Tradiciniai ir netradiciniai Rytų Lietuvos oikonimai

162 JĘZYK LITERACKI | 95 KAZIMIERAS GARŠVA Instytut Języka Litewskiego doi.org/10.35321/bkalba.2022.95.07 TRADYCYJNE I NIETRADYCYJNE OIKONIMY WSCHODNIEJ LITWY SŁOWA KLUCZOWE: wschodnia Litwa, oikonimy, formy tradycyjne, zeslawizowane oikonimy. ADNOTACJA W artykule analizuje się, czym różnią się litewskie tradycyjne formy oikonimów wschodniej Litwy od późniejszych nietradycyjnych form słowiańskich. Wskazano regionalne różnice oikonimów oraz przedstawiono dane według ich derywacji i slawizacji w gminach od Solecznik do Dyneburga. Wyróżnia się pięć sposobów slawizacji oikonimów języka litewskiego. ABSTRACT Artykuł analizuje różnice między tradycyjnymi litewskimi formami wschodniolitewskich ojkonimów a późniejszymi nietradycyjnymi formami słowiańskimi. Przedstawiono regionalne różnice oraz liczbę oikonimów według ich derywacji i slawizacji w gminach od Solecznik do Dyneburga. Istnieje pięć sposobów slawizacji ojkonimów języka litewskiego. WSTĘP Po zarejestrowaniu 28 października 2013 r. w Sejmie Republiki Litewskiej projektu ustawy o mniejszościach narodowych nr 13-335-01 oraz projektu ustawy zmieniającej art. 7, 14 i 17 ustawy Republiki Litewskiej o języku państwowym nr 13-337-01 Państwowa Komisja Języka Litewskiego oświadczyła: te przepisy naruszałyby status języka litewskiego jako państwowego. W 2022 r. ponownie miał zostać przedłożony podobny projekt ustawy o mniejszościach narodowych, zgodnie z którym „tradycyjne nazwy miejscowości, ulic, znaki topograficzne obok języka państwowego decyzją instytucji reprezentującej odpowiednią gminę mogą być zapisywane również w języku tej mniejszości narodowej”. Oikonimy rejonów wileńskiego i solecznickiego przez długi czas były zapisywane w dwóch językach. KAZIMIERAS GARŠVA. Tradycyjne i nietradycyjne ojkonimy wschodniej Litwy 163 Celem artykułu jest ustalenie, które ojkonimy wschodniej Litwy są tradycyjne (autentyczne), a które – nietradycyjne (nieautentyczne). Zadania artykułu – zbadanie pochodzenia i budowy tradycyjnych ojkonimów wschodniej Litwy, ustalenie najważniejszych kryteriów rozróżniania tradycyjnych i nietradycyjnych ojkonimów, ważniejszych regionalnych różnic w nazewnictwie wschodniej Litwy, mogących pomóc odróżnić nazewnictwo tradycyjne od nietradycyjnego. Na ten temat autor przygotowuje monografię, dlatego nie przedstawia się tu obszerniejszej literatury, przeglądu rozwoju składu narodowościowego wschodniej Litwy, slawizacji nazw miejscowych, pochodzenia nazewnictwa chrześcijańskiego, tabel budowy ojkonimów według gmin itd. Powielałoby to inne prace autora i bezpodstawnie odciągałoby uwagę od głównych zagadnień poruszanych tutaj. Aby odróżnić litewskie nazewnictwo tradycyjne od nazewnictwa nielitewskiego, nie ma tu potrzeby szerzej wyjaśniać całego możliwego rozwoju tych słów ani hipotez etymologicznych, tym bardziej że bez szczegółowych źródeł historycznych, ich podsumowań i prac przygotowawczych jest to trudne, a często nawet niemożliwe do wykonania. W wyjaśnieniach pochodzenia ojkonimów autor wskazuje nie tylko antroponimy, lecz także wyrazy pospolite, od których te antroponimy mogły pochodzić. Niekiedy omawiane ojkonimy mogły pochodzić bezpośrednio od wyrazów pospolitych (nie za pośrednictwem antroponimów). Gdy znaczenie ojkonimu jest dla Litwinów i bałtystów jasne bez komentarza (wyraz znajduje się w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽ 1972)), etymologia ojkonimów najczęściej nie jest szczegółowo przedstawiana. Głównym źródłem artykułu jest słownik nazw miejscowości (ojkonimów) wschodniej Litwy okupowanej przez Polskę w latach 1920–1939, zasadniczo ukończony w 1944 r. przez grupę lituanistów i z przeszkodami wydrukowany, autorstwa Antanasa Salysa, zawierający znormatywizowane formy litewskie oraz dawne formy polskie (Salys 1983). Nazwy miejscowości 80 lat temu zostały zweryfikowane przez profesjonalnych językoznawców litewskich z uwzględnieniem języka miejscowej ludności i dokumentów historycznych oraz znormatywizowane. Z powodu wojny i okupacji nie zachowała się część dokumentów i zapisów dotyczących normowania nazewnictwa. Brak również bardziej szczegółowych danych z badań miejscowej ludności oraz wiedzy historycznej o starszych formach ojkonimów. W niniejszym artykule szczegółowo opisano pochodzenie, motywację i budowę ojkonimów wschodniej Litwy: rdzenie ojkonimów litewskich, ojkonimy złożone, przyrostki, przedrostki oraz kontakty językowe. Łącznie zbadano 7455 form ojkonimów. Są to formy nazw 3720 miejscowości, które 100 i mniej lat temu przetrwały mniej więcej między Zarasami a Varėną: 3720 z nich zapisano w języku litewskim, a 3735 – w języku polskim. Niewielka część ojkonimów się powtarza, ponieważ od czasu do czasu tą samą nazwą zapisywano nie tylko jako nazwę wsi (miasta), lecz także znajdującego się w pobliżu starego 164 JĘZYK OGÓLNY | 95 dworu, folwarku itd. Zapisane w języku polskim ojkonimy wschodniej Litwy były dotychczas niewystarczająco wykorzystywane i komentowane w słownikach. Ojkonimy wschodniej Litwy zapisane po litewsku trafiły do kartoteki nazw miejscowych żywego języka Litewskiego Instytutu Języka i są wymieniane w Słowniku nazw miejscowych Litwy. W badaniu wykorzystano arealną, porównawczą i opisową metodę naukową. Autor poszukuje nowych sposobów i danych do zbadania tradycyjnego nazewnictwa wschodniej Litwy oraz stara się udoskonalić metodologię stosowaną przez autorytety onomastyki. Artykuł różni się od wartościowej rozprawy doktorskiej koleżanki Mariji Razmukaitė (1998) tym, że w obu pracach korzystano z różnych źródeł, a przedmiot i metody badań są odmienne. Autor szerzej korzystał ze sposobów badawczych językoznawstwa ogólnego, dialektologii i socjolingwistyki. W dysertacji M. Razmukaitė badano nie oikonimy wschodniej, lecz całej Litwy, i zaczerpnięto je z innego źródła – informatora dotyczącego podziału administracyjno-terytorialnego Litewskiej SRR (LATSŽ), odzwierciedlającego sytuację po 50 latach, gdy część oikonimów już zanikła. Różny był także podział administracyjny: zamiast powiatów w 1972 r. istniały mniejsze jednostki administracyjne – gminy. Żaden naukowiec do tej pory nie badał bardziej szczegółowo zapisanych po polsku toponimów wschodniej Litwy ani nie zestawiał ich z autentycznymi toponimami litewskimi. Do rozpoczęcia i kontynuowania tej pracy autorów skłonił także artykuł Aleksandrasa Vanagasa (1993). Słownik toponimów Litwy ma obejmować 12–15 tomów, a dotychczas wydano jedynie 4 tomy, dlatego w artykule nie można jeszcze wskazać artykułów z pozostałych tomów. Oikonimy wschodniej Litwy są analizowane w artykule dlatego, że los wschodniej części Litwy w 1920 r. był inny niż los pozostałej części Republiki Litewskiej i Republiki Łotewskiej. 9 października 1920 r. wschodnia Litwa została okupowana przez Polskę, co 18 marca 1921 r. w Rydze usankcjonowano tak zwanym polskim traktatem pokojowym z Rosją i Ukrainą. Byłe centrum państwa litewskiego z wielowiekową historyczną stolicą Wilnem przez 19 lat nie miało państwowego języka litewskiego i cierpiało największy ucisk: zamykano litewskie szkoły, czytelnie, organizacje i gazety, dalej slawizowano imiona i nazwiska oraz nazwy miejscowości, Litwinów siłą zmuszano do przyjmowania polskości, a nieposłusznych więziono i zabijano (zob. RL 1980; Zinkevičius 1993, 2013; Maceika 2020). Przymusową polonizację i slawizację tylko częściowo można nazwać kontaktami językowymi. Na większej części obszaru języka litewskiego nazewnictwo żywych języków bałtyckich zostało poddane slawizacji w większym stopniu dlatego, że w Wielkim Księstwie Litewskim (WKL) od XIV w. oficjalnym językiem kancelaryjnym była kancelaryjna odmiana języka słowiańskiego. Po unii lubelskiej z 1569 r. miejsce tego języka w WKL coraz bardziej zajmował inny język słowiański – język polski. W niniejszym artykule jako główny przedmiot analizy z różnych punktów widzenia rozpatrywany jest KAZIMIERAS GARŠVA. Tradycyjne i nietradycyjne oikonimy wschodniej Litwy 165 obszar litewskich ziem etnicznych, który w latach 1919–1939 był okupowany przez Polskę i na którym całe nazewnictwo było wówczas zapisywane w państwowym języku polskim. Inny obszar języków bałtyckich – pozostałe terytorium Litwy oraz niewielkie obszary sąsiednich państw: Łotwy i Białorusi, obejmujące etniczne ziemie litewskie. Rozpowszechnienie przyrostka oikonimów -išk jest porównywane na całym tym obszarze z jego rozpowszechnieniem na wschodniej Litwie. Liczbę procentową ustala się, dzieląc liczbę ojkonimów z przyrostkiem -išk w gminach przez ogólną liczbę ojkonimów gminy. Niektóre dokumenty historyczne wskazywałyby, że najpierw oficjalnie slawizowano nazwy miejscowości używane przez większą liczbę osób różnojęzycznych, natomiast litewskie formy nazwisk mieszkańców, a nawet imion i mikrotoponimów, niekiedy się zachowywały. Na przykład w inwentarzu ekonomii wileńskiej z 1622 r. (LVIŠ 2014: 70–128) zapisywano nazwiska Drutelaytis „Drūtelaitis”, Rugielis „Rugelis”, imiona Jonas, Jurgis, las folwarku Norvilškių Plinakolnis „Plynakalnis”, a także zaścianek Mẽdininkų (užusienis, zascianek) Rukłaycis „Ruklaitis” (LVIŠ 2014: 98, 126). POCHODZENIE I BUDOWA OJKONIMÓW Większość ustandaryzowanych ojkonimów każdego badanego powiatu, opublikowanych w języku litewskim, ma formy litewskie, natomiast ojkonimy zapisywane po polsku były slawizowane w różny sposób (przykłady nazw miejscowych zob. Salys 1983: 571–667). Ponad połowa tradycyjnych nazw miejscowych zapisanych w języku polskim na wschodzie Litwy (z wyjątkiem powiatu rudomińskiego) do 1940 r. zachowała litewskie pochodzenie: w powiecie majszagolskim zachowało się ich 88,4 proc., duksztańskim – 81,9, niemenczyńskim – 76,3, ignalińskim – 74,8, święciańskim – 74,3, rudnickim – 70,4, jaszuńskim – 68,6, trockim – 68,5, podbrzeskim – 67,4, szumskim – 66,7, rzeszańskim – 60,1, ejszyskim – 58,4, turgielskim – 52,1, mickuńskim – 51,0, rudomińskim – 39,3 proc. Szersza analiza ojkonimów i więcej przykładów na ten temat przedstawiono w innym artykule autora (Garšva 2022: 4–10). W ojkonimach zapisanych literami polskimi często przestrzega się prawidłowości gwar wileńskich i południowoauksztockich: występuje dzakanie, zmiękczana jest spółgłoska l, a dwugłoski am, an, em, en wymawiane są jako um, un, im, in. Rdzenie wyrazów całkowicie zgodne z językiem litewskim są częścią języka litewskiego i pomagają badać tradycyjne litewskie nazewnictwo osobowe. Na obszarze języka litewskiego używano litewskich rdzeni (tematów) oikonimów z dodanymi później słowiańskimi przyrostkami, przedrostkami lub przetłumaczonych na języki słowiańskie rdzeni (tematów) oikonimów z zachowanymi litewskimi przyrostkami 166 JĘZYK OGÓLNY | 95 (przedrostkami) stanowią substrat języka litewskiego. Za litewskie uznajemy zapisane po polsku oikonimy litewskiego pochodzenia, które mają co najmniej jedną litewską część słowotwórczą oikonimu. Za litewskie uznajemy zapisane po litewsku oikonimy, których większość części (rdzeń, przyrostek, przedrostek, końcówka) jest litewskiego pochodzenia, tj. które są fonetycznie, słowotwórczo i leksykalnie zintegrowane z językiem litewskim. W latach 1939–1945 nazwy miejscowości były dobrze unormowane i po zebraniu wystarczającej ilości danych tylko w przypadku nielicznych z nich można by mieć podstawy do uściślenia ich form. Istniało pięć sposobów slawizowania oikonimów – od zastąpienia jednej morfemy wyrazu po przetłumaczenie go na język polski albo całkowitą zmianę motywacji i formy wyrazu na słowiański (podobnie jak w 1946 r. w obwodzie królewieckim). Zatem nazewnictwo litewskie, które po raz pierwszy znalazło się pod bezpośrednią administracją polską i było celowo polonizowane, zapisywane polskimi literami, występowało w pięciu typach: 1) nie zauważając tego, sporadycznie zachowywano je w pełni autentyczne (por. Ankštà, dial. Unkštà – pol. Unkszta; Dublė, dial. Dubla – Dumbła itd.); 2) częściowo slawizowane, poprzez zmianę samogłosek, spółgłosek, końcówek, przyrostków, przedrostków i rdzeni oikonimów (por. Grąžtẽliai, dial. Gruštẽliai – Grusztele; Grúodžiai – Grodze); 3) zeslawizowane (Meka – Miechowo); 4) przetłumaczone (Naujãkiemis – Nowosiółki; Obelynė – Jablonówka; Paąžuolia – Poddębie; Pabéržė – Podbrzezie); 5) zmienione (Perūnai – Dąbrowo) (wszystkie te oikonimy pochodzą z gminy Paberžė w rejonie wileńskim). W procesie slawizacji oikonimów udział nazw z przyrostkiem -iškas zmniejszał się od 6 proc. (rej. ignaliński) do 13,8 proc. (rej. wileński), udział formacji z przedrostkami zmniejszał się od 1,3 proc. (rej. ignaliński) do 9,3 proc. (rej. wileński), a litewskich oikonimów zło­żonych – od 2,9 proc. (rej. solecznicki) do 4,5 proc. (rej. trocki). Badając oikonimy, ustalono, że w rejonach solecznickim, trockim i wileńskim rozpowszechnione były oikonimy z przyrostkiem -iško i końcówką -ės, natomiast od Pabradė do Zarasów oraz na etnicznych ziemiach litewskich na Łotwie i Białorusi – z końcówką -ė. Na obszarze Republiki Litewskiej na północ od Pabradė oikonimy z przyrostkiem -iško i końcówką -ė stanowiły 28,9 proc., a z -ės – 2,3 proc. ; oikonimów z przyrostkiem -iško i końcówkami -iai oraz -is było około 2 proc. Kazimierz Būga, Jan Safarewicz, Aleksander Vanagas, Zigmas Zinkevičius i inni uczeni uznawali ojkonimy z przyrostkiem -išk za lituanizmy i sądzili, że w tych okolicach język litewski zanikł niedawno (por. Safarewicz 1956: 15–60; RL 1980: 164–169; Zinkevičius 2013: 221–246, 258–259, 267). Według tych danych wszystkie zbadane ojkonimy gmin świadczą o obszarze zamieszkiwanym przez Litwinów: w gminie ignalińskiej z przyrostkiem -išk było 43,7 proc. KAZIMIERAS GARŠVA. Tradycyjne i nietradycyjne ojkonimy wschodniej Litwy 167 ojkonimów zapisanych w języku litewskim oraz 35,6 proc. zapisanych w języku polskim, w gminach maišagalskiej i mickuńskiej – po 34,8 proc. (polskich – 29% i 26,7%), w gminie paberżskiej – odpowiednio 31,9 proc. i 25,8 proc., niemenczyńskiej – 30 proc. i 23,1 proc., trockiej – 29,6 proc. i 17 proc., duksztańskiej – 29,5 proc. i 23,8 proc., święciańskiej – 25 proc. i 17,4 proc., jaszuńskiej – 23 proc. i 15,7 proc., rudomińskiej – 21 proc. i 6,2 proc., szumskiej – 17,9 proc. i 12,8 proc. W gminie orańskiej było wówczas 26 proc. takich ojkonimów. Według pomijania przyrostka -išk w zapisach polskich powstały trzy grupy gmin: 15–12 proc. pozostałych ojkonimów z przyrostkiem -išk znajdowało się w gminach rudomińskiej i trockiej, 10–7 proc. – święciańskiej, ignalińskiej, mickuńskiej, niemenczyńskiej, 6–4 proc. – paberżskiej, maišagalskiej, duksztańskiej, szumskiej. Różnice te odzwierciedlają nie różnice regionalne, lecz sztuczne slawizowanie ojkonimów. Budowa ojkonimów wskazuje, że w rzeczywistości były to dawne ziemie etniczne Litwinów, na których mówiono po litewsku i zachował się tradycyjny litewski zasób imienniczy. Liczba ojkonimów z przyrostkiem -išk zmniejszała się z północy na południe (pewien wyjątek stanowi rejon wileński). Potwierdzają to również dane opublikowane w 1974 r. (LATSŽ 1974: 42–365): w ówczesnym rejonie zarasajskim odnotowano 37,2 proc. ojkonimów z przyrostkiem -išk-, w ignalińskim – 33,7, święciańskim – 28, wileńskim – 31,6, trockim – 25, solecznickim – 22,5 proc. Przemieszczając się ze wschodu na zachód, ojkonimów z przyrostkiem -išk było jeszcze mniej niż z północy na południe: w rejonie uciańskim było 27,7 proc. takich ojkonimów, w mariampolskim – 18,2, kłajpedzkim – 7,4 proc. Na dawnym północnym obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego ukształtowało się terytorium, na którym ojkonimy z przyrostkiem -išk były szczególnie rozpowszechnione. Obecnie obszar ten należy do trzech państw – Litwy, Łotwy i Gudii (Białorusi). Na podstawie szczególnego rozpowszechnienia przyrostka ojkonimicznego -išk można wytyczyć co najmniej trzy linie. Ponad 50 proc. wszystkich ojkonimów z przyrostkiem -išk znajdowało się w obecnym rejonie daugawpilskim (Daugavpils), między Skrudėlynė (ofic. Skrudalienos) a Demenė (Būga 1961: 565). Drugi obszar, na którym było ponad 30 proc. ojkonimów z przyrostkiem -išk-, rozciągał się od Daugavpilsu do Wilna (por. Būga 1961: 565–568; Zeps 1984: 86–560; Salys 1983: 571–660). Trzeci obszar z 20 proc. (i nieco większą liczbą) oikonimów z przyrostkiem -išk ogranicza linia Bebrinė (ofic. Bebrene, rej. augustowski), Malinova (rej. dyneburski), Breslauja, Šalčininkai, Utena (Būga 1961: 565–568; Salys 1983: 571–670; Adamkovich 2013: 100). 168 JĘZYK LITERACKI | 95 Takie dane dotyczące tradycyjnych litewskich nazw miejsc zamieszkania pokazują, że cechy języka litewskiego częściowo się nasilały, idąc od Šalčininkai, w kierunku Wilna i Švenčionys, tj. od najbardziej zeslawizowanego w XVIII–XX w. obszaru etnicznych ziem litewskich na Wyżynie Litewskiej ku obszarom języka litewskiego, które do dziś zachowały się bez przerwy. Z południa na północ stopniowo wzrasta litewskość oikonimów zapisanych po polsku (zachowane ich rdzenie, przedrostki, częściowo także przyrostki). Nieco różni się jedynie rozpowszechnienie przyrostka -išk, które zależy również od położenia regionu. W gminie Pabradė, podobnie jak gdzie indziej, występują oikonimy wywodzące się od ogólnych wyrazów języka litewskiego lub od litewskich nazwisk powstałych na podstawie wyrazów pospolitych. Tak często bywa, zwłaszcza w przypadku przezwisk, które później zostają usankcjonowane jako nazwiska. Takiego pochodzenia są również oikonimy gminy Pabradė: Bendróvė (Bindrawe, od lit. bendróvė ‘wspólna łąka, którą wszyscy razem koszą, a następnie dzielą się sianem’; zapisano około 150 takich nazw miejscowości), Darniai (Darynie, od lit. darinỹs ‘rzecz robiona, zrobiona lub powstała; taki kwaśny pokarm; wykończone płótno’, darinia ‘farby; to, co się robi, maluje’), Gùžiai (Guże, od lit. *gùžis > *Gùžis, por. gùžas ‘1. bocian; 2. wzniesienie, guz, garb’), Kópta (Kapta, por. lit. kópta ‘bród, przejście; przystań; stóg’ Švnč, kóptai ‘drabina, schody; rusztowanie wokół budowanego domu’ LKŽ 1962: 350), Móliai (Male, od lit. mólis > nazw. Mólis), Skadžiai (Skardzie, od lit. skadžius ‘blacharz’, skardùs ‘dźwięczny, głośny’ > Skadžius LPŽ 1989: 731, skadis ‘strome zbocze’), Speñglas (Spingla, od nazwy jeziora Speñglas, por. speñgti ‘brzmieć, szumieć w uszach; buczeć’), Veblia (Weble, od lit. veblỹs ‘sepleniący’, antroponim *Veblỹs). W gminie Pabradė znajdowały się także Baláičiai (Bałajcie), Bãliškė (Bolesławowo), Baliùliai (Balule). Na Litwie odnotowano kilkanaście miejscowości Baláičių, natomiast Baliùliai były jedne. Mikrotoponimy mogą być związane z lit. balà ‘miejsce grząskie; bagno, moczar; kałuża’, a wspomniany ojkonim wywodzi się od antroponimu Baliùlis. Część litewskich ojkonimów powstała nie od antroponimów, które nie stały się jeszcze nazwiskami, lecz od rzeczowników pospolitych. Starsze miejscowości centralnej części państwa są poświadczone w źródłach historycznych już w XIV w. (Dievẽniškės, Ešiškės, Mẽdininkai i inne – zob. Vanagas 1993: 35–39). Mẽdininkai trafili do kroniki zakonu krzyżackiego w 1320 r., a więc osiedlili się co najmniej w XIII w., a być może nawet wcześniej. Nazwiska mieszkańców Litwy mogły zacząć się kształtować dopiero po 200–300 latach. Imiona osobowe pochodzenia przezwiskowego upowszechniają się w dokumentach w XVI w., wtedy też powstają nazwiska osób szlacheckich. Najwięcej nazwisk litewskich chłopów pojawiło się w XVIII w. (LKE 2008: 398–399). Dodatkowym czynnikiem pozwalającym ustalić pochodzenie imienia osobowego oraz oikonimu osobowego jest jego rozpowszechnienie. Większość wymienionych oikonimów jest rozpowszechniona nawet nie na całym KAZIMIERAS GARŠVA. Tradycyjne i nietradycyjne oikonimy wschodniej Litwy 169 w byłym Wielkim Księstwie Litewskim, lecz tylko na etnicznych ziemiach litewskich. Na przykład nazwisko Bčius > Bčis w XX w. zapisano na pograniczu północnej Litwy z Łotwą (LPŽ 1985: 2182), gdzie w pozycji akcentu cofniętego samogłoska i przechodzi w ẹ, por. B.č‘s‘ „Bičius” < bčius ‘pszczelarz, pszczoła’, lp. narz. wymawiane Bẹč‘ „Bičiù“, lm. mian. Bẹč‘s‘ „Bičiùs“ i tym samym przypomina Bčių. Bčius zapisano w tej samej części zachodniej Żmudzi litewskiej, gdzie samogłoska  rzadziej przechodzi w ẹ. Natomiast podobne oikonimy zapisano w południowo-wschodniej Litwie, gdzie takie nazwiska nie zachowały się: Bčiai (okolice Pabradė i Vepriai), Bėčiónys, Bčiakelniai (rejony solecznicki i ignaliński). Pochodzenie tego nazwiska trudno udowodnić, ponieważ jego związek z północną Litwą jest wątpliwy. W gminie Święciany rdzenie litewskich słów odzwierciedlały się w oikonimach Bùrbos (pol. Burby < Bùrba < burbti; końcówka lp. mianownika -os zachowała wschodnią litewską końcówkę), Dėm (Demo od nazwy rzeki Dėm < lit. dėm ‘zabrudzone miejsce’ (LVŽ 2014: 202), Garnỹs (Giernie < garnỹs ‘ptak mniejszy od bociana’ > antroponim Garnỹs; gdyby oikonim pochodził od nazwiska, raczej miałby postać *Garnškė), Lūšnià (Łusznia, por. lūšnà ‘lichy dom’), Sùtrė (Sutryszki < gwarowe sùtros ‘gnojówka, płynne nieczystości, płynny nawóz naturalny’, Šakalia (Szakale > Šakalỹs < šakalỹs ‘niewielki kij’). W gminie Podbrodzie zachowały się złożone oikonimy Didžiãlaukė – Dziedzielówka, Gùgaraistis – Gugorojście, Káistupis – Kajstupie, Skastašilis – Skajstoszyle, a w byłej gminie Święciany Aukštãgiris zapisywano jako Auksztogira (po prawidłowym odtworzeniu na podstawie wymowy w języku litewskim byłoby Aukštagirià; dokładnie zapisano także rdzeń słowa aukšt-), Jaunãdaris – Jawnodary, Júodaupis – Jodoupie, Kirtakõjis – Kiertukaje. W ówczesnym oficjalnym języku polskim litewskie złożone oikonimy przedstawiano również na pięć sposobów. Przy zastosowaniu pierwszego sposobu litewskie oikonimy oddawano najdokładniej; często można je było zrozumieć i odtworzyć autentyczną litewską formę bez szczególnego przygotowania i porównywania z formą litewską, por.: Kajstupie – Káistupis; Auksztogira – Aukštãgiris. Przy oddawaniu złożonego oikonimu drugim sposobem jeden z jego komponentów (pierwszy albo drugi) był pod względem fonetycznym silniej i łatwiej dostosowywany do polskiej wymowy. Jego znaczenie w języku polskim pozostaje niezrozumiałe, natomiast po litewsku „polską” formę można łatwiej i dokładniej zrozumieć, zestawiając ją z formą litewską, por.: : Kiełnobrydzie – Kálnabridžiai Nmč; Dziedzielówka (dla znających gwarę dzukijską odtworzenie pierwszej części nie jest trudne) – Didžiãlaukė Pbrd. Do trzeciej grupy należą takie ojkonimy, których pierwszy lub drugi komponent można przetłumaczyć na język polski: Žaliãklonis Jšn – Zielonokłań, Auksz- 170 JĘZYK LITERACKI | 95 todwory – Aukštadvaria Mšg. Litewskiej samogłosce a odpowiada w języku polskim o, litewskiej samogłosce o – polskie i inne słowiańskie a, dlatego litewskiemu komponentowi -kłan odpowiada klon-, a słowiańskiemu komponentowi dwora odpowiada litewski dvar-. W czwartej grupie złożeń ojkonimicznych pozostają takie, w których tylko jeden komponent słowa jest wyraźnie zrozumiały dla któregoś z języków, np. Lepalaukis Nmč – Lipoławki. Pierwszy komponent (lip(a) jest bardziej zrozumiały dla Słowian (ale mogą go „przetłumaczyć” także Litwini), natomiast drugiego komponentu (ławk(a)) nie ma w literackich językach litewskim i polskim. Do piątej grupy złożonych ojkonimów należą nowsze nazwy, których oba komponenty nietrudno było przetłumaczyć na język polski, por. Naujãkiemis w Święcianach (i w większości innych gmin) stał się Nowosiółki, Naujãlaukis – Nowy Dzial (Nowopole) itd. Istnieją również pewne prawidłowości slawizacji nazw miejscowych: urzędnicy mogli je przynajmniej częściowo „ujednolicić”, dlatego w różnych gminach nazwy miejscowe slawizowano w ten sam sposób. Największa jest różnorodność oikonimów z przyrostkami. Wśród nich było wiele rdzeni litewskich wyrazów pospolitych i litewskich przyrostków. W gminie Podbrodzie całkowicie litewskimi wyrazami (ze skróconą końcówką, czasami również z zaadaptowaną samogłoską) były Ąžuolškiai (Užaliszki), Bùrbliškės (Burbliszki), Čýpliškė (Cypliszki), Eitniškė (Ajtuniszki), Guõbiškiai (Gobiszki), Liaudškės (Laudyszki), Melenškės (Mieleniszki), Purvinškiai (Purwiniszki), Šárkiškė (Szarkiszki), Šeršùliškė (Szerszuliszki), Šukẽliškė (Szukieliszki), Važẽliškė (Ważeliszki). Oikonimy tworzyły litewskie nazwiska, które czasami miały już przyrostki -el-, -en-, -in-, -ūn-, -ul- (zostały one również przejęte od wyrazów podstawowych). Dodano do nich nowy przyrostek -išk-. W porównaniu z przyrostkiem -iškwszystkie pozostałe przyrostki oikonimów (-el-, -ėn-, -yn-, -in-, -on-, -ūn-, -ut i inne) są znacznie rzadsze, por. : Żardele (Żardele) i in.; ; Orgirdany (Orgirdany), Nasielany (Nasielany), Małejkiańce (Małejkiańce), Skirlany (Skirlany); Malinowka (Malinowka), Klonówka (Klonówka), Żwirynie (Żwirynie); Oszarynie (Oszarynie), Karklina (Karklina), Lipowo (Lipowo), Mieszkrynka (Mieszkrynka), Nowicze (Nowicze), Szaszkinie (Szaszkinie), Trakinie (Trakinie), Ungoryno (Ungoryno); Orniany (Orniany), Mieczanka (Mieczanka); Kłaczuny (Kłaczuny), Maguny (Maguny); Obiejucie (Obiejucie), Trabucie (Trabucie). W gminie Święciany podobne przyrostki występowały w następujących oikonimach: Pempẽlė (Pimpełka), Žirnẽliškė (Żarnoliszki); Dubinlė (Dubinela), Kampuotlė (Kompocie), Miežionliai (Mieżanele); Dotinnai (Datuniany), Drūstnai (Druściany), Laužnai (Łowżiany); Dėlỹnė (Dolina), Kumelỹnė (Kumielino),