Kazys Ulvydas – kalbos kultūros puoselėtojas

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 IŠKILAUS KALBININKO KAZIO ULVYDO 110-OSIOMS METINMS RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Ins i u des langues Li uanies KAZYS ULVYDAS KALBOS KULTŪROS PUOSELTOJAS Kazys Ul ydas connu XX a. an os pusės lie u ių kalbinikas, memb e de l'Académie Li uani Mokslų ko esponden e, sa ie consac é à la langue Li uanie: son enseignemen , eche ches, puoselėjimui. Il é ai la geus aki acius sa inie , a caslemen a aillai dans di e s langueso y os domaines, puikiai émané ous les ni eaux du langue Li uiniens: a į, ki čia imą, mo syną, mo ologiją, sin aksę, a dyną, sky ybą, ašybą. E à cô é de cela enco e é ai ac i s a aux o ganisa o ius, che e ces jou s e mines pa lan a ises o ma eu , in luenceda ys. Išski inės cha izmas, puikiai de inęs e o ikos e didak ikos sub ili és, éussi a auk i beaucoupybės Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas langues cul u e puoselė ojas | 2 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 žmonių dėmesį e pe du e dans leu mémoi e comme nep ilygs amas kalbos alandėlių edėjas. Kazys Ul ydas naî 1910 m. augpjūčio 27 d. Kėdainių ajone, Bago ėlės pali a ke. Mokėsi Apy alaukio e Kėdainių p adžios mokyklose, pa la sui e Kėdainių e Kauno jesui ų gimnaziose. 1930 1937 m. a é udié li uanis iką e classikinę ilologiją Vy au o Didžiojo uni e si é, plus a d é udes ęsė e les pabaigė 1940 m. Vilniaus uni e si é. 19421949 m. enseignée Kauno uni e si é, 1949 1956 m. Vilniaus uni e si é. Depuis 1951 ans commencè en a aille Lie u ių kalbos ins i u e e ici a ailla 1 jusqu'à mo . Il es mo 1996 m. ma s 16 d. Reikšmingiausius sa o da bus K. Ul ydas nu eikė di bdamas Lie u ių kalbos i li e a ū os ins i u e. é ai même ois dépa emen s: Langbes his o ies e dialec ologies, Žodyno e Daba inės lie u ių kalbos sec o che . Li u iens langue lui é ai la plus g ande ichesse de la na ion, e son de oi considé ai ce e ichesse conse e , pagausse e ansme e aux géné a ions u u es e ce ai e k i é ous ses a aux les lec eu s. Il a aillai ceux a aux, que c oyai lo s même les nécessi an sus langue Li uanienne saisi e puoselė i. Būdamas puikus o ganisa o ius K. Ul ydas di igeai les plus g ands collec i ines Li uiniens kalbo y os eikalų Lie u ių kalbos žodyno e i omės Lie u ių kalbos g amma ikos engimui. Telkė au eu s des collec i s, les enseignai e di igeai leu a ail. À p opos beaucoup nuspé é du Li uanien pa lo y a scien i ique a aux éc i e pas dans une publica ion. K. Ul ydo ie e ac i i és dé aillémen é isé Vy au as Amb azas e Elena Valiuly ė dans l'a icle Kalbininkas Kazys Ul ydas ap ès sa mo publiée monog aphie Li u ias kalbos p ie eiksmiai dans la pa ie in oduc i e. Dans ce a icle K. Ul ydas es appelé le de nie ep ésen an de l'école classikinès linguis ique, nuosekliu Jono Jablonskio, An ano Salio, P ano Ska džiaus adi ions 1 19521990 m. Ins i u de langues e li é a u es Li uanies, depuis 1991 m. enco e Li uiniens ins i u de langues. Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas discou s cul u e puoselė ojas | 3 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 ęsêju; il en discu e les plus impo an s domaines d'ac i i é du linguis e: lexicog aphies, a aux de g ammai ies, cul u e de langue éduca ions e sépa émen examine gis p ie eiksmio eche ches, ca ce é ai scien i ique plus la gemen examinés obje de eche ches. Minin Kazio Ul ydo 110-ème anni e sai e une ois de plus appelons l'une des académo a aux di ec ions de ges ion de la langue e de no mminimo ac i i és. En pa lan de K. Ul ydo ac i i é de no ma ion de la langue a an ou de ai di e que la gei jélgian no mina eu aspek o e lindį peu ê e ou é e di ec emen a ec la langue da buose: i Lie u ių kalbos žodyne, i Lie u ių kalbos g ama ikoje. Ryškiausi šios s i ies da bai y a mankyba non liéuses K. Ul ydo įs eig as leidinys Kalbos kul ū a i didžiulį a ga sį isuomenėje u ėjusi adijo alandėlė Taisyklemen pa lons e éc i ons. Acadiko nu eilli des a aux cul u els de langue nuodugniai g ilden i de son p op e pé iodique ins i ué Kalbos kul ū a publica ions: P anas Kniūkš a Kazys Ul ydas su la cul u e du langage e socié é (78 sąs., 2005 m.), Jonas Palionis Iškilusis lie u ių bend inės kalbos ugdy ojas Kazys Ul ydas (100-è anni e sai es de naissance acadiko) (83 sąs., 2010 m.). Le jou nal Kalbos kul ū a a é é c éé en 1961 comme langue p a iqueos leidinys. Kazys Ul ydas é ai l'o ganisa eu de la publica ion e longueame is esponsableomasis édac eu (19611991 m., 161 sąs.), à ce e publica ion éc i i 45 a icles (don cinq a ec coau o s). 2 K. Ul ydas a ainsi o mulé La publica ion de cul u e, e a ec elle e son p op e langage no minamosios ac i i é asksį: ne seulemen éle e šnekamosios e ašomosios langue cul u e, en ou nissan à la socié é 2 Impo an no e e le ai que publica ion a jusqu šiol, é i é, changée son pobūdis e nom aujou d'hui ce jou nal de science Bend inė kalba. 1990 m. eckū us mensuel magazine Gim oji kalba, des inée aux p a iques langues ques ions, La cul u e du langage ou noi des héo ies de la cul u e du langage, ac uelles a osenes e socioling is ikas eche ches di ec ionme e es de enu é isé pa le jou nal de science (19942003 m. a s. edak o ius P anas Kūkniš a). Passipu de la no ion de cul u e du langage samp a ai (de plus en plus sou en elle pe ce i es comme cul u ings pa lemen e nebesiejama a ec héo iques eche ches du langage no minimo), 2014 ans (nuo 87 .) le nom de la publica ion changé en Bend inė kalba. Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas discou s cul u e puoselė ojas | 4 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 ondée, a gumen ué consul a ions, mais en même emps e populia emen épand e la pensée linguis ique, épanoui le lec eu lingu is inį aki a į, p ome e son in é essemen si hom ąja kalba, le kalbos kū ybos p oceso daly iu, <…> ugdy i skai y ojo kalbos jausmą, <…> skiepy i skai y ojui ai e conscien ig gim osios meilę e espec ą hommaihai ling ai (Apie un son les plus impo an s Kalbos kul u e zada inių, 1966s. 11, m.). Similai emen se ai possible de déc i e e K. Ul ydo pe adijo es ų kalbos alandėlių Taisyklingai kalbėkime i ašykime (19571984 m.) zada inį. Ces adijo laidos é aien ès populai es, des gens aimai écou és dans ou e la Li uanie. Comme se sou ien l'ancienne scien i ique de l'ins i u de langue Li uanien, Kazio Ul ydo bend ada bée doc. d . Angelė Kaulakienė, son ma i pè e iškėje, Kupiškio ajone, udenį kasan bul es chè e bul ių lauko a é é cons ui omas adijo im u as, que bul ių kasėjai nep aleis ų K. Ul ydo kalbos alandėlės. Non seulemen les gens aimai écou és adijo langues alandėlių, mais e siun é laškus a ec ques ions, auxquelles K. Ul ydas s'e o çai de épond e. Les audi eu s si cha maien e į aigus oix, e exclusi oix emb as, e passion, a ec laquelle le lobinnik expliquai langues sub ili és, que e eux mêmes aimaien pamėgdžio i oix in ona ions e ku aien anecdo es pa odijuan ces langues alandėles. Passé quelques décennies se ai in é essan sa oi , su quoi gi pa lée 'os heu esélées, pou quoi elles si ababu aien de ce emps les gens, que jusqu'à ces emps enco e ebeaidi leu s a ga siai. Selon plusieu s adijo alandėlių on é é p épa ées publica ions sa ai aš yje Kalba Vilnius (1967, 1969, 1973, 1976, 1977, 1980 m.). T ès dommage, mais des en egis emen s sono es su écu en peu, cependan Kazio Ul ydo duk ée Eglė Bugenienė conse ai adijo alandėlių ex e de man aščius, a ec deux aplankais d'en e eux kind emen laissai Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas discou s cul u e puoselė ojas | 5 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 connaî e. Tai1964 m. (35 laidos) e 1978 m. (38 laidos) es es adijo alandėlių hand aščiai 3 (ž . 1 image) e mašin aščiai. Ho andélés é ai une ois pa semaine sex adiens (su ce ains manusc i s es éc i e l'heu e quelques 11 h., plus 14.05 h.). 1 PAV. Kazio Ul ydo adijo alandėlės hand aš is Pa a čius pluoš ą kalbos alandėlių hand aščių oi que ès sou en Ul ydas pa adijo alandėles épondai aux ques ions des audi eu s. Peu -ê e ce é ai e é ai l'une des mys è es, pou quoi si olon ie s ous les écou aien : ques ions sun e s a endaien des éponses, e aux au es é ai cu lusu, qui ques ionne ( oujou s é ai clai emen in odui audi eu , indiquan p énomée (dažnai e nom, pa ois onc ions) e 3 Mes eme ciemen s les plus sincè es à Egla Bugenienei pou une con e sa ion ag éable e la possibili é de me amilia ise plus en p o ondeu a ec Kazio Ul ydo main aščiais. Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas – kalbos kul ū os puoselė ojas | 6 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 lieu, où il i ) e ko in e oginėja. Une elle communica ion di ec e a ec des pe sonnes conc è es a donné l'imp ession qu'il es ès simple de se pa le a ec un espec able homme de science e connaî e son a isé p éoccupimais ques ions (plg. Fig. 2). 2 PAV. Audi oi e de élici a ions K. Ul ydui À l'occasion des Nou elles Années 4 Bū a e eminių alandėlių, qui ęsėsi quelques laidos, pa exemple: Ce ains science eikalų kalbos nege o ės (5 alandėlės), Žodyno ne ikslumai spaudos kalboje (12 alandėlių), Šalinkime medicinos 5 kalbos nege o es (2 alandėlės). De ces dénomina ions on oi que on é é examinés di é en s domaines de consomma ion de la langue (į ai ių p o esijų a s o ų) les dé au s de la langue. impo ai . Klausimų u a des mêmes di e sions. No i ée éclai chi éguliè e ki čia imą, pa Ki as dėmesio e as dalykas – klausimų u inys: ko o me o žmonės klausda o, kas jiems exemple: des ac ionmajodžių d'o igine is ik ukine a ec p éesaga -ė i (p z.: k a ksė i, niu nė i) sudu inių mo s de (p z., pusiasalis), nonikiamųjų y a džiuo inių daly ių (p z., ašomasis, -oji), in e na ionaux mo s de (p z.: a mos e a, Dėkoju Eglei Bugenienei pou la pe mission de skelb i. 4 5 Les i es des chaînes dans les manusc i s pab auk i. Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas discou s cul u e puoselė ojas | 7 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 epocha), lieuxo a des (p z.: P aha, Roma). Kil e a ies ques ions, comme pa exemple, kie ąjį ou minkš ąjį l a i dans les mo s kelkis, gulkis, ilkis, ilkikas, expliquein asi pou les longs e cou s des balsies, e in e na ionalis es mo s dans a imo. Tei au asi e su Li u iques (p z.: ymas, eisena) e in e na ionaux (p z.: kolosas, š o mas) mo s signi ica ions, consomma ion (p z., eliumas) e kilmę (p z., pe kūnas). Klaus a e su šnekamosios langue emp unnies (p z.: mažu, da ai). Un au e g oupe de ques ions des p oblèmes de açons de mo s, pa exemple, commen nomme les habi an s selon leu habi a ion, ou o me co ec emen des mo s (p.ex.: o okinop ekės, sa i a is). Pa des guises ques ions su nelie u iques ik inių a dų e dénomina ions usageimą oi , que ce p oblème consomma eu s de langue é ai ac uali e aupa a an , e de ques ions o muluočių peu se juge , que e à ce momen exis a a clai emen con e a ingų opinions. Teinau asi su les app op iés o mes de noms ais none u iques, adap a imą, g ama imą, Li uanien us e usųlie u ių kalbų ik inių žodžių ansk ipciju, nep i a a s e im a džių lie u inimui; on se demande aussia i, pou quoi bal a usiški é iiai nommés ansc ibués de usų, e non de bal a usių langues. Nemažai posée des ques ions, liées à des noms pe sonnels. Ques ion su la o ma ion des noms éminins (p.x.: Senkienė ou Senku ienė); su les o mes éguliè es des p énoms dans la langue commune (p.x.: Na man as ou Na mon as); su les p énoms beaucoupiskai ą (p.x.: Mažeikai, Daukšai, jeigu Ju ka, Milka); cla iin asi, ienaskai os o mos Mažeika, Daukša), apie ža goninį a dų umpinimą (p z.: Lionka, Gedma, laquelle mino ybine o me Pe ukas ou Pe iukas meilleu , domė asi lieu a des (p z.: Balsupiai, Ska dupiai, Balsė, Pab adė) o igme. Les audi eu s p éoccupè en des ques ions d'éc i u e: éc i u es de lieuxo a des (p.ex.: Biliakiemis, Ne ėžis), son j éc i u e in e na ionaux mo s (p.ex.: pa iljonas, milijonas, legionas), demande, si ne e aien pas enonce nos ca ac è es. Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas discou s cul u e puoselė ojas | 8 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Domé asi égulie linksnių e p ielinksnių usageim, exemple.: es de enu p o esseu ou p o esseu , demandus lui ou demandus lui, espi é p o nosį ou p o nosį. Paskaičius adijo alandėlių hand aščius commence à cla i ie e K. Ul ydo ou nissai des ecommanda ions de langue a gumen a ion. Habi uellemen le lebininek assez la gemen expliquai discu éama le e meškinį, se basan su semblables analogiškais exemples, si ikda o, duodai e des au es langues exemples. Siūlydamas aisymus donnai pas un seul éguliè e co espondmenį, pa exemple, langbai ne equingą skolinį biskį (biškį) siūlė keis i pluoš u g ažiausių lie u iškų žodžių: upu is, upu ėlis, upu y is, upučiukas, mažumėlė, k uopelė, k uopely ė, k uopeliū ė (1963 04 17). K. Ul ydas n'a ê a pas de econnaî e des o mes g e ybes, exemple.: danssi p i e ési p i, beaucoupiskai os kilmininko galūnes ašų e ašių. Son a is, laquelle o me considy ina no me, impossible di e, ca ce n'es nenusis o ėjęs pe eiginis éškinys, donc eikė ų olé e les deux o mes (1963 04 17), cependan su le e dyno g e ybes di , que absoliušas e dyno g e imybės kalboje nemėgs amos, ca cons i ue de ce ains keblumų, pa iculiè emen s'e o ceamasi nusik a i i g e u inių e minų, eiškiančių di e ses science sphè e concep s. Le Kalbinnik non seulemen lui-même é udiai en dé ail la ègula i é aiškos de la langue, mais e encou ageai les audi eu s les mêmes s'in é esse aux suje s de la langue e essaye de cla i ie les p oblèmes dans des dic ionnai es ou d'au es publica ions: Kai se pose des ques ions su lequel le mo in e na ional signi ie, nécessai emen au se me e aux mains d'un dic ionnai e de mo s in e na ionaux. (1963 12 06). Pa ois simplemen indiquai des li es e leu s chapi es, où il es possible s'insc i e a ec soin ques ions. Innecessai es co ec ions nep i a é, ca pensée, que co ige ou change du langage au seulemen ce qui es en éali é co ecy ina, e nong įs i aisymai seulemen ompe les au o i e ą. Todėl ne ienoje alandėlėje kan iai i a gumen uo ai klausy ojams aiškino jų Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas discou s cul u e puoselė ojas | 9 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 lec eu s oys e menkina des p opos langues aisy ojs nepag įs us co ige . Pa exemple, en se basan su le c i è e de cons ance de la no me a sou enu que si les habi uels, uni e sellemen accou umus dicimes appele (pascalli i) éléphone emme ons emplace pa ole a ec éléphone , la ba i ni peu ne se u u ions, mais seulemen éclibdons déjà accou umisée e uni e sellemen épandue no me (1978 15 04). In i é les audi eu s selon isgales con ibue au pa imoine de mo s de la langue ma e nelle collec ion au dic ionnai e de la langue Li uanien cela appelai de oi pa io ine: j'i socié é eue inséminée l'impo ance de la collec ion des mo s lobio à la cul u e du peuple, ce ecueil lobio à l'impo ance des géné a ions à eni , elle umpu pou ai simplemen e ec ue ma ch da bį his oi e de la cul u e Li uanien elle pou ai sau e de la mo e de l'oublš ie ous les mois des millie s de mo s e posakių (1978 09 09). Vale la peine de men ionne e ce que le kalbinnik la cul u e de la langue pe ce ai non seulemen comme éguliè e, mais e comme kul ū ingą, mandagų kalbėjimą, donc les audi eu s enseignaien que [R]aš e e kalboje ne eikia šykš ė i modagumo, d'un ce ain douceu des moyens, ca elles amélio en les ela ions des gens. Le langage Li uanien n'y a pas de o mules de poli agume e de douceu excessiu, donc n'é i ons pa ois l'app end e de au es langues, pa exemple, polkų, usų, anglų e su ou ancūzų (1978 06 24). Akimis pe bėgus pluoš ą Kazio Ul ydo adijo alandėlių, es ų il y a quelques décennies, hand aščių oi , que les lec eu s p éoccupè en e dou es soule aien similai es ques ions, pou lesquelles ac i emen discu ée e main enan (délo s de l'éc i u e, ki čia imo, nelie u ik iškų a dų spelling e e c.). Les éponses du locu eu à des ques ions soule ées pe me dégage une image plus clai e à p opos de son sincè emen e esponsablemen di b é a ail no mmina eu de la langue aisymų nuosaikumas, a sa gumas: „No in , kad aisymai bū ų į ikinamesni i duo ų naudos, aisy i e c i è es de ou ni u e de ecommanda ions. Le plus iškėja au ès p udemmen e seulemen ce qui es aimen e oné e co ecy ina (Daugiau p udence dans les co ec ions du langage. Kalba Vilnius, 1977, 21). Taisymai é aien basés su les pa icula i és du sys ème linguis ique,