Vokietis „Lietuvių kalbos žodyno“ pasaulėvaizdyje

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas NIEMIEC W OBRAZIE ŚWIATA SŁOWNIKA JĘZYKA LITEWSKIEGO 1 Czy jesteśmy przyjaciółmi, czy wrogami, przyszłość dopiero pokaże, Niemcze. Vincas Krėvė SŁOWA KLUCZOWE: słownik, semantyka, przykład ilustracyjny, obraz świata, Niemiec. ADNOTACJA Obraz Niemca w oczach Litwina analizowali etnolodzy, folkloryści, historycy i językoznawcy. Jednak pod tym kątem nie badano dotąd Słownika języka litewskiego, na który można patrzeć jak na kronikę obejmującą materiał od naszych pierwszych pism z 1547 r. do 2001 r. W niniejszym artykule właśnie dąży się do wyjaśnienia obrazu Niemca na podstawie tego słownika. Po przeprowadzeniu analizy semantycznej około 650 przykładów ilustracyjnych związanych ze słowem vokietis okazało się, że w słowniku najczęściej odzwierciedlany jest negatywny obraz Niemca. W zdaniach tych Niemcy są wymieniani jako wrogowie, którzy od dawna napadali na Litwinów, krzywdzili ich i zabijali, niszczyli majątek litewski lub go odbierali, obciążali ludzi różnymi powinnościami i podatkami, wypędzali ich do pracy. Niemcy wydawali się Litwinom okrutni, źli, aroganccy, wybredni, kłamliwi, ale czasami także głupi i o nieprzyjemnym wyglądzie. W Słowniku języka litewskiego jest znacznie mniej materiału dotyczącego pozytywnych cech Niemców. 1 W artykule pojęcie obrazu świata rozumiane jest szerzej niż tylko językowy obraz świata. Chodzi o „stosunek do świata i jego zjawisk”, por. Słownik współczesnego języka litewskiego (http://lkiis.lki.lt/dabartinis). W tym przypadku mowa jest o obrazie świata, który ujawnia się konkretnie w Słowniku języka litewskiego. Bez żadnych wątpliwości „[O]braz świata, czyli model rzeczywistości składający się ze słów, może różnić się w poszczególnych słownikach, nawet jeśli nie są one zbytnio oddalone od siebie w czasie historycznym” (Kravcova 2013: 10). DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Słownika języka doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 litewskiego | 2 UWAGI WSTĘPNE Vokiečius su lietuviais nuo seno siejo nevienareikšmiai santykiai. Iki pat Antrojo Niemcy w czasie wojny światowej graniczyły z Litwą. Jak pisze historyk Saulius Kaubrys, „[N]iemiecki historyk G. Vagneris wyróżnił trzy fale przybywania Niemców na Litwę. Pierwsza rozpoczęła się w połowie XIII wieku i trwała do początku XVI wieku, druga – od połowy XVI wieku vidurio, trečioji – nuo XVIII a. pabaigos iki XIX a. vidurio“ (Kaubrys 2011:15). Mažoji do XVII wieku. Litwa nigdy nie należała do Litwy, a Okręg Kłajpedzki został przyłączony do 1923 m. Todėl daug lietuvių gyveno vokiečių valstybės teritorijoje, o vokiečių gyventa Lietuvos vakaruose ir pietvakariuose bei Kaune (Anglickienė 2000b: 25; 2006: 45), taigi šių naszego państwa dopiero przedstawiciele dwóch narodów od dawna byli sąsiadami. Z drugiej strony Litwini często walczyli z Niemcami. O tej dwoistości stosunków – okrutni zdobywcy, a więc wrogowie, oraz godni zaufania, szanowani sąsiedzi, a więc przyjaciele – pisali historycy, (Anglickienė 2006; Zybertienė 2006; Kaubrys 2011). folkloryści, etnologowie i in. Dwoistość jest wyraźna również w wielu zbadanych źródłach. W litewskiej twórczości ludowej odzwierciedlają się dwie strony kontaktów z Niemcami: pokojowe sąsiedztwo i walka z nimi. Twórczość ludowa niejako utrwala kilkusetletni stosunek ludu do obcokrajowców. Niemca można znaleźć w baśniach obyczajowych, anegdotach, podaniach, legendach, pieśniach wojennych, historycznych, swatanych i pasterskich, talalinėse, przysłowiach i powiedzeniach. W folklorze narracyjnym bardziej widoczna jest pokojowa strona naszych kontaktów z Niemcami, natomiast w folklorze śpiewanym – walka z nimi. Drobna twórczość ludowa ilustruje wszystko – kilkusetletnie doświadczenie i różnorodne więzi z Niemcami (Anglickienė 2000a: 2; 2000b: 25; 2006: 184–186). W talalinėse wyśmiewa się Niemca – jest on i głupi, i nieukiem, i w ogóle godny drwin (Vengrytė-Janavičienė 2004: 61: Anglickienė 2006: 193–194). W DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 3 anegdotach Niemcy są albo zarozumiali, albo głupi (Lukošiūtė 2012: 164; doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Bandoriūtė 2015: 114–115). Zatem w folklorze dominuje negatywny, nierzadko pogardliwy obraz Niemców (Anglickienė 2006: 68; 2007: 446). Językoznawczyni Silvija Papaurelytė-Klovienė badała, jaki jest stereotyp etniczny atsiskleidžia iš Vytauto Didžiojo universiteto Dabartinės lietuvių kalbos tekstyno pavyzdžių. Niemca. Jej badania pokazują, że najczęściej podkreśla się skłonność Niemców do porządku, czasem nawet do pedanterii. Ponadto w oczach Litwinów Niemcy są zorganizowani, zdyscyplinowani i patriotyczni (Papaurelytė-Klovienė 2010: 5–7) 2 . W 2001 r. badano również dominujące stereotypy etniczne studentów. W oczach studentów Niemcy są porządni, pracowici, przesadnie oszczędni. Są oni zarazem nacjonalistami, zarozumialcami, wywyższającymi siebie i swoją narodowość (Senvaitytė 2004). Badano również przezwiska związane z tym etnonimem. Jak zauważa ich badacz Alvydas Butkus, Niemcami nazywa się ludzi mówiących bardzo szybko, niewyraźnie lub jąkających się; źli, szorstcy ludzie; osoby z dużymi głowami, haczykowatymi nosami, ubrane w niemieckie 3 stroje. Nieco rzadziej taki przydomek wiąże się z pochodzeniem człowieka (Butkus 2009: 17; por. też Anglickienė 2005). Historyk Alvydas Nikžentaitis analizował prasę międzywojenną i naukową literaturę historyczną, w której omawiane są wyobrażenia Niemców i Niemiec. Jego zdaniem przynajmniej w pierwszej dekadzie niepodległości kształtowały się pozytywne stereotypy Niemców i Niemiec (Nikžentaitis 1998: 239; por. też Kaubrys 2011: 16). 2 Należy zauważyć, że w badaniu S. Papaurėlytė-Klovienė najwięcej uwagi poświęcono narodowym cechom charakteru Niemców (i innych narodów), analizowano przymiotnik vokiškas oraz przejrzano przykłady dopełniacza rzeczownika vokiečių. Pełniejszy obraz Niemca można byłoby uzyskać, analizując również przykłady z pełną formą rzeczownika vokietis paradigma. 3 Taki wygląd również oceniany jest negatywnie, np. „podobieństwo twarzy do ludzi innych narodów jest cechą negatywną, tj. traktowane jest jako brak urody”, por. Butkus (1995: 224). DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Litewskiego słownika języka | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Taigi tyrimų apie vokiečius būta išties nemažai. Tačiau šiuo požiūriu dar nebuvo tirtas nasze największe dzieło językoznawcze – Litewski słownik języka (dalej – LKŽe), a przecież na 4 niego również można patrzeć jak na swoisty korpus, kronikę, która obejmuje materiał od naszych pierwszych pism w 1547 r. do 2001 r. Leksyka żywego języka była do niego zbierana od 1902 r., w słowniku opisano około pół miliona litewskich słów. Słownik ten jest niczym most między sięgającym zamierzchłej starożytności folklorem a współczesnymi korpusami, prasą itp.; utrwalone są w nim całe epoki, szczegółowo opisano codzienność życia – pracę, trudy, wojny, uczucia, lęki i radości. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie, jaki koncept NIEMCA wyłania się z zdań 5 ilustracyjnych LKŽe, w których wspominani są ludzie tej narodowości. Postawiono następujące zadania: wybrać z LKŽe cały materiał związany z konceptem NIEMIEC i, po jego zbadaniu, sklasyfikować w ten sposób pogląd na Niemców; niemieckie cechy charakteru. kad išryškėtų istoriniai vokiečių ryšiai su lietuviais; vokiečių požiūris į lietuvius ir lietuvių Właśnie zdania ilustracyjne, a nie definicje, wybrano do analizy dlatego, że utrwalają one 6 bardzo różnorodny, autentyczny obraz świata, odzwierciedlany nie przez leksykografa, lecz przez wszystkich twórców słownika – przedstawicieli dialektów, od których zapisano materiał, pisarzy, autorów dawnych tekstów itd. Metody do tego celu 7 4 Chodzi wyłącznie o wyobrażenie Niemca. Wykorzystując LKŽe (nie zawsze wyłącznie ten słownik), badano już litewski jarzębinowy (Gritėnienė 2016: 85–104) i obrazy słownikowe (Gritėnienė 2017: 1–19), polityczny obraz świata (państwo, ustawa, władza) (Zabarskaitė 2010: 126–143), słowa marios, pamarys, pamariškis (Zabarskaitė 2012: 239–271), wartości w obrazie świata Litwina (Rutkovska i in. 2017), informacje terminologiczne zawarte w objaśnieniach znaczeń i ilustracjach (Umbrasas 2019: 162–183). 5 Szerzej o terminie koncept zob. Gudavičius (2000: 44–58; 2011). 6 Chociaż w artykule analizowane jest przede wszystkim słowo vokietis, nieco zbadano również zdania susiję su lietuvio požiūriu į vokiečius, lietuvio reakcijomis į vokiečio veiksmus ir pan. Straipsnio autorės manymu, tai padeda atskleisti išsamesnį vokiečio vaizdinį. Jei, pavyzdžiui, daugelyje iliustracinių sakinių ilustracyjne, w których odnotowano, jak bardzo Litwini bali się Niemców; charakteryzuje to nie tylko Litwinów, lecz także Niemców: oznacza to, że Niemcy odznaczali się takimi cechami, które przerażały ludzi innych narodów itd. 7 Bardzo możliwe, że po wybraniu definicji, w których wspomina się Niemca, wyłoniłby się inny obraz. Być może w przyszłości należałoby przeprowadzić również takie badanie. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Lietuvių kalbos žodynas | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 osiągnąć – semantycznej analizy, opisowy i interpretacyjny. Materiał badawczy był zbierany iš 2018 m. atnaujintos elektroninės žodyno versijos (toliau – LKŽe) 8 . O tym, że Litwini od dawna kontaktowali się z Niemcami, że kontakty te były długotrwałe i wielostronne, można wnioskować już z tego, ile w LKŽe znajduje się artykułów hasłowych związanych z konceptem NIEMIEC: 9 1) 1 vokietaitis, 2 vokietaitis, vokietelka, vokietėlis, 1 vokietis, 2 vokietis, vokietka, vokietpalaikis, 1 vokietukas, 2 vokietukas, vokietūtis, vokytaitis, vokytalis, 1 vokytelis, 2 vokytelis, vokytelka, vokytinas, 1 vokytis, 2 vokytis, vokytka, vokytkikė, vokytpalaikis, 1 vokytukas, 2 vokytukas, vokiečiokas, 3 vokis; 2) vokietauti, vokietėjimas, vokietėti, vokietybė, vokietynė, vokietinimas, vokietininkas, vokietinis, vokietinti, vokietintojas, vokietuoti, vokietmetis, vokietystė, vokietišius, vokietiškai, vokietiškas, vokiečiavimas, vokiečiuoti, vokiečiuotojas, vokiečkapiai, vokiečkapis, vokytauti, vokytėti, vokytinis, vokytinti, 3 vokytis, vokytkapiai, vokytmetis, vokytumas, vokytuoti, vokyčiuoti, katvokietis, katvokytis. W niniejszej pracy zbadano pierwszą grupę słów, tj. te leksemy, które są najściślej związane 10 właśnie z narodowością. Wybrano wszystkie przykłady ilustracyjne nie tylko z artykułów słownikowych dotyczących haseł z wymienionej pierwszej grupy, lecz z całego słownika, tzn. hasłem mogło być dowolne słowo. Znaleziono około 1 500 zdań ilustracyjnych z rzeczownikami vokietis, vokytis itd. Po przeanalizowaniu odrzucono ponad połowę przykładów jako nieinformacyjne dla wybranego tematu. Pozostałe około 650 przykładów ilustracyjnych analizowano; zob. www.lkz.lt. Materiał zebrano w czerwcu–sierpniu 2020 r. Warto zaznaczyć, że 8 dane kartoteki LKŽe nie zostały przeanalizowane. 9 Ze względu na niezwykle dużą ilość materiału w niniejszym artykule nie analizuje się innych nazw Niemca – prūsas, fricas, germanas itp. Byłby to temat odrębnego badania. 10 Zbadano wszystkie formy wyrazów znajdujących się w pierwszej grupie wyrazów, odnotowane w zdaniach ilustracyjnych LKŽe. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 grupowane. Na nich opiera się niniejsza praca. Przykłady znalezione w języku pisanym i w żywej mowie nie są rozdzielane, ponieważ ogólny obraz Niemca układał się podobnie w ilustracjach zarówno z tekstów pisanych, jak i z gwar. Można jedynie powiedzieć, że przykłady z 11 wcześniejszych czasów pochodzą oczywiście głównie z tekstów pisanych, ponieważ w czasach, gdy żyli Simonas Daukantas, Antanas Baranauskas itd., nikt jeszcze nie zbierał materiału z żywego użycia języka do LKŽ. Ponadto wybrane zdania badawcze w artykule nie były dzielone według okresów. Te zdania ilustracyjne, które zaczerpnięto z języka piśmiennictwa, można byłoby uporządkować według tego, o którym okresie mowa w przykładach, jednak tych, które zapisano z ust ludzi – już nie zawsze. Na przykład nawet w takim zdaniu Peržengt reikia vis Lietuva, kas čia nemindė lietuvių: i švedai, i vokiečiai Ad (ż. peržengti) człowiek mógł mówić 12 zarówno o czasach krzyżackich, jak i o Niemcach z okresu pierwszej i drugiej wojny światowej, a najpewniej – o wszystkich trzech naraz, uogólniając. 13 Głównym słowem tej grupy, używanym również we współczesnym litewskim języku ogólnym, jest vokietis (i vokiečiai). W LKŽe podawane są następujące znaczenia: 1 vkietis, -ė, vokiets, - 1. człowiek narodowości niemieckiej. ǁ Żołnierz niemiecki. 2. osoba wyznania protestanckiego mieszkająca na Litwie. 2 vkietis, vokiets 1. diabeł. 2. Niemieckie władze okupacyjne. 3. Armia niemiecka. 14 11 Można porównać kilka zdań ilustracyjnych opisujących te same kwestie związane z Niemcami. Zob. przykłady podane w dalszej części artykułu: 1 i 2; 22 i 21; 94 i 95; 187 i 188 itd. Pierwszy przykład. pavyzdžiai yra fiksuoti iš gyvosios kalbos, antrieji – iš raštų kalbos. Ir kitose vietose sąmoningai stengtasi iliustruoti teiginius pavyzdžiais ir iš raštų, ir iš gyvosios kalbos. 12 Iliustracinių sakinių santrumpos – kaip LKŽe. Skliaustuose nurodomas žodis, iš kurio straipsnio imtas 13 Można przypomnieć, że L. Anglickienė, analizując pieśni, w których wspomina się walki z Niemcami podczas rašo, kad chronologiniu požiūriu, tokių dainų esama dvejopų: senesnės (iki XX a.) ir dainuotos Pirmojo ir wojen światowych. Warstwy te nie mają wyraźnej granicy, ponieważ starsze pieśni ponownie sobie przypomniano i dainuotos vėliau, kai tapo aktualios (Anglickienė 2006: 190–194). 14 W istocie znaczenie to odsyła do innego słowa: zob. 2 vokietukas 1. A ten Niemiec oznacza ‘diabła’. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Litewskiego słownika języka | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 vkiečiai 1. Naród Europy Środkowej, posługujący się jednym z języków zachodniogermańskich. 2. Niemiecka władza okupacyjna. 3. Armia niemiecka. Takie same znaczenia mają również 1 vokytis, 2 vokytis, vokyčiai. Nierzadko trudno rozróżnić (a zapewne nie ma nawet takiej potrzeby), co ma się na myśli – naród, władza, wojsko czy po prostu kilku Niemców, zwłaszcza gdy takie przykłady znajdują się przy innych (o rdzeniu nie niemč*, vokyt*) hasłach. Na przykład zdanie Rusas vokietį vijo lauk Pgg (zob. 2 vokietis) ilustruje znaczenie ‘armia niemiecka’, jednak gdyby znajdowało się w artykule hasła vyti, niemożliwe byłoby stwierdzenie, czy chodzi tu o wojsko, czy po prostu o jednego człowieka (Rosjanina), który wypędza skądś innego człowieka (Niemca). Por. także dwa zdania: Eidavo vokiečiai, tai tiems reikėdavo vis ką nors duot Slv (zob. 1 vokietis) i Vokiečiai tada per mūsų sodžių ėjo Kpč (ž. vokiečiai). Pirmuoju atveju iliustruojama tautybė, antruoju – Vokietijos kariuomenė, chociaż zdania są bardzo podobne. Dlatego wszystkie przykłady kaip savo tautos atstovo, reikšme, buvo nagrinėjami kartu. związane z Niemcem, Pozostałe słowa tej grupy oznaczają tego samego człowieka narodowości niemieckiej (mężczyznę lub kobietę) bez konotacji stylistycznej (vokietka, vokytka, vokyčia, 3 vokis) lub z konotacją negatywną (vokietelka, vokytelka, vokietpalaikis, vokiečio vaiką (1 vokietaitis, -ė, 1 vokietukas, -ė, vokietūtis, -ė, 1 vokytelis, vokytalis, vokytpalaikis), albo młodego Niemca (Niemkę) czy vokytkikė, 1 vokytukas, -ė, vokiečiokas). Bardzo prawidłowe jest przeniesienie znaczenia od ‘człowieka’ do ‘diabła’. ‘Diabła’ kaip minėta, 2 vokietis (2 vokytis), bet ir vokietpalaikis, 2 vokietukas 15 , 2 vokietaitis, oznaczają nie tylko, vokietėlis, vokytaitis, 2 vokytelis, 2 vokytukas, vokiečiukas. 15 2 vokietukas i 2 vokytukas mogą ponadto oznaczać ‘łopatkę koła, łączącą koniec podnóżka z osią koła, nóżkę, kołek’, 2 vokietukas – ‘taki dawny taniec’ i ‘grzyba z rodziny zasłonakowatych, płachetka zwyczajnego (Rozites caperata)’, natomiast 2 vokytukas – ‘piernik’. To po raz kolejny pokazuje, że stosunki litewsko-niemieckie były dostatecznie ścisłe, skoro imieniem Niemca nazywano również realia niezwiązane z narodowością. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w językowym obrazie świata „Słownika języka litewskiego” | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Tutaj działa model cudzoziemca – istoty mitycznej; strukturalnie rzecz biorąc, zarówno cudzoziemcy, jak i istoty mityczne należą do „kategorii nie-ludzi“. Dlatego cudzoziemcom w kulturze tradycyjnej przypisuje się cechy demoniczne (Jasiūnaitė 2018: 181). Trzeba powiedzieć, że opozycja swój – obcy istnieje tak długo, jak sama ludzkość. Dla Litwina obcy to człowiek innego wyznania, innej narodowości, należący do innej grupy społecznej, mieszkaniec innego regionu etnograficznego lub innej wsi (Vengrytė-Janavičienė 2004: 57; Anglickienė 2006: 64; Bandoriūtė 2015: 111). Jak pisze Norbertas Vėlius, o jednej z najpopularniejszych postaci diabła – Niemcu – pisali užsiminę daugelis lietuvių folkloro tyrinėtojų: Simonas Daukantas, Eduardas Gizevijus, Jonas Basanavičius, Povilas Višinskis, Jurgis Dovydaitis. Tę postać diabła powiązali z pamięcią historyczną – nienawiścią Litwinów do niemieckich krzyżaków (Vėlius 1986: 19–20, 33). Możliwe, że na takie przesunięcie znaczenia wpłynęła również inna niż litewska religia (wyznanie) (Savukynas 2012: 94; por. też Bandoriūtė 2015: 115). Diabła nazywano Niemcem najczęściej tam, gdzie Niemców żyło więcej lub gdzie we wszystkich okresach historycznych susidurta dažniau nei kitur – Žemaitijoje, Suvalkijoje ir Mažojoje Lietuvoje (Vėlius 1986: 41; Jasiūnaitė 2018: 181). Lietuviai velnią beveik išimtinai įvardydavo vieninteliu występował on pod etnonimem – Niemiec (czasem Prus) oraz jego derywatami. Tylko raz w 16 podaniu mitologicznym odnotowano inny etnonim będący nazwą diabła – Tatar (Anglickienė 2000b: 26; Kaubrys 2011: 16; Jasiūnaitė 2018: 177–178). Warto zauważyć, że diabła w postaci Niemca wyobrażały sobie także niektóre inne narody – Polacy, Łotysze, Białorusini, Estończycy. Demonizowanie obcych (lub przedstawicieli obcej religii) jest zjawiskiem uniwersalnym. Na przykład Lapończycy z Finlandii wyobrażali sobie diabła jako Norwega, a Słowianie, obok innych cudzoziemców występujących jako diabły – Niemca, Francuza, Żyda, Etiopczyka – wyobrażają sobie również Litwina (Anglickienė 2006: 188; Jasiūnaitė 2010: 88; 2018: 183). 16 Mowa tu wyłącznie o nazwach diabła będących etnonimami. Tak czy inaczej diabeł ma również wiele innych nazw. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Litewskiego słownika języka | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Trzeba powiedzieć, że na podstawie przykładów z LKŽe nie zawsze jest jasne, czy chodzi o człowieka omawianej narodowości, czy o diabła, por. : Tiek esam jau įbūgusios, ka tik to vokyčio nesutiktumiam Plt (ž. sutikti). 1. NEGATYWNY OBRAZ NIEMCA W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO 1.1. Odzwierciedlenie wojen z Niemcami w LKŽe LKŽe žodyninė analizė rodo, kad visų pirma lietuviams vokiečiai atrodė kaip labai wojowniczy, agresywny naród wobec swoich bliższych i dalszych sąsiadów. Nie budzi to zdziwienia, ponieważ w przykładach ilustracyjnych wspomina się zarówno o nieustannych walkach Litwinów z Krzyżakami, jak i o pierwszej oraz drugiej wojnie światowej. Takich 17 przykładów w LKŽe jest niezwykle wiele. Z ilustracyjnych zdań w LKŽe wynika, że wojny i walki te charakteryzowały się okrucieństwem, a najczęściej winni ich byli Niemcy, por.: : 1) Niemiec rozpoczyna wojny, a nie kto inny. Ten wojak wszystkich podburza i robi źle, zawsze od niego początek Gdr (zob. vajokas). 2) Nieludzcy Niemcy prowadzili wojny A1883,129 (zob. nežmogiškas). 3) Niemieckiej armii zarzuca się czarne czyny Pt (zob. juodas). Zdania w LKŽe 4) Žiaurūs ir nežmoniški buvo tikslai, kurių siekė Antrame pasauliniame kare vokiečiai fašistai, tie niekingi istorijos išgamos sp (ž. išgama). pokazują, że niemieckie ambicje militarne były ogromne, por.: 5) Z ich słów wynikało, że cały świat będzie niewolnikami Niemców Plšk (zob. vergas). 17 Zdaniem etnolożki L. Anglickienė „ponownie «aktywne militarne» kontakty między dwoma narodami znajdują odzwierciedlenie w większym stopniu, tacy obcokrajowcy są wspominani częściej niż ci, z którymi utrzymywano jedynie pokojowe, przyjazne relacje” (Anglickienė 2007: 453). Należy zauważyć, że także w folklorze wielu innych narodów europejskich obraz Niemca wiąże się z wizerunkiem wroga – przypisuje mu się siłę, okrucieństwo, złośliwość, bestialstwo (Anglickienė 2007: 449). DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 1.2. Odzwierciedlenie zachowania niemieckich zdobywców podczas wojen na Litwie w LKŽe Litwini bali się przybyłych niemieckich zdobywców. Potwierdzają to następujące przykłady żywego użycia języka znalezione w LKŽe: 80) Ludzie byli przerażeni przez tych Niemców – gdy zobaczą, że nadchodzą, drżą Bsg (zob. išgąsčioti). 81) Ledwie zobaczy, że już Niemcy nadchodzą, i robi w rogi! Sml (zob. triesti). 82) Aż pchły mu zdechły, kiedy zobaczyłem nadchodzącego Niemca Btg (zob. numirti). 83) Kiedy zobaczył Niemców na podwórzu, to ze strachu wlazł pod stół Srv (zob. pastalė). 84) Niemcy przyjechali do Lyduokiai i zesrali całą wieś Ldk 22 (zob. sušikinti). Przykładów, w których mówi się, że czegoś boi się także Niemiec, jest zaledwie kilka, a i te same są dość dwuznaczne. Można zatem stwierdzić, że Litwini nie uważali Niemców za tchórzy. Znaleziono tylko jedno zdanie, w którym ten strach zostaje nazwany konkretnie: 85) Do klebów Niemiec niezdarny chwytać się – boi się Šts (zob. klėbys). W LKŽe można ustalić, że Niemców obawiano się nie bez powodu – byli okrutni także wobec innych narodów (zob. przykłady 86–87), zabijali (albo oczekiwano od nich, że będą zabijać) (zob. przykłady 88–91) i krzywdzili (zob. przykłady 92–93), por.: 86) Niemcy okrutnie się zachowywali, zastrzelili wielu ludzi Žr (zob. žiaurus). 87) Niemcy byli okrutniejsi, tylu Rosjan nie widzieliśmy Erž (zob. žiaurus). 88) Niemcy zabijali nie tylko Żydów, lecz także innych ludzi, którzy im się nie podobali Plšk (zob. žudyti). 89) Z powodu litewskiego nastawienia został zabity przez Niemców Plšk (zob. nustatymas). 90) Mówiono, że Niemcy nadejdą, mówi się, że będą zabijać dziewczęta Plt (zob. žudyti). 91) Tam Niemcy zakopali ich jeszcze na wpół żywych, wrzucili ich do dołu Gl (zob. sukasti). 92) Wieśniacy głośno lamentują, twierdząc, że Niemcy tak ich krzywdzą Pt (zob. skausti). 22 ‘przestraszył’, por. šikinti w LKŽe. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 93) Jesteśmy przez 23 niemieckich [żołnierzy] zniszczeni Šts (zob. nukriokinti). Jak widać z przykładów ilustracyjnych, po wkroczeniu wojsk niemieckich cierpieli nie tylko ludzie. Żołnierze obcego kraju zarówno przybywając na Litwę, jak i wycofując się z niej, niszczyli po drodze wszystko (zob. przykłady 94–95) – domy i majątek miejscowych mieszkańców (zob. przykłady 96–98), inne budowle (zob. przykłady 99–100), lasy (zob. przykład 101), nie oszczędzali także zwierząt (zob. przykłady 102–103), por.: 94) Szli Niemcy i wszystko jak miotłą zamiatali Bgs (zob. šluoti, šluota). 24 95) Niemcy obrócili kwitnący i żyzny kraj w straszne pustkowia S. Dauk (zob. brandingas). 96) Niemcy niszczyli żmudzkie budynki S. Dauk (zob. dagioti). 97) Ludzie oszczędzali i oszczędzali przez tyle lat, a przyszli Niemcy i jak gdyby nigdy nic wszystko zniszczyli Šl (zob. tausoti). 98) Na świętego Jerzego przyszli Niemcy i wylali mi wszystkie zboża, ziemniaki i podeptali to Ms (zob. sutrypti). 99) Niemcy wysadzili most Trg (zob. sproginti). 100) Niemcy spalili domy rodzinne, wysadzili młyn rš (zob. sprogdinti). 101) Po przejściu Niemców z lasów pozostały tylko wyręby Dglš (zob. išskyna). 102) Podczas wojny Niemcy rozkazali gospodarzom wybić psy Krt (zob. vokyčiai). 103) Niemcy wykończyli wszystkie pszczoły Šr (zob. kankenti). W badanym materiale poświadczono, że podczas wojen niemieccy żołnierze wywozili miejscowych ludzi do pracy przymusowej (zob. przykłady 104–106), czasami (na podstawie znalezionych przykładów) i nie wiadomo dokąd (zob. przykłady 107–108). Ze zdań znalezionych w LKŽe jasno wynika, że nie tylko robiono to siłą, lecz także nie zważano ani na wiek człowieka, ani na jego zdrowie (109–110): 23 ‘skrzywdzić’, por. kriokinti LKŽe. 24 ‘robił, aby nie było, zniknęło, niszczył’, por. šluoti LKŽe. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w językowym obrazie świata Słownika języka litewskiego | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 104) Niemcy złapali stu robotników i wywieźli ich do Wilna Snt (zob. sugaudyti). 105) Norėjo muni į Vokytiją išvežti, į darbus Varn (ž. vežti). 106) Ūkininkai turi dar kentėti nuo vokiečių dėl nuolatinio varinėjimo tiltų ir kelių taisyti Pt (zob. varinėjimas). 107) Kiedy trwała wojna, Niemcy wybierali mężczyzn i wyganiali ich Smal (zob. išvaryti). 108) Niemcy łapali nas, takich chłopaków Ss (zob. vyrukas). 110) Jestem taki śmierdzący, a 109) Vokiečiai aną metą varydavo mažas mergučes po tris po vienu dalgiu rišt Skr (ž. po). obiecują wywieźć mnie do Niemiec Šts (zob. kvėpa). Znaleziono przykładowe zdania ilustrujące, że miejscowi, bojąc się tego, co niemieccy żołnierze mogą im zrobić, jak tylko potrafili, ukrywali się: 111) Wśliznąłem się do zakamarka i Niemcy mnie nie zauważyli Skr (zob. zakamarek). 112) Ludzie ukrywali się przed Niemcami w piaskowniach Šts (zob. piaskownia). 113) Zobaczymy, że Niemiec nadchodzi, na koniu — i hyc, uciekniemy do diabła Všv (diabeł). 114) Niemcy rozkazali, żebyśmy nie przyjmowali żadnego przybysza Kair (zob. 2 przybysz). Jak wynika z analizowanego materiału, niemieccy zdobywcy nie tylko zabijali i krzywdzili miejscowych mieszkańców oraz niszczyli ich domy, lecz także przez cały czas zabierali na własne potrzeby majątek miejscowych. Było to tak powszechne, że w słowniku odnotowano bardzo wiele przykładów. Z nich miejscowi ludzie. Przede wszystkim należy wymienić rzeczy galima susidaryti labai tikslų vaizdą, ką atimdavo vokiečių kareiviai ir kaip dėl to jautėsi najbardziej ogólne: 116) Podczas wojny czterech lat Niemcy zabrali wszystko Krš (zob. 115) Vokyčiai, visokių lobių kupetomis prisiplėšusys, džiaugės S. Dauk (ž. kupeta). Niemiec). 117) Niemcy wyeksploatowali nas jak po chrzcie Šts (zob. dirbti). Wskazuje się, że chłopi utracili to, co stanowiło podstawę gospodarstw – zboże i paszę (zob. 118–119 pavyzdžius) ir gyvulių (žr. 120–121 pavyzdžius); iš jų buvo paimti arkliai (žr. 122 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Litewskiego słownika języka | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 przykład), krowy (zob. przykłady 123–124), owce (zob. przykłady 124–125), świnie (zob. przykład 125), gęsi (zob. przykład 126), kaczki (zob. przykład 127): 118) Przyjechałem na pustym dnie, Niemcy zabrali także paszę Šts (zob. dugninė). 119) Niemcy wybierali i czyścili zboże Grd (zob. išvalyti). 120) Niemcy zabrali wszystkie zwierzęta, spalili obory Ad (zob. užrinkti). 121) Niemcy odbierali zwierzęta, z nimi nie dało się dogadać Krž (zob. sutarti). 122) Niemcy wyprowadzili konie, mój mąż siada i płacze Krž (zob. verkti). 123) Niemiecka władza wojskowa odbierała mieszkańcom jedną krowę po drugiej, niektórym nawet ostatnią Plšk (zob. valdžia). 124) Telyčias, aveles visas tuoj vokiečiai išpjovė Kp (ž. telyčia). 125) Niemcy szli i wszystko jak miotłą zamiatali: wystrzelali owce, wyrżnęli świnie Bgs (zob. iššaudyti). 126) Niemiec zabił całe stado gęsi Slm (zob. sužudinti). 127) Niemiec postrzelał wszystkie kaczki, tylko jedna poderwała się na skrzydłach i przyleciała z powrotem Sem (zob. 1 vokietis). Materiał badawczy pokazuje, że Niemcy odbierali mieszkańcom podbitych krajów także żywność, czasami ostatnią, jaką posiadali – masło (zob. przykłady 128–129), słoninę (zob. przykład 129), ser (zob. przykład 129), mięso (zob. przykład 130), chleb (zob. przykład 130), mleko (zob. przykład 131). 128) Kiekvieną sviesto gniužinėlį reikėjo atiduoti vokiečiams rš (ž. gniužinys). 129) Niemcy chodzą po wsiach, zabierając masło, słoninę, ser Š (zob. sviestauti). 130) Niemcy zabrali mięso, chleb, wszystko, co mieliśmy z żywności, zabrali wszystko Sb (zob. viskas). 131) Karmiliśmy Niemców mlekiem, a sami głodowaliśmy Šts (zob. spranginti). DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Słownika języka litewskiego | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 W LKŽe odnotowano, że zdobywców, Niemców, interesowało absolutnie wszystko, z būtų pasipelnyti – nuo miškų (žr. 132 pavyzdį) iki gintaro (žr. 133 pavyzdį) ar girnų (žr. 134 czego można przykład), por. : 132) Niemcy wycięli lasy 25 Litwy Brb (zob. išvaryti). 133) Niemcy chcą przywłaszczyć sobie bursztyn rš (zob. persavinti). 134) Za Niemców jeszcze żarna kawojom, baliśmy się, że ich nie zabiorą Żb (zob. vokiečiai). Z badanego materiału wynika również, jakie inne sposoby stosowali niemieccy zdobywcy, aby czerpać zyski z miejscowej ludności, tj. rekwizycje (zob. przykład 135), podatki (zob. przykłady 136–137), daniny (zob. przykład 138): 135) Niemieckie rekwizycje kończą się tym, że nas duszą Pt (zob. rekvizicija). 136) Niemiec wypisał kwit – natychmiast płać psie (płacone za psa) podatki i 137) Niemiec zdzierał poduszkę, zdzierał psie podatki rš (zob. pabaudą, kad šuo nepririštas A. Vencl (ž. 1 šuninis). šunmokestis). 138) Daniny Niemcom trzeba oddawać za półdarmo J. Avyž (zob. pusvelčiu). W zdaniach ilustracyjnych LKŽe odnotowano, jak Litwini starali się przetrwać i chronić swój majątek; najczęściej po prostu próbowali go ukrywać: 139) Za czasów Niemców ludzie wymyślili sobie najróżniejsze tajemnice Skd (zob. slapta). 141) Pochowane zwierzęta musiały być nakarmione, żeby się nie zdradziły, gdy Niemcy chodzili wokół Vkš 140) Kaip sužinojom, kad vokyčiai ims karves, išvarėm į mišką Als (ž. imti). (zob. paskelbenti). 142) Zboże, które odsunęliśmy, i Niemcy go nie znaleźli Šd (zob. nušalinti). Jednakże materiał badawczy świadczy również o tym, jak Niemcy szukali ukrytych przedmiotów, zwierząt (a może i ludzi), przeprowadzali rewizje: 143) Za jednym zamachem (szybko) Niemcy przybiegli przeszukiwać ludzi Gršl (zob. tašymas). 25 ‘wywiózł, wywiózł’, por. varyti LKŽe. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w językowym obrazie świata Litewskiego słownika języka | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 144) Iššvaistė trobą, išieškojo vokyčiai Šts (ž. iššvaistyti). 145) Niemcy, wszedłszy na górę, długo tam hałasowali, ale niczego nie znaleźli Pns (zob. grozdyti). 146) Niemcy przeszukiwali go przez cały dzień – szukali słoniny Plt (zob. krėsti). 1.3. Odzwierciedlenie życia pod rządami Niemców w LKŽe 26 Jak wynika ze zdań ilustracyjnych, Niemcy na podbitych ziemiach (w każdym okresie) zaprowadzali własny porządek, a życie miejscowej ludności znacznie się pogarszało (zob. przykłady 147–149), brakowało najbardziej podstawowych rzeczy (zob. przykłady 147) Vokiečiai jau pirmais metais juos smaugė Slm (ž. smaugti). 150–153): 148) Głodowaliśmy za Niemców Kš (zob. prieg). 149) Kumet po vokyčiais gyvenome, buvo daug rinkiukų atsiradę Kal (ž. rinkiukas 27 ). 150) Za Niemców było tak ciężko z chlebem, że nawet plew trzeba było do chleba dodawać Bgs (zob. 28 pielavinos). 151) Za Niemców nie było już młynów, niczego, więc wszystko mielono [w domu] Kp (zob. vokiečiai). 152) Za czasów Niemców łupaliśmy naftę Al (zob. skaldė). 153) Obdaliśmy się, będąc pod Niemcami Trš (zob. apskurti). W LKŽe odnotowano, że władza niemiecka była surowa (zob. przykłady 154–155), zwłaszcza w Małej Litwie (zob. przykłady 156–157): 154) Wszystko jeszcze było w porządku, dopóki nie przyszli Niemcy i nie przycisnęli wszystkich swoim żelaznym porządkiem A. Vien (zob. prislėgti). 26 Przykłady w tym podrozdziale są ściśle związane (a miejscami także przemieszane) z przykładami podrozdziału 1.2, jednak należy mieć na uwadze, że Mała Litwa była zarządzana przez Niemców również w czasie pokoju. 27 ‘żebrak’, por. rinkiukas LKŽe. 28 ‘trociny’, por. pielavinos LKŽe. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 155) Wprowadzenie Niemców było surowe Trg (wprowadzenie). 156) Na Litwie Pruskiej administracja i sądy znajdowały się w rękach niemieckich rš (zob. ranka). 157) Niemieckie władze okupacyjne rejestrowały każde wypłynięcie rybaka rš (zob. išplaukimas). Z badanego materiału wynika, że Niemcy przez cały czas germanizowali podbite ziemie (zob. przykłady 158–160), a ich mieszkańcy sami również się germanizowali (zob. przykłady 161–163). 158) W czasach niemieckich zaczęto wymiatać litewskość z pól Pgg (zob. rauti). 159) Niemcy w Prusach Wschodnich wszystkie litewskie imiona nazwali niemieckimi imionami Plšk (zob. vardas). 160) Niemcy znów chcieliby, żeby Litwini jak najszybciej się zgermanizowali A1884,238 (zob. suvokiečiuoti). 161) Po kilkuset latach, służąc tu i ówdzie Niemcom, utracili poczucie swojej jedności i wyparli własny język S. Dauk (zob. išversti). 162) Wszyscy … dworzanie i zamożniejsi gospodarze przemienili się w Niemców A1885,40 (zob. dvaronis). 163) Już młodzi byli całkiem Niemcami, my, starzy, to jeszcze trzymaliśmy się swojego Vlkš (zob. senas). 1.4. Stosunki niemiecko-litewskie i wzajemny stosunek do siebie w LKŽe W LKŽe odnotowano niejeden przykład użycia świadczący o tym, że Niemcy patrzyli na Litwinów z góry, gardzili nimi: 164) Niemiec uważa Litwina za głupca K. Donel (zob. 1 vokietis). 165) Jak niejeden Niemiec, pokazując zęby, gardzi Litwinami prš (zob. zūbas). 166) Niemieccy kronikarze głosili, że wielcy książęta litewscy wcale nie są książętami, lecz prostakami, uzurpatorami władzy rš (zob. uzurpatorius). DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Litewskiego słownika języka | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Tačiau ir lietuviųpaniekinamą požiūrį į vokiečius rodo visoje Lietuvoje fiksuoti (taigi szeroko rozpowszechnione i utrwalone) 29 prześmiewcze porównania, w których wspomina się ludzi tej narodowości: 167) Brzęczysz jak dojona Niemka Gršl (zob. zyzti). 168) Błąka się jak Niemiec po południu End (zob. 1 vokytis). 169) Wciska się jak Niemiec do nieba LTR (Vb) (zob. 1 vokietis). 171) Biega jak oszalały Niemiec Srv (zob. 1 vokietis). przeradzały się w bójki. Rozpoczynali je 170) Mindai kaip vokietys kisielių Zp (ž. 1 vokietis). zarówno Niemcy (zob. przykłady 172–173), jak i Litwini Iš minėtų pavyzdžių akivaizdu, kad šių dviejų tam tikrais istorijos laikotarpiais kartu ar šalia gyvenusių tautų žmonės nemėgo vieni kitų ir ta nesantaika net ir taikos metais kartais (zob. przykłady 174–175): 172) Niemiec podniósł rękę, by uderzyć, szaraczkowy zręcznie się pochylił, a ręka perskrido per orą I. Simon (ž. perskristi). Niemca 173) Niemczuk przyłożył babie przez ucho, a ta tylko zaczęła się przewracać i przewróciła się LTR (zob. kebevirst). 174) Jak przyciąłem, jak przyciąłem wtedy tego Niemca! Krč (zob. nutašyti). 175) Ci gospodarze, podniósłszy za to na tego Niemca porządną wentę i kopnąwszy go kilka razy w tyłek, wyrzucili go za drzwi na zewnątrz LMD (zob. vanta). W słowniku pojawiają się przykłady użycia wskazujące, że jednak niektórzy Litwini i Niemcy (częściej Niemki) utrzymywali także przyjazne stosunki, jednak 30 takich przykładów nie ma wiele: 176) I Niemeczki, zacząwszy do nich bardziej się przymilać i wdzięczyć Sln (zob. lipšniuotis). 177) Niemka dawała do zrozumienia, żeby on tańczył z nią J (zob. smaigstyti). 29 Šiuose palyginimuose galima įžiūrėti neprotingo, nederamo elgesio fiksavimą, orumo trūkumą ir pan., jednak szerzej o nich mogliby opowiedzieć specjaliści od litewskiego folkloru drobnego. 30 O nieco bardziej przyjaznych stosunkach z niemieckimi mężczyznami zob. także przykłady 237, 238. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w językowym obrazie świata Słownika języka litewskiego | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 178) Litewski patriota i taka rozpieszczona przez rodziców Niemeczka pięknie się zestroili J. Mik (zob. 1 vokietaitis). Tiriamoji medžiaga liudija, kad lietuvių pataikavimas vokiečiams, stengimasis jiems zadowalanie 31 uznawano za rzecz naganną: 179) Pobił się z tymi Niemcami o pieska Brž (zob. šunelis). 180) Uciekłszy od Litwinów, potem kuleje za Niemcami (zniemczawszy się, przypochlebia się germanizatorom) prš (zob. šlubuoti). 181) Teraz płaszczy się tam przed Niemcami, jak gdyby inaczej nie mogło być, włazi im w tyłek I. Simon (zob. tyłek). 182) Ci zdrajcy są jeszcze podlejsi od samego Niemca Smln (zob. zdrajca). Jednak z przeanalizowanych przykładów wynika, że mimo wszystko większość Litwinów nie 183–186 pavyzdžius), nenorėjo su jais turėti jokių reikalų net ir tada, kai vokiečiai, atrodytų, lubiła Niemców (zob. nie wyrządzili im nic złego (zob. przykłady 187–188): 32 183) Oczyścił progi swoich domów, które tamtym zdawały się oszpecone przez chrześcijańskich Niemców S. Dauk (zob. subjauroti). 184) Dawni znachorzy oczyszczą naszą ziemię ze słowami pradawnych od ducha Rusinów i Niemców A. Baran (zob. 2 żiniuonis). 185) Nic dziwnego, że Litwin nie cierpi Niemca, ponieważ każdy naród chce być najlepszy ze wszystkich na tym świecie Jrk51 (zob. 1 Niemiec). 186) Motriškosios už gudą, lenką ar vokytį tekėti už visų didžiausią sau gėdą turėjo S. Dauk (1 Niemiec). 31 Takie samo podejście do osób przypochlebiających się Niemcom można dostrzec także w drobnej twórczości ludowej, por. „Wyrażana jest nienawiść, niechęć do pomocy wrogowi: jeżeli pomożesz Niemcowi, będziesz leżał w zimnej ziemi” (Anglickienė 2000b: 27). 32 Šie du sakiniai iliustruoja ir toliau straipsnyje nagrinėjamus teigiamus vokiečių bruožus. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 187) Ta Niemka była dobra, ale matce i tak nie odpowiadała, bo miała białe paznokcie Ms (zob. tikti). 188) Niemka wyciera łyżki – staruszce niesmacznie jeść P. Cvir (zob. nuvalyti). Znaleziono takie zdania w LKŽe, które pokazują, że Litwini nie spodziewali się po Niemcach niczego dobrego: 189) Czy Niemiec może coś dać litewskiemu człowiekowi I. Simon (zob. lietuviškas). 190) W tym celu Niemcy drukują te pisma, żeby móc wyłudzić, wyciągnąć od nas pieniądze Žem (zob. išmilminti). 1.5. Charakter i wygląd Niemców w LKŽe Na podstawie przykładów ilustracyjnych z LKŽe można wnioskować, że Litwini przypisywali Niemcom najróżniejsze cechy negatywne (zob. przykład 191). Niemcy 33 wydawali im się głupi (zob. przykłady 192–193), źli (zob. przykłady 194–195), zarozumiali (zob. przykłady 196–197), wybredni (zob. przykład 198), kłamcy (zob. przykład 199): 191) Donelaitis w swoich ostrych heksametrach wychłostał chciwość, obrzydliwość i ograniczenie umysłowe niemieckich obszarników rš (zob. čaižus). 192) Głupi jak Niemiec po południu (po obiedzie Snt) Vlkv (zob. 1 vokietis). M (zob. 1 vokietis). 193) Aklas vokietis (kvailas, kuris vokiškai temoka) B, B270,346, MŽ468, N, Sch113, 194) Oszalał jak Niemiec po południu Plik, Akm, Sd (zob. pasiusti). 195) Niemiec lży, przeklina we wszelkich językach, aż nawet żaby boją się pojawić nad wodą LzP (zob. 1 vokietis). 196) Zarozumiały, wystrojony, jak prawdziwy Niemiec Lk (zob. įsireženti). 33 Warto zauważyć, że nie tylko Litwini tak to postrzegali. W językach francuskim, włoskim i duńskim słowo oznaczające Niemca ma również znaczenie głupca. To pokazuje, że opinia Litwinów nie była subiektywna (Anglickienė 2006: 18). DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w językowym obrazie świata Litewskiego słownika języka | 32 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Oto jaki obraz Niemców można sobie wyrobić wyłącznie na podstawie przykładów ilustracyjnych z LKŽe, nawet jeśli nie znalibyśmy faktów historycznych. Przede wszystkim 51 Niemcy byli wrogami. Od dawna napadali na Litwinów całymi gromadami i nie oszczędzali ich życia. Czyniono to przy użyciu najrozmaitszej broni – taranów, bagnetów, karabinów, granatów, karabinów maszynowych, moździerzy, samolotów. Można by ostrożnie założyć, że Niemcy w wielu przypadkach być może byli również technicznie lepsi (mówiąc o technice wojskowej) od swoich przeciwników, ponieważ w Materiałach badawczych wspomniano, że lietuvių ginklų LKŽe pavyzdžiuose minima kur kas mažiau. Niemcy walczyli nie tylko z Litwinami, ich wrogami byli Amerykanie, Niemcy walczyli także buvo ir prūsai, latviai, estai, rusai, lenkai, anglai, danai, norvegai, belgai, prancūzai, między sobą. A zatem Niemcy byli bardzo wojowniczym narodem. W przykładach LKŽe odnotowano również miejscowości Litwy, których mieszkańcy zetknęli się z Niemcami; przede wszystkim byli to mieszkańcy Małej Litwy i Żmudzi, później Niemcy rozprzestrzenili się po całej Litwie – wzdłuż Niewiaży, Niemna, po Zaniemuniu, w kierunku Szawli, Poswola, Wiłkomierza itd. Jak pokazują zdania ilustracyjne LKŽe, Niemcy zarówno przechodząc przez Litwę, jak i zatrzymując się już na dłuższy czas (a w Małej Litwie te dwa narody w ogóle żyły obok siebie), krzywdzili Litwinów – odbierali zwierzęta gospodarskie, zboże, paszę, żywność, wywozili do Niemiec drewno i inne mienie. A jeśli nie odbierali, to niszczyli litewski dobytek – palili domy, mosty i młyny, tratowali zasiewy, wystrzeliwali zwierzęta, wyrzynali je, nie oszczędzali ani psów, ani pszczół. Nakładali na miejscowych mieszkańców różne powinności i podatki, wywozili ich do pracy do Niemiec, nie oszczędzali ani małych dzieci, ani niedołężnych ludzi. 51 Chyba warto jeszcze raz przypomnieć, że mowa tu o obrazie utrwalonym w jednym konkretnym słowniku, który w poszczególnych przypadkach niekoniecznie pokrywa się z historycznie udokumentowaną rzeczywistością ani z obrazami odzwierciedlonymi w innych źródłach. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 33 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Z wymienionych powodów Litwini bali się Niemców i ukrywali się przed nimi. Niemcy wydawali się Litwinom okrutni, źli, zarozumiali, wybredni, kłamliwi, ale czasami także głupi, o nieprzyjemnym wyglądzie, najczęściej otyli, z dużymi brzuchami. Brzydki i niezrozumiały dla litewskiego ucha był również język niemiecki. W LKŽe znajduje się najwięcej przykładów ilustrujących to wszystko. Jednak ten światopogląd ma również drugą stronę, mówi on wiele o samych Litwinach. Z analizowanego materiału wynika, że Litwini, na ile mogli, stawiali opór niemieckim zdobywcom, w dawniejszych czasach zaciekle z nimi walczyli, nie szczędząc własnego życia, w późniejszych zaś, gdy musieli im ustąpić, ukrywali swój majątek, nie poddali się okupantom przynajmniej w sercach – nienawidzili Niemców, gardzili nimi, wyśmiewali ich i potępiali współplemieńców, którzy wdawali się w układy z wrogiem. Z drugiej strony Litwini dostrzegali również pozytywne cechy Niemców; prawda, materiału ilustrującego to w słowniku jest znacznie mniej (tylko nieco ponad 60 przykładów ilustracyjnych). Niemcy byli nie tylko żołnierzami, lecz także rzemieślnikami i handlarzami, którzy zapoznali Litwinów z pewnymi wcześniej nieznanymi rzeczami – niektórymi rzemiosłami, gotową odzieżą, sacharyną, choinkami bożonarodzeniowymi itp. Byli pracowici, troskliwi, czasem także gościnni, odpłacający dobrem za dobro, ich kobiety były piękne i wystrojone. Na podstawie języka piśmiennictwa odnotowanego w LKŽe widać, że był to również naród naukowców, pisarzy i muzyków. A zatem obraz Niemca odzwierciedlający się w przykładach ilustracyjnych LKŽe jest niejednoznaczny, jednak znacznie częściej jest on negatywny niż pozytywny. Oczywiście należy mieć na uwadze, że podczas pisania słownika w czasach sowieckich, ze względu na cenzurę, dobór niektórych przykładów ilustracyjnych mógł być tendencyjny. Można przypuszczać, że w czasach niepodległości ocena ludzi tej narodowości częściej byłaby pozytywna niż negatywna, świadczą o tym również inne badania konceptu VOKIETIS omówione we wstępnych uwagach do niniejszego artykułu. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Niemiec w obrazie świata Litewskiego słownika doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 języka | 34 ŹRÓDŁO LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, t. 1–20, 1941–2002 (elektroninis variantas), vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp w internecie: www.lkz.lt. LITERATŪRA Anglickienė Laimutė 2000a: Kitataučiai lietuvių folklore: daktaro disertacijos santrauka, Kaunas. Anglickienė Laimutė 2000b: Vokietis lietuvių tautosakoje. – Liaudies kultūra 2(71), 25–27. Anglickienė Laimutė 2005: Etnonimų vartojimo lietuvių kalboje ir folklore ypatumai. – Vārds un tā pētišanas aspekti 9, 7–17. Anglickienė Laimutė 2006: Kitataučių įvaizdis lietuvių folklore, Vilnius: Versus Aureus. Anglickienė Laimutė 2007: Tautosaka apie kitataučius: etnostereotipų ir siužetų migracija. – Rytų Europos kultūra migracijos kontekste: tarpdalykiniai tyrimai, Vilnius: Versus aureus, 445–454. Bandoriūtė Salomėja 2015: Tradicinis anekdotas: iš ko juokėsi XIX a. pabaigos–XX a. vidurio lietuvis. – Tautosakos darbai 49, 105–122. Baranauskas Tomas, Zabiela Gintautas 2016: Saulės mūšio pėdsakų paieškos, Vilnius: Lietuvos archeologijos draugija. Butkus Alvydas 1995: The Lithuanian Nicknames of Ethnonymic Origin. – Indogermanische Forschungen, Berlin: Walter De Gruyter & Co, 223–228. Butkus Alvydas 2009: Nominacija ir identitetas: habilitacijos procedūrai teikiamų mokslo darbų apžvalga, Kaunas. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 35 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Gritėnienė Aurelija 2016: Šermukšnio vaizdinys „Lietuvių kalbos žodyne“. – Tautosakos darbai 52, 85–104. Gritėnienė Aurelija 2017: Žodyno vaizdinys „Lietuvių kalbos žodyne“. – Bendrinė kalba 90, 1–19. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gudavičius Aloyzas 2000: Etnolingvistika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gudavičius Aloyzas 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res humanitariae 10, 108–119. Jasiūnaitė Birutė 2010: Šventieji ir nelabieji frazeologijoje ir liaudies kultūroje, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Jasiūnaitė Birutė 2018: Lietuvių velniavardžiai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kaubrys Saulius 2011: Pasiklydę tarp savęs ir įverčių: 1918–1940 m. Lietuvos vokiečių įvaizdžio klausimu. – Istorija 4(84), 15–25. Kravcova Liudmila 2013: Šiuolaikinės rusų kalbos asmenis įvardijantys daiktavardžiai kaip pasaulėvaizdžio atspindys (pagal „XXI amžiaus aiškinamąjį rusų kalbos žodyną. Aktuali leksika“): daktaro disertacijos santrauka, Vilnius: Vilniaus universitetas. LKK: Lietuvių karas su kryžiuočiais, red. J. Jurginis, Vilnius: Mintis, 1964. Lukošiūtė Ieva 2012: Kultūriniai stereotipai Lietuvių pasakojamuose anekdotuose: žydas, čigonas, vokietis. – Jaunųjų mokslininkų darbai 1(34), 160–166. Nikžentaitis Alvydas 1998: Das Bild der Deutschen und Deutschlands in Litauen während der Zwischenkriegszeit. – Die deutsche Volksgruppe in Litauen und im Memelland während der Zwischenkriegszeit und aktuelle Fragen des deutsch-litauischen Verhältnisses, Hamburg, 237–253. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2010: Kaimyninių tautų atstovai ir jų nacionalinio charakterio specifika lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje. – Lietuvių kalba 4, 1–9. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/27. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 36 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba. Savukynas Virginijus 2012: Istorija ir mitologijos: tapatybės raiškos XVII–XIX amžiaus Lietuvoje, Vilnius: Idėjos ir komunikacija. Senvaitytė Dalia 2004: Etninių stereotipų kaita: tautybės studentų akimis. – Tiltai 4 (29), 123–129. Umbrasas Alvydas 2019: Terminologija Lietuvių kalbos žodyne. – Terminologija 26, 162–183. Vėlius Norbertas 1986: Chtoniškasis lietuvių mitologijos pasaulis, Vilnius: Vaga. Vengrytė-Janavičienė Edmunda 2004: Kitataučiai lietuvių liaudies talalinėse. – Tautosakos darbai 27, 57–63. VLEe: Visuotinė lietuvių enciklopedija: elektroninis variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2018. Prieiga internete: https://www.vle.lt. Zabarskaitė Jolanta 2010: Politinis pasaulėvaizdis didžiajame „Lietuvių kalbos žodyne“ (valstybė, įstatymas, valdžia). – Parlamento studijos 9, 126–143. Prieiga internete: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr9/9_kalba_1.htm. Zabarskaitė Jolanta 2012: Kitoks didžiojo „Lietuvių kalbos žodyno“ skaitymas: Adalbertas Bezzenbergeris, marios, pamarys, pamariškis. – Mažoji Lietuva: paribio kultūros tyrimai, sud. G. Blažienė, N. Morozova, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 239–271. Zybertienė Evelina 2006: Lietuvos vokiečiai lietuvių etninės kultūros erdvėje. – Tiltai 3, 121–137. Gauta 2020 11 20 Priimta 2020 12 21 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 37 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 GERMAN IN THE WORLDVIEW OF THE DICTIONARY OF THE LITHUANIAN LANGUAGE Summary The image of the German in the eyes of a Lithuanian has been scrutinised by ethnologists, folklorists, historians, linguists. However, their studies in that regard have so far omitted our largest linguistic tract, the Dictionary of the Lithuanian Language, which can be approached as some kind of a chronicle covering material from our first writings dated 1547 until 2001. A semantic analysis of roughly 650 illustrative examples associated with the German has revealed a very thorough, many-sided image of how Lithuanians have looked at Germans – their neighbours, sometimes close, sometimes not so – since ancient times until the end of the 20th century. This image is not just some biased opinion of a group of people: it consists of information that can be found in written texts, various dialects across Lithuania, and at different times. Of course, individual illustrative sentences recorded from the lips of living people are subjective and often emotional; however, taken together, they form an accurate homogeneous worldview. That Lithuanians knew Germans very well, has evidence in the ample quantity of headwords available in the Dictionary of the Lithuanian Language: with reference to Germans, such words total a massive 52. These words not always have to do with nationality: sometimes they can also refer to the devil or a mushroom, a dance or a gingerbread cookie, and so on. To begin with, according to the Dictionary, Germans were always enemies. Their cohorts would assault Lithuanians since ancient times, sparing no lives. They would do so DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 38 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 with a variety of weapons, from rams to bayonets to rifles, grenades, machineguns, mortars, and airplanes. Germans would not only fight with Lithuanians alone: they also had enemies in Prussians, Latvians, Poles, Englishmen, Norwegians, Belgians, Frenchmen, Americans; Germans were not immune to in-house squabble either. Among the Lithuanian people, it was the residents of Lithuania Minor and Samogitia that first came into contact with Germans; later, Germans spread all over Lithuania. Both as they marched across Lithuania and having settled there for an extended stay, Germans would do Lithuanians harm, taking away their livestock, grain, feed, food, shipping timber and other property off to Germany. What they would not take, they would destroy out of spite: houses, bridges, mills would be burned down, crops trampled, livestock shot or slaughtered; neither dogs nor bees would be spared. The people would be burdened by various obligations, even taken away to work in Germany, sparing neither the children nor the sick. As a result, Lithuanians feared Germans and would try not to attract their unwanted attention. Lithuanians considered Germans a cruel, evil, arrogant, picky, lying bunch, but sometimes they would be regarded as foolish, unsightly, often fat and pot-bellied. The German language would ring foul and incomprehensible to the Lithuanian’s ear as well. Lithuanians would oppose Germans for as much as they could, fighting them ferociously in the old times without sparing their own lives; later, when they were forced to surrender to such power, they would secretly stash their property away, harbouring resistance towards the invaders, if only in their hearts: Germans would be hated, despised, mocked; fellow Lithuanians who made bedfellows with the enemies, frowned upon. On the other hand, Lithuanians saw positive traits in Germans as well, even though material pointing to that is much scarcer. In addition to warriors, Germans were craftsmen, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 39 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 kupcy, którzy zapoznali Litwinów z niektórymi rzeczami, jakich kraj ten wcześniej nigdy nie znał. Byli pracowici, ostrożni, a czasami gościnni; odwzajemniali przysługi, a ich kobiety były ładne i dobrze ubrane. Język tekstów odnotowany w KEYWORDS: słownik, semantyka, DLLe shows that it was a nation of scholars, writers, musicians. przykład ilustracyjny, światopogląd, niemiecki. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]