Valstybinės kalbos tikriniai žodžiai ir jų rašyba

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 KAZIMIERAS GARŠVA Lietuvių kalbos institutas NAZWY WŁASNE JĘZYKA PAŃSTWOWEGO I ICH PISOWNIA SŁOWA KLUCZOWE: język państwowy, nazwy własne, nazwy osobowe, nazwy miejscowe, pisownia. ADNOTACJA W artykule analizowane są nazwy osobowe południowo-wschodniej Litwy (ich pochodzenie, struktura, rozwój, miejsce w systemie nazewnictwa), a także pisownia litewskiego nazewnictwa. W ten sposób podejmuje się próbę wyjaśnienia nowych danych dotyczących litewskich nazw własnych oraz pomaga się doskonalić związane z nimi projekty ustaw. Nazwy własne, które w ciągu 1 000 lat przybywały z innych języków, stawały się częścią języka litewskiego i pod względem fonetycznym oraz gramatycznym przestawały różnić się od innych wyrazów. Podobnie jak w innych narodach, nazwy miejscowe najpierw trafiały do piśmiennictwa za pośrednictwem miejscowej ludności, natomiast nazwy osobowe – za pośrednictwem skrybów posługujących się innymi językami, dlatego tych pierwszych jest więcej pochodzenia nielitewskiego. Nazewnictwo Litwy stanowi dziedzictwo kulturowe Republiki Litewskiej. STRESZCZENIE Autor tego artykułu zajmował się analizą nazw własnych osób na Litwie Południowo-Wschodniej. Na Litwie większość nazw miejscowych ma pochodzenie litewskie, ponieważ zostały nadane przez miejscowych, a dopiero później nazwy te zaczęto zapisywać w różnych językach. Większość nazw osobowych (podobnie jak w innych językach) na Litwie nie ma całkowicie lokalnego pochodzenia, ponieważ wiele imion chrześcijańskich i podobnych imion oraz nazwisk wywodzi się z innych języków, a nielitewscy skrybowie zazwyczaj po raz pierwszy zapisywali je w innych językach. Jednak nawet te nazwy osobowe mają obecnie litewskie samogłoski, spółgłoski, odmianę i przyrostki oraz są uważane przez miejscowych za litewskie nazwy własne. WPROWADZENIE Celem artykułu jest omówienie nowych, problematycznych danych dotyczących imion i nazwisk będących nazwami osobowymi języka państwowego Republiki Litewskiej oraz ich zapisu w dokumentach tożsamości. Analizowane są tendencje słowotwórcze nazw osobowych południowo-wschodniej Litwy. Zadaniem artykułu jest krótkie zbadanie ważniejszych KAZIMIERAS GARŠVA. Nazwy własne języka państwowego i ich pisownia | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.03 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 problemów związanych ze stosowaniem i pisownią współczesnych nazw osobowych oraz niektórych innych nazw własnych, a także ich związku z systemem języka państwowego i jego Autorius yra surinkęs daug duomenų apie pietryčių Lietuvos vardyną ir rengia mokslo funkcjonowaniem. Obecnie najwięcej dyskutuje się o nazewnictwie osobowym południowo-wschodniej Litwy, dlatego właśnie ono jest tu przede wszystkim omawiane. monografię na ten temat. W niniejszym artykule bada się głównie nazwy osobowe, stosując metody naukowe: arealną (geolingwistyczną), konfrontatywną, porównawczą, opisową, socjolingwistyczną i statystyczną. Język państwowy był i jest jednym z najważniejszych warunków odrodzenia, funkcjonowania i przetrwania państwa narodowego, dlatego już od 1988 roku aktywniej dyskutowano na ten temat w kontekście omawianej kwestii. Na Litwie Wschodniej tworzono autonomię terytorialną z trzema językami państwowymi (zob. LR 9-314) i do dziś nie chce się zrezygnować z tej idei, przygotowując ustawy o mniejszościach narodowych oraz o pisowni imion i nazwisk w dokumentach osobistych, a także odpowiednio próbując zmienić ustawę o języku państwowym i Kodeks cywilny Republiki Litewskiej. Istnieją już uchwały rządu i samorządów południowo-wschodniej Litwy, które dodatkowo zawężają funkcje języka państwowego oraz na różne sposoby promują i wprowadzają wielojęzyczność. 1. NAZEWNICTWO POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ LITWY: POCHODZENIE, STRUKTURA, ROZWÓJ W zeslawizowanym nazewnictwie południowo-wschodniej Litwy autor rozpoznał do 99 proc. dawnych litewskich nazw wodnych, 90 proc. nazw miejscowości (ojkonimów) oraz do 40 proc. nazw osobowych. Nawet nazwy strumieni i jezior w bardzo dawno zeslawizowanym rejonie wileńskim były tak samo litewskie jak w każdym innym rejonie Litwy. Tworzyły je słowa litewskie. Były to derywaty z końcówkami i przyrostkami, mające odpowiedniki także w innych miejscach Litwy: Akmenė, Giraitė, Kuosinė, Plynis, Raudonė, Ringė, Veržuva, Vingris (odtworzone tu na podstawie źródeł obcojęzycznych nazwy wodne są nieakcentowane i już zanikły, zob. Jurkštas 1985: 46–51). Liczne są także złożone nazwy rzek z drugim komponentem -upis: Juodupis, Rudupis, Šaltupis, Verdenupė, Viršupis. Wśród zapisanych po polsku i oficjalnie równolegle używanych ojkonimów w rejonie wileńskim litewską formę pochodzenia zachowało 65,5 proc. nazw miejscowości, w rejonie solecznickim – aż 59,6 proc. W mieście Wilnie – 45,5 proc. Współczesne nazwiska i imiona Republiki Litewskiej odzwierciedlają nie przeszłość któregoś innego narodu, lecz właśnie narodu litewskiego. W piśmiennictwie WKL używano języków KAZIMIERAS GARŠVA. Valstybinės kalbos tikriniai žodžiai ir jų rašyba | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.03 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 łacińskiego, ruskiego i polskiego, dlatego odzwierciedlały one litewski zasób imienniczy niezbyt dokładnie i slawizowały go. Prof. Zigmas Zinkevičius zauważył, że wymóg zapisywania polskimi literami spolonizowanych litewskich nazwisk południowo-wschodniej Litwy, należących do ludności słowiańskojęzycznej i litewskiej, jest niekorektny; służy on celom polonizacyjnym – ostatecznemu wynarodowieniu niegdyś okupowanej części Litwy (Zinkevičius 2012: 351). Antano Salio redaguotame žodyne (Salys 1983: 305–488). Žodyno redaktorius suslavintus Antroponimai Pietryčių Lietuvoje pirmą kartą buvo surinkti, sunorminti ir paskelbti; asmenvardžius pagrįstai atkūrė į pirmykštę formą ir prirašė: „man atrodo, kad tikram lietuviui jo pavardė, sugadinta tautos priespaudos ir vargo laikais, negali būti kažkas giliai sava ir dėl to brangu“ (Salys 1983: 64–65). Pasibaigus Lenkijos ultimatumo galiojimui ir nesitikint klastingo Rusijos ultimatumo, Lietuvos kalbininkai ir įstatymų leidėjai galėjo aiškiausiai pasakyti, ką jie galvoja dėl Lietuvos piliečių asmenvardžių rašybos nepriklausomoje valstybėje. Visi asmenvardžiai minėtame žodyne rašyti lietuviškomis raidėmis, o dėl vadinamųjų „lenkiškų“ pavardžių nedaryta jokių išimčių, pavyzdžiui, buvęs Lenkijos okupacijos užrašas Donowagis taisytas į Duonavagis, Dwilewicz – Dvylys, Dziadulewicz – Diedulis, Dziatłowski – Genys, Dziedziukiewicz – Diedžiukas, Dziedziul – Didžiulis, Dzienowagis – Dienovagis, Dziewaltowski–Gintowt – Dełtuva–Gintautas, Dziewieragis – Dievaragis (Salys 1983: 340–344). Ir Rusijos KGB viršininko Dzeržinskio (kilusio iš Vilniaus r.) pavardę toje žodyno vietoje lietuviškai rekomenduota rašyti Diržys, Diržius, Diržaitis, Diržiūnas, Diržionis, Diržėnas ar Diržynas (iš septynių formų pavardės savininkas galėjo pasirinkti patinkamą formą). Būdingas lietuvių vardyno slavinimo būdas – žodžių galūnių numetimas. Mokslo darbe visos tos pavardės ir jų galūnės buvo atstatytos į buvusias formas: Aleksin < Aleks-ynas, Alksnin < Alksn-inis, Antul < Ant-ulis, Awgul < Aug-ulis, Augun < Aug-ūnas, Babul < Bab-ulis, Baczul < Bač-iulis, Bruzgul < Bruzg-ulis, Bumbul < Bumb-ulis, Biczel < Bič-elis, Czerniel < Čern-elis, Banel / Baniel < Ban-ẽlis, Banul < Ban-iùlis, Balul < Bal-iùlis, Bil < B lius, Bit < B tė, Blus < Blùsius, Dvil < Dvylỹs, Gil < Gilỹs, Gir < Girà, Gryn < Gr nius, Grodz < Grúodis, Guž < Gùžas, Hruzd < Grùzdas, Kern < Kernà, Kerỹs, Kiek < Kekỹs, Kiel < K elė, Kielm < Kélmas, Kien < Kenà, Kodz < Kuodỹs, Kois < Kójis, Kust < Kustà, Naus < Náuša, Rodz < Radỹs, Sak < Sãkas, Saul < Sáulis, Szer < Šerỹs. 1 1 W artykule wyrazy własne akcentuje się wtedy, gdy są akcentowane w źródle oraz gdy ważne jest to podkreślić. KAZIMIERAS GARŠVA. Wyrazy własne języka państwowego i ich pisownia | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.03 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Samogłoski, dwugłoski i spółgłoski w nazwiskach również zapisano w słowniku poprawnie, litewskim alfabetem i zgodnie z wymogami naszej ortografii. W języku litewskim rozróżnia się samogłoski długie i krótkie, dlatego zlituanizowane formy nazwisk (Alejunas, Aleksiejunas, Aleksiunas, Bajorunas, Gasiunas itd.) zapisywano po litewsku: Aliejūnas, Aleksiejūnas, Aleksiūnas, Bajorūnas, Gasiūnas (Słowianie wymawiają spółgłoski r, ž twardo, dlatego Bajoriūnas mógł tu zostać utożsamiony z Bajorūnas). Avižen i podobne pavardės atitaisytos į Avižienį ir t. t., o sudvibalsintas e atstatytas į autentišką: Gieczys rašytas Gečys, Aszkiełojc – Ožkelaitis i in. Spółgłoski t, d przed i we wschodnich gwarach języka litewskiego miejscami mogły być przekształcane w c, dz, ale mogły też zostać tak przekształcone w wyniku slawizacji. Zmiany te również prawidłowo odtwarzano w ogólnym języku litewskim, por. : Ciesiul – Tiesiulis, Ciesiun – Tiesiūnas, Ciuksza – Čiukša, Cipko – Čipkus, Civil – Čivylis, Ciunajtis – Tijūnaitis; Dziedziul – Didžiulis, Dziaugis – Džiaugys, Dzieguc – Degutis. Autorzy słownika starali się obywać bez nowych słowiańskich przyrostków (w niektórych przypadkach unikano ich również w języku potocznym), dlatego zalecali używać zeslawizowanych nazwisk w następujący sposób: Biciulewicz – Bičiulis, Blusiewicz – Blusius, Czepulkowski – Čepulis, Czesnulewicz – Česnulis, Cycynski – Cicinas, Dwilewicz – Dvylys. Mając dane, że całe nazwisko może być przetłumaczone na język polski, zalecali pierwotną (autentyczną) formę imienia i nazwiska: Brzeski – Beržinis, Drozd – Strazdas i t. d. Mając obecnie znacznie większą wiedzę językoznawczą, moglibyśmy uściślić pisownię tylko niektórych nazwisk: Biedulski – Bėdùlis (Bėdùlis mieszka w rejonie wileńskim, niedaleko Paberžė, i nadal mówi po litewsku), Dziewulski – Dievùlis (nie Devulis), Smilgin – Smilg nis (Litwin ze wsi Vigoniai w okolicach Raduń nie nazywa się Smilginas), Stanul (nie Stanulis, lecz Staniùlis mieszka w okolicach Dziewieniszek), Szarejko – Šereika (nie Šareika), Szawarejko – Švareika (nie Šavareika), Szykuc – Šikutis (nie Šakutis), Trabszo – Trepšỹs (w okolicach Gierwiat, we wsi Rimdžiūnai, Trapšys wymawiano tylko w gwarze), Traszko – Treškà (nie Traška). Autorzy słownika proponowali zmianę niektórych obraźliwie brzmiących, narzuconych z zewnątrz nazwisk (Kiaũličius, Visokogùrskis), lecz nie zdążono uwzględnić ich uwag. W słowniku w pierwszej kolejności podano nazwiska przepisane z dokumentów okupacyjnego reżimu Polski, w których nie wskazano tożsamości osób je noszących: te same nazwiska mogły należeć zarówno do Litwinów, jak i Białorusinów, Polaków, tutejszych czy osób innych narodowości, ponieważ wszystkie one były polonizowane. W słowniku znajduje się ponad 6 000 nazwisk, które są perłą KAZIMIERAS GARŠVA. Nazwy własne języka państwowego i ich pisownia | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.03 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 języka litewskiego. Po prawidłowym przywróceniu ich do pierwotnej postaci (po usunięciu nowej i sztucznej slawizacji) wiele z tych nazwisk pokrywa się z nazwiskami używanymi obecnie, a część z nich nawet wygasła. Pracownicy Instytutu Lituanistyki nie zdążyli włączyć niektórych z tych nazwisk również do kartoteki nazwisk używanych na Litwie do 1940 roku, dlatego później nie trafiły one do Słownika nazwisk litewskich i obecnie są szczególnie ważne. Nazwiska do słownika zredagowanego przez Antanasa Salysa pospiesznie przygotowano dla wydziałów paszportowych odzyskanej wschodniej Litwy, aby obywatele mogli szybciej uzyskać dokumenty, wybierając odpowiedni dla siebie wariant nazwiska. Słownikowi nie stawiano dodatkowych wymagań naukowych, które utrudniłyby jego użytkowanie. Ten słownik nazwisk różni się od zredagowanego przez Antanasa Salysa słownika nazw miejscowości Wileńszczyzny (Salys 1983) tym, że nazwiska zostały w nim zapisane w porządku alfabetycznym, a nie według gmin, w których używano tych nazw osobowych. Niniejsze badanie włącza również słownik do obiegu naukowego: zaczynamy akcentować nazwiska (gdy wiadomo dokładnie, jak to robić), wskazujemy ich budowę, motywację (etymologię), pochodzenie i rozpowszechnienie. Nazwiska omawianego słownika są jednopniowe (Úaka, Balsỹs, Daukšà), dwupniowe (Bùi-vydas, Dár-vydas) lub ich skróty, przedrostkowe (Pa-kerys, Pa-pinigis), przyrostkowe (Bumb-ulis, Burn-eikà, Deg-utis, Drūt-elis, Dūd-aitis itd.). Nazwisk przyrostkowych jest najwięcej (w języku tworzono ich tak wiele również dla dzieci i wnuków). Wyłącznie od zlitewszczonego imienia chrzestnego Mãtas, za pomocą litewskich przyrostków, utworzono następujące nazwiska (lecz polonizatorzy zapisali je polskimi literami): Mat-ejko, Mat-uc, Mat-uk, Mat-ul-aniec, Mat-ul. Na Litwie Południowo-Wschodniej najbardziej rozpowszechnione były nazwiska z przyrostkami -elis, -ulis, -ūnas i innymi, np. : -ẽlis: Brasel < Bras-ẽlis, Bujel < Buj-ẽlis, Bukiel < Bùkelis, Grygiel < Grig-elis, Gryszel < Griš-ẽlis, Jutel < Jut-elis, Kordel < Kard-ẽlis, Kukiel < Kuk-ẽlis (< Kùkis), Kurmiel < Kurmẽlis (i Kurmin < Ku m-inas), Kuszel < Kuš-ẽlis, Ławcel < Lauc-ẽlis, Mackało < Mack-ẽlė, Masal < Mas-ẽlis, Paszkel < Pašk-ẽlis, Pural < Pūr-ẽlis, Szymiel < Šim-elis; -(i)ùlis: Kadziul < Kadž-iùlis, Kaziul < Kaz-iùlis, Kerul < Ker-ùlis, Kurkul < Kurk-ùlis, Łabul < Lab-ùlis, Masiul < Mas-iùlis, Mažul < Maž-(i)ùlis, Pieczul < Peč-iùlis, Stanul < Stan-iùlis; -(i) nas: Brasiun < Bras-i nas, Česun < Čes-i nas, Gasiul < Gas-iùlis, Gilun < Gil-i nas, Gryszun < Griš-i nas, Jackun < Jacknas, Jaczun < Jač-i nas, Jankun < Janknas, Karalun < Karal-i nas, Kiežun < Kež-i nas, Matejun < Motiejnas, Mejłun < Meilnas, Mieldun < Meldnas, Mikolajun < Mikalajnas, Narkun < Norknas, Paciun < Poc-i nas, Pawlun < Paul-i nas, Pieczun < Peč-i nas, Pietkun < Petknas, Radziun < Radž-i nas; KAZIMIERAS GARŠVA. Valstybinės kalbos tikriniai žodžiai ir jų rašyba | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.03 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 -ùkas: Braziuk < Braz-iùkas, Daniuk < Dan-iùkas, Grysiuk < Gris-iùkas, Macuk < Mac-iùkas, Masiuk < Mas-iùkas, Misiuk < Mis-iùkas; -áitis: Grygojc < Grig-áitis, Jankojc < Jank-áitis, Janukojc < Jan-uk-áitis, Jurkojc < Jurk-áitis, Klukojc < Kluk-áitis, Masojc < Mas-áitis, Wincelojc < Vinc-el-áitis; -ùtis: Giruc < Gir-ùtis, Łabuc / Łabudz < Lab-ùtis, Matuc < Mat-ùtis, Pietruc < Petr-ùtis, Siekut < Sek-ùtis; - nas, -ónis: Grygianiec < Grig-ėnas, Masiulaniec < Mas-iul-ionis (i Masiulanis), Miežaniec < Miež-iónis, Oszkielaniec < Ožk-el-iónis, Pietrukaniec < Petr-uk-ónis, Szymaniec < Šimonis; -eikà: Masiejko < Mas-eikà, Matejko < Mat-eikà, Sudejko < Sud-eikà, Szadejko < Šad-eikà, Szawejko < Šav-eikà. 2. ZAPIS NAZEWNICTWA LITEWSKIEGO Nazwy miejscowości, imiona i nazwiska, nazwy ulic oraz osób prawnych niepodległej demokratycznej Republiki Litewskiej zwyczajowo zapisuje się w zrozumiałym dla wszystkich państwowym języku litewskim. Rzeka Niemen, mająca bałtycką nazwę i płynąca przez zmniejszony obszar państwa litewskiego, na Białorusi oficjalnie nazywana jest nie po litewsku, lecz po białorusku, a na terenie obecnego obwodu królewieckiego – po rosyjsku. Podobnie jest z Wilią, która na Białorusi nazywana jest Wilią. I nikt nie skarży się, że litewskie hydronimy zapisywane są tam nielitewskimi literami i w innych formach, że zmienione „znaki tożsamości” nazw wodnych, obecnie przez przewodniczącą Sejmu przypisywane do nazw osobowych (por. Rašimaitė 2021: 6). Część urzędników na różne sposoby coraz bardziej dąży do zniekształcenia nazewnictwa litewskiego (zwłaszcza imion i nazwisk) i nie uwzględnia argumentów specjalistów językowych. Były sekretarz komisji językowej dr Pranas Kniūkšta już w latach 2009 i 2010 pisał, że imię i nazwisko jest częścią języka, a nie „unikalnym wyznacznikiem tożsamości konkretnej osoby” (Kniūkšta 2013: 159–169). Obywateli Republiki Litewskiej obowiązuje również ogólna zasada ustawowa zapisywania imion i nazwisk w dokumentach literami litewskimi. Nie przeszkadza to w kitų santykių: juos rodo ne pavardžių tapatumas, o teisiniai aktai ir juos liudijantys KAZIMIERAS GARŠVA. Nazwy własne w języku państwowym i ich pisownia | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.03 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 żaden sposób wyrażać rodzinnych i wynikających z tego dokumentai małżonka. Litwinka, która wyszła za cudzoziemca, może zachować swoje litewskie nazwisko i z tego powodu jej więzi z małżonkiem wcale się nie zmieniają ani nie słabną. Jeśli nazwisko obywatela Republiki Litewskiej jest zapisywane w dokumentach naszego państwa literami obcego państwa, język ten jest używany jako państwowy. W ten sposób próbuje się przywrócić sytuację, jaka istniała w latach 1920–1939, po okupacji wschodniej Litwy przez Polskę. Używanie języków polskiego i rosyjskiego na obrzeżach Litwy odgradzałoby je od całej Litwy i osłabiałoby integralność państwa. Pranas Kniūkšta podkreślił, że poprzez „narzucanie spolonizowanych nazw osobowych, nazw ulic, napisów publicznych oraz spolonizowanych nazw miejscowości Polacy otwarcie i świadomie przywłaszczają sobie Wileńszczyznę. „Čai za językiem wyraźnie wystaje polityka” (Kniūkšta 2013: 157). W oficjalnym użyciu urzędnicy południowo-wschodniej Litwy, przez cały czas natarczywie rozpowszechniając taki system nazw własnych, dążą do przedstawienia Wileńszczyzny jako rzekomo „od wieków polskiego obszaru”, któremu należy nadać szczególny status. Zapisywanie imion i nazwisk obywateli Litwy w dokumentach za pomocą polskiej pisowni nie jest tak prostą i niewinną sprawą, jak wyśpiewują niektórzy nasi politycy i dziennikarze (Kniūkšta 2013: 165). Usuwając skutki okupacji i zawężając funkcjonowanie państwowego języka litewskiego na Litwie, podjęto bardzo planowe i skoordynowane działania mające na celu uszkodzenie systemu języka państwowego. Presji nie wytrzymała również Państwowa Komisja Języka Litewskiego (dalej – VLKK): uwzględniła nie tylko system języka, lecz także sformułowanie przewodniczącego sejmowej Komisji Prawa i Praworządności z 2009 roku – rzekomo „zmienioną sytuację geopolityczną, ekonomiczną i społeczną Litwy” (por. Kniūkšta 2013: 150, 152), zmuszającą do nieoficjalnego zniesienia statusu państwowego języka litewskiego. VLKK została zmuszona do sformułowania tego nieuzasadnionego przez system języka wyjątku w podobny sposób: „uwzględniając potrzeby współczesnego społeczeństwa”, jak gdyby można już było nie przestrzegać Konstytucji, zmieniać politykę językową instytucji państwowych, utrudniać przekazywanie języka ojczystego z pokolenia mieszkańców na pokolenie, zmieniać stosunek członków wspólnoty do własnego języka i w ten sposób naruszać jedną trzecią kryteriów żywotności języka, zatwierdzonych 24 marca 2009 r. przez UNESCO w Atlasie zagrożonych języków świata. W celu realizacji celów niezgodnych z Konstytucją rozpowszechnia pavardės esą tik lietuviškos, o ne lietuvių – vien nelietuviškos (užsienietiškos); asmenvardžiai się także około 20 naukowych fałszerstw: jakoby imię i nazwisko były nie częścią języka, lecz tożsamości osoby i jej głównym wyznacznikiem; jakoby litewskie [imiona i nazwiska] były jedynie częścią życia prywatnego i w związku z ich „oryginalną” pisownią oraz wymową prawo do KAZIMIERAS GARŠVA. Nazwy własne w języku państwowym i ich pisownia | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.03 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 decydowania o nich miało nie społeczeństwo, lecz „właściciel” nazwiska itp. Przed tymi błędami ostrzegano już dawno (Garšva 2014), lecz nie chce się o tym słyszeć, a błędy te są wciąż powtarzane. Z Litwy chce się uczynić wyspę świata, gdzie nie przestrzega się już języka państwowego i tylko tutaj używa się być może „oryginalnych” nazwisk z całego świata, zapisywanych alfabetem łacińskim, wraz z ich znakami diakrytycznymi. We współczesnej gramatyce języka litewskiego nie przewiduje się żadnych wyjątków w pisowni. Uwaga dotycząca cytowania autorów zagranicznych (DLKG 1994: 19) została dopisana bez wiedzy autorów tego rozdziału, niezatwierdzona na żadnym posiedzeniu specjalistów językowych i w żaden sposób niezwiązana z zapisem nazwisk obywateli Republiki Litewskiej w dokumentach. O pisowni nazwisk do tej pory publicznie najczęściej niekompetentnie i powierzchownie wypowiadają się osoby słabo orientujące się w tych kwestiach, wyrażające jedynie nieuzasadnioną subiektywną opinię. Na przykład na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości wciąż zamieszczone jest wystąpienie byłego ministra sprawiedliwości Remigijusa Šimašiusa z 24 listopada 2011 roku 2 podczas dyskusji o pisowni nazwisk, w którym stwierdził: „kobieta wychodzi za cudzoziemca, Duńczyka czy Anglika, i musi wybierać, co kochać bardziej: Litwę czy męża, jeżeli przy wyborze nazwiska męża nie może ono zostać wpisane do wydawanych na Litwie dokumentów w niezmienionej formie” . W istocie to nazwisko byłoby zapisywane dokładnie fonetycznie, zgodnie z wymową (jak ma to miejsce od 500 lat), i nazwisko gościa w żaden sposób nie zostałoby zniekształcone. A jeśli potrzebne są mu również litery obce, nazwisko można podać nimi także w nawiasie. Ponadto gość mógłby pozwolić Litwince na Litwie zachować nazwisko panieńskie albo sam zapisać się jej nazwiskiem. Gość powinien szanować prawa wielu miejscowych mieszkańców Litwy do korzystania ze swojego języka państwowego, gramatyki i ustaw oraz umieć się integrować. Każdy wyjątek w pisowni, a dokładniej przeniesienie zasad pisowni i wymowy języków obcych do tradycyjnej pisowni języka litewskiego, oznaczałby jego niszczenie. Tych wyjątków byłoby coraz więcej i więcej. Nie bez powodu o projekcie przepisywania liter w imionach i nazwiskach Pranas Kniūkšta pisał: „projekt jest urzędniczo stronniczy, antyp obywatelski, nieprzydatny dla społeczeństwa i przede wszystkim – niekonstytucyjny. Takiej ustawy nie można przyjąć <...>. Smutne, że presji nie wytrzymała i pogodziła się z projektem rozpowszechniającym taki pogląd Państwowa Komisja Języka Litewskiego” (Kniūkšta 2013: 150– 151). Do tej pory najlepiej przygotowany jest projekt Talkos dotyczący pisowni imion i nazwisk w dokumentach, który poparło 50 profesjonalnych językoznawców, ponad 300 aktyvių Lietuvos Respublikos piliečių, Lietuvių kalbos institutas. 2016 metų vasario 29 d. innych dyplomowanych lituanistów, 100 000 We wniosku dotyczącym projektu ustawy nr XIIP-3796, przygotowanym przez przedstawicieli Talkos, Instytut napisał: 2 Dostęp w internecie: www.tm.lt. KAZIMIERAS GARŠVA. Nazwy własne języka państwowego i ich pisownia | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.03 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 „Imię (imiona) i nazwisko (nazwiska) obywatela Republiki Litewskiej w dokumentach osobistych muszą być zapisywane w języku państwowym – 32 literami alfabetu języka litewskiego, zgodnie z wymową <...>. Dodatkowe wpisy w innym języku mogłyby być umieszczane: 1) w paszporcie – na pierwszej stronie działu dotyczącego innych wpisów; 2) w 3 dowodzie osobistym – na odwrocie karty”. Było to zgodne z wnioskami obszernej dyskusji naukowej dotyczącej zapisu imion i nazwisk w dokumentach osobistych, zorganizowanej w Instytucie 25 kwietnia 2014 roku: nie ma argumentów językowych, dla których należałoby zmienić obowiązujące przepisy dotyczące zapisu imion i nazwisk w dokumentach osobistych obywateli Republiki Litewskiej; zapisywanie w nich imion i nazwisk literami nielitewskimi zmieniłoby alfabet języka litewskiego i zdestabilizowałoby system ortograficzny. Jednocześnie podważony zostałby konstytucyjny status języka litewskiego jako języka państwowego, naruszona zostałaby swoistość jego ortografii i zakłócone zostałyby tradycje jego używania. W dyskusji uczestniczyło ponad 30 językoznawców, a jej wnioski do Sejmu i VLKK podpisali przewodniczący dyskusji hab. dr Ona Aleknavičienė, prof. hab. dr Laima Kalėdienė, hab. dr Rita Miliūnaitė, prof. hab. dr Sergejus Temčinas4. Zgodnie z Konstytucją wszystkie nazwiska i imiona obywateli Republiki Litewskiej w dokumentach muszą być zapisywane poprawnym językiem państwowym: oficjalnym alfabetem ogólnego języka litewskiego i z zachowaniem zasad gramatyki (w mianowniku liczby pojedynczej imion i nazwisk nie skracając). Swoją narodowość oraz imiona i nazwiska w języku obcym można podać w dodatkowych wpisach w dokumentach. Inwentarz ekonomii wileńskiej z 1622 r. pokazuje, że imiona ówczesnych miejscowych mieszkańców brzmiały Jonas, Jurgis (LVIŠ 70, 88), a nazwiska – Drutelaytis, Gudaycis, Katełaytis, Szermuksztaytis, Łuksztelis, Rugielis, Storelis, Kuktonis, Kibilda itd. (LVIŠ 128, 122, 88, 128, 102, 114, 60, 56, 118). Obecnie wymaga się wpisywania do dokumentów nie autentycznych, lecz zmienionych nazwisk Druteloic, Gudoic, Katełoic, Szermuksztoic (nie Šermukštaitis), Łuksztełło, Rugiel, Starel, Kuktan, Kibildo, ponieważ w ten sposób nazwiska te zostały przymusowo zeslawizowane w XIX–XX w. Jakie wnioski dotyczące pisowni tych i podobnych nazwisk w dokumentach VLKK będzie przedstawiać Sejmowi i sądom, jeśli zwrócą się o to Komisija tam lyg ir neprieštaravo (Pangonytė 2019). obywatele Republiki Litewskiej oraz ich krewni-cudzoziemcy z Polski, Białorusi itd.? Do tej pory sąd rejonu kłajpedzkiego w 2021 r. oddalił skargę obywatela Litwy, który domagał się „przywrócenia” w swoim nazwisku litery w zamiast litery v, ponieważ tę literę otrzymał w 1940 roku w „Memelskim” (tj. kłajpedzkim) powiecie 3 Dostęp w internecie: www.lrs.lt.