecha albo urządzenie albo element albo substancja albo stan albo właściwość albo narzędzie albo funkcja albo struktura albo etap albo działanie albo zjawisko albo forma albo wytwór albo charakterystyka albo część albo materiał albo system albo rezultat albo jednostka albo cel albo proces albo miejsce albo przeznaczenie albo urządzenie albo element albo stan albo cecha albo substancja albo funkcja albo narzędzie albo etap albo właściwość albo działanie albo wytwór albo zjawisko albo forma albo część albo materiał albo rezultat albo jednostka albo proces albo system albo miejsce albo charakterystyka albo element albo urządzenie albo funkcja albo położenie albo stan albo narzędzie albo substancja albo cecha albo etap albo działanie albo właściwość albo zjawisko albo struktura albo wytwór albo część albo materiał albo funkcja albo miejsce albo rezultat albo jednostka albo system albo proces albo forma albo przeznaczenie albo urządzenie albo charakterystyka albo narzędzie albo element albo substancja albo stan albo cecha albo etap albo zjawisko albo działanie albo właściwość albo wytwór albo materiał albo część albo funkcja albo rezultat albo jednostka albo struktura albo miejsce albo proces albo system albo narzędzie albo forma albo urządzenie albo charakterystyka albo element albo substancja albo przeznaczenie albo stan albo działanie albo etap albo zjawisko albo właściwość albo materiał albo cecha albo funkcja albo część albo wytwór albo rezultat albo jednostka albo proces albo miejsce albo element albo struktura albo system albo narzędzie albo forma albo substancja albo urządzenie albo charakterystyka albo stan albo działanie albo przeznaczenie albo etap albo zjawisko albo właściwość albo materiał albo funkcja albo część albo cel albo rezultat albo wytwór albo jednostka albo proces albo miejsce albo cecha albo element albo narzędzie albo system albo forma albo substancja albo działanie albo urządzenie albo stan albo etap albo charakterystyka albo zjawisko albo funkcja albo struktura albo właściwość albo materiał albo część albo rezultat albo jednostka albo wytwór albo miejsce albo proces albo narzędzie albo przeznaczenie albo element albo cecha albo forma albo system albo substancja albo działanie albo stan albo urządzenie albo etap albo charakterystyka albo funkcja albo zjawisko albo część albo materiały. przyimek. + rzecz. typu słowotwórczego i tylko jeden – savikaina KPĮ 1939: 59 – rzecz. + rzecz. typu słowotwórczego. Termin savikaina ma niezmienioną końcówkę, Vincas Urbutis twierdzi, że złożenia z pierwszym członem zaimkowym savi-, a drugim rzeczownikowym są bliskie złożeniom mającym drugi człon czasownikowy: savimyla, savišalpa itd. (Urbutis 1961: 105). Należy zauważyć, że większość złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 utworzono z części mowy mających temat nierozkładalny słowotwórczo. Znaleziono niewiele złożeń, których człon stanowiłby 10 „Wieńce w narożnikach są łączone na półjaskółcze ogony (zob. rys. 132), a ich belki pośrodku ściany – uniwersalnym zamkiem (rys. 133).” ŽŪS 1929: 88. LINA RUTKIENĖ. Tendencje słowotwórcze złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 można analizować słowotwórczo, np. mediensiūlė SSM 1937: 267, geležinkelis GTS 1930: 65, nuolaidometras PMST 1923: 21, grąžtasukis SŽD 1939: 309. We współczesnej terminologii litewskiej rodzaj złożenia najczęściej zależy od tego, jakiego rodzaju jest rzeczownik, na którym oparty jest drugi człon: złożenie zazwyczaj zachowuje rodzaj tego rzeczownika. Jednak w przypadku niektórych złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 zasada ta nie była jeszcze taikytas: pvz., ugniasienis 11 ŽŪS 1929: 79, vandenpumpis SBTĮ 1922: 100, šaligatvis SDTSS 1930: 48, trišakis SDTSS 1930: 76. Przykłady pokazują, że chociaż rzeczownik, na którym oparty jest drugi człon, jest rodzaju żeńskiego, złożenie przyjmuje rodzaj męski. Nie odnotowano przypadków odwrotnych – aby złożenie było rodzaju żeńskiego, a rzeczownik, na którym oparty jest drugi człon, – rodzaju męskiego. Jeśli chodzi o zakończenie, należy powiedzieć, że większość złożeń odpowiada derywacji systemowej: złożenia rodzaju żeńskiego z drugim członem rzeczownikowym najczęściej przyjmują końcówkę -ė, a rodzaju męskiego – -is, -ys. Niemniej jednak w przeczytanej literaturze naukowej z dziedziny budownictwa znaleziono pojedyncze przykłady, w których końcówka rodzaju żeńskiego pozostaje -a, tj. taka sama jak w przypadku rzeczownika rodzaju żeńskiego, na którym opiera się drugi człon, np.: skliautsija SGBT 1931: 111, skersija MT 1929: 45, skersjėga MT 1929: 63. 2.2. Złożenia z drugim członem czasownikowym Jak wspomniano, 15 proc. złożeń ma drugi człon czasownikowy. Większość z nich, tj. 37, należy do typu rzecz. + czas. derywacyjnego, np.: akmenskaldė DS 1929: 10, akmenskaldys SSM 1937: 3, dulkėgauda TŽ 1920: 16, dūmčiulpis SSM 1937: 228, dūmtraukis T 1930: 348, gartraukis SDTSS 1930: 87, grąžtasukis SŽD 1939: 309, kaminkrėtys KS 1936: 79, kirvialaužis SSM 1937: 160, lentpiūvė KS 1936: 7, lytlauža PMST 1923: 73, orlaidis SDTSS 1930: 79, poliakalis SSM 1937: 3, 12 poliarovis SSM 1937: 3, stogdengis SDTSS 1930: 70, takoskira SGBT 13 1931: 20, ugniagesa TŽ 1920: 67, vandentiekis BŽV 1925: 6, vandentraukis SBTĮ 1922: 11, žaibolaidis KS 1936: 254, žemkasys SDTSS 1930: 70. Kilka złożeń z drugim członem czasownikowym reprezentuje typ słowotwórczy przym. + czasow. greitmaišė SSM 1937: 87, greitpylis SSM 1937: 92, PMST 1923: Wstęp, pusiaupiova PMST 1923: 73, pusiausvyra SGBT 1931: 7. Znaleziono tylko jedno złożenie, tj. viensėdis KS 1936: 3, „Zgodnie z przepisami budowlanymi byłego 11 Komisariatu Odbudowy Litwy <...>, „ścianami ogniowymi nazywa się całe murowane ściany bez okien i drzwi, przeznaczone do ochrony przed ogniem.“ ŽŪS 1929: 79. 12 „W celu ochrony podpór mostu przed krą buduje się lytlaužos.“ PMST 1923: 73. 13 „Z jednej strony basen jest ograniczony drogą, z drugiej – linią rozdzielającą wody lub działem wodnym (rys. 26).“ SGBT 1931: 20. LINA RUTKIENĖ. Tendencje słowotwórcze złożeń w terminologii budowlanej w latach 1918–1940 | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (tylko drugi człon jest czasownikowy (1,5 proc.)), szczególnie rzadko – z członem liczebnikowym (tylko drugi człon jest czasownikowy (0,4 proc.)). 5. Dane ilościowe wskazują na dużą częstotliwość złożeń zawierających człon przymiotnikowy w międzywojennej terminologii budowlanej, jednak przymiotnikowi nie jest właściwe tworzenie złożeń różnych typów słowotwórczych: człon przymiotnikowy łączy się tylko z członem rzeczownikowym (23,2 proc.) i niemal zawsze jest pierwszy (z wyjątkiem omówionego terminu pusapvalis). 6. Większość złożeń terminologii budowlanej utworzono z części mowy mających temat nierozkładalny słowotwórczo. Ponadto złożenie mające drugi człon rzeczownikowy najczęściej zachowuje rodzaj rzeczownika, na którym oparty jest drugi człon. Pod tym względem tworzenie złożeń nie różni się od ogólnych tendencji tworzenia złożeń we współczesnym języku litewskim. Znaleziono tylko kilka złożeń, w których rodzaj uległ zmianie: rzeczownik, na którym opiera się drugi człon, jest rodzaju żeńskiego, natomiast złożenie – rodzaju męskiego. Odwrotnego kierunku nie zaobserwowano. 7. Złożenia w terminologii budowlanej międzywojennej Litwy nie wyróżniają się dużym zróżnicowaniem fonetycznym i morfologicznym. Najczęściej wariantywności ulega samogłoska rdzenna, jej długość (wariantywność fonetyczna, w niektórych przypadkach – wariantywność ortograficzna) oraz rodzaj i końcówka (wariantywność morfologiczna). 8. Chociaż wiele złożeń używanych w naukowych tekstach z dziedziny budownictwa z lat 1918–1940 pozostało tak zwanymi terminami tekstowymi, część złożeń jest używana także we współczesnym języku naukowym, zostaje włączona do słowników terminologicznych i innych zasobów terminograficznych – stały się one częścią leksyki normatywnego języka ogólnego. ŠALTINIAI ABSS – V a s i l i a u s k a s K. 1929: Apskritimo būdas statybos statikoje, Kaunas: Spindulys. BŽV – Č e c h a v i č i u s P. 1925: Bendrosios žinios apie vandentiekius, Kaunas: Valstybės spaustuvė. CŠV – J a s i u k a i t i s J. 1 936: Centralinis šildymas ir vėdinimas, Kaunas: Varpas. DS – Š i m o l i ū n a s J. 1929: Danijos sauskeliai ir jų su mūsų keliais palyginimas, Kaunas: Spindulys. GK – G r i n k e v i č i u s S. 1923: Geležinės konstrukcijos, Kaunas: Spindulys. GTS – K i š k i n a s J. 1930: Geležbetonis: teorija ir skaičiavimai: vadovėlis, Kaunas: Spindulys. GTT – J o d e l ė P. 1922: Geologiniai tyrinėjimai technikos žvilgsnius su Lietuvos geologiniais daviniais ir šulinių gręžiniais, Kaunas: Švietimo ministerijos knygų leidimo komisija. LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 KPĮ – M a s l e n i k o v a s B. F. 1939: Kaimo plytinės įrengimas. Laisvai vertė T. Šilutis, Kaunas: Adomavičiaus spaustuvė. KS – D e g u t i s S., D r ą s u t i s P., G a i ž u t i s P., G u d z i n s k a s L., J u š k a J., K a l i t a P., K e r s n a u s k a s E., Š v i p a s V. 1936: Kaimo statyba, Kaunas: Žemės ūkio rūmai. MGN – Š v i p a s V. 1933: Miesto gyvenamieji namai: jiems statomi reikalavimai ir jų projektavimas, Kaunas: Varpas. MS – R e i s o n a s K. 1928: Molio statyba, Kaunas: Valstybės spaustuvė. MSUP – Mūrinės statybos ugdymo planas. Rengė V. Juodeika ir V. Švipas, Kaunas: Spindulys. 1938. MT – G r i n k e v i č i u s S. 1929: Mediniai tiltai, Kaunas: Lietuvos universiteto technikos fakultetas. PMST – Papraščiausiųjų medinių sijinių tiltų tipai, Kaunas: Valstybės spaustuvė. 1923. PSD – G r i n k e v i č i u s S. 1932: Pastatams skaičiuoti daviniai, Kaunas: Spindulys. PTŽ – Š l i o g er i s J. 1925: Perkūnsargiai (trobų nuo žaibo apsaugojimo būdai), Kaunas: Valstybės spaustuvė. SBTĮ – Z u b a u s k a s K. 1922: Statybos ir butų tvarkymo įstatymai, taisyklės: atstatymo apžvalga ir kritika, Kaunas: n. d. SDTSS – D u š a u s k a s-D u ž K.: 1930: Statybos darbams technikinės sąlygos, sutartys ir kainos (gelžbetonas, kanalizacija, vandentiekis, centralinis apšildymas, elektros šviesos instaliacija ir t. t., Kaunas: A. Bako spaustuvė. SGBT – G a b r y s J. 1931: Sauskeliai. Gelžbetoniniai ir betoniniai tiltai, Kaunas: Spindulys. SĮRG – K i š k i n a s J. 1933: Skėlimo įtempimų reikšmė gelžbetonio pastatus projektuojant, Kaunas: Spindulys. SS – Š i m o l i ū n a s J. 1940: Statyba. III tomas. Sienos, Kaunas: Spindulys. SSČ – K a l i t a P. 1935: Stogai: skardos, čerpių, gontų, skiedrų, lentelių ir tolio stogų savybės, jų dengimas ir dengimo normos, Kaunas: Spaudos fondo dirbtuvė. SSM – Š i m o l i ū n a s J. 1937: Statyba. I tomas. Statybinės medžiagos, Kaunas: Spindulys. STŽ 2002 – Statybos terminų žodynas. Parengė A. Kudzys, A. Rosinas, B. Kudzienė, Vilnius: Lietuvos mokslas. SŽD – Š i m o l i ū n a s J. 1939: Statyba. II tomas. Žemės darbai, Kaunas: Spindulys. T 1930 – Technika. Nr. 6. Redaktorius V. Mošinskis, Kaunas: Kauno universiteto Technikos fakultetas. LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 T 1935 – Technika. Nr. 8. Redaktorius V. Mošinskis, Kaunas: Kauno universiteto Technikos fakultetas. TŽ 1920 – M a c i j a u s k a s A. Techniko žodynėlis, Kaunas: Valstybės spaustuvė. ŪP – Š v i p a s V. 1934: Ūkininko pirtis, Kaunas: Spindulys. VSD – Vamzdžių sujungiamosios dalys, Kaunas: J. Kuznickio ir L. Beilio spaustuvė. 1931. ŽŪS – G i m b u t a s L. 1929: Žemės ūkio statyba: bendroji dalis: statybos medžiagos ir trobesių dalys, Kaunas: Spindulys. 1929. LITERATURA B a c e v i č i ū t ė R. 2007: Kontrakcja i elizja samogłosek w gwarach zachodnioaukštaitijskich kauniškiai języka litewskiego. – Valoda 2007: Język w kontekście różnych kultur. Zbiór artykułów naukowych XVII, Daugavpils: Uniwersytet w Daugavpils, 11–17. B u t k u v i e n ė A. 2001: Zarys historii kultury Litwy, Kowno: Technologija. DLKG 1997 – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. V. Ambrazas, 1997, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. G a i v e n i s K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. G a i v e n i s K. 2014: Wybrane pisma, oprac. J. Gaivenytė-Butler, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. G a i v e n i s K. , K e i n y s S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. H a r r i s Z. 1951: Metody w lingwistyce strukturalnej, Chicago: University of Chicago Press. I n h o f f A. W., S t a r r M. S., S o l o m o n M., P l a c k e L. 2008: Ruchy gałek ocznych podczas czytania słów złożonych oraz wpływ znaczenia leksemu. – Memory & Cognition, 36. Dostęp online: https://link.springer.com/article/10.3758/MC.36.3.675 (dostęp styczeń–marzec 2019 r.). J o d e l ė P. 1922: Geologiniai tyrinėjimai technikos žvilgsniu su Lietuvos geologijos daviniais ir studniami wierconymi, Kowno: Komisja Wydawnicza Książek Ministerstwa Oświaty. J o d e l ė P. 1930: Inż. Kiškinas. Żelbeton: recenzja. – Technika 6: 362. Dostęp online: http://www.epaveldas.lt/object/recordDescription/LNB/C1C1B0000831470 (dostęp styczeń–marzec 2019 r. ). LINA RUTKIENĖ. Tendencje słowotwórcze złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 J o n g Y. O., J u n g Ch. K. 2015: Dydaktyczne znaczenie świadomości morfologicznej w języku koreańskim i angielskim. Nauczanie języka angielskiego 8 (8), 79–93. Dostęp w internecie: https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1075489.pdf?fbclid (dostęp: styczeń–marzec 2019 r.). K a u l a k i e n ė A. 2014: Terminologia. Terminografia. Terminologia. Zbiór artykułów, Wilno: Technika. K e i n y s S. 2005: Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto wydawnictwo. K u d z y s A. 2002: Abyśmy mogli się porozumieć. – Mokslo Lietuva 19 (265). Dostęp w internecie: http://mokslasplius.lt/mokslo-lietuva/2002-2004/200219/20021902.htm (dostęp: 2019 r. styczeń–marzec. ). M a c G r e g o r L. J., S h t y r o v Y. 2013: Wiele dróg przetwarzania słów złożonych w mózgu: dowody z EEG. – Brain and Language 126 (2), 217–229. M a c i j a u s k a s A. 1929: Przegląd prac budownictwa cywilnego. – Technika ir ūkis 1. P i k e К. L. 1954: Language 1, Kalifornia. P i r o č k i n a s A. 1978: J. Jablonskis – puoselėtojas bendrinės kalbos, Vilnius: Mokslas. S a P o l e n z P. 1980: Synpleremik I: Wortbildung. – Lexikon der germanistischen Linquistik 2, 169–179. P u p k i s A. 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimtasis žodis. l y s A. 1933: B. Sereiskis. Słownik litewsko-rosyjski. Recenzja. – Gimtoji kalba 2, 31–32. Dostęp w internecie: http://www.epaveldas.lt/object/recordDescription/LNB/C1B0004135373 (dostęp: 2019 r. styczeń–marzec. ). TŽŽ 2007 – Słownik wyrazów międzynarodowych. Czwarte poprawione i uzupełnione wydanie, oprac. V. Vaitkevičiūtė, Wilno: Žodynas. TŽŽ 2013 – Słownik wyrazów międzynarodowych, rada redakcyjna A. Kaulakienė i in., Wilno: Alma litera. U n d e r h i l l A. 2016: Assimilation or elision? Dostęp w internecie: http://www.adrianunderhill.com/2016/04/18/qa-assimilation-or-elision (dostęp: 2019 r. styczeń–marzec. ). U r b u t i s V. 1961: Tworzenie złożeń rzeczownikowych we współczesnym języku litewskim. – Współczesny język litewski, 65–121. U r b u t i s V. 2009: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. LINA RUTKIENĖ. Tendencje w tworzeniu złożeń terminologii budowlanej w latach 1918–1940 | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Z i e r i n g P., P l a s L. 2014: Jaki pożytek z „Nominalkomposita” dla „noun compounds”: wielojęzyczne wydobywanie i analiza struktury kompozycji nominalnych z wykorzystaniem ograniczników lingwistycznych. – Proceedings of COLING 2014, the 25th International Conference on Computational Linguistics: Technical Papers, 1047–1058. https://www.aclweb.org/anthology/C14Dostęp online: 1099?fbclid=IwAR1Xt82qWNshqiGxS81wszTpK6tLQuwdqfBQRVketzX2_LdM8NAmLO _hoB8 (dostęp: styczeń–marzec 2019 r.). И в а н о в а Т. К. 2001: Наименования лица в современном русском и немецком словосложении: дис. канд. фил. наук, Казань. Н а д м и д о н В. Д. 2014: К вопросу о классификации сложных слов в разносистемных językach. Biuletyn Buriackiego Uniwersytetu Państwowego 1 (10), 69–73. Dostęp online: http://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-klassifikatsii-slozhnyh-slov-vraznosistemnyh-yazykah (dostęp: styczeń–marzec 2019 r.). М е ш к о в О. Д. 1986: Семантические аспекты словосложения английского языка, Москва: Наука. М о р о з о в а Л. В. 1970: Опыт дефиниционного описания терминополя (на базе терминов ядерной физики и техники): дис. канд. филол. наук, Калинин. Ч е р е п а н о в М. В. 2004: Очерк словообразовательной типологии русского глагола, Саратов. Otrzymano 2019 01 20 Przyjęto 2019 11 14 LINA RUTKIENĖ. Tendencje słowotwórcze złożeń terminologii budowlanej z lat 1918–1940 | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TENDENCJE TWORZENIA ZŁOŻEŃ W TERMINOLOGII BUDOWLANEJ W LATACH 1918–1940 Streszczenie Artykuł dotyczy złożonych terminów budowlanych występujących w literaturze naukowej opublikowanej w latach 1918–1940. Na Litwie w okresie międzywojennym sektor budowlany szybko się rozwijał; pojawiało się wiele nowych realiów, co wymagało utworzenia wielu nowych terminów, w tym złożeń. Wybitne osobistości miały ogromne znaczenie dla rozwoju terminów budowlanych tego okresu oraz kształtowania się tego języka zawodowego: Kazimieras Vasiliauskas, Jonas Šimoliūnas, Pranas Morkūnas, Anatolijus Rozenbliumas, Pranas Jodele, Jonas Kiškinas, Juozas Gabrys i inni. Inżynierowie budowlani nie tylko prowadzili znaczące badania, pisali artykuły i książki oraz nauczali młodzieży, lecz także wzbogacali terminologię budowlaną. Dane ilościowe dotyczące terminów pokrewnych, pochodzące z 33 prac naukowych i artykułów na temat budownictwa, wskazują, że w okresie międzywojennym tworzenie złożeń było ważnym sposobem rozwijania terminów budowlanych: w analizowanej literaturze znaleziono 262 pokrewne terminy złożone. Niemieckie odpowiedniki przedstawione dodatkowo przy niektórych złożeniach pozwalają przypuszczać, że litewskie złożenia należy uznać za częściowe lub pełne kalki. Chociaż ogólne typy litewskich terminów złożonych charakteryzują się tymi samymi głównymi typami co złożenia terminologii budowlanej do of compounding found in the the present Lithuanian language, analyzing the period from 1918 1940 roku, ustalono, że są one tworzone zgodnie z 10 typów derywacji. Najbardziej produktywnymi częściami mowy są rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki. Istnieje tylko kilka złożeń, z których jedna część byłaby oparta na przysłówku, liczebniku i zaimku. Zatem, chociaż wszystkie te same części mowy odgrywają rolę w rozwoju litewskiej terminologii budowlanej i rozwoju złożeń terminologicznych, podobnie jak w drugiej połowie XX wieku, terminy omawianego okresu nie wykazują szerokiego wachlarza połączeń tych części mowy. Na podstawie zbadanego materiału ustalono, że druga część większości ówczesnych złożeń terminologii budowlanej jest rzeczownikiem. Takie złożenia stanowią aż 85 procent wszystkich złożeń. Znacznie mniej jest złożeń, które zawierałyby czasownik jako swoją drugą część, i tylko jedno zawierało przymiotnik. W wyniku analizy materiału wyodrębniono następujące typy złożeń terminologii budowlanej oraz uzyskano następujące dane ilościowe: dla typu rzeczownika. + rzeczownik stanowiło 52,9 % wszystkich odnotowanych złożeń; przymiotnik + rzeczownik – 23,2 % wszystkich złożeń; rzeczownik + czasownik – 14,1 % wszystkich złożeń; czasownik + rzeczownik – 4,6 % wszystkich złożeń; LINA RUTKIENĖ. 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.03 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przysłówek + czasownik – 1,5 %, przysłówek + rzeczownik – 0,8 %; zaimek + rzeczownik – 0,4 %; rzeczownik + przymiotnik – 0,4 %; liczebnik + czasownik – 0,4 %. Niewiele jest terminów, które powtarzają się w różnych źródłach, dlatego warianty fonetyczne i morfologiczne w terminologii budownictwa tego okresu nie są liczne. Spośród najczęstszych i wyróżniających się wariantów wymienia się wspomniany wcześniej żelbet. Chociaż wiele złożeń używanych w naukowej literaturze budowlanej z lat 1918–1940 pozostało tak zwanymi terminami tekstowymi, część złożeń jest używana do dziś we współczesnym języku naukowym, jest uwzględniona w terminologii glosariuszowej i innych zasobach terminologicznych. Tym samym złożenia analizowanego okresu są ważne nie tylko dla historii języka i rozwoju terminologii, lecz także dla współczesnej terminologii budowlanej. SŁOWA KLUCZOWE: typ słowotwórstwa; złożenie; wariant fonetyczny; termin pokrewny; wariant morfologiczny; język nauk budowlanych. LINA RUTKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]