Taisyklingai kalbėkime ir rašykime

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 KAZYS ULVYDAS MÓWMY I PISZMY POPRAWNIE Rękopisy audycji językowych radia 1 1963.XII.13 1. Tow. Pranas Morkiškis z Wilna pyta, czy poprawne jest używane przez spikerów radiowych określenie 19 valandą 30 minučių, stosowane przy ogłaszaniu programu na następny dzień. Jeśli wskazuje się czas, kiedy coś się wydarzy, mówi się: 19 valandą 30 minučių, 8 valandą 21 minutė, 23 valandą 2 minutės, 0 valand 8 minutės, 1 valandą 34 minutės itd. Minutės są tu, gdzie to możliwe, podawane w mianowniku. Gdy wskazuje się aktualny czas, mówi się: Dabar yra septynios valandos viena minutė, 22 valandos 38 minutės, 16 valand 20 minučių itd. Ale i tutaj nie należy obawiać się liczebników złożonych – jak najbardziej można powiedzieć: Teraz jest pierwsza godzina osiem minut, czternasta godzina 20 minut. W języku występują także inne konstrukcje określające godziny i minuty, mianowicie: Przyjdź wpół do jedenastej, teraz jest wpół do dziewiątej, wyjedziemy dwie minuty po drugiej, albo – dwie minuty po dwóch, zadzwoń do mnie za 20 trzecia, teraz jest za 20 trzy, albo – za 20 trzecia, zbierzcie się 25 po czwartej, albo – 25 po czwartej itd. A zatem czasami pomijamy nawet formy słów godzina, minuta, a wypowiadamy tylko formy liczebników (jeden lub z przyimkami), i wszystko to jest dla słuchaczy zrozumiałe. 1 Publikujemy rękopisy dwóch audycji radiowych, zachowane przez córkę Kazysa Ulvydasa, Eglė Bugenienė. Język nie został poprawiony, znaki akcentu są takie jak w rękopisie, słowa podkreślone falistą linią wydrukowano kursywą. Kazys Ulvydas. Mówmy i piszmy poprawnie | 2 Ponadto zamiast wyrażenia piętnaście minut czasami używa BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 się rzeczownika kwadrans (podobnie jak zamiast wyrażenia trzydzieści minut używa się rzeczownika pół), np.: teraz jest kwadrans po drugiej, za kwadrans szósta, za kwadrans dwunasta, zaczniemy jeść obiad kwadrans po pierwszej itd. Niemniej jednak trzeba powiedzieć, że spośród tej wielości konstrukcji występujących w języku do określania godziny i minut najwygodniejsze okazują się te, które wymieniliśmy jako pierwsze, mianowicie: przyjdę o godzinie dziesiątej pięć minut oraz teraz są dwadzieścia trzy godziny cztery minuty (albo: dwudziesta trzecia godzina cztery minuty). Tymi konstrukcjami bardzo wygodnie jest określać czas podzielony na godziny i minuty lub sekundy. 2. Drg. Buzienė z Wiłkomierza pyta, czy imiona kobiet Vaivà, Daivà, Gaivà są stare czy nowe, czy są litewskie i od czego pochodzą. 2 Imię Vaiv jest znane z utworu Krėvėgo „Perkūnas, Vaiva ir Straublys“. Dwa pozostałe najprawdopodobniej zostały niedawno utworzone. Daivà pretenduje do pokrewieństwa ze słowem deivė, a Gaivà jest nierozerwalnie związane z takimi słowami jak gaivs, gaivinti itd. Obecnie te imiona można już usłyszeć dość często, są utworzone całkiem poprawnie i nie ma żadnego powodu, by ich unikać. Ale w ogóle powinniśmy być ostrożniejsi, nadając dzieciom imiona. Przede wszystkim należy zwracać uwagę na to, żeby były piękne i poprawnie utworzone. Wszelkich wymyślonych, a zwłaszcza o wątpliwej budowie imion, należałoby całkowicie nie używać. W języku litewskim i tak wystarcza najpiękniejszych imion. 3. Drg. Valančienė z rejonu szawelskiego pisze: „Wyjaśnialiście, że nazwa miesiąca birželis pochodzi od słowa berželis, a ja przed kilkdziesięciu laty w szkole słyszałam takie wyjaśnienie nazw miesięcy 2 Obecnie te imiona akcentuje się według pierwszej koniugacji Diva, Giva, Viva (R. V.). Kazys Ulvydas. Mówmy i piszmy poprawnie | 3 imiona” (dalej autorka listu wyjaśnia nazwy miesięcy i o BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 birželis mówi tak: „rolnicy mieli siać zboże i biržydavę – zaznaczali zasiew miejsce, gdzie już zasiano”). Należy powiedzieć, że zarówno birželis, jak i biržyti, a także beržas czy berželis są wyrazami pokrewnymi. Do biržijimui używano gałązki brzozy. A zatem birželis i biržyti są nierozłączne od słowa beržas. 4. Słuchacz z Vlniaus pisze, że w języku literackim obok nazwy drzewa kaštnas niepotrzebnie używany jest wyraz gretiminis kaštnas. Oczywiście nie jest całkiem dobrze, że to samo drzewo nazywa się tutaj dwoma wyrazami gretiminiais, lecz tymczasem inaczej być nie może, ponieważ trudno powiedzieć, który z tych wyrazów gretiminiai należy pozostawić. Jedni jesteśmy bardziej przyzwyczajeni do używania kaštnas, inni – kaštnas. Dlatego zupełnie nieprzypadkowo w niektórych słownikach podaje się oba te wyrazy. Czasami już samo wyczucie języka dyktuje, który z wyrazów gretiminiai należy pozostawić w języku literackim, a z którego – zrezygnować. W przypadku kaštno – kaštno trudniej jest tutaj rozstrzygnąć tę kwestię. Dlatego pozostawmy jej rozwiązanie samemu czasowi, samej praktyce użycia. 1978.IV.1 Szanowni przyjaciele, słuchacze, Po trwającej dwa tygodnie przerwie kontynuujemy nasze audycje językowe, które odbywają się tego samego dnia, tj. w sobotę, i o tej samej godzinie, tj. o 14:05. Przepraszamy tych przyjaciół, na których listy nie mogliśmy odpowiedzieć w obiecanym terminie; postaramy się odpowiedzieć dziś przynajmniej na część tych listów. 1. Słuchacz naszych audycji, tow. Zigmas Mickevičius z Kowna pyta, czy w języku literackim używa się słowa veliumas, jakie jest pochodzenie, znaczenie i wartość tego słowa, a także, jakie jest tego Kazys Ulvydas. Mówmy i piszmy poprawnie | 4 stosunek słowa do litewskiego słowa nuometas, czy BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 nuometas może w języku literackim zastąpić słowo veliumas. Najpierw powiemy kilka uwag dotyczących słowa veliumas. Słowo to pochodzi od łacińskiego słowa velum, które oznacza „żagiel”. W języku francuskim od łacińskiego słowa velum pochodzi słowo voile, które oznacza bardzo cienką, wręcz przezroczystą tkaninę, używaną przez kobiety do zakrywania twarzy lub do innych celów. W języku polskim od łacińskiego słowa velum pochodzi słowo welon, które między innymi oznacza również nakrycie głowy panny młodej. Słowo véliumas w języku litewskim brzmi bardzo łacińsko. Można powiedzieć, że jest to słowo łacińskie, do którego dodano litewską końcówkę. Tylko że w języku litewskim veliumas oznacza nie żagiel, lecz pewien rodzaj welonu, nakrycie głowy panny młodej. Autor listu z odpowiedzią, który znalazł to słowo w nowej literaturze pięknej (w jednym ze zbiorów opowiadań), chciał wyjaśnić jego znaczenie, lecz nie mógł, ponieważ nie znalazł go ani w „Słowniku wyrazów międzynarodowych”, ani w „Słowniku współczesnego języka”. Słowo to w języku litewskim ma specjalne znaczenie nakrycia głowy młodej kobiety i jest językowi potrzebne. Nie trafiło ono do wymienionych słowników przypadkowo. Litewskie słowo nuometas nie może zastąpić międzynarodowego słowa veliumas, ponieważ nuometas oznacza przede wszystkim nakrycie głowy zamężnej kobiety. A zatem w języku litewskim mogą doskonale istnieć zarówno międzynarodowe słowo veliumas, jak i, rzecz jasna, powinno ono zostać wpisane i objaśnione zarówno w słowniku wyrazów międzynarodowych, jak i w słowniku litewskiego języka literackiego. 2. rej. kiejdański Pracownik biura kołchozu Okainiai pyta, jakiego rodzaju jest słowo vinis – męskiego czy żeńskiego. A więc jak należy mówić: tos vinys czy tie vinys, šiferinės vinys czy šiferiniai vinys? Kazys Ulvydas. Mówmy i piszmy poprawnie | 5 W języku literackim słowo vinis jest rodzaju BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 żeńskiego. Odmieniamy je: vins, -ies, -iai, vinį, vinimi, vinyje; l.mn. : vinys, vini, vinms… Zatem należy mówić: ta vinis, tos vinys, šiferinė vinis, šiferinės vinys. Przy tej okazji chcielibyśmy przypomnieć wszystkim słuchaczom audycji poświęconych językowi, że wiele pytań dotyczących praktyki językowej, wiele kwestii związanych ze znaczeniem wyrazów, akcentowaniem oraz użyciem i normalizacją wyrazów można wyjaśnić samodzielnie, korzystając bezpośrednio ze „Słownika współczesnego języka litewskiego”, który ukazał się drukiem w 1972 r. i który, na szczęście, wciąż można dostać w wielu księgarniach. Gdyby nie udało się go dostać na miejscu, należałoby poprosić, aby miejscowa księgarnia pomogła sprowadzić tę wartościową, fundamentalną książkę z Wilna, gdzie nadal z pewnością można ją dostać. Z przekonaniem polecamy ją tutaj wszystkim miłośnikom języka ojczystego, ponieważ każdemu, kto pisze, może ona bardzo pomóc w dziedzinie kultury języka. Upłynie jeszcze trochę czasu i ta książka, kosztująca obecnie zaledwie trzy ruble z kopiejkami, stanie się największą rzadkością bibliograficzną, ponieważ takie książki ukazują się tylko raz na kilkanaście lub kilkadziesiąt lat. A więc, póki jeszcze można, zatroszczcie się, szanowni przyjaciele słuchacze, o nabycie „Słownika współczesnego języka litewskiego“. 3. Następnie odpowiemy na list tow. Juozasa Didžbanisa, nadesłany z kołchozu „Bolszewik“ w rejonie szakijskim. Autorowi listu nie podoba się słowo laikotarpis, które często słyszy się, gdy przez radio podawane są prognozy pogody. Słowo laikotarpis jest dobre i nie ma podstaw, by go unikać. Kiedy spiker mówi: Pod koniec okresu oczekuje się ochłodzenia, to wcześniej jest już powiedziane, jaki okres ma na myśli: miesiąc, dwa tygodnie, tydzień, pięć lub trzy dni itp. Oczywiście, jeżeli nie mówi się, jaki odcinek czasu ma się na myśli, to słowo laikotarpis jest pozbawione sensu. O ile zauważyłem, w komunikatach biura meteorologicznego zawsze wszystko jest jasne, zawsze wcześniej mówi się, jaki przedział czasu ma się na myśli. Wtedy również słowo „okres” jest jasne i nadaje się do użycia. Kazys Ulvydas. Taisyklingai kalbėkime ir rašykime | 6 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Przypominając sobie komunikaty biura meteorologicznego odczytywane przez radio lub telewizję, należałoby uczynić zarzut biuru meteorologicznemu, a zarazem redaktorom radia i telewizji (tylko oczywiście nie spikerom, ponieważ otrzymują oni tekst już przygotowany przez redaktorów) z powodu niewłaściwego użycia miejscownika w wyrażeniu gūsiuose. Chociaż słowo gūsis jest również pochodzenia nielitewskiego (por. niemieckie guss), to jednak w języku literackim jest ono dopuszczalne, jeżeli używa się go poprawnie. Gūsis oznacza chwilę, szkwał, nagłe uderzenie, np. : Wiatr wieje porywami. W języku rosyjskim słowu gūsis odpowiada порыв. Żmudzini mówią: Wiatr wieje atsiūbais (to znaczy takimi nagłymi uderzeniami, porywami). Rosjanie mówią: Wiatr w porywach jest silny. Rosyjskiej konstrukcji в порывах w żadnym wypadku nie można bezmyślnie tłumaczyć miejscownikiem gūsiuose. W tym miejscu pasowałby tylko narzędnik gūsiais. Ponieważ jednak słowo gūsis jest pochodzenia nielitewskiego, a ponadto nieznane wszystkim Litwinom, w takim przypadku najlepiej pasowałby narzędnik czysto litewskiego słowa tarpais. A zatem tam, gdzie w prognozach pogody błędnie mówi się: Vėjas gūsiuose stiprus, po litewsku należałoby powiedzieć: Vėjas tarpais stiprus.