Kazys Ulvydas – kalbos kultūros puoselėtojas

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 NA 110. ROCZNICĘ URODZIN WYBITNEGO JĘZYKOZNAWCY KAZYSA ULVYDASA RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego KAZYS ULVYDAS – KRZEWICIEL KULTURY JĘZYKA Kazys Ulvydas – znany litewski językoznawca drugiej połowy XX wieku, członek korespondent Litewskiej Akademii Nauk, który poświęcił swoje życie językowi litewskiemu: jego nauczaniu, badaniu i pielęgnowaniu. Był naukowcem o szerokich horyzontach, wytrwale pracował w różnych dziedzinach językoznawstwa, doskonale znał wszystkie poziomy języka litewskiego: wymowę, akcentuację, słownictwo, morfologię, składnię, nazewnictwo, interpunkcję, ortografię. A oprócz tego był także aktywnym organizatorem prac, kierownikiem i – mówiąc współczesnymi terminami – kształtującym opinie influencerem. Obdarzony wyjątkową Rasuolė Vladarskienė. Kazys Ulvydas – krzewiciel kultury języka | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 charyzmą, doskonale łącząc subtelności retoryki i dydaktyki, potrafił przyciągnąć uwagę wielu ludzi i pozostać w ich pamięci jako niezrównany prowadzący lekcje o języku. Kazys Ulvydas urodził się 27 sierpnia 1910 r. w rejonie kiejdańskim, w folwarku Bagotėlė. Uczył się w szkołach podstawowych w Apytalaukiu i Kiejdanach, następnie w gimnazjach jezuickich w Kiejdanach i Kownie. W latach 1930– 1937 studiował lituanistykę i filologię klasyczną na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, później kontynuował studia i ukończył je w 1940 r. na Uniwersytecie Wileńskim. W latach 1942–1949 wykładał na Uniwersytecie Kowieńskim, a w latach 1 1949– 1956 – na Uniwersytecie Wileńskim. Od 1951 roku rozpoczął pracę w Instytucie Języka Litewskiego i pracował tu aż do śmierci. Zmarł 16 marca 1996 r. Reikšmingiausius savo darbus K. Ulvydas nuveikė dirbdamas Lietuvių kalbos ir literatūros w instytucie. Był kierownikiem aż trzech działów: Historii Języka i Dialektologii, Słownika oraz Współczesnego Języka Litewskiego. Język litewski był dla niego największym skarbem narodu, a za swój obowiązek uważał zachowanie tego skarbu, pomnożenie go i przekazanie przyszłym pokoleniom; do tego wzywał wszystkich czytelników swoich prac. Wykonywał te prace, które uważał za najbardziej potrzebne do ochrony i pielęgnowania języka litewskiego. Będąc wybitnym organizatorem, K. Ulvydas kierował przygotowaniem największych kolektywnych dzieł litewskiego językoznawstwa: Słownika języka litewskiego i trzytomowej Gramatyki języka litewskiego. Tworzył zespoły autorów, szkolił je i kierował ich pracą. O pracach uczonego, który bardzo zasłużył się litewskiemu językoznawstwu, pisano w niejednej publikacji. Życie i działalność K. Ulvydasa szczegółowo omówili Vytautas Ambrazas i Elena Valiulytė w artykule „Językoznawca Kazys Ulvydas”, zamieszczonym we wstępnej części wydanej po jego śmierci monografii Litewskie przysłówki. W artykule tym K. Ulvydas został nazwany ostatnim przedstawicielem klasycznej szkoły językoznawczej, konsekwentnym kontynuatorem tradycji Jonasa Jablonskisa, Antanasa Salysa i Pranasa Skardžiusa 1 W latach 1952–1990 w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej, a od 1991 r. – ponownie w Instytucie Języka Litewskiego. Rasuolė Vladarskienė. Kazys Ulvydas – krzewiciel kultury języka | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 następcą; omówiono w nim najważniejsze dziedziny działalności językoznawcy: prace leksykograficzne i gramatyczne, kształtowanie kultury języka, a osobno przedstawiono badania nad przysłówkiem, ponieważ był to najszerzej analizowany przez naukowca przedmiot badań. W 110. rocznicę urodzin Kazysa Ulvydasa przypomnijmy raz jeszcze jeden z kierunków pracy akademika – działalność na rzecz kształtowania i normalizacji języka. Mówiąc o działalności K. Ulvydasa w zakresie normalizacji języka, należy przede wszystkim powiedzieć, że w szerokim ujęciu darbuose: ir Lietuvių kalbos žodyne, ir Lietuvių kalbos gramatikoje. Ryškiausi šios srities darbai yra odzwierciedlenie aspektu normatywnego można znaleźć także w niezwiązanych bezpośrednio z kształtowaniem języka założonym przez K. Ulvydasa czasopiśmie Kalbos kultūra i cieszącej się ogromnym oddźwiękiem społecznym audycji radiowej Mówmy i piszmy poprawnie. Prace akademika z zakresu kultury języka zostały wnikliwie omówione w publikacjach założonego przez niego samego czasopisma Kalbos kultūra: Pranas Kniūkšta „Kazys Ulvydas o kulturze języka i społeczeństwie” (nr 78, 2005 r.), Jonas Palionis „Wybitny krzewiciel litewskiego języka ogólnego Kazys Ulvydas (w 100. rocznicę urodzin akademika)” (nr 83, 2010 r.). Czasopismo Kalbos kultūra zostało założone w 1961 roku jako wydawnictwo poświęcone praktyce językowej. Kazys Ulvydas był organizatorem wydawnictwa i wieloletnim redaktorem odpowiedzialnym (1961–1991, zeszyty 1–61), dla tego wydawnictwa napisał 45 artykułów (z czego 2 pięć wspólnie z współautorami). K. Ulvydas tak sformułował zadanie wydawnictwa Kalbos kultūra, a zarazem swojej działalności normalizacyjnej w dziedzinie języka: „nie tylko podnosić kulturę języka mówionego i pisanego, udostępniając społeczeństwu 2 Należy również podkreślić, że wydawnictwo ukazuje się do dziś, choć zmieniły się jego charakter i tytuł – dziś jest to czasopismo naukowe Bendrinė kalba. Po wznowieniu w 1990 roku miesięcznika Gimtoji kalba, poświęconego praktycznym zagadnieniom językowym, Kalbos kultūra skierowało się ku teorii kultury języka, badaniom współczesnego użycia języka i socjolingwistyce, stając się recenzowanym czasopismem naukowym (1994–2003, redaktor odpowiedzialny Pranas Kniūkšta). W związku ze zmianą rozumienia pojęcia kultury języka (coraz częściej pojmuje się ją jako kulturę wypowiedzi i nie wiąże już z teoretycznymi badaniami nad normalizacją języka) w 2014 roku (od tomu 87) tytuł wydawnictwa zmieniono na Bendrinė kalba. Rasuolė Vladarskienė. Kazys Ulvydas – krzewiciel kultury języka | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 uzasadnione, umotywowane konsultacje, ale jednocześnie popularyzować myśl lingwistyczną, poszerzać lingwistyczne horyzonty czytelnika, budzić jego zainteresowanie językiem ojczystym, kalbos kūrybos proceso dalyviu, <…> ugdyti skaitytojo kalbos jausmą, <…> skiepyti skaitytojui uczynić go świadomym miłości i szacunku do języka ojczystego” („O jednym z najważniejszych zadań «Kultury Języka»”, zesz. 11, 1966 r.). Podobnie można by opisać zadanie prowadzonych przez K. Ulvydasa audycji radiowych poświęconych językowi „Mówmy i piszmy poprawnie” (1957–1984). Audycje te były bardzo popularne i chętnie słuchano ich w całej Litwie. Jak wspomina była badaczka Instytutu Języka Litewskiego, współpracowniczka Kazysa Ulvydasa, doc. dr Angelė Kaulakienė, w rodzinnej wsi jej męża, w rejonie kupiszkowskim, jesienią podczas kopania ziemniaków obok pola ziemniaczanego ustawiano odbiornik radiowy, aby kopiący ziemniaki nie przegapili audycji językowej K. Ulvydasa. Ludzie nie tylko chętnie słuchali audycji radiowych poświęconych językowi, lecz także wysyłali listy z pytaniami, na które K. Ulvydas starał się odpowiadać. Słuchaczy tak zachwycały zarówno przekonujący głos, jak i wyjątkowa barwa głosu, a także pasja, z jaką językoznawca wyjaśniał subtelności języka, że sami próbowali naśladować intonację głosu i tworzyli dowcipy, parodiując te audycje językowe. Po upływie kilku dziesięcioleci interesujące byłoby dowiedzieć się, o czym właściwie mówiono w tych audycjach, dlaczego tak oczarowywały ówczesnych ludzi, że ich echa rozbrzmiewają jeszcze do dziś. Na podstawie kilku audycji radiowych przygotowano publikacje w tygodniku Kalba Vilnius (1967, 1969, 1973, 1976, 1977, 1980 r.). Bardzo szkoda, ale zachowało się niewiele nagrań dźwiękowych, jednak córka Kazysa Ulvydasa, Eglė Bugenienė, zachowała rękopisy tekstów audycji radiowych i uprzejmie Rasuolė Vladarskienė. Kazys Ulvydas – krzewiciel kultury języka | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 pozwoliła zapoznać się z dwoma ich teczkami. Są to rękopisy audycji radiowych prowadzonych w 3 latach 1962–1964 (35 audycji) oraz w 1978 r. (38 audycji) (zob. rys. 1) oraz maszynopisy. Audycje odbywały się raz w tygodniu – w soboty (na niektórych rękopisach zapisano również godzinę – kilka razy 11, częściej 14.05). RYS. 1 Rękopis audycji radiowych Kazysa Ulvydasa Przeglądając plik rękopisów audycji językowych, można zauważyć, że bardzo często Ulvydas podczas audycji radiowych odpowiadał na pytania słuchaczy. Być może właśnie to było jednym z sekretów, dlaczego wszyscy tak chętnie ich słuchali: nadawcy pytań czekali na odpowiedzi, a innych ciekawiło, kto pyta (zawsze wyraźnie podawano dane pytającego, wskazując nazwisko (często także imię, czasem stanowisko) oraz 3 Najserdeczniej dziękuję Egle Bugeniene za miłą rozmowę i możliwość dokładniejszego zapoznania się z rękopisami Kazysa Ulvydasa. Rasuolė Vladarskienė. Kazys Ulvydas – kalbos kultūros puoselėtojas | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 miejsce, w którym mieszka) oraz o co pyta. Taka bezpośrednia komunikacja z konkretnymi osobami stwarzała wrażenie, że bardzo łatwo jest porozmawiać z szanowanym człowiekiem nauki i poznać jego opinię w interesujących nas kwestiach (por. ryc. 2). RYC. 2 Pozdrowienia słuchaczki dla K. Ulvydasa z okazji Nowego Roku 4 Były także audycje tematyczne, które obejmowały kilka programów, na przykład: Wady języka niektórych dzieł naukowych (5 audycji), Nieścisłości słownika w języku prasy (12 audycji), Usuńmy 5 wady języka medycznego (2 audycje). Z tych tytułów wynika, że analizowano braki językowe w różnych dziedzinach użycia języka (wśród przedstawicieli różnych zawodów). obchodziło. Pytań było najróżniejszych. Chciano wyjaśnić prawidłowe akcentowanie, np.: czasowników pochodzenia Kitas dėmesio vertas dalykas – klausimų turinys: ko to meto žmonės klausdavo, kas jiems wykrzyknikowego z przyrostkiem -ėti (np.: kvarksėti, niurnėti), wyrazów złożonych (np. pusiasalis), imiesłowów biernych zaimkowych (np. rašomasis, -oji), wyrazów międzynarodowych (np.: atmosfera, Dziękuję Eglei Bugeniene za zgodę na publikację. 4 5 Tytuły audycji w rękopisach podkreślono. Rasuolė Vladarskienė. Kazys Ulvydas – krzewiciel kultury języka | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 epoka), nazw miejscowych (np.: Praga, Rzym). Pojawiały się również pytania dotyczące wymowy, np. tego, czy głoskę l w słowach kelkis, gulkis, vilkis, vilkikas wymawiać twardo czy miękko; wyjaśniano kwestie wymowy długich i krótkich samogłosek oraz samogłoski e w wyrazach międzynarodowych. Pytano również o znaczenie, użycie (np. veliumas) i pochodzenie litewskich (np.: tymas, teisena) oraz międzynarodowych (np.: kolosas, štormas) słów (np. perkūnas). Pytano także o zapożyczenia z języka potocznego (np.: mažu, davai). Kolejna grupa pytań dotyczyła problemów słowotwórczych, na przykład tego, jak nazywać mieszkańców według ich miejsca zamieszkania lub czy słowa zostały utworzone poprawnie (np.: fotokinoprekės, savivartis). Z licznych pytań dotyczących używania nielitewskich nazw własnych i nazw wynika, że problem ten był aktualny dla użytkowników języka również wcześniej, a z formuł pytań można wnioskować, że także w tamtym czasie istniały wyraźnie sprzeczne opinie. Pytano o właściwe formy nielitewskich nazw własnych, ich adaptację i gramatykalizację, transkrypcję nazw własnych w językach litewsko-rosyjskim i rosyjsko-litewskim; nie aprobowano lituanizacji obcych nazwisk; również zastanawiano się, dlaczego białoruskie nazwy własne transkrybuje się z języka rosyjskiego, a nie białoruskiego. Zadano wiele pytań związanych z imionami i nazwiskami. Pytano o tworzenie żeńskich form nazwisk (np.: Senkienė czy Senkuvienė); o poprawne formy nazwisk w języku ogólnym (np.: Narmantas czy Narmontas); o liczbę mnogą nazwisk (np.: Mažeikai, Daukšai, jeżeli Jurka, Milka); vienaskaitos formos Mažeika, Daukša), apie žargoninį vardų trumpinimą (pvz.: Lionka, Gedma, wyjaśniano, która forma zdrobniała – Petrukas czy Petriukas – jest lepsza, interesowano się pochodzeniem nazw miejscowych (np.: Balsupiai, Skardupiai, Balsė, Pabradė). Słuchaczy interesowały kwestie ortografii: pisownia nazw miejscowych (np.: Biliakiemis, Nevėžis), pisownia głoski j w wyrazach międzynarodowych (np.: paviljonas, milijonas, legionas), pytano, czy nie należałoby zrezygnować z liter nosowych. Rasuolė Vladarskienė. Kazys Ulvydas – krzewiciel kultury języka | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Interesowano się poprawnym użyciem przypadków i przyimków, np.: tapo mokytoju czy mokytojas, klausiu jį czy klausiu jo, kvėpuoti pro nosį czy pro nosį. Po przeczytaniu rękopisów audycji radiowych zaczyna się wyjaśniać również argumentacja zaleceń językowych przedstawianych przez K. Ulvydasa. Zazwyczaj językoznawca dość szeroko objaśniał omawiane zjawisko językowe, opierając się na podobnych analogicznych przykładach, a jeśli pasowało, podawał również przykłady z innych języków. Proponując poprawki, podawał nie jeden poprawny odpowiednik, na przykład niepotrzebny językowi zapożyczony wyraz biskį (biškį) proponował zastąpić wiązką najpiękniejszych litewskich słów: truputis, truputėlis, truputytis, trupučiukas, mažumėlė, kruopelė, kruopelytė, kruopeliūtė (1963 04 17). K. Ulvydas nierzadko uznawał wariantywność form, np.: įsirpti i išsirpti, końcówki dopełniacza liczby mnogiej ašų i ašių. Jego zdaniem nie sposób powiedzieć, którą formę należy uznać za normę, ponieważ jest to niezastygłe, „przejściowe” zjawisko, dlatego należałoby tolerować obie formy (1963 04 17), jednak o wariantach słownikowych mówił, że absolutne warianty słownikowe nie są w języku lubiane, ponieważ stwarzają pewne trudności; szczególnie dąży się do pozbycia się terminów równoległych oznaczających różne pojęcia z dziedziny nauki. Językoznawca nie tylko sam szczegółowo analizował poprawność wyrazu językowego, lecz także zachęcał słuchaczy do samodzielnego interesowania się kwestiami językowymi i prób wyjaśniania problemów w słownikach lub innych publikacjach: „Gdy pojawiają się pytania dotyczące znaczenia jakiegoś wyrazu międzynarodowego, koniecznie trzeba sięgnąć po słownik wyrazów międzynarodowych.” (1963 12 06). Czasami po prostu wskazywał książki i ich rozdziały, w których można było poczytać o interesujących kwestiach. Nie popierał niepotrzebnych poprawek, ponieważ uważał, że w języku należy poprawiać lub zmieniać tylko to, co rzeczywiście wymaga poprawy, a nieuzasadnione poprawki jedynie autoritetą. Todėl ne vienoje valandėlėje kantriai ir argumentuotai klausytojams aiškino jų Rasuolė Vladarskienė. Kazys Ulvydas – krzewiciel kultury języka | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 wprowadzają czytelników w błąd i podważają nieuzasadnione propozycje korektorów językowych dotyczące poprawek. Na przykład, opierając się na kryterium stałości normy, twierdził, że „gdybyśmy zwyczajowe, powszechnie przyjęte wyrażenia skambinti (paskambinti) telefonu (dzwonić (zadzwonić) przez telefon) zaczęli zastępować słowem telefonuoti, w niczym nie przysłużylibyśmy się językowi, a jedynie podważylibyśmy już ugruntowaną i powszechnie rozpowszechnioną normę” (1978 04 15). Wzywał słuchaczy, aby w miarę możliwości przyczyniali się do gromadzenia zasobu słów języka ojczystego na potrzeby Słownika języka litewskiego – nazywał to patriotycznym obowiązkiem: „gdyby społeczeństwo uświadomiło sobie znaczenie gromadzenia skarbca słów dla kultury narodu, znaczenie zebranego skarbu dla przyszłych pokoleń, w krótkim czasie mogłoby dokonać wręcz czynu bohaterskiego w historii kultury litewskiej – mogłoby ocalić od zagłady i zapomnienia tysiące najpiękniejszych słów i wyrażeń każdego roku” (1978 09 09). Warto wspomnieć również o tym, że językoznawca pojmował kulturę języka nie tylko jako poprawne, lecz także kulturalne i uprzejme mówienie, dlatego uczył słuchaczy, że „[W] piśmie i w mowie nie należy skąpić uprzejmości ani pewnej dozy łagodności, ponieważ poprawiają one relacje międzyludzkie. W języku litewskim nie ma nadmiaru formuł uprzejmości i łagodności, dlatego nie unikajmy czasami nauki od innych języków, na przykład polskiego, rosyjskiego, angielskiego, a zwłaszcza francuskiego” (1978 06 24). Po przejrzeniu pliku rękopisów audycji radiowych Kazysa Ulvydasa, prowadzonych przed kilkoma dziesięcioleciami, widać, że czytelników interesowały i budziły ich wątpliwości podobne kwestie, o których aktywnie dyskutuje się również obecnie (dotyczące pisowni, akcentowania, zapisu nielitewskich nazw własnych itp.). Odpowiedzi językoznawcy na poruszane pytania pozwalają wyrobić sobie jaśniejszy obraz jego taisymų nuosaikumas, atsargumas: „Norint, kad taisymai būtų įtikinamesni ir duotų naudos, taisyti szczerze i odpowiedzialnie wykonywanej pracy normalizacyjnej w zakresie języka oraz kryteriów przedstawiania zaleceń. Najwyraźniej zaznacza się [zasada, że] należy być bardzo ostrożnym i poprawiać tylko to, co rzeczywiście jest błędne i wymaga poprawy” (Więcej ostrożności w poprawianiu języka. Kalba, Wilno, 1977, 21). Poprawki uzasadniano właściwościami systemu językowego,