scieee Open visual document viewer

Priešas „Lietuvių kalbos žodyne“

Anželika Gaidienė

Abstract

    Šio tyrimo tikslas – remiantis iliustraciniais sakiniais aptarti priešo koncepto fragmentą, fiksuojamą Lietuvių kalbos žodyne (toliau – LKŽe).     Tyrimas parodė, kad priešas LKŽe pirmiausia yra nedraugiška, užpuolusi kitos šalies kariuomenė, kurios veiksmai puolamos (ar užpultos) šalies atžvilgiu yra stereotipiniai. Besiginančios nuo priešo šalies veiksmai kariaujant taip pat yra gana nuspėjami ir stereotipiniai. Retai, kalbant apie besiginančią nuo priešo šalį, LKŽe iliustraciniuose sakiniuose įvardijama Lietuva (ar lietuviai). Konkretus Lietuvos (ar lietuvių) priešas taip pat LKŽe pateiktuose iliustraciniuose sakiniuose įvardijamas labai retai.    Priešas LKŽe iliustraciniuose sakiniuose taip pat gali būti: nedraugiškai nusiteikęs žmogus ar gyvūnas; tai, kas daro žalą, kenkia žmogui ar abstrakčiam reiškiniui, konkrečiam objektui; priešingų įsitikinimų žmogus ar žmonės ir tas, kas ką smerkia, laiko žalingu, blogu.

Full text

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 ANELIKA GUIDÍEN Lie u ių kalbos ins i u as PRIEŠAS LIETUVI LEGABOS PALAVORNE ESMINIAI ŽODŽIAI: p iešas, koncep as, ilius acinis sakinys, seman ika, Lie u ių kalbos žodynas. ANOTACIA O obje i o des e es udo com base ilius acinais ases discu i PRIEŠO agmen o do concei o, ixojamo em Li uânia linguagem ocabulá io ( LKŽe). In es ima mos oué, que inimšas LKŽe p incipalmen e é ned ougiška, ag edisa ou a país ka iuomenė, cujas ações a acadas (ou za ul as) em elação ao país são es e eo ipinhas. Besiginanças do inimigo país ações em gue ejaujando ambém são bas an e nuspėjami e es e eo ipinhas. Ra amen e, alando sob e besiginança do inimigo país, LKŽe ilius aciniuose sakiniuose į a dijama Lie u a (a lie u iai). Konk e us Lie u os (a lie u ių) inimšas ambém LKŽe o nec uas ilius aciniuose sakiniuose in oduzijamas mui o a amen e. Con aas LKŽe ilius aciniuose sakiniuose ambém pode se : não amigá elmen e nosi ei ado homem ou animal; aquilo que az mal, p ejudica a pessoa ou a abs akção de enômeno, a conc e o obje o; con á ios įsi ikinimų žmogus a žmonės i as, kas ką sme kia, laiko žalingu, blogu. INTADINS NOTABES Tapa idade pe cebe-se en a izando exclusi idade, e es e pode se associado com a i ibojimo de ou os ou a é con a iingum. Umbe o Eco no li o Suku i p iešą e ou os p oginhos abalhos a i ma: Tu ė i p iešą é impo an e não pa a que de inhássemos a nossa iden idade, mas ambém ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 2 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 pa a que adqui íssemos kliū į, com a qual pudéssemos sulygin i o nosso sis ema de al ybių e com ela susi ėmę mos a a sua alo ę. Po an o quando não exis e um inimigo ele de e se c iado (Eco 2011: 11). Segundo U. Eco, os inimigos são di e en es do que nós e agem segundo cos umes que não são nossos; os inimigos de em se bjau us, po que o belžis iden i ica-se com gė iu; os inimigos semp e chei am; às ezes os inimigos pe cebido como di e en e e bjau us de ido a que são de o igem in e io (Eco 2011: 1135). Falando sob e a immig ação ondas medo e dando I ália exemplo, U. Eco ašo: „Viena e us, galime sa e a pažin i ik Ki o aki aizdoje i uo emiasi onde omuno į aizdis é idealus edempção ožys pa a a sociedade, de con i ência e de cos umes mes. Todėl pa e ę jį p iešu ku iame sa o p aga ą žemėje“ (Eco 2011: 35). eg as. No en an o, p e e imos conside a aquela Ki á ino ensi a, pois ele não é o obje i o des e 1 es udo com base ilius acinais sen inhas discu i PRIEŠO agmen á do concei o, ixouojamo Li u ians language dic iona y ( oliau LKŽ). A ipisnyje le an adas a e as: 1) discu i a de inição de inimigo escla ecí eis dicioná ios de língua li uanas; 2) iden i ica e discu i possí eis inimigos, seus a ibu os, ações, зафиксированных LKŽ ilius aciniuose sakiniuose. Me odos de pesquisa: seman inas análises, in e p e acinis e desc i omasis. Nes e a igo não se põe a a e a de 2 desc e e PRIEŠO concei o da o alidade imagem, po ém p e ende econs ui aquele agmen o de concei o, que é ixado LKŽ. Como a i ma Aloyzas Guda ičius (2011: 113), concep os em si mesmo não é um obje o de leksinės semân ica. No en an o kalbo y os assun o é concei o kalbinė aiška. Segundo Alano C useo (2014: 396), pag indinė unção da pala a é a i a concei o, com o qual ele é associcijuado. Ronaldo 1 Tal obje o do a igo PRIEŠO concei oas escolhido não aciden almen e. Ac ualmen e esc e e-se á ios au o es (Vesla os Čižik-P okaše os, Anželikos Gaidienės, Au elijos G i ėnienės, Danu ės Liu ke ičienės, Lo e os Vaičiuly ės-Semėnienės) cole i ė es udio mokslo Lie u os d augai i p iešai 19222022 m.: seman iniai i s uk ū iniai pokyčiai, na qual e elam-se as in es igações de pala as de iden idade escolhidas (d augas, p iešiai, Rusija, Vokie ija i k .) seman iniai i s uk ū iniai pokyčiai, jų p iežas ys. 2 O concei o nes e abalho en ende-se como unidade de conhecimen o es u u ado de pessoa e sociedade, acumulando complexos conhecimen os sob e uma ce a coisa, eiškinį, eiksmą ou k ., elacionado com ca ego iza im e concep ualiza im do mundo. O con eúdo e es u u a do Koncep o pode a ia dependendo do 2016: 15). ANŽELIKA GAIDIENĖ. P iešas Lie u ių kalbos žodyne | 3 mundo ce canço (Gaidienė doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Langacke (1987: 56) a gumen ando, as pala as são concep ualiųjų es u u as de conhecimen os p ieigos aškai. Zinaida Popo a e Josi as S e ninas (2007: 79) ambém a i mam que kalbinė nominacija cha e, ab iu-se ao homem koncep ą como unidade de pensamen o, pe mi indo ope á-lo no p ocesso de pensamen o. Assim, pode-se a i ma que cada nominação sepa ada e le e apenas ce os a ibu os do concei o, i.e., e le e um ce o agmen ão do concei o (Guda ičius 2009: 51). Segundo Liublino e noling is os, a pe cepção con ida numa pala a, que ab ange um ce o concei o, de e se emulsi icada a pa i de á ias on es da língua, e pos e io men e di idida po es ilos e espécies, empo e espaço (Sme onienė e k . 2019: 12). pasaulio aizdo p o iliais, o jų ap ašymas leidžia su o muluo i isapusišką dalyko aizdą Gau os cons i uomosios pa es são chamadas (Sme onienė e k . 2019: 12). Ad oga-se a opinião de que [A]nalizando dados lexynos é possí el econs ui leksikog a inį isão do mundo alboje (Ru ko ska e k . 2017: 31), e odo-comple e imagem do sujei o p ecisa o ma di e en es ipos de dados não só sis emá icos (leksikog a inių), mas e anke inių, eks inių analizes ( o mais sob e isso e . Sme onienė e k . 2019: 12–16). Usa LKŽ como ex ínio não é coisa no a. Uma das p imei as sob e o a o de que LKŽ é um undamen al ex o da cul u a li uânica, que é necessá io le e pesquisa , esc e e Vik o ija Daujo y ėPake ienė (2002: 34). LKŽ é especial no que diz espei o a que y a ansli ou da esc i a klasikos <...>“ (Daujo y ė-Pake ienė 2002: 36). Šis žodynas unikalus i uo, kad jam būdingas li uana, uma g ande pa e his o iškumas e ma e ial a minês gausa, po an o seu, como on e, pesquisas podem ajuda pe leksiką econs ui agmen os do mundialė aizdžio dos li uanos a é XXI a. LKŽ é impo an e e uma on e in e essan e, já incluído no abalho de pesquisa cien í ica: Kadi e as poli i elne iksuis Russiais (Kadaba s 2010), paskuskus (Zaba s 2012), žodyne iksuo ą Adalbe o Bezzenbe ge io medžiagą, ap ašy os ma ios, pama ys i pama iškis iz e i še mė (G i ėnienė) , 2016 že meni (G i ėnienė 2017), 2019 (G i ėdienė 2020). ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 4 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 O ma e ial in es igado pa a es e a igo é cole ado da e são ele ônica do dicioná io, ab angendo odos os omus do dicioná io (h p: www.lkŽe). A likus de alląją paešką as a pe 450 ilius acinių sakinių, nos quais pa a o a leksema inimšas. 90 po cen o dos LKŽe as os 3 sakinių cons i uem sakiniai, exc i os a pa i de á ias on es esc i as e manusc ip as: de esc i o es conc e os, de igu as cul u ais e e c. esc i as (p.ex., Mai onio, Salomėjos Nė ies, Pe o C i kos, Jus ino Ma cinke ičius, Vinco K ė ės-K eke ičius, Vinco Mykolaičio-Pu ino, Žemai ės, Ie os Simonai y ės, Vienano Baluolio, Jono Jablons, Juozo Jučik An onio) encon ados em sakiniai, ambém em encopedias, pala as, ch oma os e esc i os em sakiniai ( ši a = ains) e sakiniai (spa a = sakinis) e sakiniai. Apenas sob e 10 pe cen os LKŽe encon os sakinių, nos quais pa a o a leksema inimšas, cons i ui sakiniai, ansc i i do i oosios língua. Dado maio pa e das as as sakinių cons i ui de á ios esc i os, imp ensa expo ida sakiniai, é impo an e lemb a que LKŽ no pe íodo so ié ico neiš engė (sa i)censū os e ideológico kišimosi em ocabulá io con inio (plčiau sob e isso e G i ėnienė 2020: 4243 e k .) e só nuo XVI nebeliko (Zaba skai ė 2010: 128). No en an o, como a i ma Vy au as Vi kauskas (2002: 11), e (sei)censū os omo žodyne sumažėjo ideologinės medžiagos, o po nep iklausomybės a kū imo jos isai pe íodo mokslui o am mais impo an es a mių e elųjų ex os ac a, i sakiniai, yškinę nau os gy enimą, mąs ymą. Nag inėjando PRIEŠO concei o a de e ia menciona que do pon o de is a linguís ico ele i ado pouco. Gana amplamen e es e concei o discu ido po Vik o ijas Maka o as (2014) a igo, no qual ap esen am os esul ados da análise compa amó ia do concei o de cul u a li uãos PRIEŠAS e usas concei o de cul u a ВРАГ. A pesquisa oi ealizada com base em 100 (lie u ių kalbos i usų kalbos eks ynų). P iei a p ie okių iš adų: 1) as pa s subjek as lie u ių exemplos a pa i publicis ikos discu so nau os sąmonėje pode se amigo e i s i inimšu; 2) aos li uanos inimigos são polkų a olanças 3 DRAUGO concei o à publicis ikoje esc e e Lo e a Vaičiuly ė-Semėnienė (2020 Sob e). ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 5 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 g upo ės e bolše ikai; 3) a cul u a li a ians não pe mi e albančiajam kabin i inimšo e ike ės (‘Х é p iešas), mas isso pode se ei o š elnesne o ma, po exemplo, pasi elkian kons ukciją ‘Х-o p iešas; 4) lie u is pode desc e e as ações do inimigo neu almen e, sem cono ações nega i as (Maka o a 2014: 191). Falando sob e PRIEŠO concei o com an opologia, his ó ia, iloso ia, e nologia e k . pasaky ina, que aqui mais g ildenamos sa as e ou o (s enimas) oposições (plg. Sa oniakai ė 2014), onde ou o (s enimu) pode se não só exiliškinami ca ac e ís icas de nacionalidades, mas e ou o (s enimas) pode se pe cebido como inimšas. O ilóso o Leonidas Donskis (1997) é conside s ęs sob e inimus da cul u a massi a. 1. PRIEŠO APIPRŽTIS AIŠKINAMUOSIUOSE VODYNUOSE Aiškinamuosios dicioná ios de língua li uanas LKŽe, Daba inės lie u ių kalbos žodyne (DŽ7i) e Bend inės lie u ių kalbos žodyne (BŽ) a pala a p iešas signi icações núme o a ijuja (ž . 1 abelę). ANŽELIKA GAIDIENĖ. P iešas Lie u ių kalbos žodyne | 6 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 1 LENTEL. inimigos do e mo em dicioná ios da língua li uana 1. LKŽe4: DŽ7i: não-amis osamen e na i ado, desejando pic a 1. que lu a po de alguma coisa não gos a, não econhece 5. quem de alguma in e esses con á ios 2. não-amis osos, in adidos do país 2. não-amis osamen e na i ado, inclinando pa a ou o homem coisa, sme indo, 5. udo que az dano, não ag ada 6. bandido, exé ci o é mau homem 4. isso que p ejudica, az dano 4. quem maland o, 7. inimigo 9. quem de inimigos, não acei a (Banda 5?) 5. homem con a 3. exé ci o, com qual 5. con icções, com qual 5. 8. p iešp ieša, p iešybė 1. žmogus, ku is ned augiškai nusi eikęs, linki ki am žmogui bloga, jo nekenčia 4 LKŽe ap esen ado a pala a inimšas é homonima. Nes e caso ak ualus inimšas, ma cado p immu homonimo nume iu. 5 Po pala a inimšas Lexicog a ico a igo inal de edagação signi icações o mulação e núme o pode kei is. ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 7 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Dos signi icados ap esen ados ê-se que DŽ7i e BŽ manusc i o ixados signi icados inimigo de inidos semelhan e, só di e em o dem de sua ap esen ação, plg. p imei a e segunda de inição: 1. que lu am po in e esses con li an es DŽ7i e 1. žmogus, que não amigabilmen e nosi ei ęs, linki ou o homem é mau, seu ódčia BŽ ( ank aš is); 2. desamis ogiamen e dei aês, saudindo a ou o mau homem DŽ7i e 2. p óxingos con icções homem BŽ ( ank aš is). LKŽe ad e sas em no e signi icados, cinco delas coincide com DŽ7i e BŽ manusc i o LKŽe už iksuo omis eikšmėmis, plg. 1 len elėje pa eik as 1–5 LKŽe eikšmes. Pasku inės ke u ios signi icados (69) são speci ines e ixouojamas só nes e diccioná io. Apibend inando pode-se alega que nos mencionados diccioná ios explica i os, os inimigos de inidos como não-amigá el, mal inclinado homem (p. ex.: Po ginčo eles se o na am inimigos LKŽe), os inimigos são con a as con icções homem (p. ex.: Liaudies p iešas LKŽe; Idėjinis p iešas BŽ), os inimigos país e ka iuomenė, com a qual a gue a (p. ex.: Liauzhi a mu [nugalė i] BŽ), é aquele que (suje o, adinasi, i o) não lhe dá pa e, (p. ex.: Šal is sodis on is LKŽe). Rūkymo p iešas LKŽe) i p iešas y a ai (objek as, adinasi, negy as), kas da o žalą, kenkia Pasižiū ėkime, koks PRIEŠO koncep o agmen as iksuojamas LKŽe ilius aciniuose sakiniuose quem é aquele inimšas, quais os seus sinais, ações exlyškinam como mais impo an es. 2. PRIEŠAS LIETUVI KALBOS VOZYNO ILUSTRACINIUOSE SAKINIUOSE 2.1. Enemy A acan e país a a miesė Maio iausia LKŽe ilius acinių sakinių pa e cons i uem ais sakiniai, nos quais ixsujada ko a com inimšu ned augiška, in adiuusa ou a país ka iuomene. Tokių sakinių abundância lemb a do ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 8 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 an igo susiklosčiusi bū inybė de in i seus e i ó ios, e ex e nes inimų, que, a ody ų, semp e es ão p epa asă pa a a aca , plg. U. Eco no li o desc i o acon ecimen o: Kadaise Niujo ke e e que di igi áxi, que conduzia homem com di iculdade deci ujamu nome. Ele explicou se paquis ane e. Paklusė, de onde im, espondi de I ália. <...>. Galinamen e pe gun ou, quem são nossos inimigos. Me pe gun ei: A sip ašau?, paci amen e explicino que ėjęs descob i , com quais nações desde amžių wa iaujame po causa de e i ó ios, e ninês odian os, pe manen es on ei as paxeidinamen os e semelhan es. Respondi que com ninguém não lu a a com ninguém. […]...> Ele icou insa is ei o (Eco 2011 10). Assim nau ai e inimões, com os quais podem gue ea , apa ece, é impo an e. LKŽe cap ados em saká ios ka iuomenė a iscleidia po ealizadas ações e mui as ezes não es á cla o, a que conc e amen e paísia menciona ka iuomenė pe ence. Também mui as ezes neį a dy a, kas y a „mes“, ka iaujan ys, – Lie u a a ki a šalis. 2.2. Ações de milícias do país a acan e em gue ajando Em elação às ações do inimigo ka iuomenê do país a acan e pode cons a a -se que LKŽe ilius aciniai sakiniai e le e o es e eo ipiný compo amen o: a) os inimigos de início p epa am-se, exemplo: cons uem ma inha, acumulia o ças, exemplo. : oponas ago a no amen e pas a ė didelį lai yną i engiasi iškel i ka iuomenę į mūsų žemę J. Balč 6 (ž. kel i). P iešai jėgas aukia š (ž. auk i); b) o ganiza uma in asão, po exemplo, ap ina inimą, o en ol e, exemplo. :O inimigo descob iu seu local de acampacla amen o š (ž. s o ykla imas). A é os habi an es escka o, os inimigos já spėjo oda a cidade ap em i š (ž. apoia ). I ap upo inimigos eles a cos de ogo E. Miež (ž. a cas). Os inimigos que iam de epen e nos aclup i š (ž. klup i); c) começa in asão, po exemplo, 6 Ab e iimai como LKŽe. ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 9 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 in asi e gia, įsib auna, p asisk e bia pa a uma cidade, pilį ou e c., exemplo. :En ai odo pašėlimu puolė mies ą š (ž. šėlimas). Gina suas e as e pessoas do inimų in asi e žimų š (ž. e žimas). Įg io ę sieną, inimai įsi e žė pilin Š (ž. g iau i). Os ad e sá ios e žėsi de ês pães NdŽ (ž. e ž i). Įsib o ė p iešas, suliepsnojo ka as S. Nė (ž. įb au i, liepsno i). Con aai kyliu in adimušda am em cidade š (ž. muš i). En isisiau ėjo įni ingas ba alhais. An esas žū bū no ėjo p asisk e b i 7 a gal V. Myk-Pu (ž. siau ė i) P iešo sk e bimasis em p o undidade do país p omadino esc i o es Li uãos em ko ą š (ž. sk e bimas); (ž. a aca ). oponas a siuda DŽ1 (ž. dispa a ). oponas sem d) šaudo (iš pa ankų, kulkos aidžių i pan.), p z.: P iešas a aka o mūsų pozicijas š palio os dispa a a de pa ankos š (ž. pa anka). Con aai laidė de s ilksnių milha esčius akmenų M. Valanč (ž. s ilksnė). Enemai em nós kulkos aidžiu pažė ė š (ž. že i). Os inimigos começa am blec i (dispa a ) de šau u ų š (ž. blek i). Dois dias e duas noi es queima lepsnoyo inimigo o ku as e a em in e no E. Miež (ž. p aga as); quan o dele cingis a, quan o desg a ado! J. Jan e) aukiasi, p alaimi, p z.: P iešas jau links a, aukiasi, myš a 8 ... Kiek jo sugau a, (ž. miš i). De ido à si uação des an agem inimigos pe de am š (ž. a o ankumas); ) mo ūs a, p z. : Bangų juodoj p aga mėj não um inimšas mo eu š (ž. p aga mė). Finalmen e g) za aldo (o įsib auna in o) k aš ą (es a ybę), aqui es abelece, p iešas užsp ingo pa s sa o k auju, ne ekęs šim ų ka ei ių i daugybės echnikos š (ž. sp ing i). например., P iešai za aldė nosso k aš ą š (ž. aldy i). No mesmo seu es ado meio deie, seu, pode-se dize , ši dyje, inimšas sukasi sau lizdą š (ž. suk i). S e imame k aš e p iešas elgiasi šiu kščiai siau ėja, niokoja, queima casas, ma a pessoas, i a seus pão, p z. :Os inimigos po nossa k aš ą dūko š (ž. dūk i). Os inimigos siaučioio nosso k aš e DŽ (ž. siaučio i). Os inimigos e ioja nossos casas, massu doja pessoas, a ima Es a pala a em a o og a ia mudada 9 žū bū . 7 8 k ik i, i i LKŽe. 9 ma a LKŽe. ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 16 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Beždžionių, melių, pelėnų inimai ou os animais, p z. : Dos beijonhões melho es olia egês pa ianai: plyname a lauke seu pikčiausia inimą leopa d com ela no abdi apenas não pa a quilôme o š (ž. olia egis). No abe o, que pelês e pelênai em soduas ab igam-se pe manen emen e, ep oduisiam nepap as ai apčiai, pois mui o изреėjo o maio deles néšas pelėdos sp (ž. e ė i). Ž ė ies p iešas homem, p z. : Ž ė is um con a uma se encon a com neapkenčiamiausiu seu inimšu žmogumi sp (ž. neapkenčiamas). 2.5. Enemigo aquilo que az mal, p ejudica Kai ku iuose LKŽe ilius aciniuose sakiniuose iksuojamas žmogaus (žmonių) p iešas abs ac us eiškinys ou conc e us (negy as) assun o, mui o nepalankus, da ando danos, pe kian is, po exemplo, des ino empo e dis ância, eal o és conhecimen o, exagimamen o, menas, ca izmas, p aze , deg inė. Plg. : Des ino, e e ninas minhas inimigas, não que ia p opo ciona -me aquela elicidade J. Balč (ž. eik i). O empo e a dis ância são elações de pessoas inimigas (ž. elações). F aco conhecimen o da ealidade o mais malčiais ad e sá ios dos išpuikimas š (ž. kū ybiškumas). Ne iesakalbingumas 15 – didžiausias p iešas, kenkėjas pačiam esc i o es š (ž. conhecimen o). Kū ybiškumo p iešas ne iesakalbiui š (ž. iesakalbingumas). Ca ism was mi inis liaudies p iešas (so .) š (ž. mi inis). Minhas a mas apon a con a o p incipal inimá con a animaiska, consumido iška e, desg aça, pode oso p incipio: ida p aze J. Ma cin (ž. a o ojiškas). Seu maio inimšas deg inė DŽ (ž. inimšas). LKŽe apa ece sakinių, nos quais menção de um enómeno abs a o (p z., ciência, p og essos e k .) ou conc e e a (negy o) sujei o (p z., sodų, a ião) inimšas pa i šu iniškumas, nacionalismo, bu oc a izmas, šal is, aplazamen o, например. : 15 Jusakalbingumas e dade de con e sação LKŽe. ANŽELIKA GAIDIENĖ. P iešas Lie u ių kalbos žodyne | 17 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Pa i šu iniškumas é mokslo p iešas sp (ž. pa i šu iniškumas). O nacionalismo é bu oc a ismo ma ksizmo p iešas (so .) sp (ž. p iešas). Vienas žiau iausių mūsų pažangos p iešų y a š (ž. inimšas). Šal is mais impo an e sodos inimšas š (ž. inimšas). Nos ânsi os se en ionais, os a iões que oa am an e io men e encon u a am com pe igino inimšu apledėjimu sp (ž. congelamen o). 2.6. An igo homem ou pessoas de con á ias con icções LKŽe encon a á ios sakiniai, nos quais pa o no ado o e mo liaudies inimšas. Reco da-se que liaudies nep išas so ie inėje e minijoje pessoa, lu ando com o so ie ų pode ou pelo menos abe amen ei ela nep i a ian e, mui as ezes só po isso acusado VLE. Liaudies inimai, com base 16 LKŽe o quis ados exemplosis, p ocu ou isjuodi , disc edi ua , e o pa ido eles (liaudies inimus) iuškino e e c., exemplo. : Liaudies inimigos p ocu a am isca odi , desac edi a os melho es 17 daquela nação (so .) sp (ž. mi inas). Paša em de coope ação eilių odas gobšias isuomenės a ma as bei liaudies p iešus (so .) sp (ž. gobšus). klasikinio palikimo a s o us (so .) š (ž. juodin i). Pa ija su iuškino mi inus liaudies p iešus LKŽe é зафиксирована примеров, nos quais menciona comuns inimšas, например. : Iki e oliuciniais anos pa ido dos bolshe iki já cê de odas as nacionalidades ussas pessoas de abalho em comum lu a con a comum inimá sp (ž. iki e oliucinis). Longos op essões anos uni am as nossas nações em e oina comba i os con a a comum inimá koho ą š (ž. koho a). nešdinė i). Agen es O dino, Randama i okių pa yzdžių: Bažnyčios p iešai p anešdinėjo popiežys ei galą Gmž (ž. papiežiaus e impe a o iaus apoiados, Occiden as na Eu opa p ega am, que a Li uânia aindabesan i pagoniška, que li u iai esą ik i sa acênai e c is ianidade inimai e . . š (ž. 16 Plačiau s . h ps://www. le.l /s aipsnis/liaudies-p iesas/. 17 Tu ima em men e pa ido comunis as. ANŽELIKA GAIDIENĖ. P iešas Lie u ių kalbos žodyne | 18 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 sa acėnai). Naqueles empos, six ando esc e inhos em Va pą, usá amos o mais a iados apelidos, pa a que os inimigos pensassem, que os esc i o es bu ys são o maio P (ž . slapy a dė). Pa eik i sakiniai e lindi LKŽe (sa i)censū ą sob e alguns inimos, que nãoi iam o iciais ideologiais con icções, so ie mečiu e a pe iginga (ou neleis a) ala . Fo necidos exemplos (especialmen e dois p imei os) e le em da época p ime amus con icções ideológicas. 2.7. oponen e quem o condena, conside a p ejudicial, mau Zodyno ex o encon a alguns ilius aciniai sakiniai, nos quais se ala sob e o que é isokių piniginių sme kiama, laikoma žalingu, blogu, pa yzdžiui, piniginiai žaidimai, ūkymas. Plg.: Aš esu žaidimų p iešas š (ž. moniginis). Rūkymo inimšas DŽ (ž. inimšas). 2.8. P eço e amigo con ap eço Como sepa adas pog upis nes e a igo dis ingui ais LKŽV зафиксировать sakiniai, nos quais aki aizdi inimšo e d augo p iešp ieša. Tokių sakinių dicodyne são não poucos. Pensamen o em con aopos os e sua abundância glūdi nas mesmas o igens da c iação do mundo, quando ao mundo oi olhada como a em dois opos os pólos, opos os p imos unico ê (Vėlius 1983: 10). Exemplos con ap iešos podem da mais de um, plg.: e a e céus, ida e mo e, meilė e odikan a, amigo e inimigas e . . (mais ê. E many ė 2003, 2015). Pa ece ia que es es pólos opos os es ão dis an es um do ou o, po ém, como mos a a ida, assim não é. Falando sob e inimigo e amigo con ap iešá con ei á el, que inimigo e amigo elação, ou pode muda de a i ude p iklausomai nuo į ai ių aplinkybių ( iek idinių, iek išo inių), gali pasikeis i akimi ksniu em amizade a aliação. Is o e indica LKŽe encon ada ase, no qual зафиксировано, que só o empo pode mos a , que os sujei os são um em elação ao ou o inimigos ou amigos, plg. : Se ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 19 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 nós somos amigos, ou inimigos, o u u o em ainda mos a , okie i V. K ė (ž. pa ody i). Tais casos, quando se quise en a iza o sujei o inde inėž um, es animidade ou indi e ingidade em elação a ele, p epa am-se inimigo e amigo oposição como comple amen e opos os concei os: Jus iça, G ė ė não é inimigas, mas ambém não amiga à Ka alienei, ela es anha, ão es anha, como e p imei o dia após Viliaus ed Simon (ž. s e imas). Também LKŽe encon a sakinių, nos quais mencionado sujei o, ou o a ex-ex-amigo, acilmen e pode i s i inimšu ou simplesmen e cambiis i dele, como (ne)amigo, a adação: Ge iausiąjį sa o bičiulį pessoas из anda pikčiausiu inimšu J. Jabl (ž. 1 as i). Se nãopano ou ou i -me bom, como amigo, eu o o ça ei como pode inimšas! V. K ė (ž. a u). g um is não só com inimigos, mas Gindamas sa o nuomonę, šeimą, eises, ko odamas dėl išlikimo i pan., subjek as gali ambém com amigos: Visą amžių besig umdamas com inimigos e amigos, eu mesmo pao gau e ou os es a ginau V. K ė (ž. a gin i). O que meu ankoj, é meu, embo a isso osse não inimigo, mas amigo kala ijas V. K ė (ž. anka). P iešo e amigo oposição a ixada e em di ados de li uãos liaudies, dados em LKŽe: Amigui meilę kaisčią, inimigo kie ą ūs į ob igalai a le a šio em seu co ação š (ž. kie as). O pequeno-almoço sua ize ocê mesmo, o almoço apa e com um amigo, e a espe inha en egue ao inimigo š (ž. algy i). Skolindando amigo, en egando inimšas TŽIII375 (ž. skolin i). Quail amigo do que inimá pe igoso TŽV600 (ž. k ailas). IŠVADOS Išanaliza us sob e 450 LKŽe ilius acinių sakinių, nos quais pa a o a leksema p iešas, compêlioja al agmen o do concei o PRIEŠO. ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 20 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Inimigo LKŽe é p incipalmen e ned ougiška, in adiu ou a (mui as ezes não nomeada) país ka iuomenė, cujas ações em elação ao país a acado (ou assal ado) são es e eo ipadas: em p imei o luga p epa am-se comba es, mais a de o ganiza-se e começa-se a aque, e a omazga do a aque é pe caimização, mo eis ou i ó ia (k aš o, conquis a do país). Às ezes LKŽe ilius aciniuose sakiniuose pab ėžiama, kad p iešas y a na sus, a kaklus, jo pajėgos y a maio es, e ginkluo é melho . Besiginanças da inimiga país ações em gue eja ambém são bas an e nuspėjami e es e eo ipadas: p epa am-se comba e, começa-se a aque, a aque a omazga é i ó ia, mo e ou ap ediação. Ra amen e, alando sob e besiginança do inimigo país, LKŽe ilius aciniuose sakiniuose į a dijama Lie u a (a lie u iai). Konk e us Lie u os (o lie u ių) inimšas ambém en a a ijamos mui o a amen e. O inimigo ambém pode se não-amiga elmen e de disposição homem ou animal (pg.: ou o homem, nação), aquilo que az dano, p ejudica a homem (pg.: empo, dis ância, exage o) ou a um abs akção, a um obje o conc e o (pg.: pa supe icialu iniškumas ciência inimšas, šal is sodas inimšas). O inimigo pode se e de con á ios c enças homem ou pessoas (pg.: liaudies inimšas, ig exas inimšas). Também os inimigos são aquele que o condena, conside a p ejudicial, mau (pgs.: ele é moniginių jogos, uma imo inimigas). LKŽe ilius aciniuose sakiniuose aki aizdi inimigo e amigo oposição, e elação en e eles pode muda acimi ksniu (p esso dependendo de in e nos e ex e nos eiksnių) ou pode muda a abo dagem em amizade a a a imen o. Kaip ma y i, LKŽe ilius aciniuose sakiniuose konk e us p iešas (ypač kalban apie ou a país ka iuomenę) não há in oludijamas. Isso pode de e mina LKŽe (sa i)censu a, poli ico co ek iškumas, não pe mi indo de ini cla amen e o inimigo. Além disso, a pala a ad e sas e seman iicamen e, e emociamen e são o es, po an o al ez e i e-se ad e sa ad e i al o e conc e amen e, ala sob e não nomeada, mas a odos conhecido o ad e sa é mais segu o. Na u almen e, de e ia e em men e, que LKŽe ilius aciniai sakiniai são o necidos sem ANELIKA GAIDIENŽ. Con aas língua Lie u ių žodyne | 21 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 con ex o, e no mesmo on e (ou i o con o de homem) os inimigos podiam se in oduzidos, só não menção em conc e o em LKŽe incluído no ilius aciniame sakinyje. A im de se possí el conc e amen e undamen a es as conside ações, é p eciso esp ei a mais on es, po exemplo, Daba inės lie u ių kalbos eks yno, anke ų duomenis e pan. ŠALTINIAI BŽ – Bend inės lie u ių kalbos žodynas ( engiamas), y . ed. D. Liu ke ičienė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P ieiga in e ne e: h p://bkz.lki.l . DŽ7i – Daba inės lie u ių kalbos žodynas (in e ne inis), y . ed. S. Keinys, 7-as pa ais. i papild. leid., Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2015. P ieiga in e ne e: h p://lkiis.lki.l . LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas, . 1–20, 1941–2002 (elek oninis a ian as), y . ed. G. Nak inienė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005. P ieiga in e ne e: www.lkz.l . LITERATŪRA C use Alan 2014: P o o ype Theo y and Lexical Seman ics. – Meanings and P o o ypes. S udies in Linguis ic Ca ego iza ion 20, London and New Yo k: Rou ledge, 382–402. Daujo y ė-Pake ienė Vik o ija 2002: Pama inis kul ū os eks as. – D idešim „Lie u ių kalbos žodyno“ omų, sud. J. Zaba skai ė, Z. Šimėnai ė, Vilnius: In e Se, 34–38. Donskis Leonidas 1997: Masinė kul ū a i jos p iešai. – Ta p Ka lailio i Klaipėdos: isuomenės i kul ū os k i ikos e iudai, Klaipėda: Klaipėdos uni e si e o leidykla, 128–141. Eco Umbe o 2011: Suku i p iešą i ki i p oginiai ašiniai, Vilnius: Ty o alba. E many ė I ena 2003: An onimų žodynas 23 (elek oninis a ian as), Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla. P ieiga in e ne e: h p://lkiis.lki.l /an onimu. ANŽELIKA GAIDIENĖ. P iešas Lie u ių kalbos žodyne | 22 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 E many ė I ena 2015: An onimų žodynas 25 (elek oninis a ian as), Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla. P ieiga in e ne e: h p://lkiis.lki.l /an onimu. Gaidienė Anželika 2016: Lie u ių kalbos gė imo i algymo eiksmažodžių seman inių yšių ypa ybės: dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. G i ėnienė Au elija 2016: Še mukšnio aizdinys Lie u ių kalbos žodyne. – Tau osakos da bai 52, 85–104. G i ėnienė Au elija 2017: Žodyno aizdinys Lie u ių kalbos žodyne. – Bend inė kalba 90, 1– 19. P ieiga in e ne e: h p://www.bend inekalba.l /?90. G i ėnienė Au elija 2020: Rusija Lie u ių kalbos žodyno ilius aciniuose. – Bal u iloloģija 29(1), 41–61. Guda ičius Aloyzas 2009: E noling is ika: au a kalboje, Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla. Guda ičius Aloyzas 2011: Reikšmė – są oka – koncep as i p asmė. – Res Humani a iae X, 108–119. Langacke Ronald 1987: Founda ions o Cogni i e G amma 1: Theo e ical P e equisi es, S an o d: S an o d Uni e si y P ess.  Maka o a Vik o ija 2014: Литовское слово p iešas и русское слово враг. – Res Humani a iae 16, 182–191. P ieiga in e ne e: h p://jou nals.ku.l /index.php/RH/a icle/ iew/1020. Popo a Zinaida, S e nin Josi 2007: Язык и национальная картина мира, Воронеж: Истоки. Ru ko ska K is ina, Sme ona Ma ius, Sme onienė I ena 2017: Ve ybės lie u io pasaulė aizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba. Sa oniakai ė Vida, sud., 2014: Sa as i ki as šiuolaikiniais požiū iais, Vilnius: LII leidykla. Sme onienė I ena, Sme ona Ma ius, Ru ko ska K is ina 2019: Kalba. Tau a. Vals ybė, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. ANŽELIKA GAIDIENĖ. P iešas Lie u ių kalbos žodyne | 23 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Umb asas Al ydas 2019: Te minologija Lie u ių kalbos žodyne. – Te minologija 26, 162–183. Vaičiuly ė-Semėnienė Lo e a 2020: D augo koncep as publicis ikoje. – Ve ybės lie u ių i lenkų kalbų pasaulė aizdyje 5, 337–365. P ieiga in e ne e: h ps://www.jou nals. u.l /open-se ies/a icle/ iew/21405/20514. Vėlius No be as 1983: Seno ės bal ų pasaulėžiū a: s uk ū os b uožai, Vilnius: Min is. Vi kauskas V. 2002: Didysis akademinis mūsų Žodynas. D idešim „Lie u ių kalbos žodyno“ omų. Sud. Jolan a Zaba skai ė, Zi a Šimėnai ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 8– 14. Zaba skai ė Jolan a 2010: Poli inis pasaulė aizdis didžiajame Lie u ių kalbos žodyne ( als ybė, įs a ymas, aldžia). – Pa lamen o s udijos 9, Vilnius: Lie u os nacionalinė Ma yno Maž ydo biblio eka, 126–143. P ieiga in e ne e: h p://www.pa lamen os udijos.l /N 9/9_kalba_1.h m. Zaba skai ė Jolan a 2012: Ki oks didžiojo Lie u ių kalbos žodyno skai ymas: Adalbe as Bezzenbe ge is, ma ios, pama ys, pama iškis. – Mažoji Lie u a: pa ibio kul ū os y imai, sud. G. Blažienė, N. Mo ozo a, J. Zaba skai ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 239– 271. Gau a 2020 12 05 P iim a 2020 12 30 ANŽELIKA GAIDIENĖ. P iešas Lie u ių kalbos žodyne | 24 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 THE ENEMY IN THE DICTIONARY OF THE LITHUANIAN LANGUAGE Summa y The goal o his s udy is o dissec , using illus a i e sen ences, he agmen o he concep o ENEMY (Li h. PRIEŠAS) eco ded in he Dic iona y o he Li huanian Language (LKŽe). The a icle has he ollowing objec i es: (1) discussing he de ini ions o enemy in he mode n Li huanian hesau i, (2) iden i ying and discussing po en ial enemies, hei a ibu es, ac ions eco ded in he illus a i e sen ences o he LKŽe. The s udy employed hese me hods: seman ic analysis, in e p e a ion, and desc ip ion. Thesau i ( he Dic iona y o he Li huanian Language (LKŽe), he Dic iona y o he Mode n Li huanian Language (DŽ7i), and he Dic iona y o he S anda d Li huanian Language (BŽ)) de ine enemy as an un iendly, ill-meaning pe son (e.g., ‘They became enemies a e he dispu e’ (Li h. Po ginčo jie pasida ė p iešai, LKŽe)); an enemy is someone wi h opposing belie s (e.g., ‘enemy o he people’ (Li h. Liaudies p iešas, LKŽe), ‘ideological enemy’ (Li h. Idėjinis p iešas, BŽ)); an enemy is he opposing coun y and a my a wa (e.g., ‘ epel [o e come] he enemy’ (Li h. P iešą a muš i [nugalė i], BŽ)); an enemy is someone who dislikes some hing, conside s i ha m ul (e.g., ‘enemy o smoking’ (Li h. Rūkymo p iešas, LKŽe)); an enemy is some hing ha causes damage o ha m as well (e.g., ‘cold is he ga den’s enemy No 1 (Li h. Šal is – s a biausias sodų p iešas, LKŽe)). Analysis o nea ly 450 illus a i e sen ences om he Dic iona y o he Li huanian Language wi h he lexeme enemy (Li h. p iešas) has pieced oge he he agmen o he concep o ENEMY as desc ibed below. ANŽELIKA GAIDIENĖ. P iešas Lie u ių kalbos žodyne | 25 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Fi s and o emos , enemy in he LKŽe is de ined as an un iendly, assailing a my o ano he (o en uniden i ied in he illus a i e sen ences o he LKŽe) coun y; i s ac ions wi h ega d o he coun y ha is being (o has been) assaul ed a e s e eo ypical: i s i p epa es o comba , hen o ganises and launches an a ack, which culmina es in de ea , dea h, o LKŽe accen ua e ic o y ( he occupa ion o he land o coun y). Some imes he illus a i e sen ences o he ha he enemy is b a e, pe sis en , i s o ces a e la ge , weapons be e . The ac ions o he coun y de ending i sel agains he enemy in wa a e also a he p edic able and s e eo ypical: p epa a ion o comba , he launching o an a ack, which culmina es in ic o y, dea h, o su ende . On a e occasions, he illus a i e sen ences o he illus a i e sen ences p esen ed LKŽe e e o Li huania (o Li huanians) as a coun y de ending i sel agains an enemy. The in he LKŽe con ain e y ew men ions o he speci ic enemy o Li huania (o Li huanians) as well. In he illus a i e sen ences o he LKŽe, enemy can also be an un iendly pe son o animal (e.g., ano he human being o na ion), ha wha causes damage o ha m o a human being (e.g. ime, dis ance, a ogance) o an abs ac phenomenon, a speci ic objec (e.g., supe iciali y is an enemy o science; cold is an enemy o he ga den). Enemy can also be a pe son o pe sons o opposing belie s (e.g., an enemy o he people; an enemy o he chu ch). Fu he mo e, enemy is he who condemns some hing, conside s i ha m ul o e il (e.g., he is an enemy o gambling o money; an enemy o smoking). The illus a i e sen ences o he LKŽe ca y a clea -cu opposi ion be ween enemy and iend; hei ela ionship can change in an ins an (depending on in e nal and ex e nal ac o s), and so can he app oach o iendship. I is e iden ha he illus a i e sen ences eco ded in he LKŽe do no men ion he speci ic enemy (especially when i comes o he a my o ano he coun y). This can be he p oduc o he LKŽe’s (sel -)censo ship, poli ical co ec ness ha p e en s any clea