Tradiciniai ir netradiciniai Rytų Lietuvos oikonimai

KAZIMIERAS GARŠVA Instytut Języka Litewskiego doi.org/10.35321/bkalba.2022.95.07 TRADYCYJNE I NIETRADYCYJNE OJKONIMY WSCHODNIEJ LITWY SŁOWA KLUCZOWE: wschodnia Litwa, ojkonimy, formy tradycyjne, ojkonimy zeslawizowane. STRESZCZENIE W artykule omówiono różnice między tradycyjnymi litewskimi formami ojkonimów wschodniej Litwy a późniejszymi nietradycyjnymi formami słowiańskimi. Przedstawiono regionalne różnice ojkonimów oraz dane dotyczące ich budowy i slawizacji w gminach od Šalčininkai do Daugavpils. Wyróżniono pięć sposobów slawizacji litewskich ojkonimów. ABSTRAKT W artykule omówiono różnice między tradycyjnymi litewskimi formami ojkonimów wschodniej Litwy a późniejszymi nietradycyjnymi formami słowiańskimi. Przedstawiono regionalne różnice oraz liczby ojkonimów według ich budowy i slawizacji w powiatach od Šalčininkai do Daugavpils. Wyróżniono pięć sposobów slawizacji ojkonimów języka litewskiego. WSTĘP 28 października 2013 r., po zarejestrowaniu w Sejmie Republiki Litewskiej projektu ustawy o mniejszościach narodowych nr 13-335-01 oraz projektu ustawy zmieniającej art. 7, 14 i 17 ustawy Republiki Litewskiej o języku państwowym nr 13-337-01, Państwowa Komisja Języka Litewskiego oświadczyła, że przepisy te naruszałyby status języka litewskiego jako języka państwowego. W 2022 r. ponownie miał zostać przedstawiony podobny projekt ustawy o mniejszościach narodowych, zgodnie z którym „tradycyjne nazwy miejscowości i ulic, znaki topograficzne mogą, obok języka państwowego, decyzją właściwej instytucji reprezentującej daną gminę, być zapisywane również w języku tej mniejszości narodowej”. Nazwy miejscowości w rejonach wileńskim i solecznickim przez długi czas zapisywano w tych gminach w dwóch językach. 162 BENDRINĖ KALBA | 95 Celem artykułu jest ustalenie, które oikonimy wschodniej Litwy są tradycyjne (autentyczne), a które nietradycyjne (nieautentyczne). Zadania artykułu obejmują zbadanie pochodzenia i budowy tradycyjnych oikonimów wschodniej Litwy, określenie najważniejszych kryteriów rozróżniania oikonimów tradycyjnych i nietradycyjnych oraz istotniejszych regionalnych różnic w nazewnictwie wschodniej Litwy, które mogą pomóc odróżnić nazewnictwo tradycyjne od nietradycyjnego. Autor przygotowuje monografię na ten temat, dlatego nie zamieszcza tu obszerniejszego omówienia literatury, przeglądów rozwoju składu narodowościowego wschodniej Litwy, slawizacji nazw miejscowych ani pochodzenia nazewnictwa chrześcijańskiego, tabel struktury oikonimów według gmin i tym podobnych. Powielałoby to inne prace autora i bez uzasadnienia odwracało uwagę od głównych poruszanych tu zagadnień. Aby odróżnić litewskie nazewnictwo tradycyjne od nazewnictwa nielitewskiego, nie ma tu potrzeby szerzej wyjaśniać całego możliwego rozwoju tych wyrazów ani hipotez etymologicznych, tym bardziej że bez wyczerpujących źródeł historycznych, ich podsumowań i prac przygotowawczych jest to trudne, a często wręcz niemożliwe. W objaśnieniach pochodzenia oikonimów autor wskazuje nie tylko imiona i nazwiska, lecz także wyrazy pospolite, od których te antroponimy mogły pochodzić. Niekiedy omawiane oikonimy mogły wywodzić się bezpośrednio od wyrazów pospolitych (nie za pośrednictwem antroponimów). Gdy znaczenie oikonimu jest dla Litwinów i bałtystów oczywiste i nie wymaga komentarza (wyraz znajduje się w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽ 1972)), etymologia oikonimów zazwyczaj nie jest szczegółowo omawiana. Głównym źródłem artykułu jest słownik nazw miejscowości (oikonimów) wschodniej Litwy okupowanej przez Polskę w latach 1920–1939, przygotowany zasadniczo w 1944 r. przez grupę lituanistów i wydany z przeszkodami; zawiera on unormowane formy litewskie i dawne formy polskie (Salys 1983). Nazwy miejscowości zostały 80 lat temu zweryfikowane przez zawodowych językoznawców litewskich na podstawie języka miejscowej ludności i dokumentów historycznych, a następnie znormalizowane. Wskutek wojny i okupacji nie zachowała się część dokumentacji normalizacyjnej ani zapisów nazewnictwa. Brakuje również szczegółowych danych z wywiadów z miejscową ludnością oraz informacji historycznych o starszych formach oikonimów. W artykule szczegółowo opisano pochodzenie, motywację i budowę oikonimów wschodniej Litwy: rdzenie oikonimów litewskich, oikonimy złożone, sufiksy, przedrostki oraz kontakty językowe. Łącznie zbadano 7455 form oikonimów. Są to formy nazw 3720 miejscowości, zachowane około 100 lat temu i później na obszarze mniej więcej między Zarasai a Varėną: 3720 z nich zapisano w języku litewskim, a 3735 — w języku polskim. Niewielka część oikonimów się powtarza, ponieważ niekiedy tą samą nazwą zapisywano nie tylko wieś (miasto), lecz także znajdujący się obok dawny KAZIMIERAS GARŠVA. Tradiciniai ir netradiciniai rytų Lietuvos oikonimai 163 dwór, folwark itp. Polskie zapisy oikonimów wschodniej Litwy zamieszczone w słowniku były dotychczas wykorzystywane i komentowane w niewystarczającym stopniu. Oikonimy wschodniej Litwy zapisane po litewsku trafiły do kartoteki nazw miejscowych z żywego języka w Instytucie Języka Litewskiego i są wymienione w Słowniku nazw miejscowych Litwy. W badaniu zastosowano naukowe metody arealne, porównawcze i opisowe. Autor poszukuje nowych sposobów i danych do badania tradycyjnego nazewnictwa wschodniej Litwy oraz stara się doskonalić metodologię stosowaną przez autorytety w dziedzinie onomastyki. Straipsnis nuo kolegės Marijos Razmukaitės (1998) vertingos disertacijos skiriasi tuo, kad abiejuose darbuose naudojamasi skirtingais šaltiniais, nevienodas tyrinėjimo objektas, metodai. Autorius plačiau naudojosi bendrosios kalbotyros, dialektologijos, sociolingvistikos tyrimo būdais. M. Razmukaitės disertacijoje tirti ne rytinės, o visos Lietuvos oikonimai ir jie imti iš kito šaltinio – Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinyno (LATSŽ), atspindinčio padėtį po 50 metų, kai dalis oikonimų buvo išnykę. Skyrėsi ir administracinis suskirstymas: vietoj valsčių 1972 m. buvo smulkesni administraciniai vienetai – apylinkės. Nė vienas mokslininkas iki šiol nebuvo smulkiau tyrinėjęs lenkiškai užrašytų rytų Lietuvos vietovardžių, nėra jų gretinęs su autentiškais lietuviškais vietovardžiais. Šį darbą pradėti ir tęsti autorių skatino ir Aleksandro Vanago (1993) straipsnis. Lietuvos vietovardžių žodyno turėtų išeiti 12–15 tomų, o kol kas išspausdinti tik 4 tomai, todėl kitų tomų straipsnyje dar neįmanoma nurodyti. Oikonimy wschodniej Litwy są w artykule analizowane, ponieważ los wschodniej części Litwy w 1920 r. potoczył się inaczej niż los pozostałej części Republiki Litewskiej i Republiki Łotewskiej. 9 października 1920 r. wschodnia Litwa została okupowana przez Polskę, a stan ten usankcjonowano 18 marca 1921 r. w Rydze tak zwanym polskim traktatem pokojowym z Rosją i Ukrainą. Dawne centrum państwa litewskiego, z jego wielowiekową historyczną stolicą Wilnem, przez 19 lat nie miało państwowego języka litewskiego i doświadczało największych represji: zamykano litewskie szkoły, czytelnie, organizacje i gazety; nadal slawizowano antroponimy i nazwy miejscowe, Litwinów siłą przekształcano w Polaków, a tych, którzy się nie podporządkowali, więziono i zabijano (zob. RL 1980; Zinkevičius 1993, 2013; Maceika 2020). Przymusową polonizację i slawizację można tylko częściowo określać jako kontakty językowe. Na większej części obszaru języka litewskiego nazewnictwo żywych języków bałtyckich uległo silniejszej slawizacji, ponieważ w Wielkim Księstwie Litewskim (LDK) od XIV w. oficjalnym językiem kancelaryjnym był język słowiański. Po unii lubelskiej z 1569 r. jego miejsce w LDK coraz bardziej zajmował inny język słowiański — polski. W niniejszym artykule jako główny przedmiot analizy z różnych perspektyw naukowych 164 BENDRINĖ KALBA | 95 obszar litewskich ziem etnicznych, który w latach 1919–1939 był okupowany przez Polskę i na którym cała nomenklatura była wówczas zapisywana w państwowym języku polskim. Inny obszar języków bałtyckich obejmuje pozostałą część terytorium Litwy oraz niewielkie obszary sąsiednich państw – Łotwy i Białorusi – z etnicznymi ziemiami litewskimi. Rozprzestrzenienie oikonimów z przyrostkiem -išk- na całym tym obszarze porównuje się z jego rozprzestrzenieniem we wschodniej Litwie. Wartość procentową ustala się, dzieląc liczbę oikonimów z przyrostkiem -išk- w gminach przez ogólną liczbę oikonimów w danej gminie. Niektóre dokumenty historyczne wskazują, że najpierw urzędowo slawizowano nazwy miejscowości używane przez większą liczbę osób posługujących się różnymi językami, natomiast litewskie formy nazwisk mieszkańców, a nawet imion i mikrotoponimów, niekiedy zachowywały się. Na przykład w inwentarzu ekonomii wileńskiej z 1622 r. (LVIŠ 2014: 70–128) zapisano nazwiska Drutelaitis „Drūtelaitis”, Rugielis „Rugelis”, imiona Jonas, Jurgis, las folwarku w Norwiliszkach Plinakolnis „Plynakalnis”, a także siedlisko w Mednikach (osada, zascia nek) Ruklaycis „Ruklaitis” (LVIŠ 2014: 98, 126). POCHODZENIE I STRUKTURA OIKONIMÓW W każdym z badanych powiatów większość ustandaryzowanych oikonimów opublikowanych w języku litewskim ma formy litewskie, natomiast oikonimy zapisywane po polsku były slawizowane na różne sposoby (przykłady nazw miejscowych zob. Salys 1983: 571–667). Ponad połowa tradycyjnych oikonimów wschodniej Litwy zapisanych po polsku (z wyjątkiem gminy Rudamina) zachowała litewskie pochodzenie do 1940 r.: w gminie Maišiagala zachowało je 88,4 proc., Dūkštas – 81,9, Nemenčinė – 76,3, Ignalina – 74,8, Švenčionėliai – 74,3, Rūdiškės – 70,4, Jašiūnai – 68,6, Trakai – 68,5, Paberžė – 67,4, Šumskas – 66,7, Riešė – 60,1, Eišiškės – 58,4, Turgeliai – 52,1, Mickūnai – 51,0, Rudamina – 39,3 proc. Szerszą analizę oikonimów i więcej przykładów na ten temat przedstawiono w innym artykule autora (Garšva 2022: 4–10). W oikonimach zapisywanych polskimi literami często przestrzega się praw gwar wileńskich i południowoauksztockich: występuje dzukowanie, spółgłoska l jest zmiękczana, a dyftongi am, an, em, en wymawia się jako um, un, im, in. Tematy wyrazów całkowicie zgodne z językiem litewskim stanowią część języka litewskiego i pomagają badać tradycyjne nazewnictwo litewskie. Na obszarze języka litewskiego używano litewskich rdzeni (tematów) oikonimów, do których później dodawano słowiańskie przyrostki i przedrostki, albo rdzeni (tematów) oikonimów przetłumaczonych na języki słowiańskie, zachowujących litewskie przyrostki KAZIMIERAS GARŠVA. Tradiciniai ir netradiciniai rytų Lietuvos oikonimai 165 (przedrostki) stanowią substrat języka litewskiego. Za litewskiego pochodzenia uznajemy zapisane po polsku oikonimy Litwy, które mają przynajmniej jedną litewską część słowotwórczą oikonimu. Za litewskie uznajemy oikonimy zapisane po litewsku, których większość części (rdzeń, przyrostek, przedrostek, końcówka) jest pochodzenia litewskiego, tj. które zostały zintegrowane z językiem litewskim pod względem fonetycznym, słowotwórczym i leksykalnym. W latach 1939–1945 nazwy miejscowości zostały dobrze znormalizowane i po zebraniu wystarczających danych być może tylko w nielicznych przypadkach istniałyby podstawy do skorygowania ich form. Istniało pięć sposobów slawizacji oikonimów – od zastąpienia jednej morfemy wyrazu po tłumaczenie na język polski albo całkowite zastąpienie motywacji i formy wyrazu słowiańskim wyrazem (podobnie jak w 1946 r. w obwodzie królewieckim). Tak więc, po raz pierwszy znalazłszy się pod bezpośrednią administracją Polski i będąc poddawanym celowej polonizacji, litewski zasób nazw geograficznych zapisany polskimi literami należał do pięciu typów: 1) przez niedopatrzenie sporadycznie zachowany w całkowicie autentycznej formie (por. Ankšta, gwarowo Unkšta – pol. Unkszta; Dumblė, gwar. Dum̄bla – Dումբla itd.); 2) częściowo zeslawizowany, przez zmianę samogłosek, spółgłosek, końcówek, przyrostków, przedrostków i rdzeni oikonimów (por. Gražtėliai, gwarowo Gruštėliai – Grusztеле; Grūodžiai – Grodze); 3) zeslawizowany (Mekaĩ – Miecho-wo); 4) przetłumaczony (Naujakėmis – Nowosiółki; Obelynė – Jabłonówka; Paažuoliai – Poddębie; Pabėržė – Podbrzezie); 5) zastąpiony (Perūnai – Dąbrowo) (wszystkie te oikonimy pochodzą z gminy Paberžė w rejonie wileńskim). W wyniku slawizacji oikonimów udział formacji z przyrostkiem -išk- zmniejszył się z 6 proc. (rejon ignaliński) do 13,8 proc. (rejon wileński), formacji z przedrostkiem pa- – z 1,3 proc. (rejon ignaliński) do 9,3 proc. (rejon wileński), a litewskich oikonimów złożonych – z 2,9 proc. (rejon solecznicki) do 4,5 proc. (rejon trocki). Badanie oikonimów wykazało, że w rejonach solecznickim, trockim i wileńskim rozpowszechnione były oikonimy z przyrostkiem -išk- i końcówką -ės, natomiast od Pabradė po Zarasai oraz na etnicznych ziemiach litewskich na Łotwie i Białorusi – z końcówką -ė. Na obszarze Republiki Litewskiej na północ od Pabradė oikonimy z przyrostkiem -išk- i końcówką -ė stanowiły 28,9 proc., a z końcówką -ės – 2,3 proc.; oikonimy z przyrostkiem -išk- i końcówkami -iai oraz -is stanowiły około 2 proc. Kazimieras Būga, Jan Safarewicz, Aleksandras Vanagas, Zigmas Zinkevičius i inni uczeni uznawali oikonimy z przyrostkiem -išk- za lituanizmy i sądzili, że język litewski zanikł w tych okolicach niedawno (por. Safarewicz 1956: 15–60; RL 1980: 164–169; Zinkevičius 2013: 221–246, 258–259, 267). Zgodnie z tymi danymi badane oikonimy ze wszystkich gmin świadczą o obszarze zamieszkiwanym przez Litwinów: w gminie ignalińskiej oikonimy z przyrostkiem -išk- stanowiły 43,7 proc. 166 BENDRINĖ KALBA | 95 oikonimów zapisanych po litewsku, a 35,6 proc. zapisanych po polsku; w gminach Maišiagala i Mickūnai – po 34,8 proc. (polskich odpowiednio 29 proc. i 26,7 proc.), w gminie Paberžė – odpowiednio 31,9 proc. i 25,8 proc., w Nemenčinė – 30 proc. i 23,1 proc., w Trokach – 29,6 proc. i 17 proc., w Dūkštas – 29,5 proc. i 23,8 proc., w Švenčionėliai – 25 proc. i 17,4 proc., w Jašiūnai – 23 proc. i 15,7 proc., w Rudamina – 21 proc. i 6,2 proc., w Šumskas – 17,9 proc. i 12,8 proc. W gminie Varėna odsetek takich oikonimów wynosił wówczas 26 proc. Ze względu na usuwanie przyrostka –išk– w polskich zapisach wyodrębniły się trzy grupy gmin: w gminach Rudamina i Troki pozostało 15–12 proc. oikonimów z przyrostkiem –išk–, w gminach Švenčionėliai, Ignalina, Mickūnai i Nemenčinė – 10–7 proc., a w gminach Paberžė, Maišiagala, Dūkštas i Šumskas – 6–4 proc. Różnice te odzwierciedlają nie różnice regionalne, lecz sztuczną slawizację oikonimów. Budowa oikonimów wskazuje, że były to rzeczywiście dawne litewskie ziemie etniczne, na których mówiono po litewsku i zachował się tradycyjny litewski zasób nazw. Liczba oikonimów z przyrostkiem –išk– malała z północy na południe (pewnym wyjątkiem jest rejon wileński). Potwierdzają to także dane opublikowane w 1974 r. (LATŠŽ 1974: 42–365): w ówczesnym rejonie zarasajskim odnotowano 37,2 proc. oikonimów z przyrostkiem –išk–, w ignalińskim – 33,7, święciańskim – 28, wileńskim – 31,6, trockim – 25, solecznickim – 22,5 proc. W kierunku ze wschodu na zachód oikonimów z przyrostkiem –išk– było jeszcze mniej niż z północy na południe: w rejonie uciańskim takie oikonimy stanowiły 27,7 proc., w wiłkowyskim – 18,2, a w kłajpedzkim – 7,4 proc. Na dawnym północnym obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego ukształtował się teren, na którym oikonimy z przyrostkiem –išk– były szczególnie rozpowszechnione. Obecnie obszar ten należy do trzech państw – Litwy, Łotwy i Białorusi. Na podstawie wyjątkowego rozpowszechnienia oikonimów z przyrostkiem –išk– można wyznaczyć co najmniej trzy linie. Ponad 50 proc. wszystkich oikonimów z przyrostkiem –išk– występowało na terenie dzisiejszego rejonu dyneburskiego (Daugavpils), między Skrudėlynė (ofic. Skrudalienos) a Demene (Būga 1961: 565). Drugi obszar, na którym oikonimy z przyrostkiem –išk– stanowiły ponad 30 proc., rozciągał się od Dyneburga po Wilno (por. Būga 1961: 565–568; Zeps 1984: 86–560; Salys 1983: 571–660). Trzeci obszar, obejmujący 20 proc. (i nieco więcej) oikonimów z przyrostkiem –išk–, wyznaczała linia Bebrinė (ofic. Bebrene, rejon aluksneński), Malinova (rejon dyneburski), Brasław, Soleczniki, Uciana (Būga 1961: 565–568; Salys 1983: 571–670; Adamkovich 2013: 100). KAZIMIERAS GARŠVA. Tradiciniai ir netradiciniai rytų Lietuvos oikonimai 167 Dane dotyczące takich tradycyjnych litewskich nazw miejscowości wskazują, że cechy języka litewskiego pojawiały się częściowo częściej w miarę przemieszczania się od rejonu solecznickiego, przez Wilno, w kierunku Święcian, tj. od obszaru etnicznych ziem litewskich na Aukštaitiji, który uległ największej slawizacji w XVIII–XX w., ku obszarom języka litewskiego, które do dziś nieprzerwanie zachowały swój charakter. Z południa na północ stopniowo wzrasta litewski charakter oikonimów zapisywanych po polsku (zachowały się ich rdzenie, przedrostki, a częściowo także przyrostki). Odmienny jest jedynie zasięg przyrostka –išk–, który zależy również od położenia regionu. W gminie Podbrodzie, podobnie jak gdzie indziej, występują oikonimy wywodzące się z litewskich wyrazów pospolitych lub z litewskich nazwisk powstałych na podstawie wyrazów pospolitych. Często tak się dzieje, zwłaszcza w przypadku nazwisk, które później zostają utrwalone jako nazwiska. Takiego pochodzenia są również oikonimy gminy Podbrodzie Bendróvė (Bindrawe, od lit. bendróvė ‘wspólna łąka, którą wszyscy razem koszą, a potem dzielą się sianem’; zapisano około 150 takich nazw miejscowych), Darìniai (Darynie, od lit. darinỹs ‘rzecz robiona, wykonana lub powstała; taka kwaśna potrawa; płótno po obróbce’, dariniai ‘farby; to, co się robi, maluje’), Gùžiai (Guże, od lit. *gùžis > *Gùžis, por. gùžas ‘1. bocian; 2. wzniesienie, narośl, guz’), Kóp­ta (Kapta, por. lit. kópta ‘bród, przejście; przystań; stóg’ Švnč, kóptai ‘drabina, schody; rusztowanie wokół budowanego domu’ LKŽ 1962: 350), Móliai (Male, od lit. mólis > nazw. Mólis), Skar̃džiai (Skardzie, od lit. skar̃džius ‘blacharz’, skar̃dus ‘dźwięczny, donośny’ > Skar̃džius LPŽ 1989: 731, skar̃dis ‘stromy stok’), Spėnglas (Spingla, od nazwy jeziora Spėnglas, por. spėngti ‘dzwonić, szumieć w uszach; bzyczeć’), Vebliai (Weble, od lit. veblỹs ‘sepleniący’, nazwa osobowa *Veblỹs). W gminie Podbrodzie były też Baláičiai (Bałajcie), Bàliškė (Bolestawowo), Baliùliai (Balule). W Polsce odnotowano kilkanaście miejscowości o nazwie Baláičiy, Baliùliai były tylko jedne. Mikrotoponimy mogą być związane z lit. balà ‘grząskie miejsce; bagno, mokradło; kałuża’, natomiast wspomniany oikonim wywodzi się od nazwy osobowej Baliùlis. Część litewskich oikonimów powstała nie od nazw osobowych, które nie stały się jeszcze nazwiskami, lecz od wyrazów pospolitych. Miejscowości położone w centrum dawnego państwa są poświadczone w źródłach historycznych już w XIV w. (Dievėniškės, Eišiškės, Mėdininkai i inne – zob. Vanagas 1993: 35–39). Mėdininkai trafiły do kroniki zakonu krzyżackiego w 1320 r., a zatem zostały założone co najmniej w XIII w., a być może wcześniej. Nazwiska mieszkańców Litwy mogły zacząć się kształtować dopiero 200–300 lat później. Nazwy osobowe pochodzące od przezwisk upowszechniają się w dokumentach w XVI w.; wówczas powstają również nazwiska osób szlacheckiego pochodzenia. Większość nazwisk litewskich chłopów powstała w XVIII w. (LKE 2008: 398–399). Dodatkowym czynnikiem pozwalającym ustalić pochodzenie nazwy osobowej i oikonimu od niej utworzonego jest ich zasięg. Większość wspomnianych oikonimów występuje nawet nie na całym obszarze 168 BENDRINĖ KALBA | 95 dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, lecz jedynie na etnicznych ziemiach litewskich. Na przykład nazwisko Bėčius > Bėčis zapisano w XX w. na północnym pograniczu Litwy z Łotwą (LPŽ 1985: 2182), gdzie w pozycji akcentu cofniętego samogłoska į przechodzi w ę; por. Bi.č’s „Bičius” < bičius ‘pszczelarz, pszczoła’, w lp. narz. wymawiane Bėč’ „Bičiū”, w lm. bier. Bėč’s „Bičiūs”, przypominające przez to Bėčių. Bičius odnotowano w zachodniej części tej samej litewskiej Żmudzi, gdzie samogłoska į rzadziej przechodzi w ę. Podobne oikonimy zapisano natomiast na południowym wschodzie Litwy, gdzie nazwiska te się nie zachowały: Bėčiai (okolice Podbrodzia i Vepriai), Bėčionys, Bėčiakelniai (rejony solecznicki i ignaliński). Trudno udowodnić pochodzenie tego nazwiska, ponieważ jego związek z północną Litwą jest wątpliwy. W gminie Nowe Święciany litewskie rdzenie wyrazowe odzwierciedlają oikonimy Bùrbos (po polsku Burby < Bùrba < burbėti; zachowana końcówka mianownika lm. -os jest wschodnioauksztocką końcówką), Dėmė (Demo od nazwy rzeki Dėmė < lit. dėmė ‘plama, zabrudzone miejsce’ (LVŽ 2014: 202), Garnỹs (Giernie < garnỹs ‘ptak mniejszy od bociana’ > nazwa osobowa Garnỹs; gdyby oikonim pochodził od nazwiska, miałby raczej postać *Garniškė), Lūšnia (Łusznia, por. lùšnà ‘lichy dom’), Sùtrė (Sutryszki < auksztockie sùtros ‘gnojówka, płynne nieczystości, płynny nawóz’, Šakalaĩ (Szakałe > Šakalỹs < šakalỹs ‘niewielki kij’). W gminie Podbrodzie zachowały się złożone oikonimy Didžialaukė – Dziedzielówka, Gùgaraitis – Gugorojście, Káistupis – Kajstupie, Skaistášilis – Skajstoszyle, a w dawnej gminie Nowe Święciany Aukštãgiris zapisywano jako Auksztogira (po regularnym odtworzeniu na podstawie wymowy litewska forma brzmiałaby Aukštagirìa; dokładnie zapisano również rdzeń wyrazu aukšt-), Jaunãdaris – Jawnodary, Júodaupis – Jodoupie, Kirtakõjis – Kiertukaje. W ówczesnym oficjalnym języku polskim litewskie oikonimy złożone oddawano również na pięć sposobów. W pierwszym sposobie zapisywano je najdokładniej; często można je było zrozumieć i odtworzyć autentyczną formę litewską bez specjalnego przygotowania i porównywania z formą litewską, por.: Kajstupie – Káistupis; Auksztogira – Aukštãgiris. Przy oddawaniu oikonimu złożonego drugim sposobem jeden z jego członów (pierwszy lub drugi) był fonetycznie silniej i łatwiej dostosowywany do polskiej wymowy. Jego znaczenie pozostaje w języku polskim niezrozumiałe, natomiast łatwiej i dokładniej można zrozumieć „polską” formę po zestawieniu jej z formą litewską, por.: Kiełnobrydzie – Kálnabridžiai Nmč; Dziedzielówka (osobom znającym gwarę dzukijską nietrudno odtworzyć pierwszy człon) – Didžialaukė Pbrd. Do trzeciej grupy należą oikonimy, których pierwszy lub drugi człon jest tłumaczony na język polski: Žaliãklonis Jšn – Zielonokłan, Aukszt- KAZIMIERAS GARŠVA. Tradiciniai ir netradiciniai rytų Lietuvos oikonimai 169 todwory – Aukštadvariai Msz. Litewskiemu samogłoskowemu a odpowiada w języku polskim o, a litewskiemu o – polskie i inne słowiańskie a, dlatego komponentowi –kłan w języku litewskim odpowiada klon-, a słowiańskiemu komponentowi dwor- odpowiada litewskie dvar-. W czwartej grupie złożeń oikonimicznych tylko jeden komponent wyrazu pozostaje wyraźnie zrozumiały dla któregoś z języków, np. Ĺiepalaukis Nmč – Lipoławki. Pierwszy komponent (lip(a)) jest bardziej zrozumiały dla Słowian (choć Litwini również mogą go „przetłumaczyć”), natomiast drugiego komponentu (ławk(a)) nie ma w standardowych językach litewskim ani polskim. Do piątej grupy złożeń oikonimicznych należą nowsze nazwy, których oba komponenty nietrudno było przetłumaczyć na język polski, por. w gminie Święciany (i większości innych gmin) Naujākėmis stało się Nowosiółki, Naujalaukis – Nowy Dzial (Nowopole) itd. Istnieją także pewne prawidłowości slawizacji nazw miejscowych: urzędnicy mogli przynajmniej częściowo je „ujednolicać”, w rezultacie czego nazwy miejscowe slawizowano jednakowo w różnych gminach. Największa jest różnorodność oikonimów sufiksalnych. Wśród nich było wiele rdzeni litewskich wyrazów pospolitych i litewskich sufiksów. W gminie Pabradė całkowicie litewskimi wyrazami (ze skróconą końcówką, czasem także z zaadaptowaną samogłoską) były Ąžuoliškiai (Užaliszki), Būrblìškės (Burbliszki), Čypliškė (Cypliszki), Eitūniškė (Ajtuniszki), Guòbiškiai (Gobiszki), Liaudiškės (Laudyszki), Meleniškės (Mieleniszki), Purviniškiai (Purwiniszki), Šarkiškė (Szarkiszki), Šeršuliškė (Szerszuliszki), Šukeliškė (Szukieliszki), Važelìškė (Ważeliszki). Oikonimy tworzono od litewskich nazwisk, które niekiedy miały już sufiksy –el-, –en-, –in-, –ūn-, –ul- (przejęte także z wyrazów podstawowych). Dodawano do nich nowy sufiks –išk–. W porównaniu z sufiksem –išk– wszystkie pozostałe sufiksy oikonimiczne (–el-, –ėn-, –yn-, –in-, –on-, –ūn-, –ut- i inne) występują znacznie rzadziej, por.: Žardėliai (Żar- dele) itd.; Argirdėnai (Orgirdany), Noselėnai (Nasielany), Maleikėnai (Małejkiańce), Skirlėnai (Skirlany); Avietynė (Malinowka), Klevynė (Klonówka), Žvyrinė (Żwirynie); Ešerinė (Oszarynie), Kaṙklinė (Karklina), Lėipinė (Lipowo), Meškerinė (Mieszkrynka), Nauj̇iniai (Nowicze), Šeškinė (Szaszkinie), Trākinė (Trakinie), Ungurinė (Ungoryno); Arníonys (Orniany), Mečiónys (Mieczanka); Kločūnai (Kłaczuny), Magūnai (Maguny); Abejūčiai (Obiejucie), Trobūčiai (Trabucie). W gminie Święciany podobne sufiksy występowały w takich oikonimach: Pempėlė (Pimpelka), Žirneliškė (Żarnoliszki); Dubinėliai (Dubinela), Kampuotėlė (Kom्पocie), Miežionėliai (Miežanele); Dotinėnai (Datuniany), Drūstėnai (Druściany), Laužėnai (Łowżiany); Dėlynė (Dolina), Kumelýnė (Kumielino), 170 BENDRINĖ KALBA | 95 Smėlýnė (Šmielinka); Giriniai (Giryńce), Paešerinė (Podeszerynie), Pągulbinė (Pogulbino), Pakarvinė (Pokarwienie), Pinigìnė (Pinigìnie), Pirktìnė (Pirkcinie), Šaminiai (Szaminie), Teterùinė (Teterwinie), Šiliniškis (Szyliniszki); Matusónys (Matusiańce), Miežiónys (Mieżany), Miežionėliai (Mieżanele); Januliškis (Januliszki), Rudališkė (Rudoliszki), Vytuliškė (Witolino); Maldžiūnai (Maldziuný), Veikūnai (Wejkuny); Raisčiūkai (Rejściuki). W gminie Święciany najwięcej oikonimów sufiksalnych miało także sufiks -išk-: Biržiškės (Bierżyszki), Čižiškė (Czyżyszki), Daubàriškė (Dowboryszki), Šiliniškis (Szyliniszki), Ùbagiškė (Ubogiszki). W obu gminach dominowała różnorodność sufiksów. Pod względem liczebności sufiks -in- najbardziej zbliżony był do oikonimów z sufiksem -išk-. Nie jest jednak jasne, czym różnił się znaczeniowo od sufiksu -yn- (jeśli oba zapisano dokładnie), por.: Kaŕklinė i Kleyńnė Pbrd; Pāeglynė i Pāgulbinė Švnč. Przedrostki były bardziej zróżnicowane w gminie Pabradė, ale w niej, położonej bliżej Wilna, przedrostki oikonimów były silniej slawizowane. Używano tu aż sześciu oikonimów z przedrostkiem ažu-, lecz w polskich zapisach przedrostek ten zachował się tylko w jednym oikonimie: Ažùbalis (Zabłocie), Ažùkampis (Ustronie), Ažùprūdė (Zaprudzie), Ažùrėdis (Zaredzie), Ažùtakis (Zatoka), Ažùpravalis (Ażuprowale). Stosowano formy z przedrostkiem be-, np. Beviŕšė (Ba-wirsza). A zatem podczas slawizacji oikonimów często zachowywano litewskie rdzenie, przedrostki, sufiksy, a zwłaszcza charakterystyczny dla wschodniej Litwy sufiks -išk-. K. Būga (1961: 565) pisał, że sufiks ten był obcy w nazwach miejscowych nie tylko Łotyszom, lecz także Selonowi, Semigalom i Kuronom. Zgadzał się z nim także urodzony w Dyneburgu językoznawca J. Safarevičius (J. Safarewicz, 1904–1992), choć na Łotwie mogą być i tacy, którzy sądzą inaczej w tej kwestii. Centrum występowania tego sufiksu znajdowało się między gminami Skrudėlynė (54,8% oikonimów z sufiksem -išk-), Demenė (52,2%; por. Būga 1961: 565) i Ignalina (43,7%). Wspomniany region dzisiejszej Łotwy należał dawniej do tego samego obszaru językowego gwary wileńskiej. Na południowym wschodzie Łotwy sufiks oikonimiczny -išk- jest najbardziej rozpowszechniony w trójkącie Aknyšta – Čiskodas – Sārja. Im bliżej Republiki Litewskiej, tym więcej takich oikonimów. Miejscami stanowią one i dziś około połowy. Między Święcianami a Solecznikami jest ich około 29%. Oikonimy z sufiksem -išk- mają cztery końcówki: -ė, -ės, -is i -iai. Podczas slawizacji wszystkie te końcówki połączono w końcówkę -i, która nie może występować w tej pozycji w języku litewskim. W rejonie Dyneburga są także oikonimy, których temat wiąże się z językiem litewskim: Kumpiniški ~ Kampiniškės, Lintopiški ~ Lentupiškės, Paberži ~ Pabėrže, Papušina ~ Papušinė, Šlapaki ~ Šlapakiai (szerzej zob. Garšva 2015: 178–201). KAZIMIERAS GARŠVA. Tradiciniai ir netradiciniai rytų Lietuvos oikonimai 171 PODSUMOWANIE Za tradycyjne uznajemy litewsko zapisane oikonimy Litwy, które powstały w danej miejscowości jako pierwsze, były używane przez miejscową ludność, a większość ich elementów składowych (rdzeń, przyrostek, przedrostek, końcówka) jest litewska. Za oikonimy pochodzenia litewskiego uznajemy zapisane po polsku oikonimy etnicznych ziem litewskich, w których przynajmniej jeden element (rdzeń, przyrostek, przedrostek lub końcówka) zachował litewski charakter. Za nietradycyjne oikonimy Litwy uznajemy oikonimy obcego pochodzenia, które powstały później. Badanie 3720 oikonimów wschodniej Litwy (7455 form w języku litewskim i polskim) wykazało, że 98 proc. autentycznych litewskich oikonimów oraz ponad 60 proc. oikonimów zeslawizowanych zachowało cechy języka litewskiego. Wpływ języków słowiańskich na oikonimy zaczął się tu silniej zaznaczać od XVI w. Ośrodkiem slawizacji było miasto Wilno. Idąc od strony Daugavpils w kierunku Wilna, wśród oikonimów zapisanych po polsku liczba elementów litewskich stopniowo maleje: w rejonie ignalińskim stanowiły one 79,1 proc., w rejonie święciańskim – 70,7, w rejonie wileńskim – 65,5, a w mieście Wilnie – 45,5 proc. Poza tym miastem, w innych kierunkach, liczba form oikonimów litewskich ponownie rosła – w rejonie trockim wynosiła 69,3, a w rejonie solecznickim – 59,6 proc. W każdej gminie wśród oikonimów częściowo zeslawizowanych często można rozpoznać ich autentyczne formy litewskie. Na przykład w rejonie wileńskim, w gminie niemenczyńskiej, Ąžuolinė urzędowo zapisywano po polsku jako Użalino, Darżėliai – Dorżele, Kiaūlamedżiai – Kiewłomiedzie, Rudausiai – Rodowsie, Sántaka – Santoka, Skėrsabaliai – Skiersobole, Šeškučiai – Szaszkucie, Vyžūkalnis – Wiżukalnia. Zachowały się tu także litewskie wyrazy pospolite, gwarowe formy wilniuków oraz złożone oikonimy Juodė (Joda), Geniai (Gienie), Kvakšiai (Kwaksze), Salà (Soła); Gelėžiai (Giełazę), Klišabalė (Klisza Błoto), Gūdarais tis (Gu-dorojiście) (gm. maišiagalska). Tych zniekształconych form tradycyjnych oikonimów nie można nazywać egzonimami, czyli nazwami obiektów geograficznych w obcych krajach. Nazewnictwo Litwy zapisane polskimi literami miało pięć typów: 1) zachowane w pełni autentyczne (por. Ankštà, gwarowo Unkšta – pol. Unkszta, Dumblė, gw. Dum̄bla – Dumba itd.); 2) częściowo zeslawizowane, przez zmianę samogłosek, spółgłosek, końcówek, przyrostków, przedrostków i rdzeni oikonimów (por. Grąžtėliai, gwarowo Gruštėliai – Gruszele, Grúodžiai – Grodze; 3) zeslawizowane (Mekai – Miechowo); 4) przetłumaczone (Naujakiemis – Nowosiółki, Paąžuoliai – Podębie, Pabėržė – Podbrzezie); 5) zastąpione (Perūnai – Dąbro-wo) (wszystkie te oikonimy pochodzą z gm. paberżskiej w rejonie wileńskim). 172 BENDRINĖ KALBA | 95 GŁÓWNE SKRÓTY apyl. – okolica Įšn – Jašiūnai (rejon solecznicki) lenk. – polski liet. – litewski Mšg – Maišiagala (rejon wileński) Nmč – Nemenčinė (rejon wileński) Pbrd – Pabradė (rejon święciański) r. – rejon Švnč – Švenčionys (rejon święciański) všč. – gmina LITERATŪRA Adamkovich Aliaksandr 2013: Baltų ir slavų kalbų vardyno kontaktai Vitebsko srityje: daktaro disertacija, Vilnius: Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvių kalbos institutas. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DLKŽ 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, Mintis. Garšva Kazimieras 2015: Latvijos lietuvių šnektos, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Garšva Kazimieras 2022: Vilniaus ir Šalčininkų rajonų vietovardžių kilmė. – Voruta 4(878), 4–10. LATSŽ 1974: Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas. I dalis, Vilnius: Mintis. LKE 2008: Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. LKŽ 1962: Lietuvių kalbos žodynas 6, Vilnius: Lietuvių kalbos ir literatūros institutas. LPŽ 1985: Lietuvių pavardžių žodynas 1, Vilnius: Lietuvių kalbos ir literatūros institutas, Mokslas. LPŽ 1989: Lietuvių pavardžių žodynas 2, Vilnius: Lietuvių kalbos ir literatūros institutas, Mokslas. LVIŠ 2014: XVII a. pradžios Lietuvos vietovių istoriniai šaltiniai, parengė D. Vilimas, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. LVŽ 2014: Lietuvos vietovardžių žodynas 2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Maceika Juozas 2020: Lietuvių būklė Lenkijos Respublikoje 1935–1938, Vilnius: Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. Razmukaitė Marija 1998: Lietuvos priesaginiai oikonimai: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, Vytauto Didžiojo universitetas. RL 1980: Rytų Lietuva 1980, red. A. M. Budreckis, Chicago: Vilniaus krašto lietuvių sąjunga. Safarewicz Jan 1956: Litewskie nazwy miejscowe na -iszki-. – Onomastica 2(1). Wrocław: Zakład imienia Ossolińskich–wydawnictwo, 15–63. KAZIMIERAS GARŠVA. Tradiciniai ir netradiciniai rytų Lietuvos oikonimai 173 Salys Antanas 1983: Tikriniai vardai. Raštai 2, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. Vanagas Aleksandras 1993: Pietryčių Lietuvos vietovardžiai. – Lietuvos rytai, sud. K. Garšva, L. Grumadienė. Vilnius: Valstybinis leidybos centras, 30–41. Zeps Valdis Juris 1984: The placenames of Latgola, Madison: University of Wisconsin. Zinkevičius Zigmas 1993: Rytų Lietuva praeityje ir dabar, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Zinkevičius Zigmas 2013: Lietuviai. Praeities didybė ir sunykimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, Lietuvių kalbos institutas. Gauta 2022 03 10 Priimta 2022 12 30 KAZIMIERAS GARŠVA TRADITIONAL AND NON-TRADITIONAL OIKONYMS OF EASTERN LITHUANIA Summary Investigation of 3720 oikonyms in Eastern Lithuania (7455 forms in Lithuanian and Polish) shows that 98% of authentic Lithuanian oikonyms and over 60% of Slavified oikonyms have retained the features of the Lithuanian language. The influence of the Slavic languages on oikonyms began to be more pronounced here in the XVIth century, and Vilnius was the centre of slavification. Going from Daugavpils towards Vilnius, the Lithuanian elements of the Polish-written oikonyms were decreasing: in Ignalina district there were 79.1% of them, in Švenčionys district – 70.7%, in Vilnius district – 65.5%, in Vilnius – 45.5%. To the other sides of this city, the forms of Lithuanian oikonyms increased again: in Trakai district there were 69.3% of them and in Šalčininkai district 59.6%. Authentic Lithuanian forms are often recognized among Slavified oikonyms in every district. For example, in Nemenčinė (Vilnius district), Ąžuolynė was officially written in Polish Uzalino, Darželiai – Dorzele, Kiaūlamedžiai – Kiewlomiedzie, Rudaūsiai – Rodowsie, Šántaka – Santoka, Skersabalai – Skiersobole, Šeškūčiai – Szaszkucie, Vyžūkalnis – Wiżukalnia. Lithuanian common words, dialectal Vilnius forms, compound oikonyms Juodė (Joda), Geniai (Gienie), Kv akšiai (Kwaksze), Salà (Sola); Gelėžiai (Gielaże), Klišabalė (Klisza Błoto), Gūdar aistis (Gudorojście) (Maišiagala district) are also preserved here. These deformed traditional forms of oikonyms cannot be called exonyms, i. e. names of geographical objects of foreign countries. 174 BENDRINĖ KALBA | 95 The Lithuanian proper names written in Polish letters were of 5 types: 1) fully authentic (cf. Ankštà, dialectally Unkštà – Unkszta, Dumblė, dialectally Dum bla – Dumbła, etc.); 2) partially Slavified, changing oikonymic vowels, consonants, endings, suffixes, prefixes, roots (cf. Grąžtėliai, dialectally Gruštėliai – Gruszele, Grúodžiai – Grodze; 3) Slavified (Mekai – Miechowo); 4) translated (Naujãkiemis – Nowosiółki, Pabėržė – Podbrzezie); 5) changed (Perúnai – Dąbrowo) (all these oikonyms are from Paberžė in Vilnius district). When Slavifying oikonyms, Lithuanian roots, prefixes, suffixes and especially the suffix -išk-, which is especially characteristic of Eastern Lithuania, were often preserved. In South-Eastern Latvia, the suffix -išk- of oikonyms is the most common in the triangle Aknystà–Čiskodas–Sárja (Akniste-Tiskadi-Sarja). The closer the Republic of Lithuania is, the more of such oikonyms are. Now in some places there are about half of them. There are also oikonyms in Daugavpils district, the stem of which is related to the Lithuanian language: Kumpiniški ~ Kampiniškės, Lintopiški ~ Lentupiškės, Paberži ~ Pabėržė, Papušina ~ Papušinė, Šlapaki ~ Šlapakiai. KEYWORDS: Eastern Lithuania, oikonyms, traditional authentic Lithuanian forms, Slavified oikonyms. KAZIMIERAS GARŠVA Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] KAZIMIERAS GARŠVA TRADICINIAI IR NETRADICINIAI RYTŲ LIETUVOS OIKONIMAI S a n t r a u k a Lietuviškai užrašytus Lietuvos oikonimus tradiciniais laikome tokius, kurie toje vietovėje atsirado pirmiausia, buvo vartojami vietinių gyventojų ir kurių dauguma sudėtinių dalių (šaknis, priesaga, priešdėlis, galūnė) yra lietuviški. Lenkiškai užrašytus etninių lietuvių žemių oikonimus lietuviškos kilmės laikome tuos, kurių bent viena dalis (šaknis, priesaga, priešdėlis ar galūnė) išliko lietuviška. Netradiciniais Lietuvos oikonimais laikome vėliau atsiradusius svetimos kilmės oikonimus. Rytų Lietuvoje ištyrus 3720 oikonimų (7455 formos lietuvių ir lenkų kalbomis) matyti, kad 98 proc. autentiškų lietuviškų oikonimų ir per 60 proc. suslavintų oikonimų išlaikė lietuvių kalbos požymius. Slavų kalbų įtaka oikonimams čia labiau pradėjo reikštis nuo XVI a. Einant nuo Daugpilio pusės link Vilniaus tarp lenkiškai užrašytų oikonimų lietuviškų elementų vis mažėja: Ignalinos rajone jų KAZIMIERAS GARŠVA. Tradiciniai ir netradiciniai rytų Lietuvos oikonimai 175 buvo 79,1, Švenčionių r. – 70,7, Vilniaus r. – 65,5, Vilniaus mieste – 45,5 proc. Už šio miesto į kitas puses lietuviškų oikonimų formų vėl daugėjo – Trakų r. jų buvo 69,3, Šalčininkų r. – 59,6 proc. Kiekviename valsčiuje tarp apslavintų oikonimų dažnai atpažįstamos autentiškos lietuviškos jų formos. Pavyzdžiui, Vilniaus r. Nemenčinės valsčiuje Ąžuolinė oficialiai lenkiškai rašyta Užalino, Darželiai – Dorzele, Kiaūlamedžiai – Kiewlomiedzie, Rudaūsiai – Rodowsie, Sántaka – Santoka, Skeŕsabalai – Skiersobole, Šeškūčiai – Szaszkucie, Vyžukalnis – Wiżukalnia. Čia išlaikyti ir lietuviški bendriniai žodžiai, tarmiškos vilniškių formos, sudurtiniai oikonimai Júodė (Joda), Geniā̃ (Gienie), Kvakšiai (Kwak sze), Salà (Sola); Gelėžiai (Giełaże), Klišabalė (Klisza Błoto), Gūdar aistis (Gudorojsćie) (Maišiagalos vlšč.). ESMINIAI ŽODŽIAI: rytų Lietuva, oikonimai, tradicinės formos, suslavinti oikonimai. K A Z I M I E R A S G A R Š V A Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 176 BENDRINĖ KALBA | 95