A Seven-League Strides Sightseeing Trip Through Past and Present of Standard Dutch

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 FRANS HINSKENS Meertens Institute (KNAW), Amsterdam, Uniwersytet Radboud, Nijmegen, Holandia WYCIECZKA KRAJOZNAWCZA SIEDMIOMILOWYMI KROKAMI PRZEZ PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ STANDARDOWEGO JĘZYKA NIDERLANDZKIEGO STRESZCZENIE Standardowy język niderlandzki jest językiem urzędowym w Holandii, w północnej części Belgii (we Flandrii i Brukseli) oraz w bardzo wielojęzycznym Surinamie. Proces standaryzacji rozpoczął się na początku XVI wieku; wskutek politycznego podziału Siedemnastu Prowincji po 1585 roku uległ on zahamowaniu na Południu (z grubsza na obszarze dzisiejszej Flandrii). Od tego czasu standardowy język niderlandzki rozwijał się na Północy i Południu na swój własny sposób – na Południu z opóźnieniem, aż do drugiej połowy XIX wieku. W Surinamie niderlandzki został wprowadzony jako język kolonialny; w dziesięcioleciach po zniesieniu niewolnictwa (1863) i uchwaleniu w 1876 roku ustaw oświatowych czarnoskórzy potomkowie osób zniewolonych, ludność kreolska oraz różne inne grupy etniczne stopniowo zaczęli go przyswajać. Niniejszy artykuł przedstawia zarys zróżnicowanego rozwoju standardowego języka niderlandzkiego w trzech częściach obszaru językowego i wiąże wynikające z tego rozbieżności z pytaniem, czy niderlandzki należy postrzegać jako język pluricentryczny, czy raczej pluriarealny. Na podstawie najnowszych danych (pochodzących głównie z zakrojonych na szeroką skalę kwestionariuszy internetowych) omówiono pozycję języka i jego przyszłość w głównych domenach społecznych w trzech częściach obszaru językowego. SŁOWA KLUCZOWE: język niderlandzki, standaryzacja, polityka językowa, zewnętrzna historia języka, normy, pluricentryczność, pluriarealność, domeny użycia języka. FRANS HINSKENS. Siedmiomilowy spacer po przeszłości i teraźniejszości standardowego języka niderlandzkiego | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ADNOTACJA Ogólny język niderlandzki jest językiem urzędowym w Niderlandach, w północnej części Belgii (we Flandrii i w Brukseli) oraz w wielojęzycznym Surinamie. Proces kodyfikacji języka rozpoczął się na początku XVI w. Po odłączeniu się siedemnastu prowincji w 1585 r. proces ten na południu (maždaug dabartinėje Flandrijoje) stabtelėjo. Nuo tada bendrinė olandų kalba šiaurėje ir kształtował się odmiennie: na południu proces kodyfikacji języka rozpoczął się dopiero w drugiej połowie XIX w. W Surinamie język niderlandzki pojawił się jako język kolonialny: dziesięciolecia po zniesieniu niewolnictwa (w 1863 r.), po przyjęciu w 1876 r. ustaw oświatowych, potomkowie ludności czarnoskórej, Kreolów i różnych innych grup etnicznych stopniowo zaczęli uczyć się tego języka. W niniejszym artykule omówiono odmienny rozwój ogólnego języka niderlandzkiego w trzech obszarach językowych i związane z tym różnicowanie, a także pluriarealinė kalba. Remiantis naujausiais duomenimis (daugiausia didelio masto postawiono pytanie, czy język niderlandzki jest pluricentryczny czy za pośrednictwem kwestionariuszy internetowych), sytuację języka i jego przyszłość w trzech obszarach językowych omawia się z uwzględnieniem głównych dziedzin użycia języka w życiu społecznym. SŁOWA KLUCZOWE: język niderlandzki, standaryzacja, polityka językowa, zewnętrzna historia języka, normy, pluricentryczny, pluriarealny, dziedziny użycia języka. 1. WSTĘP Niniejszy krótki przegląd niektórych najważniejszych etapów rozwoju standardowego języka niderlandzkiego opiera się na spostrzeżeniu, że normy języka standardowego są zazwyczaj zakorzenione w historii, lecz ponieważ w żywym języku (takim jak niderlandzki) pozostają w ruchu, są żywą historią. Język standardowy to prestiżowa odmiana języka wspólnoty językowej, która ma „przekraczać różnice regionalne” oraz zapewniać „ujednolicony środek komunikacji, a tym samym zinstytucjonalizowaną normę, którą można wykorzystywać w środkach masowego przekazu, w nauczaniu języka obcokrajowców i tak dalej” (Crystal 2005: 431). Obszar języka niderlandzkiego jest podzielony między północno-zachodnią Europę (Niderlandy i Flandrię, tj. północną połowę Belgii) oraz Amerykę Południową (Surinam). Zarówno fazy, jak i charakter standaryzacji mają własną dynamikę w trzech częściach obszaru językowego. FRANS HINSKENS. Siedmiomilowymi krokami przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Będą one kluczowe w częściach 2, 3 i 4 niniejszego opracowania, podczas gdy część 5 zawiera rozważania na temat przyszłości standardowego języka niderlandzkiego. 1 2. WCZESNA HISTORIA NOWOŻYTNA (KONIEC XV W.–XIX W.) Średnio-niderlandzki został dość dobrze udokumentowany – chociaż dla konkretnych okresów historycznych dostępny jest jedynie ograniczony zbiór odmian lokalnych i 2 ponadlokalnych. Aż do późnego średniowiecza nie istniał język standardowy. W Niderlandach mówiono poprzednikami obecnych dialektów (flamandzkiego, brabanckiego, holenderskiego) oraz dialektami języków regionalnych (fryzyjskiego, dolnosaksońskiego, limburskiego). Na początku XVI wieku zaczęły pojawiać się pierwsze tendencje zmierzające ku unifikacji, of the dialect landscape. These tendencies were of a commercial and political nature – in obok intelektualnego i kulturowego ducha humanizmu (Marynissen 2017: 63–64). 2.1. Incipient standardisation Mając na uwadze swoje rynki, pierwsze pokolenia drukarzy zaczęły odczuwać potrzebę języka, który można by także czytać i rozumieć w innych miejscach. W 1550 roku gentyjski drukarz Lambrecht opublikował pierwszy podręcznik ortografii; Kiliaan, zajmujący wysoką pozycję u antwerpskiego drukarza Plantijna, opublikował w 1574 roku swój słownik łacińsko-niderlandzki, a amsterdamski retor Spieghel opublikował w 1584 roku pierwszą gramatykę języka niderlandzkiego. Podobne dążenie do języka ponadregionalnego rozwinęło się w związku z konkursami literackimi organizowanymi podczas międzyregionalnych spotkań izb retoryki („landjuwelen”). W XVI wieku, wraz z rozwojem humanizmu, pojawiło się zainteresowanie „językiem ludowym”. Jan van Gorp, lekarz i uczony z Hilvarenbeek, który nazywał siebie Johannesem Goropiusem Becanusem, Podziękowania należą się uczestnikom 26. Międzynarodowej Konferencji Naukowej Jonasa Jablonskisa Linguistic Diversity in the Modern 1 World: Language Power and Prestige, która odbyła się w Wilnie w dniach 3–4 października 2019 r., za cenne uwagi dotyczące prezentacji ustnej, a także anonimowym recenzentom. Co najmniej równie wielkie podziękowania należą się Fritsowi Beukemie za doszlifowanie mojego angielskiego oraz jego nieocenione uwagi i sugestie. 2 Wykaz zdigitalizowanych średniderlandzkich rękopisów i druków w krajowych i zagranicznych bibliotekach można znaleźć pod adresem nen-_en_buitenlandse_bibliotheken. https://nl.wikisource.org/wiki/Lijst_van_gedigitaliseerde_Middelnederlandse_handschriften_en_drukken_in_bin FRANS HINSKENS. Wycieczka krajoznawcza przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego, przemierzająca siedem mil | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 published his Origines Antwerpianae in 1569. In this extensive historical study he tried to wykazać, że język niderlandzki był najstarszym językiem na świecie, i wychwalał jego znakomite cechy (Hagen 1999: 7–8). With the growing supra-regional commercial and cultural contacts, the need for a supraregionalny system językowy rozwijał się. Początkowo opracowano go wyłącznie do użytku pisanego. Był to pierwszy znaczący krok w procesie standaryzacji języka niderlandzkiego. Einar Haugen (1966) wyróżnił cztery aspekty standaryzacji: ● wybór ● akceptacja ● rozwinięcie ● kodyfikacja W przypadku języka niderlandzkiego wybrany język opierał się na dialektach holenderskich, używanych w północno-zachodniej części dzisiejszej Holandii, chociaż wybrany język nie był czysto holenderski, lecz raczej stanowił koinè, z elementami i strukturami z innych grup dialektów. Gramatycy debatowali nad tym, jak najlepiej ustandaryzować język i jakie wybory powinny zostać made. Men of letters like the 17th century poets Vondel and Hooft also actively concerned dokonane w związku z niderlandzkim wariantem tego, co we Włoszech znane jest jako questione della lingua, czyli pytanie o to, jak powinien wyglądać język ponadregionalny. Istniała również polityczna potrzeba standaryzacji języka i ustanowienia norm. W tamtym czasie religią państwową był protestantyzm, w szczególności kalwinizm. W przeciwieństwie do katolików protestanci czytali Biblię – nie istniało jeszcze pełne tłumaczenie Biblii na ‘volkstaal’ (język ludu, język potoczny). Stąd ‘Staten-Generaal’, rząd (zgromadzenie przedstawicieli różnych klas Zeventien Provinciën, siedemnastu prowincji, w tym dzisiejszej Belgii), zlecił grupie teologów, tłumaczy i korektorów pochodzących z różnych regionów napisanie pierwszego w historii pełnego tłumaczenia Biblii na język potoczny, na podstawie źródeł hebrajskich i greckich. Komisja stworzyła jednolity, częściowo skonstruowany język, który oprócz elementów holenderskich zawierał także elementy dialektów brabanckich i flamandzkich oraz egzotyczne konstrukcje oparte na wzorcu języków klasycznych i hebrajskiego. Cechą charakterystyczną jest częste użycie (np. hebbende, zijnde, zeggende, ‘having’, ‘being’, ‘saying’) wplecione w zdanie złożone (De Coninck Herodes nu [dit] of the genitive (e.g. de God der goden, ‘the God of gods’) and the frequent use of participles gehoort hebbende, wiert ontroert, ‘Now the King Herod, having heard this, was touched’). Już w FRANS HINSKENS. Podróż krajoznawcza siedmiomilowymi krokami przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 tamtych wczesnych czasach język tego pierwszego w historii niderlandzkiego przekładu całej Biblii uznawano za archaiczny i bardzo podniosły. Ze względu na protestancką tradycję czytania Biblii w kręgu rodzinnym ponadregionalny język pisany „Statenbijbel” (w końcu przekładu tego zażądały Stany Generalne) przez stulecia cieszył się szerokim rozpowszechnieniem, opartym na pierwszym wydaniu z 1637 roku. Matematyk Simon Stevin (1548–1620), duchowo pokrewny Becanusowi (Hagen 1999: 10), wprowadził niderlandzką terminologię dla takich pojęć jak matematyka (mianowicie wisconste, współczesne niderlandzkie „wiskunde”), trójkąt (driehouck, „driehoek”, dosł. „trzy kąty”) oraz dziesiętny (thiende, „tiende”, „dziesiąta [część]”). Język podlegał rozbudowie również do innych celów (trzeci aspekt standaryzacji w ujęciu Haugena), nie tylko poprzez poszerzanie jego środków językowych, lecz także przez używanie go w nowych dziedzinach (Marynissen 2017: 68) — dialektykę tę Kloss (1978) określił mianem „Ausbau”. Już w 1548 roku jedność polityczna Siedemnastu Prowincji została rozbita przez Hiszpanów (Los Reyes Católicos, „królowie katoliccy”, od 1506 roku — Filipa Pięknego — wywodzący się z rodu Habsburgów), którzy zaczęli wypierać protestantyzm z południowej części Niderlandów: rozpoczęły się kontrreformacja i osławiona inkwizycja. Po zdobyciu Antwerpii przez wojska hiszpańskie w 1585 roku znaczna część w dużej mierze protestanckiej elity Brabancji i Flandrii (wraz z jej kapitałem gospodarczym, intelektualnym i kulturalnym) przeniosła się do niderlandzkich miast Holandii, ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami demograficznymi i gospodarczymi dla Południa. Liczba uchodźców była duża, a wielu z nich było wykształconych i zamożnych. Ponadto niektórzy mieli znaczące kontakty handlowe za granicą. W wyniku imigracji z Południa w miastach niderlandzkich we wczesnym okresie Złotego Wieku można było słyszeć bardzo dużo niderlandzkiego o zabarwieniu brabanckim i flamandzkim. Ponieważ większość użytkowników tych dialektów pochodziła z zamożnych środowisk, cieszyli się oni prestiżem, a prestiż ten przeniósł się na ich sposób posługiwania się językiem, co z kolei dało początek wyśmiewaniu „mody brabanckiej”. W 1617 roku amsterdamski poeta i dramaturg Gerbrand Adriaenszoon Brederode (1585–1618) napisał komedię Spaansche Brabander, w której między innymi wyśmiewał panującą wówczas modę brabancką. Głównym bohaterem jest Jerolimo Rodrigo, fałszywy szlachcic i zbankrutowany oszust; mimo swojego nazwiska pochodzi on z Brabancji. Akt pierwszy rozpoczyna się monologiem FRANS HINSKENS. A Seven-League Strides Sightseeing Trip Through Past and Present of Standard Dutch | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Jerolimo o Amsterdamie i jego mieszkańcach. Jego pierwsze wersy brzmią (tłumaczenia są przybliżone): „T'Is wel een schoone stadt, moor 'tvolcxken is te vies:” Z pewnością jest to piękne miasto, lecz ludzie są zbyt brudni „In Brabant sayn de liens ghemaynlijck exkies” w Brabancji ludzie są zazwyczaj wyrafinowani „In kleeding en in dracht, dus op de Spaansche mode,” w swoim ubiorze i sposobie noszenia się, a więc w stylu hiszpańskim, „Als kleyne Konincxkens of sienelaycke Goden.” jak gdyby byli małymi królami lub widzialnymi bogami. Pod koniec wojny osiemdziesięcioletniej rozdział Północy i Południa stał się faktem politycznym na mocy traktatu westfalskiego w Münster (1648), wraz z powstaniem Republiki (Siedmiu) Zjednoczonych Prowincji. Słynny traktat pokojowy w Münsterze przyniósł między innymi polityczny podział południowych i północnych Niderlandów. Południe pozostało pod panowaniem (austriackiej gałęzi) Habsburgów, natomiast północ rozwinęła się w Republikę Siedmiu Zjednoczonych Niderlandów, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. 2.2. Flamandzka sytuacja językowa po 1585 roku Upadek Antwerpii w 1585 roku zapoczątkował okres stagnacji na Południu (znajdującym się wówczas pod panowaniem austriackiej gałęzi Habsburgów). Wraz z gospodarką życie kulturalne uległo paraliżowi. Nie rozwinęła się standardowa odmiana języka niderlandzkiego obejmująca lokalne i regionalne dialekty, a kontakt z rozwijającą się północną odmianą standardowego języka niderlandzkiego był ograniczony; kontakty z niezależną protestancką Północą były nieliczne. W szkołach średnich używano wysokiego kodu języka francuskiego; a Catholic church was Latin; the thinned-out societal upper crust, the higher authorities and niższe duchowieństwo, izby retoryczne i władze lokalne posługiwały się zabarwionym dialektalnie językiem niderlandzkim, na który patrzono krzywo. FRANS HINSKENS. A Seven-League Strides Sightseeing Trip Through Past and Present of Standard Dutch | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Później, od czasów francuskich, które nastały na Południu w 1794 roku, język francuski stał się obowiązkowy w sprawach administracyjnych i administracyjno-urzędowych. Dla osiągnięcia sukcesu w społeczeństwie Język francuski był niezbędny. 3. HISTORIA NOWOŻYTNA (OD OSTATNIEJ ĆWIERCI XVIII WIEKU DO II WOJNY ŚWIATOWEJ) Pozycja języka francuskiego we Flandrii niemal nie zmieniła się w ciągu piętnastu lat następujących po ponownym zjednoczeniu Północy i Południa po kongresie wiedeńskim (1815). Jedna z results of the Vienna Congress was the emergence of the United Kingdom of the Netherlands. geopolitycznych W tym rozszerzeniu geograficznym (obejmującym mniej więcej dzisiejszy Beneluks) nowo ustanowione królestwo istniało od 1815 do 1830 roku. Król Willem I (Wilhelm I) prowadził aktywną politykę językową, narzucając niderlandzki jako jedyny język narodowy. W związku z tym również w południowych prowincjach: Flandrii Zachodniej, Flandrii Wschodniej, Antwerpii i Limburgii, a od 1823 roku także w dwujęzycznej Brabancji, język niderlandzki stał się językiem urzędowym administracji, sądownictwa i edukacji. Na uniwersytetach utworzono katedry języka niderlandzkiego. Wszystko to spotkało się ze sprzeciwem katolickiego duchowieństwa, liberałów oraz ogromnej rzeszy w dużej mierze niepiśmiennych Flamandów, dla których niderlandzki holenderski był bardzo odległy od odmian, którymi się posługiwali. W 1830 roku Belgia stała się niepodległym państwem. W nowej 3 konstytucji zagwarantowano wolność języka (wyboru). W praktyce francuski pozostał językiem klasy rządzącej. 3.1. Flandria Vlaamse Beweging, dosł. Ruch Flamandzki, grupa flamandzkich intelektualistów sprzeciwiających się francuskiej dominacji: byli oni zaangażowani w emancypację Flandrii i używanie języka niderlandzkiego we Flandrii (Marynissen 2017: 75). Istniały dwa stanowiska: integracjoniści (na czele z gandawskim filologiem i historykiem Jan-Frans Willems, a supporter of the House of Orange-Nassau, which supplies the Dutch królów i królowych) opowiadali się za przestrzeganiem niderlandzkich norm dotyczących standardowego języka niderlandzkiego, odrzucając zapożyczenia, zwłaszcza zapożyczenia 3 francuskie. Partykularyści natomiast, Nie było tak w Niderlandach; por. Kirchmeier (2020). FRANS HINSKENS. Wycieczka krajoznawcza przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego na dystansie siedmiu mil | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 opowiadał się za posługiwaniem się ponadregionalnym językiem niderlandzkim zabarwionym dialektalnie. Stanowisko partykularystyczne popierał Kościół katolicki; dla katolików we Flandrii niderlandzki niderlandzki był czymś protestanckim. Głównym rzecznikiem stanowiska partykularystycznego był ksiądz i poeta Guido Gezelle. Niderlandzki, którego bronił, miał colouring. However, the kindred spirit Hendrik Conscience, who was a successful novelist, wyraźnie zachodnioflamandzki charakter; propagował on standardowy niderlandzki z The integrationists prevailed; one of their strongholds was formed by the Dutch niepowtarzalnym antwerpskim (brabanckim) zabarwieniem. konferencje językowe i literackie dla pisarzy i pracowników naukowych flamandzkich oraz niderlandzkich, które organizowano regularnie od 1849 roku. Standard holenderski stał się dominujący, a odstępstwa od niego były rygorystycznie odrzucane. W 1898 roku uchwalono ustawę stanowiącą, że belgijskie ustawy muszą być sporządzane zarówno po francusku, jak i po niderlandzku, zrównując prawnie niderlandzki z francuskim. 3.2. Flandria i Niderlandy Zwykli ludzie na ogół nie mieli wykształcenia niezbędnego do nauczenia się języka standardowego — dlatego większość nie potrafiła czytać ani pisać. W odniesieniu zarówno do Flandrii, jak i Niderlandów prawdą jest, że do końca XIX wieku dla większości ludności językiem mówionym był jej dialekt (lokalny lub regionalny). W wyższych kręgach językiem codziennym był francuski — i to nie tylko w epoce francuskiej, która zakończyła się w 1813 roku. 3.2. Niderlandy Na początku XIX wieku po raz pierwszy skodyfikowano zarówno gramatykę, jak i ortografię (czwarty aspekt standaryzacji w ujęciu Haugena), co nastąpiło na polecenie rządu w celu dalszego umocnienia jedności narodowej. Lejdejski profesor Matthijs Siegenbeek był autorem przewodnika po ortografii, który ukazał się w 1804 roku. Rok później opublikowano Nederduitsche Spraakkunst Weilanda, które już wówczas uważano za bardzo konserwatywne. W 1851 roku lejdejski językoznawca Matthias de Vries rozpoczął opracowywanie słownika, który stał się ‘Woordenboek der Nederlandsche Taal’ (Dictionary of the Dutch Language), which was to największym słownikiem na świecie. Ma 21 części; ostatnia część ukazała się w 2001 roku. W ciągu XIX wieku niderlandzki standardowy był kultywowany i „wzbogacany” m.in. FRANS HINSKENS. Siedmiomilowy krok przez dzieje i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 • osobliwości składniowe (pewne konstrukcje imiesłowowe i bezokolicznikowe), które nigdy nie były powszechne. Starszymi przykładami takich konstrukcji imiesłowowych są Al ‘t koren op synde, werd het voeder der beesten […] menschenkost, ‘because all the grain had been spent, the food of the beasts became food for the people’, oraz ende, alhoewel maar vijfftich oorlochsschepen sterck wesende, hebben wy ons aenstondts derwaerts vervoecht, ‘i chociaż mieliśmy zaledwie pięćdziesiąt silnych okrętów wojennych, [mimo to] natychmiast tam się udaliśmy’; • rozróżnienia przypadków, które wyszły z użycia, np. rozróżnienie między hen a hun (odpowiednio: biernik liczby mnogiej 3. osoby oraz celownik bez przyimka), które jako takie nie występuje w żadnym dialekcie i do dziś nie zakorzeniło się w mówionym języku niderlandzkim; • rozróżnienie między als a dan (‘zo groot als’ versus ‘groter dan’, ‘tak duży jak’ vs. ‘większy niż’). Rozbieżność między pisanym standardowym językiem niderlandzkim a niderlandzkim mówionym rosła, a niektórzy pisarze zaczęli stawiać opór. W eseju na ten temat autor Multatuli (Eduard Douwes Dekker; 1820–1887) napisał: „Ik leg mij toe op 't schrijven van schoolgegaan”, roughly ‘I focus on writing living Dutch, but I’ve been to school’. Educational levend hollands. Ale reformatorzy również zaczęli protestować. 4. HISTORIA WSPÓŁCZESNA (II WOJNA ŚWIATOWA – CZASY OBECNE) Początkowo wydawało się, że standardowy niderlandzki holenderski i flamandzki będą się zbiegać, lecz ostatnio tendencja ta (jeśli rzeczywiście występowała na dużą skalę) zdaje się odwracać. 4.1. Flandria Dla Flamandów standaryzacja języka niderlandzkiego (która rozpoczęła się stosunkowo późno) była pilna z powodu ich problemu językowego z francuskim / walońskim. W 1963 roku Belgia została oficjalnie podzielona na cztery obszary językowe. Językiem urzędowym Flandrii jest niderlandzki, w prowincjach walońskich w Belgii jest nim francuski, aglomeracja brukselska jest oficjalnie dwujęzyczna: niderlandzka / francuska, a na wschodzie znajduje się Gemeinschaft’). Zob. mapa 1. FRANS HINSKENS. Siedmiomilowy krok przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 stosunkowo niewielki obszar niemieckojęzyczny („Deutschsprachige większość ludzi używa różnych stopni w części kontinuum rozciągającej się od sranantongo do surinamskiego niderlandzkiego. Jednocześnie często dochodzi do przełączania i mieszania kodów między językiem sranan a niderlandzkim surinamskim. Today about 60% of the inhabitants of the country (N=560.000) speak Dutch. The drugim językiem jest sranantongo (367 000 użytkowników), a trzecim sarnami (160 000 użytkowników). Łącznie na co dzień używa się około 16 różnych języków, lecz języki amerindiańskie, takie jak arawacki i warao, są bliskie wymarcia. Każda grupa etniczna ma własny koktajl języków, który nadaje koloryt jej odmianie języka niderlandzkiego. Do bardziej rozpowszechnionych cech niderlandzkiego surinamskiego należą • stereotypowa dwuwargowa realizacja /w/; • lekko nosowa realizacja /ɛ/ przed spółgłoskami nosowymi (jak np. w mens, „istota ludzka”), drżące /r/, mniej „ostro” artykułowana spółgłoska szczelinowa welarna; • zmienna nierealizacja małych wyrazów funkcyjnych, takich jak er („tam”), np. w ‘Ik heb geen zin in’ zamiast ‘Ik heb er geen zin in’, bezosobowego podmiotu het („to”), dopełnień zaimkowych oraz zaimka zwrotnego; • is jako wykładnik fokusu, np. ‘Kijk meneer, is zo denkt die Srananman’, w przybliżeniu: „Proszę spojrzeć, tak właśnie myślą Surańczycy”; • częsty szyk SVO, jak np. w ‘Toevallig hij is laatst doodgegaan’ zamiast ‘Toevallig is hij laatst doodgegaan’ (V2), w przybliżeniu: „Przypadkiem zmarł niedawno”; • zdania podrzędne, które nie są wprowadzane przez dat, „że”, oraz zdania zagnieżdżone mogą mieć szyk składniowy zdania głównego; • słowa „własne”, takie jak buitenvrouw („kochanka”), oraz „referencyjne surinamizmy”, takie jak schaafijs („granita”); • użycie języka sranan tongo, angielskiego, a także pewnych pierwotnie indyjskich elementów leksykalnych (głównie w odniesieniu do określonych gatunków roślin i zwierząt). Niderlandzki surinamski jest rozproszoną odmianą językową. Niemniej jednak w Surinamie zdaje się rozwijać trzeci zestaw norm standardowego języka niderlandzkiego – choć jak dotąd, poza słownikiem (J. van Donselaar 1977, 1989, 2013), nie został on skodyfikowany. FRANS HINSKENS. A Seven-League Strides Sightseeing Trip Through Past and Present of Standard Dutch | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 4.5. Pluri-co? Taalunie (Unia Językowa – zob. sekcję 4.1 powyżej) niedawno uznała, że „trzy części obszaru językowego coraz bardziej orientują się na własne normy” (Adviescommissie Taalvariatie 2019: 3, 22; por. De Caluwe 2017: 126–129). Zróżnicowanie standardowego języka niderlandzkiego we Flandrii, Niderlandach i Surinamie jest podobne do zróżnicowania języka niemieckiego w Niemczech, Austrii i Szwajcarii. Albo też do zróżnicowania języka angielskiego w Anglii, Ameryce Północnej, Australii, Nowej Zelandii oraz w Szkocji i Irlandii. Współczesny standardowy język niderlandzki wykazuje zatem cechy tego, co określa się mianem pluricentryczności, czyli sytuacji, w której jeden język ma 7 kilka krajowych odmian standardowych, wzajemnie na siebie oddziałujących i używanych do celów oficjalnych w ramach ich kontekstów krajowych (Clyne 1992). Zgodnie z tym ujęciem odmiany standardowe są ściśle związane z państwami narodowymi, przy czym silniejsze krajowe odmiany standardowe oddziałują na słabsze. Ponieważ język niderlandzki jest językiem standardowym tylko w części Belgii, w typologii zaproponowanej przez Auera (w druku) przypisuje mu się cechę [+ regionalny]; ponieważ język ten został wprowadzony do Surinamu jako język kolonialny, przypisuje mu się cechę [+ postkolonialny]. Zróżnicowanie między niderlandzką a flamandzką odmianą standardowego języka niderlandzkiego jest częściowo również kwestią pluriareality, czyli typu sytuacji, w której zróżnicowanie językowe w językach standardowych jest w dużej mierze niezależne od granic państwowych i politycznych (np. Niehaus 2015; Elspaß et al. 2017). Zgodnie z tym ujęciem odmiany standardowe nie są ograniczone granicami państwowymi; mogą natomiast w znacznym stopniu nakładać się na siebie ponad wyobrażonymi granicami. Dotyczy to na przykład zapożyczeń „kończących się w piśmie na ‘frustration’, ‘generation’, ‘justice’, ‘nation’, ‘police’, ‘relation’) the final syllable may be <tie>, w tym ambitie, frustratie, generatie, justitie, natie, politie, relatie („ambicja”), wymawianych jako [si] lub [tsi]. „W Belgii pierwsza wymowa jest zdecydowanie najbardziej rozpowszechnioną opcją, podczas gdy w zachodniej, północnej i centralnej części Niderlandów niemal zawsze stosuje się tę drugą” (Haeseryn 2013: 704). Wariant [si] można również usłyszeć w języku niderlandzkim phenomenon which varies in Belgian Dutch but also in southern parts of the Netherlands używanym w południowych prowincjach Niderlandów, Brabancji i Limburgii. Kolejny przykład dotyczy tego, że „[z]aimek wskazujący zo’n („taki” lub „taka/takie”) może w południowej części 7 Auer (w druku) preferuje termin język wielostandardowy, ponieważ nie niesie on ze sobą konotacji centrum i peryferii. FRANS HINSKENS. Wycieczka krajoznawcza przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego w siedmiomilowych butach | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 obszarze języka niderlandzkiego, a zwłaszcza w niderlandzkim belgijskim, używa się w połączeniu z rzeczownikami w liczbie mnogiej oraz z rzeczownikami nijakimi w liczbie pojedynczej, niepoliczalnymi (het-woorden („słowa z rodzajnikiem ‘het’”)), na przykład: Zo’n huizen worden niet meer gebouwd „Takie domy nie są już budowane” oraz Ik vind zo’n hout beter geschikt voor een tuinhek, „Uważam, że takie drewno lepiej nadaje się na ogrodzenie ogrodu” (Haeseryn 2013: 706). Ta zmienność występuje również w standardowym języku niderlandzkim używanym w niderlandzkiej Limburgii. Masowa migracja z Surinamu do Niderlandów rozpoczęła się w latach 60. XX wieku – w większości przypadków dotyczyła osób z przyzwoitym wykształceniem. W okresie niepodległości Surinamu znaczna liczba słabiej wykształconych Surinamczyków przybyła do Niderlandów. Obecnie Surinamczycy stanowią największą mniejszość etniczną w kilku dużych miastach zachodniej części Niderlandów. Wielu Surinamczyków mieszka w dzielnicy „Bijlmer” lub „Bijlmermeer”, zbudowanej pod koniec lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku w południowo-wschodniej części Amsterdamu. Wiele cech niderlandzkiego surinamskiego omówionych w sekcji 4.4 występują również w języku niderlandzkim używanym do wzajemnych kontaktów przez Surinamczyków, którzy osiedlili się w Holandii po uzyskaniu niepodległości (1975). Cechami surinamskiej odmiany niderlandzkiego, które występują również w rodzimych odmianach języka niderlandzkiego, są ubezdźwięcznianie spółgłosek szczelinowych of gaan ('go') as an auxiliary. These variable phenomena also seem to be a case of dźwięcznych, używanie hun (celownika „im”) jako zaimka podmiotowego oraz używanie pluriareality. 4.6. Holandia, Flandria i Surinam Normy standardowego języka niderlandzkiego zdają się zatem wykazywać siłę odśrodkową. Jakie jest miejsce języka niderlandzkiego w tych trzech krajach? Odpowiemy na to pytanie na podstawie ustaleń projektu badawczego Staat van het Nederlands „Stan (rzeczy) języka niderlandzkiego”. Celem projektu jest empiryczne ustalenie opartych na solidnych podstawach other languages in various societal domains in the Dutch language area at large. The focus is wniosków dotyczących użycia języka niderlandzkiego oraz centralnych domen kontaktów społecznych, pracy, wiadomości i informacji, kultury, edukacji i nauki. FRANS HINSKENS. Siedmiomilowymi krokami przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Projekt opiera się na dwóch rodzajach danych: • online questionnaires among Dutchmen, Flemish and inhabitants of Brussels and (od 2018 r.) surinamskich, proporcjonalnie stratyfikowanych ze względu na płeć/gender, wiek, kraj urodzenia i prowincję zamieszkania; 8 • dane uzupełniające: wielokrotne konsultowanie ogólnie dostępnych źródeł (w tym rocznych sprawozdań przedsiębiorstw, danych o oglądalności kanałów telewizyjnych/radiowych, danych o sprzedaży w handlu książkami) oraz innych badań ankietowych (w 2018 r.: szkolnictwa wyższego i nauki). 2016 2018 Niderlandy 3,003 3,559 Flandria 3,419 2,489 Bruksela 113 104 Surinam ----621 Razem 6,535 6,773 TABELA 2. Liczba respondentów, którzy wypełnili kwestionariusze na potrzeby projektu Staat van het Nederlands w 2016 i 2018 roku, w podziale na regiony Łącznie w 2018 roku wzięło udział o ponad 200 respondentów więcej, pomimo spadku udziału respondentów z Belgii i dzięki zwiększonemu udziałowi respondentów z Holandii oraz (oczywiście) Surinamu. Niektóre z głównych ustaleń zostaną tutaj krótko omówione. Jak pokazuje ryc. 3, w 9 2018 roku około 85% holenderskich respondentów zadeklarowało, że podczas rozmów z krewnymi, przyjaciółmi i sąsiadami wybierało „zawsze język niderlandzki”. 8 The respondents are volunteers. For the Netherlands and Flanders, these are partly persons who, prior aż do czasu cyfryzacji (2010), regularnie otrzymywali i wypełniali pisemne kwestionariusze rozpowszechniane przez Meertens Instituut. Coraz większą część respondentów (a także wszystkich Surinamczyków w próbie) rekrutowano za pośrednictwem elektronicznego biuletynu Meertens Instituut oraz mediów społecznościowych. 9 See for the complete report Rys et al. (2019). FRANS HINSKENS. Siedmiomilowa wycieczka krajoznawcza przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RYS. 3. Deklarowany wybór języka podczas rozmów z krewnymi, przyjaciółmi i sąsiadami – 2018, Niderlandy W przypadku respondentów flamandzkich odsetek ten jest jeszcze wyższy, mianowicie prawie 90% „zawsze po niderlandzku” (rys. 4). RYS. 4. Deklarowany wybór języka podczas rozmów z krewnymi, przyjaciółmi i sąsiadami – 2018, Flandria Jak pokazuje rys. 5, około 23% respondentów surinamskich deklaruje, że zawsze używa niderlandzkiego w tej domenie, a niemały odsetek respondentów deklaruje, że miesza sranantongo (około 14%) lub sarnami (około 11%) z niderlandzkim. Mężczyźni częściej mieszają niderlandzki z sranantongo podczas kontaktów z przyjaciółmi, co jest zgodne z badaniami pokazującymi, że mężczyźni uważają sranantongo za trudniejszy język. Jednak w rozmowach z krewnymi mają tendencję do mówienia wyłącznie po niderlandzku.ч ? FRANS HINSKENS. Siedmiomilowe kroki przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RYC. 5. Deklarowany wybór języka podczas rozmów z krewnymi, przyjaciółmi i sąsiadami – 2018, Surinam W latach 2016–2018 wybór języka w mediach społecznościowych zarówno w Niderlandach, jak i we Flandrii uległ znaczącej zmianie na niekorzyść języka angielskiego (z 23,6 do 22,7 procent w przypadku połączenia języka niderlandzkiego i angielskiego). Spośród wszystkich dziedzin szkolnictwo wyższe wydaje się jedyną, w której użycie języka niderlandzkiego szybko maleje – choć tylko w Niderlandach. Jak wynika z ryc. 6, wzrosło wyłącznie użycie języka angielskiego (2016: 10%, 2018: 20% – wiele programów magisterskich jest oferowanych wyłącznie w języku angielskim), podczas gdy w tym samym okresie poparcie dla kształcenia w językach innych niż niderlandzki zmalało. Nie ma to miejsca we Flandrii ani w Surinamie. FRANS HINSKENS. A Seven-League Strides Sightseeing Trip Through Past and Present of Standard Dutch | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RYC. 6. Język wykładowy w szkolnictwie wyższym, 2016–2018 – Niderlandy. Niebieski: poparcie dla używania języków innych niż niderlandzki, czerwony: faktyczne użycie wyłącznie języka angielskiego (na podstawie Hinskens 2020a: 14) RYC. 7. Język wykładowy w szkolnictwie wyższym, 2018 – Flandria i Bruksela (na podstawie Hinskens 2020a: 14) 0 10 20 30 40 50 60 70 2016 2018 Poparcie dla innych języków Używanie wyłącznie języka angielskiego 20,0% (+ 9,6 punktu procentowego)* 54,5% (- 6,4 punktu procentowego)*** 0 10 20 30 40 50 60 70 80 2016 2018 Support for other języki Używaj wyłącznie języka angielskiego 75,3% (+ 4,2 punktu procentowego)** 2,8% (+ 0,3 punktu procentowego) FRANS HINSKENS. Siedmiomilowy spacer krajoznawczy przez przeszłość i teraźniejszość standardowego języka niderlandzkiego | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 We Flandrii i Brukseli w latach 2016–2018 użycie języka angielskiego w środowisku akademickim nie wzrosło, chociaż nastąpił niewielki wzrost poparcia dla kształcenia w językach innych niż niderlandzki (ryc. 7). RYC. 8. Wsparcie dla innych języków nauczania (niż niderlandzki) w szkolnictwie wyższym, 2016–2018 – Surinam. Niebieski = szkolnictwo podstawowe, czerwony = szkolnictwo średnie, zielony = szkolnictwo wyższe Ryc. 8 przedstawia wyniki dotyczące wsparcia dla używania języków innych niż niderlandzki w Surinamie na trzech głównych poziomach edukacji. Nie odnotowano użycia języka angielskiego, a wsparcie dla edukacji w językach innych niż niderlandzki jest umiarkowane. 5. PRZYSZŁOŚĆ Ostatnie ustalenie z projektu Staat van het Nederlands dotyczy przyszłości standardowego języka niderlandzkiego. W skrajnej lewej kolumnie poniższej Tabeli 3 przedstawiono odsetki osób zgadzających się ze stwierdzeniem „Uważam, że ważne jest, aby dzieci mówiły po niderlandzku”. Rodzimi użytkownicy języka niderlandzkiego w oficjalnie dwujęzycznych obszarach Fryzji i Brukseli wykazują spadek przywiązania do standardowego języka niderlandzkiego, lecz tutaj, podobnie jak we wszystkich pozostałych obszarach, zdecydowana większość opowiada się za przekazywaniem standardowego języka niderlandzkiego następnemu pokoleniu. Istnieje również duża większość osób niebędących rodzimymi użytkownikami języka opowiadająca się za standardowym niderlandzkim, z wyjątkiem wielojęzycznego Surinamu. O ile możemy polegać na tych results, the future of Dutch does not look grim at all. 40 45 50 55 60 Wsparcie dla innych języków Primary edukacja Szkolnictwo średnie edukacja Szkolnictwo wyższe doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 FRANS HINSKENS. A Seven-League Strides Sightseeing Trip Through Past and Present of Standard Dutch | 24 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 „Myślę, że ważne jest, aby dzieci mówiły po niderlandzku” Rodzimi (całkowiużytkowcie) neutralni nicy ROK 2016 KWESTIONARIUSZ 2018 2016 2018 2016 2018 języka zgadzają się nie zgadzają się Niderlandy 93,9 % 92,6 1,1 0,9 4,9 6,5 Fryzja 97,8 89,3 0,0 2,0 2,2 8,6 Flandria 94,4 95,1 1,1 0,8 4,6 4,0 Bruksela 95,9 85,4 4,0 6,1 0,0 8,5 Surinam brak danych 83,6 brak danych 13,9 brak danych 2,5 zgadzają się nie zgadzają się Niderlandy 93,8 Użytkownicy nierodzimi (całkowi88,2 2,7 8,1 cie) (całkowicie) neutralni (całkowicie) 3,4 3,7 ROK 2016 KWESTIONARIUSZ 2018 2016 2018 2016 2018 Fryzja 95,2 84,5 2,4 11,3 2,4 4,2 Flandria 94,3 100,0 1,1 0,0 4,5 0,0 Bruksela 92,8 75,0 7,1 0,0 0,0 25,0 Surinam brak danych 44,5 brak danych 51,1 brak danych 4,4 TABELA 3. Odsetki respondentów, którzy zgadzają się (lub nie zgadzają) z twierdzeniem „Uważam, że ważne jest, aby dzieci mówiły po niderlandzku” – w podziale na region i język ojczysty. Ostatnie zakrojone na dużą skalę badania internetowe wykazały, że język niderlandzki jest mocno zakorzeniony i stabilny we wszystkich częściach obszaru językowego, we wszystkich dziedzinach użycia języka. Nawet w wysoce wielojęzycznym Surinamie jest on największym językiem – w Holandii i Flandrii jest nim w sensie absolutnym. Zebrane w tych samych badaniach dane dotyczące postaw we wszystkich częściach obszaru językowego pokazują, że zdecydowana większość FRANS HINSKENS. A Seven-League Strides Sightseeing Trip Through Past and Present of Standard Dutch | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.06 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 zarówno rodzimych, jak i nierodzimych użytkowników języka (zdecydowanie) uważa, iż ważne jest, aby dzieci mówiły po niderlandzku, więc na razie nie ma powodu obawiać się o przyszłość języka niderlandzkiego. REFERENCES Adviescommissie Taalvariatie 2019: Visie op taalvariatie en taalvariatiebeleid. Visietekst van Komisja Doradcza ds. Zróżnicowania Językowego na zlecenie Sekretariatu Generalnego Taalunie, styczeń 2019, Haga: Taalunie. http://taalunieversum.org/sites/tuv/files/downloads/Visietekst%20taalvariatie%20- %20luty%202019.pdf. Auer Peter 2005: Europe’s sociolinguistic unity, or: A typology of European dialect/standard constellations. – Perspektywy zróżnicowania. Socjolingwistyczne, historyczne, porównawcze. N. Delbecque, J. Van der Auwera, D. Geeraerts (red.), Berlin/Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 7–42. Auer Peter (ukaże się wkrótce). Refleksje nad językową pluricentrycznością. Auer Peter, Hinskens Frans 1996: Konwergencja i dywergencja dialektów w Europie. Nowe i nie tak nowe zmiany w starym obszarze. – Konwergencja i dywergencja dialektów w Europie [numer specjalny Sociolinguistica 10], P. Auer, F. Hinskens, K. Mattheier (red.), 1–30. Bennis Hans, Hinskens Frans 2014: Goed of fout. Niestandardowa fleksja we współczesnym Standaardnederlands. – Nederlandse Taalkunde 19, 2, 131–184. Brederode Gerbrand Adriaenszoon 1617: Spaansche Brabander. Wersja cyfrowa DBNL: http://www.dbnl.org/tekst/bred001spaa01_01/bred001spaa01_01_0027.htm#26. Clyne Michael 1992: Języki pluricentryczne: Wprowadzenie. – Języki pluricentryczne: Różniące się normy w różnych narodach, M. Clyne (red.), Berlin: De Gruyter, 1–10. Crystal David 2005: Słownik językoznawstwa i fonetyki, wydanie 5., Oxford: Blackwell.