Ideologizacijos raiška pokario lietuvių kalbotyroje

DanguoLė mikuLėnienė. Przejawy ideologizacji w powojennym językoznawstwie litewskim 39 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego oRciD id: orcid.org/0000-0001-7781-7236 OBSZARY BADAŃ NAUKOWYCH: geolingwistyka, dialektologia języków bałtyckich, dialektologia synchroniczna i diachroniczna, morfonologia, historia języka litewskiego i językoznawstwa. Doi: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.02 Przejawy ideologizacji W POWOJENNYM JĘZYKOZNAWSTWIE LITEWSKIM SŁOWA KLUCZOWE: językoznawstwo litewskie, leksykografia, dialektologia, historia języka, ideologizacja, simplifikacja. adnotacja W niniejszym artykule, na podstawie publikacji z wczesnego okresu powojennego, których autorami są wybitni językoznawcy, naukowcy Instytutu Języka Litewskiego: Juozas Balčikonis, Jonas Kruopas i Kazys Ulvydas, podjęto próbę zbadania sposobów ideologizacji stosowanych w językowej literaturze naukowej oraz ustalenia, w jaki sposób w okresie powojennym kształtowano treść litewskiego językoznawstwa. uwzględniając specyfikę i strukturę prac językoznawczych, podejmuje się próbę zidentyfikowania różnorodności przejawów ideologizacji. abstRact Artykuł ma na celu przeanalizowanie metod ideologizacji stosowanych w litewskiej akademickiej literaturze językoznawczej w okresie po II wojnie światowej. na podstawie serii publikacji wybitnych językoznawców akademickich Juozasa Balčikonisa, Jonasa Kruopasa i Kazysa Ulvydasa w artykule analizuje się kształtowanie się językoznawstwa litewskiego w latach 50. XX wieku w celu zidentyfikowania różnorodności form ideologizacji odzwierciedlonych w charakterze i strukturze powojennej działalności językoznawczej. Wstęp W szóstej dekadzie XX wieku zakończył się okres wczesnego powojnia, naznaczony represjami wobec mieszkańców Litwy i końcem zbrojnej walki ruchu oporu. W historii Litewskiej Akademii Nauk lata 1945–1953 określa się mianem okresu wzmacniania badań stosowanych (Krikštopaitis 2013: 242). Dla 40 język ogólny | 96 nie pasuje: Pod koniec 1952 r. Litewski Instytut Języka przy Akademii Nauk LTSR utracił samodzielność; w ówczesnym składzie został przyłączony do Instytutu Literatury Litewskiej i stał się wspólną jednostką – Instytutem Języka i Literatury Litewskiej, którego dyrektorem został Kostas Korsakas. lituanistyki oznaczało to, że do tej pory, omawiając powojenną lituanistykę, szerzej interesowano się historią opracowywania wielkiego Słownika języka litewskiego oraz politycznym i ideologicznym kontekstem działalności naukowej językoznawcy Juozasa Balčikonisa – tym, jakie cele i zadania stawiała przed nim ówczesna władza jako przed głównym redaktorem wielkiego słownika. Mniej uwagi poświęcano aspektom systemowym, które ukazywałyby, w jaki sposób od początku szóstej dekady XX wieku powojenna lituanistyka była kierowana w nurt ideologii sowieckiej. celem niniejszego artykułu jest, na podstawie źródeł pierwotnych, tj. artykułów napisanych przez językoznawców we wczesnym okresie powojennym, przeprowadzenie analizy wybranych publikacji językoznawczych oraz opracowanie na jej podstawie algorytmu odpowiedniego do bardziej szczegółowych badań nad pracami językoznawczymi okresu sowieckiego. dlatego sformułowano również odpowiednie zadania: 1) na podstawie ówczesnych publikacji przeanalizować sposoby ideologizacji stosowane w językoznawczej literaturze naukowej oraz ich przejawy; 2) ustalić, w jaki sposób w okresie powojennym kształtowano treść językoznawstwa litewskiego; 3) uogólnić wyniki niniejszego badania. chyba najlepiej początki ideologicznej „nowatorskości” ujawniają się podczas analizy prac językoznawców zreorganizowanego Instytutu Języka Litewskiego. i nie ma znaczenia dziedzina – leksykografia, dialektologia czy historia języka litewskiego – wszystkie one ukazują wyrazisty, lecz ubogi obraz powojennego językoznawstwa. a zatem do analizy wybrano materiał badawczy – artykuły najwybitniejszych ówczesnych językoznawców – Kazysa Ulvydasa (1953), Jonasa Kruopasa (1953) i Juozasa Balčikonisa (1953) – opublikowane w tym samym zbiorze (Lkkk 1953)1. podczas ich analizy w pracy będą stosowane odpowiednio skróty – KU, JK i JB. publikacja ta została wybrana jako pierwsza (lub jedna z pierwszych) znana dotąd próba włączenia kwestii stalinowskiego światopoglądu do dyskursu językoznawstwa lituanistycznego2. choć wydany w roku śmierci Stalina, zbiór wiąże się z imieniem Stalina nie tylko tytułem – Kwestie języka i kultury litewskiej W świetle dzieł J. W. Stalina dotyczących zagadnień nauki o języku. Jak twierdził wieloletni 1 Zbiór miał być bardzo starannie przygotowany i bardzo wysoko oceniany. Świadczą o tym nazwiska głównego redaktora zbioru j[uozo] Žiugždy oraz członków kolegium redakcyjnego – akademików j[uozo] Matulisa, k[azimiero] Bieliukasa, vl[ado] Lašasa, Dz[ido] Budrysa; sekretarzem odpowiedzialnym kolegium redakcyjnego był i[rmija] Zaksas (Lkkk 1953: 2). 2 lata wcześniej publikacja o podobnej treści, przygotowana na podstawie konferencji w Joniškis, zaangażowała również ówczesny Instytut Literatury Litewskiej (ktLtL 1952). DanguoLė mikuLėnienė. Przejawy ideologizacji w powojennej litewskiej lingwistyce 41 W Litewskiej SRR za prezydentury Juozasa Matulisa w publikacji oparto się na „genialnych dziełach Stalina O marksizmie w językoznawstwie, O niektórych zagadnieniach językoznawstwa i Odpowiedź towarzyszom, które stały się najważniejszym wydarzeniem w życiu nauki radzieckiej” (Matulis 1953: 3). Należy podkreślić, że w ramach walki ze skutkami kultu Stalina zrezygnowano z tego zbioru artykułów: w bibliograficznych wykazach instytutu z lat siedemdziesiątych nie wymieniono ani samej publikacji, ani zamieszczonych w niej artykułów (LkLi 1973: 53–78; Seselskytė 1981: 73–91). Prawdą jest, że artykuł K. Ulvydasa został później włączony do bibliografii jego prac (Ulvydas 1995: 10). Ze względu na silną ideologizację zrezygnowano z zamieszczenia w Wybranych pismach publikacji Jonasa Kruopasa (Keinys i in. 1998: 9), natomiast artykuł Juozasa Balčikonisa przedrukowano w znacznie skróconej wersji (Balčikonis 1982: 193–200). A zatem źródła te właściwie ilustrują wybrany przedmiot – przejawy ideologizacji litewskiej lingwistyki we wczesnym powojennym okresie radzieckim. Różnorodność form przejawów ideologizacji próbuje się zidentyfikować z uwzględnieniem specyfiki i struktury źródeł językoznawczych. 1. OsObliwości makROstRuktury aRtykułów powojennych Chociaż twierdzi się, że nie istnieje jeden model właściwy wszystkim artykułom humanistycznym i że cały tekst może być „przedstawiony jako ciągły argument”, w artykułach językoznawczych napisanych w języku litewskim i opublikowanych w latach 2007–2012 wyróżnia się co najmniej pięć (a nawet sześć) części składowych makrostruktury – Wstęp, Przegląd literatury, Materiał badawczy i metody, Wyniki, Wnioski (formuły ich tytułów mogą się różnić) oraz Podziękowania jako część artykułu naukowego (szerzej zob. Šinkūnienė 2014: 28–30). Taki podział makrostruktury artykułu naukowego wydaje się odpowiedni nie tylko dla publikacji współczesnych, lecz także dla publikacji z wczesnego powojennego okresu radzieckiego, ponieważ pozwala dokładniej ustalić najbardziej dotknięte ideologizacją części artykułu i ukazać skalę jej wpływu. prawdą mówiąc, w omawianym przypadku granice każdego elementu makrostruktury trzeba ustalić samodzielnie (zob. tabelę). Warto zauważyć, że źródła wybrane do analizy różnią się pod względem objętości (publikacja K. Ulvydasa jest trzy razy większa od artykułu J. Balčikonisa, a artykuł J. Kruopasa – prawie pięć razy), jednak wszystkie zachowały dość analogiczną makrostrukturę (zob. tabelę). A zatem można przypuszczać, że autorzy artykułów ściśle przestrzegali ogólnych wymagań. 42 benDRinė kaLba | 96 Tabela. Makrostruktura źródeł strukturalne (inaczej / części juozo balčikonio str. (7,25 s.) s.) inaczej: wiedza tła nie jest jest wyodrębniona, metody artykułu) Wprowadzenie Przegląd inaczej: wiedza tła nie jest wyodrębniona, metod inaczej nie inaczej nie są wyodrębnione, literatury i materiału Rezultaty i wyodrębniona, metod inaczej nie ma, rezultaty inaczej nie ma, rezultaty inaczej nie są metody (wiedza tła / inaczej) ma, rezultaty inaczej nie ma, wnioski nie są wyodrębnione, wyodrębnione, wnioski nie są Wnioski Podziękowanie (nie jest wnioski inaczej nie ma, podziękowanie nie jest wyodrębnione, podziękowanie nie wyodrębnione / inaczej) objętość podziękowanie nie jest wyodrębnione kazio ulvydo str. jest wyodrębnione artykułu źródłowego (ich inaczej) wyodrębnione jono kruopo str. (33 (24,5 s.) inaczej: wiedza tła nie Uwaga.‌ ]}imuhamed? W celu zestawienia publikacji powojennych i współczesnych w tabeli pozostawiono te same nazwy działów i sformułowania ocen (szerzej zob. Šinkūnienė 2014: 27–35). Na przykład pierwszy i ostatni akapit artykułów charakteryzują się wyjątkowo silną treścią ideową. W pierwszych (wprowadzających) zdaniach artykułów czytelnikom przedstawia się znaczenie prac Stalina, por.: : Prace Towarzysza Stalina w kwestiach nauki o języku mają wielkie znaczenie dla radzieckiej nauki o języku. Te genialne prace Towarzysza Stalina położyły teoretyczne podwaliny pod marksistowską naukę o języku, otworzyły w tej gałęzi nauki nową erę, postawiły przed radzieckimi naukowcami zadania dalszego rozwijania problematyki języka. I przed językoznawcami Radzieckiej Litwy otworzyły się szerokie perspektywy rozwijania i podnoszenia poziomu nauki o języku litewskim jb 59. Minęły dwa lata od ukazania się genialnego dzieła J. W. Stalina „Marksizm a zagadnienia językoznawstwa”. To dzieło o epokowym znaczeniu wyznaczyło zasady rozwoju radzieckiej nauki o języku i innych nauk, pobudziło twórczą myśl oraz inicjatywę i natchnęło do stworzenia dzieł godnych wielkiej epoki stalinowskiej. Po słońcem stalinowskiej Konstytucji, w świetle stalinowskiej nauki o języku, powstały najkorzystniejsze warunki i otworzyły się najszersze perspektywy również dla badań nad językiem litewskim i jego rozwoju jk 133. Swoim dziełem „Marksizm a zagadnienia językoznawstwa” towarzysz Stalin położył solidne fundamenty radzieckiej nauki o języku, wytyczył jasną drogę dalszego rozwoju radzieckiego DanguoLė mikuLėnienė. ideologizacji w powojennym językoznawstwie litewskim 43 wyjaśnił istotę języka jako zjawiska społecznego, jego specyficzne cechy, funkcje społeczne, strukturę, związek z myśleniem, ujawnił podstawowe prawa i drogi rozwoju języka. Szczególnie ogromne znaczenie dla praktyki życiowej i wszystkich nauk, w tym także językoznawstwa, ma to, że towarzysz Stalin w swoich pracach dotyczących zagadnień nauki o języku rozwinął dalej jedno z najważniejszych praw dialektyki marksistowskiej – prawo przejścia od starej jakości do nowej jakości ku 67. Identyczne pod względem ideowym i stylistycznym są również zakończenia publikacji, por. : Korzystając z tych wspaniałych warunków, które stworzyła władza radziecka, i opierając się na genialnych dziełach towarzysza Stalina dotyczących zagadnień nauki o języku, językoznawcy Radzieckiej Litwy muszą ze zdwojoną energią kontynuować pracę nad badaniem swojego języka ojczystego, rozwijać radziecką naukę o języku, której mocne fundamenty położył wielki koryfeusz nauki, towarzysz Stalin jb 66. Nasz język literacki staje się coraz bogatszy i bardziej różnorodny. Stał się potężnym narzędziem walki i rozwoju, które musimy umiejętnie i skutecznie wykorzystywać w walce o pokój przeciwko podżegaczom nowej wojny, krwawym imperialistom amerykańsko-angielskim, w walce o zbudowanie komunizmu w naszej Wielkiej Ojczyźnie jk 165. Genialne dzieła przyjaciela Stalina dotyczące zagadnień nauki o języku, które odsłoniły nową kartę w językoznawstwie radzieckim i pokazały, jak należy posługiwać się marksizmem-leninizmem przy rozwiązywaniu zagadnień językowych, mobilizują językoznawców do wielkich prac. Językoznawcy Litwy Radzieckiej poświęcą wszystkie swoje siły i wiedzę na stworzenie takich prac w dziedzinie nauki o języku, jakich potrzebuje społeczeństwo radzieckie w swoim wielkim marszu ku komunizmowi ku 91. Wnioskami nie można nazwać tych końcowych akapitów, jednak oczywiste jest, że choć bezpośrednio nie są one, jak się wydaje, związane z treścią artykułów językoznawczych, to mimo wszystko pełnią pewną funkcję uogólniającą. Analiza makrostruktury pokazuje, że wstępne części publikacji mogły zawierać więcej takich „uniformowych” wspólnot treściowych. Na przykład, oprócz wychwalanych dzieł Stalina, j. balčikonis (1953: 59) i k. ulvydas (1953: 67) wspominają również krytykę prac maro (marro)3. Takie pod względem ideologicznym niemal unisonowe zdania, które obowiązkowo trafiały do wstępu (zob. przytoczone przykłady), były najwyraźniej jedynie elementem formalnym, mającym potwierdzić lojalność autorów i ich oddanie ustrojowi radzieckiemu. językoznawstwa, pokazuje to na przykład wielopoziomowa struktura wstępu do publikacji J. Kruopasa: autor, oddzielając je gwiazdkami, przedstawia nawet kilka części wstępnych: po pierwsze – obowiązkową o Stalinie i jego dziełach (Kruopas 1953: 133), po drugie – w artykule zachowuje się pisownię i interpunkcję analizowanych źródeł, a forma oryginalna lub współczesna jest podawana w nawiasach. 44 benDRinė kaLba | 96 ogólnie o pojęciu języka literackiego (kruopas 1953: 133–137), a trzecim wstępem rozpoczyna się już opowieść o historii litewskiego języka literackiego (kruopas 1953: 137). Chociaż wszystkie trzy publikacje mają charakter historyczny, wynika z nich, że nikt nie pisał przeglądów literatury teoretycznej, historycznej (metodologicznej) ani innego rodzaju. Za wiedzę tła można uznać źródła wymienione w publikacjach i (lub) nazwiska językoznawców. Na przykład J. Balčikonis jako najbardziej zasłużonego dla lituanistyki wymienia Filippa Fortunatowa i jego następców – Szachmatowa, Uljanowa, Szczepkina, Porzeżinskiego, Uszakowa, Potiebnię, Baudouina de Courtenay (Boduen de Kurtenė), a wraz z nimi także Būgę i Jablonskiego (Balčikonis 1953: 60–65). J. Kruopas wymienia wiele nazwisk i źródeł z różnych okresów historii języka litewskiego: od Mažvydasa, Bretkūnasa, Daukšy, Szyrwyda (Sirvydasa) po J. Rėzę i Donelaitisa; od Daukantasa, Nezabitauskisa, Poški, Uvainisa, Sutkevičiusa, Stanevyčiusa (Stanevičiusa), Tatarėsa, Akelaitisa, Marcinskisa i innych po Žemaitė, Biliūnasa, Janonisa, Venclovę, Cvirkę, Salomėję Nėris, J. Šimkusa i samego Korsakasa... (Kruopas 1953: 139–149). K. Ulvydas ze względu na różnorodność wybranego przedmiotu badań – leksyki języka litewskiego – w ogóle nie wskazał źródeł. W publikacjach źródła wymieniane są bez odsyłaczy bibliograficznych, a nazwiska naukowców – często bez imion (niektóre nawet bez inicjałów przed nazwiskiem). W przypisach najczęściej umieszczano cytowane publikacje (o treści ideologicznej) Stalina, Lenina, Gorkiego i in. Za swoisty wyjątek (z punktu widzenia makrostruktury artykułu – być może nawet za podziękowanie) można by uznać rewerans J. Balčikonisa wobec Wiktora Winogradowa i całego Instytutu Językoznawstwa AN ZSRR, por.: Po ukazaniu się genialnych prac towarzysza Stalina dotyczących nauki o języku do kierowania językoznawstwem powołano wybitnych radzieckich językoznawców rosyjskich na czele z akademikiem Winogradowem. Utworzono Instytut Językoznawstwa Akademii Nauk ZSRR, który, obejmując wszystkie gałęzie nauki o języku, kieruje również pracą językoznawczą i ją koordynuje, utrzymuje bliskie kontakty i współpracuje z instytucjami językoznawczymi wszystkich republik, udziela wszechstronnej pomocy w rozwiązywaniu problemów językowych. Zadaniem językoznawców radzieckiej Litwy jest dalsze umacnianie i rozszerzanie więzi naukowych z tym centrum nauki o języku naszej socjalistycznej Ojczyzny oraz, z jego pomocą, rozwiązywanie wszystkich problemów litewskiej nauki o języku jb 65–66. Nazwisko akademika Winogradowa obok nazwisk Gorkiego i Lenina wymienia również J. Kruopas (1953: 134–136). Jest zrozumiałe, że ideologiczna misja publikacji determinowała nie tylko wybór materiału badawczego, lecz także nigdzie w artykułach niewskazaną deskryptywną filologiczną metodę opisu. DanguoLė mikuLėnienė. przejawy ideologizacji w powojennym językoznawstwie litewskim 45 2. eLementy przejawów iDeoLogizacji O stopniu ideologizacji publikacji można wnioskować nie tylko na podstawie elementów makrostruktury, lecz także ze specyficznego sposobu wyrażania myśli, charakterystycznego dla powojennego okresu radzieckiego. We wszystkich artykułach z tego okresu widoczne jest częste stosowanie określonych klisz prasowych, por. : – o Stalinie: wielki koryfeusz nauki jb 66; wielkich geniuszy ludzkości W. I. Lenina i J. W. Stalina <...> ku 74, towarzysz Stalin z zadziwiającą jasnością dowiódł ku 68, towarzysz Stalin dał niepodważalny dowód ku 68; – o dziełach Stalina: genialne prace towarzysza Stalina jb 59, 65; otworzył nową erę jb XX, genialne dzieło J. W. Stalina jk 133; genialne prace językoznawcze towarzysza Stalina jk 133; światło stalinowskiej nauki o języku ku 73; w świetle dzieł towarzysza Stalina dotyczących zagadnień językoznawstwa ku 74; genialne prace towarzysza Stalina ku 85, 91; – o narodzie rosyjskim i jego przedstawicielach: wybitni radzieccy językoznawcy rosyjscy jb 65; uczeni wielkiego narodu rosyjskiego jb 59; – o języku rosyjskim: postępowy wpływ języka rosyjskiego jk 144; język wielkiego narodu rosyjskiego jk 144; postępowa rola języka rosyjskiego ku 90; – odzwierciedlenia historycznej walki klas: żargon kościelno-feudalny jk 156; żargon feudalno-kościelny zatruwał świadomość ludu jk 157; środki reakcyjnej władzy carskiej jb 64; [język] jako narzędzie walki i rozwoju, jako potężny środek wychowania komunistycznego i budowy komunizmu w naszym kraju jk 137; [język] stał się potężnym narzędziem walki i rozwoju jk 165; walczył przeciwko burżuazyjnemu puryzmowi jk 143; walka o pokój przeciwko podżegaczom do nowej wojny <...>, walka o budowę komunizmu jk 165; – o „dobrodziejstwach” zapewnianych przez władzę radziecką: ogromna pomoc i współpraca jb 65; najlepsze warunki braterskiej współpracy narodów jb 65; wszechstronna pomoc jb 65; znakomite warunki jb 66; solidny fundament jb 66; najkorzystniejsze warunki jk 133; najszersze perspektywy jk 133; niespotykany dotąd w historii rozkwit litewskiej kultury narodowej ku 71; – o kraju, w którym się żyje: nasza socjalistyczna Ojczyzna jb 65; pod słońcem Konstytucji Stalina jk 133; nasza Wielka Ojczyzna jk 165; w kraju, który zwyciężył socjalizm ku 70, 79, w naszej Ojczyźnie, w której urzeczywistniono socjalizm ku 75. a zatem w publikacjach językoznawczych ideologizacja była realizowana za pomocą określonych klisz językowych – metonimii, metafor itp., por.: pracownicy frontu filologicznego jk 133; [dzieła Stalina] mobilizują 46 język ogólny | 96 do wielkich dzieł ku 91; Litewski język literacki zmierza ku jeszcze większym osiągnięciom jk 144 i in. (zob. także przytoczone cytaty). w późnym okresie sowieckim, gdy żyło się już w warunkach „rozwiniętego socjalizmu”, w publikacjach naukowych te dość prymitywne elementy ideologizacji były łatwo rozpoznawalne i zaczęto ich unikać. nawet uznając niektóre dawne prace z wczesnego okresu powojennego za ważne i zachowujące wartość naukową, przy ich ponownym publikowaniu nie unikano opuszczania fragmentów, skracania ani innego rodzaju poprawek. tak stało się na przykład również z opublikowanym w niniejszym zbiorze artykułem J. Balčikonisa, który w późnym okresie sowieckim trafił do Wyboru pism (zob. Balčikonis 1982: 193–200). w ten sposób prawdzie naukowej lituanistyki jakby nie uchybiono, ale obiektywne warunki wczesnego okresu powojennego, w których funkcjonowała lituanistyka, można powiedzieć, upiększono. 3. SIMPLIFIKACJA JAKO FORMA PRZEJAWU IDEOLOGIZACJI Często mówi się o niejednakowym stopniu ideologizacji, zwłaszcza przy świadomości, że może ona przejawiać się zarówno w formie, jak i w treści. jednak oczywiste jest, że we wczesnym okresie powojennym nie sposób oderwać formy od treści – tak wiele było w nich sowieckiej ekspresji. językoznawców, ale występowały również deformacje treści naukowej, które powodowały uproszczone przedstawienie zjawiska językowego, czyli simplifikację (o simplifikacji zob. Mikulėnienė 2022: 137–139). Przede wszystkim upraszczanie zideologizowanej treści przejawia się w przemilczeniu – autorzy wybierali je, chcąc ogłosić nie całą prawdę, lecz tylko jej część. Na przykład w publikacji j. kruopasa przemilczano zawód Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa Jauniusa (jk 150), niedokładnie określono miejsce pracy A. Baranauskasa – seminarium duchowne w Kownie (jk 150). O zniekształceniach treści lingwistycznej w publikacjach j. kruopasa pisał także Algirdas Sabaliauskas (1998: 16). Mimo wszystko najłatwiej rozpoznawalna forma upraszczania wiąże się z różnymi dogmatami marksizmu-leninizmu, stosowanymi do treści językoznawczej. Oprócz wspomnianej już krytyki teorii Mara, próbowano ideologizować treść za pomocą różnych idei stalin(ist)owskich, na przykład ukazywać cechy funkcjonowania języka poprzez relację bazy i nadbudowy, por. : N. J. Mar i niektórzy inni językoznawcy, traktując język jako nadbudowę, sądzili, że w epoce sowieckiej, po dokonaniu się wielkiego przewrotu społecznego i kształtowaniu się kultury sowieckiej, główny rewolucyjny przewrót powinien nastąpić albo powinien zostać dokonany sztucznymi środkami także w samym języku. DanguoLė mikuLėnienė. przejaw ideologizacji w powojennym językoznawstwie litewskim 47 Towarzysz Stalin z niezwykłą jasnością dowiódł, że język jest zrodzony nie przez tę czy inną bazę, lecz przez historię społeczeństwa i cały przebieg historii baz na przestrzeni wieków; został stworzony nie wysiłkami jednej tylko klasy i nie jednego pokolenia, lecz całego społeczeństwa, wszystkich klas, setek pokoleń. Dlatego bezsensowne i niesłuszne jest dążenie do tego, aby po każdym przewrocie istniejąca struktura języka, jego budowa gramatyczna i podstawowy zasób leksykalny były niszczone i zastępowane nowymi. Równie absurdalne jest doszukiwanie się w rozwoju języka wybuchów, które występują w rozwoju zjawisk społecznych o charakterze bazowym i nadbudowowym ku 68. Wyraźny obraz walki klas, Zachodu i Wschodu – jako wrogów i przyjaciół – przez który wypacza się historię Litwy, por.: : Umacnianie się języka rosyjskiego w naszym piśmiennictwie jest zrozumiałe w warunkach tamtej epoki, gdy w składzie Wielkiego Księstwa Litewskiego znajdowały się obszary zamieszkane przez Rosjan, Białorusinów i Ukraińców, gdzie przejawiała się polityczna i kulturalna współpraca narodów: gdy z Zachodu chrześcijaństwo było niesione narodowi litewskiemu mieczem i szablą, a ze Wschodu wpływ wyższej kultury przychodził jako przejaw swobodnej współpracy; gdy wspólnie przejawiały się wysiłki Litwinów i Rosjan zmierzające do rozgromienia wspólnego wroga – niemieckich grabieżców; gdy wpływ kultury i języka rosyjskiego silnie przejawiał się na dworze wielkiego księcia i w warstwach magnackich. Mowa ta odegrała wielką rolę w życiu politycznym i kulturalnym Litwy jk 137–138. Teoria walki klas została zastosowana również do dialektologii – wyróżniano nie tylko dialekty terytorialne, lecz także społeczne, tym ostatnim od razu nadając negatywne zabarwienie i nazywając je wprost żargonem kościelno-feudalnym (jk 156, 157). Ogólnie rzecz biorąc, nauczanie stalin(istycz)ne mogło wpłynąć (i wpłynęło) na złożony los ówczesnej litewskiej dialektologii i dialektologów (Juozasa Senkusa i Juozasa Aleksandravičiusa), por. : Dziś można powiedzieć, że dialekty języka litewskiego jako odrębne systemy językowe już nie istnieją, że szybko przyswajają leksykę i formy języka literackiego, że ich stare, zbędne elementy są ważne tylko dla historii języka <...>. Dlatego każda próba sztucznego odtwarzania i ożywiania dialektów byłaby zjawiskiem reakcyjnym, przeciwnym rozwojowi narodu i języka narodowego jk 161. Albo, propagując ateizm, stale podkreśla się negatywny wpływ Kościoła, por. : Najwybitniejsze zabytki dawnego piśmiennictwa, mimo ich reakcyjnej treści i przeznaczenia, odegrały pewną pozytywną rolę w kształtowaniu się i rozwoju litewskiego języka pisanego jk 140. Warstwy społeczeństwa rządzącego kusiły przywileje polskich panów, pańskie obyczaje i język, a oni, wyrzekłszy się własnego języka i wynarodowieni, stali się całkowicie obcy i wrodzy litewskiej kulturze oraz interesom swojego kraju. Zależało im na tym, by lud litewski trzymać zakuci-