Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos „Taisliuje Augyminiame‟

AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 175 ALBINA AUKSORIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2099-3735 KIERUNKI BADAŃ NAUKOWYCH: historia terminologii litewskiej, terminologia nauk przyrodniczych, terminografia, zasoby terminologiczne. DOI: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.09 pApRAstųJų ŽODŽIų tERMInIZAVIMAs JURGIO AMBRAZIEJAUs pABRĖŽOs TAISLIUJE AUGYMINIAME ESMINIAI ŽODŽIAI: Jurgis Ambraziejus pabrėža, augalų genčių vardai, terminizavimas, motyvacija, metaforiniai terminai. ADNOTACJA W artykule analizowane są zwykłe słowa ówczesnego języka mówionego w pracy Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy Taislius z 1843 roku. augyminis pateikti žiedinių augalų genčių vardai, kuriuos jis sukūrė terminizavęs Analizowana jest motywacja semantyczna nazw rodzajów roślin; podane przez J. A. Pabrėžę nazwy rodzajów roślin porównywane są z nazwami przedstawionymi w dziełach Povილasa Matulionisa Žolynas, Lietuviškas botanikos žodynas, Lietuvių kalbos žodynas i Botanikos vardų žodynas; wskazuje się, które z nazw podanych w pracy J. A. Pabrėžy przyjęły się we współczesnym użyciu. ABSTRACT artykuł dotyczy nazw rodzajów roślin kwiatowych nadanych przez Jurgisa Pabrėžę, który utworzył je poprzez terminologizację ówczesnych słów Ambraziejus pabrėža in his 1843 work Taislius augyminis (“the system of plants”), języka potocznego. W artykule analizowana jest semantyczna motywacja nazw rodzajów roślin; stworzone przez niego nazwy rodzajów roślin porównano z nazwami zawartymi w dziełach Povილasa Matulionisa Žolynas („nazwy roślin”), Lietuviškas botanikos žodynas („Litewski słownik botaniki”), Lietuvių kalbos žodynas („Słownik języka litewskiego”) oraz Botanikos vardų žodynas („Słownik nazw roślin”); ponadto wymieniono nazwy rodzajów roślin z pracy Pabrėžy, które zakorzeniły się we współczesnym użyciu. 176 BEnDRInĖ kALBA | 96 ĮVADAs Jurgis Ambraziejus Pabrėža (1771–1849) jest znany jako jeden z XIX-wiecznych; pirmosios pusės produktyviausių žemaičių autorių, palikusių didžiulį rankraštinį palikimą. Iš jo minėtini pamokslai, botanikos, medicinos, geografijos darbai. „Šiandien J. pabrėža, įvertinus jo iškilų gyvenimą ir veiklą, przedstawiany jest jako wnikliwy przyrodnik (botanik, pionier botaniki, geograf, autor pierwszego litewskiego podręcznika geografii), wrażliwy lekarz (propagator medycyny ludowej), mądry oświeciciel (wykształcony przede wszystkim jako szczery duchowny tojas, mokslininkas, menininkas, bibliofilas, poetas) ir tik galiausiai, nors (ksiądz, tercjarz franciszkański, kaznodzieja, mówca)” (Oželis 2020: 10). Za życia J. A. Pabrėzy nie opublikowano ani jednej jego pracy; jedynie z inicjatywy redaktora wydawanej w języku litewskim gazety Dirva, księdza Antanasa Milukasa, w 1900 r. wydrukowano część największego rękopisu J. A. Pabrėzy, zatytułowanego Botanika arba Taislius auguminis. W XXI w. językoznawczyni dr Rita Šepetytė przygotowała i opublikowała kilka jego prac: Taislius augyminis (t. I 2009, t. II 2014, t. III 2015), Jurgio Ambraziejaus Pabrėžy „Geografija“ (2019), Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos (2020). Szczególnie wielkie są zasługi J. A. Pabrėzy dla litewskiej nauki botanicznej, ponieważ jako pierwszy opisał rośliny żmudzkie w języku ojczystym, był pierwszym autorem słowników terminów botanicznych (szerzej zob. Dagys 1972: 15–25), jako pierwszy przedstawił zasady tworzenia nazw roślin w napisanym po polsku artykule Uwagi tyczącesię ułożenia doskonałey Flory Żmudzkiey. Miłosnikom Flory Żmudzkiey i znawcom języka żmudzkiego, poswięcone (uwagi dotyczące ułożenia doskonałej flory żmudzkiej, 1834). Wspomniany artykuł opublikował w latach 1922–1923 w czasopiśmie Kosmos Jurgis Elisonas, który odkrył go w 1921 r. w księgarni klasztoru w Kretyndze, wśród rękopisów J. A. Pabrėzy. W artykule J. A. Pabrėza pisze, jak należałoby tworzyć nazwy rodzajów, aby odpowiadały duchowi języka żmudzkiego: 1) nazwa powinna wskazywać charakterystyczne cechy gatunków danego rodzaju; 2) nazwa może być kalką z łacińskiej systematyki; 3) nazwa rodzaju z łacińskiej systematyki żywą mowę potoczną, a wiedząc, że ta sama roślina może być różnorodna cechy rośliny. J. A. Pabrėża niejednokrotnie podkreśla, że nazwa powinna wskazywać, jednak należy zauważyć, że dziś czasami trudno ustalić, czy nazwa rośliny pritaikomas taip, kad jo galūnė ir skambesys atitiktų žemaičių kalbos dvasią; 4) vardas gali būti sudarytas iš būdingo žodžio šaknies ir -iškės (Elisonas 1923: 291). Reikėtų pabrėžti straipsnyje J. A. pabėžos išryškintas svarbias augalų vardų kūrimo nuostatas: pagrindiniu augalų vardų šaltiniu jis laiko jest kalką, czy tworem języka litewskiego, ponieważ większość nazw łacińskich w języku gai įvairiose vietose vadinamas, siūlo rinktis, šių laikų terminais kalbant, motyvuotą vardą – priskirti augalui tą vardą, kuris parodo ryškiausias to AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 177 łacińskim jest umotywowana, odzwierciedla charakterystyczne właściwości tej rośliny. būdingas augalo savybes. kaip galimą jis nurodo lotyniško vardo vertinį, W 1843 r. J. A. Pabrėża ukończył pisanie najważniejszego dzieła naukowego Tayslós augumyynis kóremy taalpynas augimys ligszioł raastosys teyp muusosys kayp nekórios swetszaalys só prijungymó abładny prajoowa weykała yr sóraaśźima waarduu paprastuuju teyp źemaytyszku, kaypo pruusyszku, łaatwyszku, yr Z. Sz. T. Prączyszkaus yszdóuts meetusy 1843 (~ taislius augyminis, w którym zawierają się rośliny dotąd znalezione zarówno u nas, jak i niektóre zagraniczne, z dołączeniem dokładnego opracowania i spisu nazw dzieła oraz spisu nazw zwyczajnych, zarówno żmudzkich, jak waarduu tayslyyniu źemaytyszku só łotiinyszkays. Par kónyga Ambroziejó Paabreźa bówósiiy koznadyiy yr mookitojii Kretingos mokslyniićźioy, tercyorió pruskich i łotewskich, a także nazw taksonomicznych żmudzkich z łacińskimi. przez księdza Ambrożego Pabrėžę, byłego kaznodzieję i nauczyciela w szkole w Kretyndze, tercjarza Z. sz. wydany przez Franciszka w roku 1843). dalej dzieło to będzie nazywane skrótowo – Taislius augyminis1. „sam rękopis, który liczy 1042 strony (LXII s. przedmowy i 980 s. tekstu), druga – do ich nazwania. Pisanie botaniki rozpoczyna się od morfologii. Tak też uczynił J. A. Pabrėža: wstępna część jego dzieła Taislius to morfologia roślin, czyli organografia” (Dagys 1972: 16). Druga część rękopisu, licząca 980 stron, poświęcona jest systematyce roślin; opisano w niej 643 rodzaje roślin okrytonasiennych oraz 158 rodzajów J. A. pabrėža kūrė apie aštuonerius metus (1835–1843)“ (subačius 2009: 10). Jau iš veikalo pavadinimo galima suprasti, kad jame pateikta augalų sistema, kuri apima ne tik pas mus augančius augalus, bet ir kai kuriuos svetimšalius, duodami žemaitiški, lotyniški, prūsiški ir latviški jų vardai. kaip pastebi botanikas Jonas Dagys, botanikos „terminija susideda iš 2 dalių: morfologinės ir sistematinės. pirmoji reikalinga augalams aprašyti, roślin zarodnikowych i grzybów. Nazwy rodzajów roślin okrytonasiennych przedstawione w dziele Taislius augyminis analizował Robertas Gedrimas. Dość szczegółowo przeanalizował on budowę złożeń i nazw rodzajów roślin okrytonasiennych utworzonych za pomocą przyrostków (Gedrimas 2004: 182–196; 2005: 81–92). 1 W tytule rękopisu, zapisanym nie ręką J. A. Pabrėžy (Šepetytė 2009: 7), wkradł się błąd; jako pierwszy zauważył go Giedrius Subačius. Podstawą słowa przymiotnikowego augyminis jest używane przez J. A. Pabrėžę słowo augymė. O języku i pisowni J. A. Pabrėžy zob. G. Subačiusa (1996: 10–113; 2009: 9–28) straipsnius. 178 BEnDRInĖ kALBA | 96 J. A. Pabrėža podzielił rośliny kwiatowe na 23 gromady (klasy), a w 24. gromadzie opisał rośliny bezkwiatowe, tj. rośliny zarodnikowe i grzyby. J. A. Pabrėža opierał się na trzech głównych sposobach tworzenia terminów: 1) terminologizacji, 2) tworzeniu neologizmów, 3) zapożyczaniu z innych języków. Terminologizowane pospolite słowa ówczesnego języka mówionego oraz nazwy roślin używane w języku mówionym stanowią ponad 28 proc. wszystkich nazw rodzajów roślin kwiatowych. Głównym sposobem tworzenia przez J. A. Pabrėžę nazw roślin było tworzenie neologizmów (zob. Gedrimas 2004: 185). W niniejszym artykule analizowane są te nazwy rodzajów roślin kwiatowych z Taislius augyminis, które J. A. Pabrėža utworzył, terminologizując pospolite słowa języka mówionego, tj. słowa swojej gwary. Nazw rodzajów roślin utworzonych w ten sposób w Taislius augyminis jest bardzo niewiele, dlatego w artykule analizuje się tylko 20 nazw rodzajów. Większość terminologizowanych przez J. A. Pabrėžę nazw rodzajów stanowią ludowe nazwy roślin używane w języku mówionym, które nie są przedmiotem niniejszego artykułu. Dotychczas nie przeprowadzono odrębnego badania poświęconego nazwom roślin J. A. Pabrėžy utworzonym w drodze terminologizacji, dlatego nowością niniejszego artykułu jest analiza nazw roślin J. A. Pabrėžy, które stworzył on, terminologizując pospolite słowa języka. należy wspomnieć, że tylko R. Gedrimas, analizując terminy z podręczników geografii J. A. Pabrėžy, omówił 2003: 121–126). terminologizację słów pospolitych w celu nazywania różnych pojęć geograficznych (Gedrimas Celem niniejszego artykułu jest ustalenie, jakie nazwy rodzajów roślin okrytonasiennych J. A. Pabrėža stworzył, terminologizując pospolite słowa ówczesnego języka potocznego, a dla osiągnięcia tego celu stawia się następujące zadania: wyjaśnić motywację analizowanych nazw rodzajów roślin, porównać analizowane nazwy rodzajów roślin J. A. Pabrėży z nazwami podanymi w Žolynas Povila Matulionisa, Lietuviškas botanikos žodynas, Lietuvių kalbos žodynas, Botanikos vardų žodynas, ustalić, które z nazw przedstawionych w pracy J. A. Pabrėży i w jakiej formie utrwaliły się we współczesnym użyciu. przy badaniu nazw roślin stosuje się metody opisową, porównawczą i analizy semantycznej. 1. pODSTAWy tEOrETYcznE W międzynarodowej normie Terminology work – principles and methods (praca terminologiczna – zasady i metody) jako jedną z metod tworzenia terminów wskazuje się wykorzystanie istniejących form językowych, a istniejące formy mogą być wykorzystywane do tworzenia nowych terminów poprzez takie sposoby tworzenia terminów, jak konwersja, AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 179 terminologizacja, przeniesienie semantyczne i zapożyczanie. terminologizacja to proces, w którym wyrażenie języka ogólnego zostaje przekształcone w termin (IsO 704; 2022: 67–68). Podobnie terminologizację definiują inni autorzy zagraniczni, wskazując, że w toku tego procesu słowo lub fraza języka ogólnego zostają przekształcone w termin oznaczający pojęcie w języku specjalistycznym (zob. Valeontis, Mantzari 2006: 7; Gt; Eurotermbank). W terminologii litewskiej pojęcie terminologizacji definiuje się szerzej niż w wymienionych pracach autorów zagranicznych: opisując terminologizację, mówi się nie tylko o przekształcaniu pospolitych słów języka ogólnego, lecz także słów lub wyrażeń dialektalnych w terminy, a proces ten obejmuje wszystkie typowe sposoby zmiany znaczeń słowa (kształtowanie się znaczenia przenośnego, rozszerzanie i zawężanie znaczenia) (zob.: keinys 1980: 64; klimavičius 1996: 4–7; 2006: 55–56; kaulakienė 2001: 28; Gedrimas 2003: 121–126; kvašytė 2005: W Teorii terminologii Szalkauskisa i litewskiej 76; Jakaitienė 2010: 191; Gaivenis 2014[1983]: 131–135; 2014[1996]: 26–27; 2014[1997]: 4–7; 2002: 51–53). Jau pirmame teoriniame lietuvių terminologijos darbe – filosofo stasio terminologii filozoficznej (1925, 1927, 1934), którą opublikował w czterech numerach naukowego czasopisma Uniwersytetu Kowieńskiego Logos, mowa jest o terminologizacji, jednak S. Šalkauskis nie używa tego terminu. Omawiając trzy główne źródła terminów, jako pierwsze wskazuje przystosowanie słów języka ludowego do potrzeb terminologii i wyróżnia cztery sposoby wprowadzania słów języka ludowego do terminologii naukowej: „a) doprecyzowanie słowa języka ludowego; b) rozszerzenie znaczenia słowa; c) zawężenie znaczenia wyrazu; d) przenoszenie znaczenia wyrazu na zasadzie analogii” (Šalkauskis 1927: 12). należy jedynie zwrócić uwagę, że terminolodzy od lat 70. XX wieku, w odróżnieniu od S. Šalkauskisa, wyróżniają tylko trzy sposoby zmiany znaczeń wyrazów, a taki podział można wyjaśnić tym, że zarówno rozszerzenie znaczenia wyrazu, jak i jego zawężenie przy terminologizacji wyrazu jest doprecyzowaniem jego znaczenia. „W każdym przypadku wyrazy pospolite, które trafiły do systemu terminów, otrzymują specjalne, zdefiniowane znaczenie” (Keinys 1980: 64). W pracach litewskich terminologów proces, w którym wyraz pospolity zostaje przekształcony w termin, określany jest za pomocą różnych terminów: terminologizacija (Keinys 1980; Gaivenis 2002), terminologizavimas (Gaivenis 1983, 2002), terminizacija (Gaivenis 1997, 1996; kaulakienė 2001; klimavičius 2006; Stunžinas 2007, 2018), terminizavimas (Klimavičius 1996; Gedrimas 2003; Kvašytė 2005; LtB; Jakaitienė 2010). Zdaniem Reginy Kvašytė, „mówiąc o przekształcaniu wyrazów w terminy, bardziej właściwe byłoby odwoływanie się do pojęcia termi- 180 BEnDRInĖ kALBA | 96 nija, t. y. terminų visuma, todėl logiška ir trumpumo reikalavimą atitinkańska forma jest terminologizacją (albo ukształtowała się forma hybrydowa z litewskim terminizavimas)“ (kvašytė 2013: 134). Manau, kad minimi termino variantai terminizacija2 ir terminizavimas yra sistemiškesni, galima sakyti, kad jau przyrostkiem oraz tradycja ich używania, dlatego w artykule stosuję termin terminologizowanie, a jedynie w cytatach podawane są terminy używane przez autorów. jak zauważa Kazimieras Gaivenis, „terminologizacja częściej zawęża niż rozszerza ekstensję wyrazu, czyni go bardziej konkretnym” (Gaivenis 2002: 29). dostrzegamy to również, analizując nazwy roślin podane w pracy J. A. Pabrėžy, a do motywacji terminów i jej znaczenia podchodzi się niejednolicie3. niektórzy nes J. A. pabrėža terminizuotiems paprastiesiems žodžiams suteikia konkrečią specialią reikšmę – pagal panašumą ar kokį nors kitą požymį įvardija konkrečią augalų gentį. Aiškinantis, kaip ir kokiu būdu buvo sukurtas terminas, paprastai ieškoma įvardijimo motyvų, tad kyla motyvacijos klausimas. terminologijoje į terminolodzy szczególnie podkreślają znaczenie motywacji, na przykład Sabela Fernández-Silva: najwłaściwszy typ terminów, ponieważ nie tylko szeroko reprezentują one pojęcie, lecz także Judit Freixa ir Maria teresa Cabré nurodo, kad motyvuoti terminai atrodo swoją formą ukazują część treści pojęcia (Fernández-Silva i in. 2009: 21); terminy umotywowane otwierają drzwi do rozumienia pojęć, ponieważ pozwalają szybko i skutecznie zidentyfikować pojęcie (Fernández-Silva i in. 2009: 24). Sergiusz Grinev-Griniewicz uważa, że motywacja pomaga łatwiej zrozumieć i przyswoić odpowiednie pojęcie. Według niego przy tworzeniu nowych terminów najszerzej wykorzystuje się motywację strukturalną i semantyczną. strukturalna — ich struktura wskazuje ich znaczenie. Motywacja semantyczna pojawia się w wyrazach mających znaczenie wtórne, które można przewidzieć na podstawie znaczenia pierwotnego rinė motyvacija matoma žodžiuose, sudarytuose iš jau žinomų reikšminių (Grinev-Griniewicz 2011: 34). Terminom utworzonym w drodze terminologizacji nie jest właściwa motywacja strukturalna ani słowotwórcza, ponieważ stały się one terminami nie w wyniku procesu słowotwórczego, a zatem nie mają cech słowotwórczych. W tym przypadku możemy mówić jedynie o motywacji semantycznej, 2 Jonas Klimavičius pisze, że terminy terminografija, terminizacija, transterminizacija, determinizacija przywiózł jesienią 1970 r. z Kijowa (Klimavičius 2002: 133). kwestii tworzenia terminów (Myking 2009: 39–53; 2020: 6–30). Klasyfikacji motywacji, a mamy z nią do czynienia wtedy, gdy wyraz jest używany w znaczeniu przenośnym, rzecz jest nazywana nie bezpośrednio, lecz poprzez sięgnięcie po już istniejący wyraz, nie tworzy się nowego wyrazu; K. 3 Johanas Mykingas, nagrinėdamas įvairių autorių teorinius terminų kūrimo modelius ir aspektus, savo darbuose gana išsamiai analizavo motyvacijos sąvoką kaip vieną iš svarbių Gaivenis nie przypisuje motywacji terminów większego znaczenia. Jego zdaniem „terminy apžvalgas dar žr.: Gaivenytė 2000: 19–25; Gritėnienė 2006: 24–29; Lubienė 2015. AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 181 motywowane łatwiej zapadają w pamięć i szybciej można ustalić ich miejsce w mikrosystemach terminologii. Jednak ogólnie rzecz biorąc, motywacja w terminologii nie odgrywa decydującej roli, tik atsiranda nauja (metaforinė ar metoniminė) reikšmė (Urbutis 2009: 73). ponieważ doskonale używa się także terminów całkowicie niemotywowanych, a również wyrazów obcych, których motywacja jest dla nas zupełnie niezrozumiała. <...> motywacja jest ważniejsza w przypadku terminów gatunkowych niż rodzajowych” (Gaivenis 1998: 91). Moim zdaniem w terminologii motywacja jest ważna, ponieważ termin motywowany jest łatwo zrozumiały także bez definicji, należy jednak przyznać, że motywacja nie wszystkich terminów utworzonych w drodze terminologizacji jest jasna i że możemy ją zrozumieć. czasami trudno prześledzić motywy nadawania nazw niektórym pojęciom ze względu na indywidualne podejście ich twórców lub znaną tylko im analogię, według której wybierają oni do terminologizacji zwykłe słowo języka. badając motywację nazw roślin w gwarze północnoponiewieskiej, Aurelija Gritėnienė podkreśla, że motywację nazwy często determinuje sam nazywany obiekt: „rośliny mają szczególnie wiele cech wyróżniających, dlatego też motywacja ich nazw jest bardzo różnorodna. jednak nawet w tym przypadku, gdy sama kategoria stwarza przesłanki dla różnorodności motywacji, często jest tak, że wybór nazwy determinuje nie tylko istotna cecha wyróżniająca rośliny, lecz także przypadkowe skojarzenia, bujna wyobraźnia i kreatywność użytkowników nagrinėjant J. A. pabrėžos sukurtus augalų vardus galima ne tik atsekti jų sukūrimo motyvus pagal būdingus požymius, bet ir pamatyti autoriaus fantaziją ir kūrybingumą. „paprastų terminologizuotų žodžių turinys gali gerokai pakisti. terminas języka” (Gritėnienė 2006: 27). z tą ostatnią myślą badaczki należałoby się neretai tokie terminai, nepaisant vieno iš tradicinės terminologijos reikalavimų – stilistinio neutralumo, yra ekspresyvūs ir skiriami prie metaforinių terminų. k. Gaivenis pabrėžia, kad terminologijoje vaizdingumo dažniausiai nevengiama tada, kai siekiama išryškinti skiriamąją (distinktyvinę) terzgodzić, ponieważ nabiera specjalnych semów, których zwykłe słowo nie ma” (Gaivenis 2002: 53). funkcję min. Terminy ekspresywne często tworzy się w kitos, dažnai griebiamasi vaizdingo lyginimo. Vaizdingumo neišvengiama terminologii systematycznej, ponieważ tutaj, chcąc odróżnić jeden gatunek lub rodzaj roślin albo zwierząt od innych, a także wtedy, gdy za cechę wyróżniającą uznaje się wrażenie badacza, jakie wywiera na nim 182 BEnDRInĖ kALBA | 96 nazwany roślinny lub zwierzęcy obiekt, albo subiektywnie oceniane właściwości jakiejś rośliny lub zwierzęcia (Gaivenis 2002: 45–46)4. przemysławas Dębowiakas i Jadwiga Waniakowa, analizując semantyczną motywację nazw roślin, podkreślają, że metaforyczne nazwy roślin, których jest wiele w nomenklaturze botanicznej, są nazwami wtórnymi, dlatego następującą klasyfikację: 1) wygląd roślin; 2) właściwości roślin; 3) miejsce występowania roślin; 4) zastosowanie roślin (Dębowiak, Waniakowa nu atveju reikėtų iššifruoti metaforos pagrindą, t. y. pirminę motyvaciją. Jie pateikia keturis pagrindinius veiksnius, lemiančius augalų vardų seman2019: 175–176). 2. NAZWY RODZAJÓW ROŚLIN UTWORZONE W WYNIKU TERMINOLOGIZACJI POSPOLITYCH WYRAZÓW JĘZYKOWYCH Nazwy rodzajów roślin, utworzone przez J. A. Pabrėžę w wyniku terminologizacji pospolitych wyrazów językowych, są terminami metaforycznymi, ponieważ, na podstawie właściwości rośliny lub pewnego podobieństwa do obiektu, dla którego ta cecha jest charakterystyczna, nazwa obiektu zostaje przeniesiona na roślinę. Wyjaśniając nazwy analizowanych rodzajów roślin įvardijimo motyvus pirmiausia žiūrėta, kuo ta augalų gentis išsiskiria, kurią paprastojo žodžio reikšmę ėmė J. A. pabrėža, kuriuos augalo būdingus bruožus jis iškėlė, ar tą motyvaciją galima paremti išleistuose augalų vardynuose ir kitoje botanikos literatūroje pateikta informacija. J. A. pabrėža terminizavo paprastuosius žodžius augalų gentims pavadinti pagal augalų išvaizdą, naudojimą ir savybes. 2.1. Nazwy utworzone na podstawie wyglądu rośliny Do nazwania największej części omawianych roślin, aż piętnastu z dwudziestu, J. A. Pabrėžė zaczerpnął pospolite wyrazy językowe, którymi metaforycznie nazwał rośliny na podstawie podobieństwa wyglądu kwiatów, kwiatostanów, owoców, nasion i liści. Nazwy motywowane wyglądem kwiatów i kwiatostanów. to najliczniejsza grupa rodzajów roślin. Ich nazwy J. A. Pabrėža stworzył, opierając się na kształcie i barwie kwiatów oraz kwiatostanów. Najwięcej wyrazów pospolitych terminologizowano na podstawie kształtu kwiatów i kwiatostanów: 4 O litewskich terminach metaforycznych z różnych dziedzin napisano już niemało, zob. Baltrūnaitė 1998: 36–47; Gaivenytė 2000: 19–25; Stunžinas 2006: 62–73; 2018: 56–92; Vladarskienė 2012: 83–92 i in. AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 183 baydikła (~baidykla). – Himantoglossum. – (Zungenorchis. Willd.) (tA 639/ II 4615). to rodzaj z rodziny storczykowatych, którego warżka kwiatów składa się z trzech części, a część środkowa jest znacznie dłuższa od pozostałych i skręcona, dlatego kwiat wygląda dość dziwnie. Widocznie J. A. podkreślał, że wydał mu się brzydki, dlatego tak nazwał tę roślinę, zob. MnE; por. 2 straszydło zob. baidyklė: 4. p bot. Himantoglossum LkŽe; Himantoglossum zob. Aceras (Gudžinskas 1999: 80), Aceras – bezrożny (Gudžinskas 1999: 21); bóórbółs (~burbulas). – Trollius. – (Jaskier kulisty. Blef.) (tA 389/ II 211). Nazywając tę roślinę, J. A. Pabrėža wybrał słowo burbulas ze względu na podobieństwo kształtu kwiatów; potwierdza to również Lietuviškas botanikos žodynas (LBŽ): Tróllius europaeus (łac. trulleum – okrągłe naczynie, starożytni Germanie nazywali tę roślinę Rolla, Goldrolla, a więc wszędzie podkreślana jest cecha okrągłości, ponieważ kwiaty rośliny są okrągłe, kuliste) – paprastasis burbulis (Mln), sin. burbulas (F6) LBŽ 355; burbulas 6. Rs bot. „burbulis, potvinkis (Trollius europaeus)“: krp7 LkŽe; zob. także Gritėnienė 2006: 64–65; kooćźiéłs (~kočėlas). – Alopecúrus (tA 51/ I 185), por. Alopecúrus (gr. alopex – lis, ura – ogon; kwiatostan przypomina lisi ogon) – pašiuelve (Mln), syn. kočėlas (p) LBŽ 16; kočėlas (brus. кaчaлa) [k], J, R 3. LBŽ bot. „roślina z rodziny traw, pašiuelve (Alopecurus)”: p LkŽe. Do nazwania tego rodzaju przejęto używany w języku potocznym slawizm. godne uwagi jest to, że J. A. Pabrėža wybrał go bez kierowania się motywacją terminu łacińskiego; por. Aloperus (35) nazwano kočėlas ze względu na wygląd kwiatostanu (obecnie normatywna nazwa rodzaju – pašiuelve) (Jankevičienė 2009: 35); kraamy (~kramė). – Échium (tA 143/ I 279). Motywacja nazwy tego rodzaju, utworzonej przez terminologizację słowa gwarowego, pokrywa się z motywacją łacińskiej nazwy rośliny, por. Échium vulgáre (gr. echis – wąż, zaskroniec; gr. nazwą echion określano różne gatunki rodziny Borraginaceae 5 po skrócie źródła tA podawany jest numer strony rękopisu, a po ukośniku – tom i strona opublikowanego dzieła. 6 F = J. Fiedorowicz. Katalog roślin dziko rosnących i niektórych przyswojonych około Iłłukszty przez X. Jozefa Fiedorowicza od roku 1818 aż dotąd postrzezonych i zadeterminowanych, według Układu Linneusza roku 1851 napisany. Nazwiska roślin po łacinie, po polsku i po litewsku (rankraštis). 7 po dwukropku podawane są skróty miejscowości, z których w słowniku przytoczono przykłady. 190 BEnDRInĖ kALBA | 96 Porównując motywację nazw rodzajów roślin kwiatowych stworzonych przez J. A. Pabrėžę z motywacją ich nazw łacińskich, można zauważyć, że motywacja tylko sześciu nazw się pokrywa (zob. tabelę 1), jednak nie można powiedzieć, że w tych przypadkach J. A. Pabrėža kierował się nazwami łacińskimi, ponieważ zarówno nazwy łacińskie, jak i nazwy stworzone przez J. A. Pabrėžę wskazują główną cechę rośliny. TABELA 1. Nazwy łacińskie i litewskie rodzajów roślin, których motywacja się pokrywa Łacińska nazwa nazwa Motyw Litewska motywacji Trollius burbulas Okrągły kształt kwiatów. Échium kramė Kwiaty podobne do głowy stworzenia. Lýchnis gaisra Wyrazista barwa kwiatów. Corispérmum blakė Owoce są podobne do pluskiew. Senecio žilė peržydėjusio augalo sėklų skirstukų spalva panaši į žilų plaukų spalvą. Rúbia rauda Z korzeni rośliny otrzymuje się czerwony barwnik. Spośród omówionych nazw rodzajów roślin podanych przez J. A. Pabrėžę w dziele Taislius augyminis, które stworzył on, terminologizując pospolite słowa języka potocznego, połowa nazw się przyjęła i obecnie podawana jest jako oficjalne nazwy tych rodzajów. Trzy nazwy rodzajów roślin kwiatowych są używane w takiej samej formie, jak podane w pracy J. A. Pabrėžy: blizgė, gaiva i žilė. W sześciu nazwach rodzajów zmieniono końcówkę; należy je już uważać za derywaty końcówkowe: aklė, burbulis, geltė, pentinius, raudė, žydrė, zob. tabelę 2. Należy zwrócić uwagę, że taka forma nazw tych roślin, z wyjątkiem jednej — žydra, została podana już w leksykonie nazw roślin Povilasa Matulionisa Žolynas. Część II. Lietuvos augalų žodynas ir augalų taislas (1906) to pierwszy drukowany na Litwie słownik botaniki. s. Matulionis we wstępie do słownika podał wykaz źródeł, z których korzystał, a wśród nich jako pierwsze wymienił wydany w 1900 r. w Ameryce słownik J. A. Pabrėžy Botanika arba Taislius auguminis (szerzej zob. Auksoriūtė 2019). jednak, jak widać w tabeli 2, s. Matulionis nieco zmienił nazwy J. A. Pabrėžy. AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 191 2 LEntELĖ. Augalų genčių vardai terminografiniuose šaltiniuose J. A. pabrėžos Taislius J. A. pabrėžos augyminis Botanika arba Taislius auguminis (1900) s. Matulionisa Žolynas (1906) Lietuviškas botanikos žodynas (1938) Botanikos vardų žodynas (1998) blyzgy blizgė ria (~blizgė). – (tA 451/ II Lunábliz273) 115 38 gė blizge 204 183 blizgė gaywa (~gaiva). – sana (tA Lápgaiva 631/ II 453) gaiva 124 35 189 gaiva 171 źyly gaiva (~žilė). – Senecio (tA 600/ II 422) žilė žile 14 žilė žilė 54 aklis 320 (~aklis). – 273 Galeópsis (421/ II 243) aklys aklė 110 29 149 aklė aklė 137 bóórbółs (~burbulas). –burbulas Trollius. – burbulis (389/ II 211) burbulis 116 59 355 burbulis 302 gełta (~gelta). – Serrátu- (573/ II 395) la gelta 125 54 321 274 gelte pętyns geltė (~pentinas). geltė –pentinas pentinius Delphínipentinius um (374/ II pentinius 196) 142 23 116–117 109 źiidra rauda (~rauda). – Rúbia (101/ I 237) rauda 146 raude 51 raudė 301 raudė 259 (~žydra). Muscari (244/ II 66) –žydra 163 žydra 41 žydrė 226 žydrė 199 gaysra (~gaisra). – Lýchnis (tA 312/ II 134) gaisra 124 gaisrana 205 gaisrana 205 gaisrena 185 Atskiri aptartinas genties vardas gaysra (~gaisra). – Lýchnis (312/ II 134). Dabar ši gentis vadinama priesagos -ena vediniu gaisrena, plg. gaisrena BVŽ 185. p. Matulionio Žolyne duodamas vardas gaisrana su nuoroda, kad tai iš J. A. pabrėžos raštų paimtas vardas, tas pats vardas pateiktas ir Lietuviškame botanikos žodyne, tik su p. Matulionio nuoroda, o kaip sinonimas pateiktas J. A. pabrėžos gaisra, plg. gaisrana (Mln), sin. gaisra (p) LBŽ 205. 192 BEnDRInĖ kALBA | 96 IŠVADOs 1. Terminologizacja słów języka potocznego w Taisliujė augyminiame J. A. Pabrėży jest drugim pod względem produktywności zastosowanym przez niego sposobem tworzenia nazw roślin. Dwadzieścia nazw rodzajów roślin okrytonasiennych analizowanych w artykule, utworzonych przez terminologizację prostych słów języka potocznego, stanowi około 12 proc. wszystkich terminologizowanych nazw rodzajów roślin okrytonasiennych. 2. Analizowane nazwy roślin charakteryzuje motywacja semantyczna, należy je zaliczyć do terminów metaforycznych. Motywacja większości nazw rodzajów roślin utworzonych przez terminologizację prostych słów języka jest jasna, jedynie motywy nazwania dwóch nazw, utworzonych przez terminologizację rzeczowników abstrakcyjnych (gaiva, meilė), można jedynie przypuszczać. 3. Najwięcej nazw roślin J. A. Pabrėża utworzył, opierając się na wyglądzie rośliny – aż piętnaście, a dziewięć z nich jest motywowanych jedną z najważniejszych cech roślin – wyglądem kwiatów i kwiatostanów: kształtem (np.: burbulas, karūna, pentinas) i barwą (np.: gaisra, žydra). Pięć prostych słów zostało poddanych terminologizacji w celu nazwania rodzajów roślin na podstawie wyglądu owoców lub nasion (blakė, blizgė, sraigė, tamsa, žilė), a jedno – na podstawie wyglądu liści (lielė). Motywacja jedynie dwóch nazw jest wyraźnie związana z wykorzystaniem roślin (gelta, rauda). terminizuoti paprastieji žodžiai nurodo ne tiesioginį augalo naudojimą, bet jo rezultatą – iš augalo dalių gaunamą spalvą. Analizuojant augalų vardų motyvaciją atsiskleidžia J. A. pabrėžos kūrybiškumas, ypač tada, kai augalai pavadinami pagal paties autoriaus įspūdį ar asociaciją (aklis, baidykla, kazokas). 4. svarbu pastebėti, kad dauguma įvardijimo motyvų pasirinkta pagal būdingą augalo požymį, nesekant lotyniškais augalų vardais. nors šešių J. A. pabrėžos sukurtų vardų motyvacija ir sutampa su lotyniškų atitikmenų motyvacija, tačiau kai kurie jo terminizuoti paprastieji vardai nie podaje bezpośredniego śledzenia nazwami łacińskimi (burbulas, kramė, gaisra). 5. połowa omawianych nazw rodzajów roślin okrytonasiennych iš 20) vartosenoje prigijo ir yra oficialiai vartojami augalų nomenklatūutworzonych przez J. A. Pabrėžę (10 roje. warto zauważyć, że trzy nazwy przetrwały do naszych dni w niezmienionej postaci, takiej, jaką proponował J. A. Pabrėža: blizgė, gaiva, žilė, w przypadku pięciu nazw podanych w „Taislius augyminis” zmieniono sufiks końcówki (burbulis, geltė, pentinius, raudė, žydrė), a do jednej nazwy dodano przyrostek -ana (gaisrana, obecnie gaisrena) już w pierwszym wydanym na Litwie w 1906 r. słowniku nazw roślin – w „Žolynas” ks. Matulionisa, natomiast nazwa žydrė ze zmienioną końcówką została odnotowana w „Litewskim słowniku botaniki” (LBŽ 1938). AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 193 ŠALtInIAI LBŽ – Lietuviškas botanikos žodynas, red. J. Dagys. kaunas, 1938. LkŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. 1–20, 1941–2002): elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: Gertrūda naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas paulauskas, Ritutė petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). prieiga internete: www.lkz.lt. tA I – J. A. pabrėža Taislius augyminis. I–223, par. O. kažukauskaitė, R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. tA II – J. A. pabrėža Taislius augyminis. 224–776, par. R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014. tA III – J. A. pabrėža Taislius augyminis. 777–980, par. R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. LItERAtŪRA Auksoriūtė Albina 2019: povilo Matulionio „Žolyne“ pateiktų augalų genčių vardų autoriniai šaltiniai. – Bendrinė kalba 92. prieiga internete: https:// journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/406. Baltrūnaitė Renata 1998. Metaforiniai terminai. – Terminologija 5, 36–47. BVŽ – Botanikos vardų žodynas, sud. R. Jankevičienė, Vilnius: Botanikos instituto leidykla, 1998. Dagys Jonas 1972: J. pabrėžos gyvenimas ir darbai. – Jurgis Pabrėža (1771– 1849), Vilnius: Mintis, 8–26. Dębowiak przemysław, Waniakowa Jadwiga 2019: semantic Motivation of plant names as a part of their Etymology. – The Landscape of Lexicography, eds. A. Villalva, G. Williams, Lisboa-Aveiro: Centro de Linguística da Universidade de Lisboa, Centro de Línguas, Literaturas e Culturas da Universidade de Aveiro, 173–200. prieiga internete: https:// shs.hal.science/halshs-02309857/file/DicionaristicaVI_tHELAnDsCApEOFLEXICOGRApHy.pdf. Elisonas Jurgis 1923: Iš pabrėžos nespausdintų botanikos raštų. – Kosmos: Gamtotyros ir jos šalimų mokslų laikraštis 3, 283–292. kaunas. Eurotermbank – Federated Network. prieiga internete: https://eurotermbank. com/. Fernández-silva sabela, Freixa Judit, Cabré Maria teresa 2009: Multiple Motivations in the Denomination of Concepts: the Case of „production area“ in the trminology of Aquaculture in French and Galician. – Terminology Science & Research 20, 21–38. prieiga internete: https://journal-eaft-aet.net/index.php/tsr/article/view/5845. 194 BEnDRInĖ kALBA | 96 Gaivenis Kazimieras 2014[1971]: Kilka nazw roślin z pism J. Pabrėžy. – Kazimieras Gaivenis. „Rinktiniai raštai”, Wilno: Litewski Instytut Języka, 259–260. Gaivenis Kazimieras 2014[1983]: To i owo z litewskiej ludowej leksyki specjalistycznej. – Kazimieras Gaivenis. Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 122–136. Gaivenis Kazimieras 2014[1996]: wymagania językowe i logiczne dotyczące terminów. – Terminologija 3, 26–38. Gaivenis Kazimieras 2014[1997]: terminologizacja i determinologizacja. – Terminologija 4, 4–7. Gaivenis Kazimieras 1998: kilka myśli o terminologii. – Terminologija 5, 89–92. Gaivenis Kazimieras 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno: wydawnictwo LkI. Gaivenytė Jolanta 2000: motywacja złożonych terminów fizycznych. – Lituanistica 3/4(43/44), 19–25. Gedrimas Robertas 2003: Terminy z podręcznika geografii J. A. Pabrėžy. – Terminologija 10, 117–134. Gedrimas Robertas 2004: złożone nazwy roślin okrytonasiennych w dziele Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy „Tayslós augumyynis“. – Problemy historii i współczesności terminologii, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 182– 196. Gedrimas Robertas 2005: priesaginiai žiedinių augalų pavadinimai Jurgio Ambraziejaus pabrėžos veikale Tayslós augumyynis (1843). – Archivum Lithuanicum 7, 81–92. Grinev-Griniewicz Sergiusz 2011: Metody terminologiczne w historii nauki o terminologii – Terminologija 18, 27–42. Gritėnienė Aurelija 2006: Motywacja nazw roślin w gwarze północnopanevėžyskiej, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Gt – Bruno de Bessé, nkwenti-Azeh Blaise, sager Juan s. Słownik terminów stosowanych w terminologii. dostęp w internecie: https://benjamins.com/catalog/ term.4.1.08bes. Gudžinskas Zigmantas 1999: Rośliny rodzime Litwy, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Botaniki. Gudžinskas Zigmantas 2010: Tradycyjne rośliny litewskich ogródków, Vilnius: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. IsO 704:2022: Norma międzynarodowa: Praca terminologiczna – zasady i metody. Jakaitienė Evalda 2010: Leksykologia, wyd. 2., powtórzone. wyd., Vilnius: Vilnius keinys stasys 1980: Alfabet terminologii, universiteto leidykla. AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 195 Jankevičienė Ramunėlė 1987: Rośliny kwitnące latem, Wilno: Mokslas. Jankevičienė Ramunėlė 2009: Komentarze i objaśnienia botaniczne do „Taisliusa” Jurgisa Ambraziejusa Pabrėży. – Jurgis Ambraziejus Pabrėža. Taislius roślinny. I-223, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 29–47. kaulakienė Angelė 2001: Terminologizacja: derywaty semantyczne i kalki. – Terminologia 8, 28–33. Vilnius: Mokslas. klimavičius Jonas 1996: Od terminologii ludowej do naukowej. – Terminologia 3, 4–25. Klimavičius Jonas 2006: Synonimia i polisemija czasowników sukti, vyti, vynioti i ich derywatów w żywej mowie, próby normalizacji i terminologizacji. – Terminologija 13, 48–61. Klimavičius Jonas 2002: Kazimieras Gaivenis. Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania. Wilno: wydawnictwo LKI, 2002, 148 s. – Terminologija 9, 129–147. Kvašytė Regina 2005: Mały słownik terminologii dydaktycznej, Szawle: Szawelski universiteto leidykla. Kvašytė Regina 2013: Mikrosystem terminów języka litewskiego i łotewskiego z rdzeniem termin. – Terminologija 20, 123–139. Lekavičius Algirdas 1989: Przewodnik do rozpoznawania roślin, Wilno: Mokslas. LtB – Bank terminów Republiki Litewskiej. dostęp w internecie: https://terminai. vlkk.lt/. Lubienė Jūratė 2015: Litewskie mikonimy: nominacja i motywacja. Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Matulionis Povilas 1906: Zielnik. Część II. Słownik roślin litewskich i atlas roślin, Wilno: Drukarnia M. Kutki, 1906. Myking Johan 2009: (jeszcze jedna) taksonomia motywacji. – Terminology Science & Research 20, 39–53. Myking Johan 2020: Tworzenie terminów – czy istnieje stan wiedzy? – Terminologia 27, 6–30. MnE – Monaco Nature Encyclopedia. dostęp online: https://www.monaconatureencyclopedia.com/himantoglossum-hircinum/?lang=en. Oželis Remigijus 2020: Chrystocentryzm w zbiorze kazań ks. Jurgisa Pabrėży „Pamokslai vairingose materijose“. – Pamokslai vairingose materijose, kazania wygłoszone przez Ambroziegusa Pabrėžę, Wilno: 9–25. Litewski Instytut Języka, Pabrėža Ambroziejus 1900: Botanika arba Taislius Auguminis, Shenandoah, Pa. Stunžinas Robertas 2006: Litewskie metaforyczne terminy budowlane. – Terminologia 13, 62–73. 196 BEnDRInĖ kALBA | 96 stunžinas Robertas 2007: 1910–1937 m. lietuviškoji statybos terminija (z dostępnych zasobów). – Terminologia 14, 125–134. Labanauskienė Solvita, stunžinas Robertas 2018: terminizuotieji ir metaforiniai informatikos ir kompiuterijos terminai. – Auksoriūtė Albina, Gaivenytė-Butler Jolanta, Mitkevičienė Asta, Stunžinas Robertas, Umbrasas Alvydas, Zemlevičiūtė Palmira. Badania nad litewską terminologią informatyki i komputerową, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Subačius Giedrius 1996: Żmudzki język Jurgisa Ambrożego Pabrėży. – Studia z historii litewskiego odrodzenia 8: Osoba: między narodem a państwem, terminologia. – Logos: Gazeta filozoficzna 1, 1–32. 10–113. subačius Giedrius 2009: Jurgio Ambraziejaus pabrėžos Taislius augyminis (1843). – Jurgis Ambraziejus Pabrėža. Taislius augyminis. I–223, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 9–28. Šalkauskis stasys 1927: terminologijos teorija ir lietuviškoji filosofijos Šepetytė Rita 2009: przedmowa. – Jurgis Ambroży Pabrėža. Taislius auUrbutis Vincas 2009: Teoria tworzenia wyrazów, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i gyminis. I–223, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 7. Encyklopedii. Valeontis kostas, Mantzari Elena 2006: Językowy wymiar terminologii: zasady i metody tworzenia terminów. – 1. Międzynarodowa Konferencja Ateńska na temat Tłumaczenia Ustnego i Pisemnego Tłumaczenie: między sztuką a naukami społecznymi, 13–14 października. dostęp online: https:// www.researchgate.net/publication/253024944_tHE_LInGUIstIC_DIMEntERM_FORMAtIsIOn_OF_tERMInOLOGy_pRInCIpLEs_AnD_MEtHODs_OF_ On#fulltextFileContent. Vladarskienė Rasuolė 2012: Metaforyczne terminy ekonomiczne. – Terminologia 19, 83–92. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska (wersja elektroniczna), Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2001–2023. dostęp online: https:// www.vle.lt. Otrzymano 2023 11 16, przyjęto 2023 12 18 AlbinA Auksoriūtė. Paprastųjų žodžių terminizavimas Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos Taisliuje augyminiame 197 ALBINA AUKSORIŪTĖ tERMInOLOGIsAtIOn OF COMMOn WORDs In JURGIs AMBRAZIEJUs pABRĖŽA’s TAISLIUS AUGYMINIS streszczenie artykuł analizuje nazwy rodzajów roślin kwiatowych utworzone przez Jurgisa, które ukuł on w drodze terminologizacji potocznych słów tamtych czasów. W Taislius augyminis Pabrėžy, terminologizacja Ambraziejus pabrėža in his 1843 work Taislius augyminis (“the system of plants”), słów języka mówionego jest jego drugim najbardziej produktywnym sposobem tworzenia nazw roślin. dwadzieścia nazw rodzajów roślin kwiatowych utworzonych w drodze terminologizacji potocznych słów, które poddano analizie w niniejszym artykule, stanowi około 12 procent wszystkich nazw rodzajów roślin kwiatowych utworzonych w ten sposób. Badania wykazały, że analizowane nazwy roślin charakteryzują się motywacją semantyczną i można je zaliczyć do terminów metaforycznych. motywacja większości nazw rodzajów roślin utworzonych w drodze terminologizacji słów pospolitych jest jasna. Pabrėža utworzył dziewięć nazw roślin na podstawie wyglądu rośliny: kształtu i koloru kwiatów oraz kwiatostanów (np. burbulas, karūna, pentinas, gaisra, žydra), pięć wyrazów pospolitych przekształcono w terminy oznaczające rodzaje roślin na podstawie wyglądu ich owoców lub nasion (blakė, blizgė, sraigė, tamsa, žilė), a jeden na podstawie wyglądu liści (lielė); motywacja dwóch nazw jest wyraźnie związana z wykorzystaniem roślin w pytaniach (gelta, rauda), a motywację trzech nazw można jedynie odgadywać (aklis, gaiva, meilė). Połowa (dziesięć z dwudziestu) nazw rodzajów roślin kwiatowych omówionych w artykule, stworzonych przez Pabrėžę, została przyjęta i jest oficjalnie używana w nomenklaturze roślin. SŁOWA KLUCZOWE: Jurgis Ambraziejus Pabrėža, nazwy rodzajów roślin, terminologizacja, motywacja, terminy metaforyczne. ALBInA AUksORIŪtĖ Lietuvių kalbos institutas petro Vileišio g. 5, Lt-10308 Vilnius [email protected] 198 JĘZYK OGÓLNY | 96 ALBINA AUKSORIŪTĖ pApRAstųJų ŽODŽIų tERMInIZAVIMAs JURGIO AMBRAZIEJAUs pABRĖŽOs TAISLIUJE AUGYMINIAME streszczenie W artykule analizuje się zwykłe słowa ówczesnego języka mówionego w pracy Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy z 1843 r. Taislius augyminis pateikti žiedinių augalų genčių vardai, kuriuos jis sukūrė terminizavęs paprastuosius. Terminologizacja słów języka mówionego w Taislius augyminis J. A. Pabrėžy jest drugim pod względem produktywności sposobem tworzenia przez niego nazw roślin. Dwadzieścia analizowanych w artykule nazw rodzajów roślin kwiatowych, utworzonych przez terminologizację zwykłych słów języka mówionego, stanowi około 12 procent wszystkich terminologizowanych nazw rodzajów roślin kwiatowych. Badanie wykazało, że analizowane nazwy roślin charakteryzuje motywacja tyvacija, jie skirtini prie metaforinių terminų. Daugumos augalų genčių vardų, sukurtų terminizuojant paprastuosius kalbos žodžius, motyvacija yra aiški. Devysemantyczna: nazwy roślin J. A. Pabrėža stworzył na podstawie wyglądu rośliny: kształtu i koloru kwiatów oraz kwiatostanów (np.: bańka, korona, ostroga, ogień, błękit), pięć zwykłych słów poddano terminologizacji w celu nazwania rodzajów roślin na podstawie wyglądu owoców lub nasion (pluskwa, błyskotka, ślimak, ciemność, siwizna), a jedno – na podstawie wyglądu liści (lielė), motywacja dwóch nazw jest wyraźnie związana z wykorzystaniem roślin (żółtaczka, lament), natomiast motywację trzech nazw można jedynie przypuszczać (aklis, gaiva, meilė). Połowa omawianych nazw rodzajów roślin kwiatowych stworzonych przez J. A. Pabrėžę (10 z 20) utrwaliła się w użyciu i jest oficjalnie stosowana w nomenklaturze roślin. ESMINIAI ŽODŽIAI: Jurgis Ambraziejus pabrėža, augalų genčių vardai, terminizavimas, motyvacija, metaforiniai terminai. ALBInA AUksORIŪtĖ Lietuvių kalbos institutas petro Vileišio g. 5, Lt-10308 Vilnius [email protected]