Valdymas ar šliejimas: kilmininku reiškiamas nederinamasis pažyminys ir prielinksninė konstrukcija

Daiva Šveikauskienė. Rządzenie czy nederinamasis pažyminys ir prielinksninė konstrukcija przyleganie: wyrażany dopełniaczem 209 DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7570-9132 KIERUNKI BADAŃ NAUKOWYCH: lingwistyka komputerowa, składnia i morfologia języka litewskiego. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.10 RZĄDZENIE CZY PRZYLEGANIE: WYRAŻANA DOPEŁNIACZEM NIEUZGODNIONA PRZYDAWKA I KONSTRUKCJA PRZYIMKOWA ESMINIAI ŽODŽIAI: sintaksiniai ryšiai, valdymas, šliejimas, kilmininkas, nedeprzydawka, konstrukcja przyimkowa. ADNOTACJA W artykule dokonano przeglądu ocen relacji podrzędności przedstawionych w literaturze naukowej. Szczegółowo przeanalizowano poglądy innych autorów na temat związków rządu i przylegania, zwłaszcza w przypadkach budzących spory. Autorka zwraca uwagę na związek dopełniacza rzeczownika, występującego jako przydawka nieuzgodniona, z wyrazem określanym. Oddzielnie omawiane są przypadki rządu i przylegania w tym przypadku, a zarazem rozważa się kwestię związków składniowych konstrukcji przyimkowych. ABSTRACT Artykuł dokonuje przeglądu szacunków przedstawionych w literaturze naukowej dotyczących relacji podrzędności w połączeniach wyrazowych. Bardziej szczegółowo analizowane są poglądy innych autorów na temat relacji rządu i przylegania, zwłaszcza w przypadkach spornych. Autor zwraca uwagę na relację dopełniacza rzeczownika, który jest przydawką nieuzgadnianą, z wyrazem nadrzędnym, a także omawia przypadki rządu i przylegania dopełniacza rzeczownika. Konstrukcje przyimkowe omawiane są również odrębnie w aspekcie rządu i przylegania. WSTĘP Przy komputerowym opracowywaniu języka niekiedy pojawiają się problemy związane z różnymi ocenami tego samego zjawiska językowego przedstawianymi w gramatykach. Po rozpoczęciu tworzenia części składniowej Systemu Informacyjnego Gramatyki Języka Litewskiego (LIGIS) okazało się, że w gramatykach i różnych pracach dotyczących składni niejednakowo ocenia się niektóre przypadki związków składniowych. 210 JĘZYK LITERACKI | 97 W tym miejscu warto dokładniej przeanalizować związek przydawki nieuzgadnianej z wyrazem określanym. Dość powszechnie uważa się go za rząd, jednak podczas komputerowego przetwarzania języka litewskiego okazało się to dość niewygodne gumo badania, które są ukierunkowane zarówno na „ogólne możliwości łączliwości wyrazów, lymas), jak i na logiczną semantyczną lub leksykalną łączliwość wyrazów, por. Czapka faktas. Kompiuterizuojant lietuvių kalbos sintaksę, atsižvelgiama į valentinojca wisiała na gwoździu, ale nie *Ciekawość dziecka wisiała na gwoździu” atspindinčias tiek sintaksinį (plg. labai geras pasiūlymas, bet ne *labai pasiū- (Babickienė, Venckutė 2013: 169). Walencja, jak wiadomo, jest właściwością znaczenia wyrazu, polegającą na otwieraniu określonej liczby wolnych miejsc, które w zdaniu (lub w połączeniu wyrazowym) zajmują wyrazy o określonym znaczeniu oraz ich formy lub ich owniki walencyjne i inne prace dotyczące walencji wyrazów pozwalają wnioskować o rządzie czasowników (np.: Sliženė atitikmenys (pvz.: Sližienė 1994: 16; Vaičiulytė-Semėnienė 2023: 182). Va1994, 1998, 2004), przymiotników (np. Vaičiulytė-Semėnienė 2001), a także niektórych rzeczowników odczasownikowych (np. Vaičiulytė-Semėnienė 2023), jednak nie wskazano w nich, że rządzona jest przydawka nieuzgadniana. W procesie komputeryzacji języka rząd niektórych wyrazów (rzeczowników, przysłówków, liczebników) można ustalić na podstawie cech semantycznych wyrazu, jednak rządzonej przydawki nieuzgadnianej nie można wykryć za pomocą żadnych środków dostępnych komputerowi. Dlatego celem niniejszego artykułu jest dokładniejsze przeanalizowanie związku przydawki nieuzgadnianej z wyrazem określanym, tj. rozważenie, czy jest to rząd, czy przyleganie, a także zwrócenie uwagi na związki składniowe konstrukcji przyimkowych i wskazanie, jakie rozwiązanie zostanie przyjęte w Informacyjnym Systemie Gramatyki Języka Litewskiego. Artykuł ma charakter analizy krytycznej i został napisany z zastosowaniem metody dedukcyjnej. 1. TYPY ZWIĄZKÓW SKŁADNIOWYCH W RÓŻNYCH PUBLIKACJACH Omawiając związki między wyrazami tworzącymi zdanie, zwykle wyróżnia się związki znaczeniowe i syntaktyczne, a wśród tych ostatnich zwykle wyróżnia się dwa podstawowe typy, np. Wyrazy, które tworzą zdanie, mają pewne wzajemne powiązania. Zwykle związki między wyrazami dzieli się na dwie części: 1) wewnętrzne, czyli znaczeniowe, oraz 2) zewnętrzne (formalne), czyli gramatyczne (syntaktyczne). Wewnętrzne związki między wyrazami są obiektywnymi, naturalnie istniejącymi relacjami. <...> W tradycyjnej lingwistyce Daiva Šveikauskienė. Związek zewnętrzny (formalny), wyrażany dopełniaczem, nazywa się związkiem gramatycznym 211 typu rządu lub przylegania. W lingwistyce często używa się wobec nederinamasis pažyminys ir prielinksninė konstrukcija niego terminu związki syntaktyczne. Związki składniowe mogą być dwojakiego rodzaju: 1) współrzędne; 2) podrzędne1 (Aliyeva 2014: 41–42). Bodaj najwięcej kontrowersyjnych opinii wyraża się na temat związków podrzędnych. W składni litewskiej, według formalnego wyrażenia związku, zwykle wyróżnia się trzy sposoby podrzędności: uzgodnienie, rząd i przyleganie (zob. Babickienė, Venckutė 2013: 171). W kwestii uzgodnienia większych rozbieżności raczej się nie pojawia. Bardzo podobnie określa się ten związek w różnej literaturze: „Uzgodnieniem nazywa się dostosowanie formy podrzędnej formy wyrazu do formy nadrzędnej pod względem kategorii morfologicznej. Uzgadniana forma wyrazu podrzędnego otrzymuje właściwe formie nadrzędnej wykładniki kategorii przypadka, liczby i rodzaju” (Ambrazas 1986: 8); „Uzgodnieniem nazywa się dostosowanie formy członu zależnego do formy członu nadrzędnego” (LKG 1976: 11); „Derivacija jest takim sposobem połączenia, w którym rodzaj, liczba i przypa… głównego słowa za wyraźną uznaje się jedynie zgodność liczby i rodzaju (Holvoet 2009: 110). Oto omawiając przykład noriu skanaus pyrago, Axelis Holvoet wspomina, że zgodnie z teorią składników należałoby stwierdzić, iż zwrócono uwagę na to, że sposób opisu składni lub charakter analizy syntaktycznej, doskonale nadający się do przedstawienia struktury syntaktycznej jednego języka, niekoniecznie oddaje cechy składniowe nis lemia priklausomojo žodžio atitinkamą formą“ (ŽS). innego języka (Šveikauskienė 2013). Vitas Labutis również zwrócił uwagę na te różnice, tj. pisał, że główna zasada stworzonej przez Amerykanów gramatyki frazowej — opisywanie języka z uwzględnieniem wyłącznie linearnej struktury zdania, tj. łączenie grup wyrazów w składniki na podstawie otoczenia słowa — nie pasuje do języka litewskiego: „W składni języka litewskiego, linksnį gauna visas sandas skanaus pyrago: „Priklausomybių gramatikoje logiška manyti, kad būdvardis linksnio požymį gauna iš daiktavardžio, o šis – iš veiksmažodžio. Sandų struktūra paremtoje sintaksėje būtų teigiama, kad skanaus pyrago sudaro sandą, kuris kaip visuma gauna linksnį iš veiksmažodžio“ (Holvoet 2009: 111). Tačiau šio darbo autorės jau ir anksčiau pozbawionego ściśle1 “Words, which are combined and constitute a sentence, should have some link relations between each other. Zwykle relacje między wyrazami dzieli się na dwie części: 1) wewnętrzne, czyli znaczeniowe, oraz 2) zewnętrzne (formalne), czyli gramatyczne (składniowe). Wewnętrzne relacje między wyrazami są obiektywnymi relacjami istniejącymi w przyrodzie. <…> W lingwistyce tradycyjnej relację zewnętrzną (formalną) nazywa się połączeniem gramatycznym. W lingwistyce często nazywa się ją relacjami składniowymi. Zależność syntaktyczna wyrażana jest w dwóch formach: 1) relacje współrzędne; 2) Subordinating relations” (Aliyeva 2014: 41–42). 212 JĘZYK OGÓLNY | 97 ugramatykalizowanego szyku wyrazów zasada otoczeń jest prawie niemożliwa do zastosowania” (Labutis 1998: 15). Gramatyka zależności, której podstawę stanowi teoria walencji (Tesnière 1959), została zaadaptowana do języka angielskiego. Z punktu widzenia gramatyki zależności „<...> zadaniem składni nie jest tyle grupowanie słów we frazy, ile ustalenie bezpośrednich relacji między kurta Europos fleksinėms kalboms, nes jų struktūra iš principo skiriasi nuo samymi słowami” (Kay, Gawron, Norvig 1994: 53). Gramatyka zależności rozpowszechniła się zatem, ponieważ znacznie lepiej pasowała do fleksyjnych języków europejskich, charakteryzujących się swobodnym szykiem wyrazów w zdaniu, niż gramatyka frazowa operująca składnikami: Nieprzypadkowo gramatyka zależności najbardziej odpowiadała badaczom tych języków, w których szyk wyrazów jest dość swobodny i w których pojęcie frazy wydaje się mniej istotne, ponieważ główny składnik połączenia wyrazowego i zależne od niego składniki nie zawsze są rozmieszczone w zdaniu w tej samej kolejności, a nawet mogą nie znajdować się obok siebie2 (Kay, Gawron, Norvig 1994: 55). O tym, że charakter analizy syntaktycznej może być bardzo różny i zależy to od języka, piszą również językoznawcy z innych krajów. Wskazuje się na przykład, że w języku rosyjskim wiele zależy od przypadków i form czasownika, pewną informację może również nieść szyk wyrazów, natomiast w języku angielskim niemal o wszystkim decyduje szyk wyrazów, a warianty form rzeczownika i czasownika niewiele mogą pomóc w przeprowadzaniu analizy syntaktycznej (Henisz-Dostert, Macdonald, Zarechnak 1979: 116). W jais, pvz., I know Danny and Toni knows me ir I know Danny and Toni know języku angielskim związki syntaktyczne ustala się na podstawie końcówek kalbą, visiškai nenumatytas informacijos paėmimas iš žodžių galūnių, kurios turi lemiamą įtaką atliekant lietuvių kalbos sakinių sintaksinę analizę. Tačiau naujausiuose lietuvių kalbos sintaksės darbuose derinimas, kurį parodo žodžių galūnės, nebelaikomas vienu iš trijų sintaksinio ryšio būdų. tylko w bardzo rzadkich przypadkach (Winograd 1983: 136), dlatego w teoriach ukierunkowanych przede wszystkim na język angielski rozwijany jest model zorientowany na dwa typy relacji podrzędności (np.: Holvoet, Judžentis 2003; Holvoet 2009). Taki model uznaje za związki syntaktyczne komplementację i modyfikację; uzgodnienie skłania się w nim uważać nie za związek syntaktyczny, lecz za związek morfosyntaktyczny lub wykładnik związku syntaktycznego. Szerzej będzie o tym mowa w podrozdziale 1.3, a teraz należy omówić rządzenie i przyleganie, ponieważ właśnie w ich kwestii poglądy różnią się chyba najbardziej. 2 „Nie jest przypadkiem, że gramatyka zależnościowa najbardziej przypadła do gustu badaczom języków o stosunkowo swobodnym szyku wyrazów, w których pojęcie frazy wydaje się mniej istotne, ponieważ człon nadrzędny i jego zależne człony nie zawsze mogą występować w tej samej kolejności ani nawet obok siebie” (Kay, Gawron, Norvig 1994: 55). Daiva Šveikauskienė. Rządzenie czy nederinamasis pažyminys ir prielinksninė konstrukcija przyleganie: wyrażany dopełniaczem 213 1.1. Opis rządzenia W niektórych wcześniejszych pracach autorów litewskich uwypukla się jedynie właściwą czasownikowi cechę rządzenia, np.: „Związki czasownikowe zwykło się klasyfikować według charakteru rządzonych przypadków lub przypadków z przyimkiem” (Grenda 1964: 137). Później szerzej omawia się również rządzenie właściwe innym częściom mowy: Rządzić mogą wyrazy należące do najróżniejszych części mowy: czasowniki (robić ognisko, bać się wilka, powiedzieć przyjacielowi, interesować się muzyką, siedzieć w namiocie, złościć się na brata, iść przez las, dogadać się z sąsiadem), rzeczowniki (walka psa z wilkiem, dzban bez ucha, worek ziemniaków, gałąź drzewa...), niektóre przymiotniki oraz przysłówki (pełny wody, przychylny dzieciom, zachwycający tym, wiele trudu...), liczebniki (sto książek, para koni, dziesięć z was...) <...> (Labutis 1998: 34). Co do ogólnej definicji rządzenia pozornie panuje niejako zgoda: „Rządzeniem nazywa się wybór odmiennej formy wyrazu przyłączonego (zwykle różnej), zależny od łączliwości wyrazu głównego” (Ambrazas 1986: 8); „<...> kiedy forma wyrazu zależnego jest uwarunkowana właściwością członu głównego polegającą na przyłączaniu określonego przypadku, <...> oba człony są połączone za pomocą rządzenia (Babickienė, Venckutė 2013: 172); „Rządzenie wyrazami w zdaniu jest takim ich wzajemnym stosunkiem, w którym jeden wyraz otrzymuje taką formę (przypadek), jakiej drugi wyraz wymaga ze względu na znaczenie” (Žiugžda 1960: 16); atveju vienas žodis primeta kitam tam tikrą formą, kuri jam pačiam nėra „Charakterystyczne dla rządzenia” (Holvoet, Judžentis 2003: 18). Jednakże poglądy różnią się w kwestii traktowania poszczególnych przypadków z punktu widzenia rządzenia lub przylegania. I tak Vitas Labutis (1998: 35) podaje miejscownik jako przykład, opisując rządzenie czasowników: sėdėti palapinėje. W trzytomowej Gramatyce języka litewskiego (dalej – LKG) napisano, że „o rządzeniu miejscownikiem można mówić tylko z pewnym zastrzeżeniem” (LKG 1976: 12), a połączenia czasowników z miejscownikiem omawia się w części poświęconej przyleganiu. Natomiast Aldona Paulauskienė twierdzi, że „miejscownik z pewnością nie jest przypadkiem rządzonym, ponieważ jego znaczenie (podobnie jak znaczenie przysłówka) wcale nie zależy od czasownika, z którym tworzy połączenie” (Paulauskienė 2002: 25). Jako argument obalający tezę, że miejscownik jest rządzony, autorka podaje fakt, iż po zastąpieniu tego przypadku w połączeniu wyrazowym z czasownikiem przysłówkiem, np. ten, otrzymuje się już przyleganie. W szkole uczy się ustalania związków składniowych poprzez zadawanie pytania. Gdzie mieszkać? nie ma rządu, pokazywałoby takie zdanie: Potem oni pięknie i szczę- 214 JĘZYK LITERACKI | 97 kelaitė 2009: 81). O czasowniku gyventi nie można powiedzieć, że jest semantycznie niewystarczający. Podane zdanie Potem mingai gyveno. Tačiau norėti taip pavartoti negalima. *Jie labai norėjo – be papildinio nepakankamai aiški sakinio reikšmė, trūksta informacijos. Papildymo reikmės priežastis – „žodžio semantinis nepakankamumas“ (žr. Vasoni pięknie i szczęśliwie żyli jest całkowicie jasne. A zatem na podstawie takich przykładów można by wnioskować, że czasownik norėti rządzi dopełniaczem, natomiast czasownik gyventi nie rządzi miejscownikiem. 1.2. Opis przyłączania Najbardziej prymitywną definicję przyłączania podaje Narmin Alijeva: „<...> ryšys tarp dviejų žodžių nėra derinimas ar valdymas, vadinasi, tai yra jeśli przyłączanie”3 (Aliyeva 2014: 43). W LKG „luźnym połączeniem nazywa się taki związek, gdy człon zależny przyłącza się do głównego, bez wymogu tego ostatniego; nie jest on formalnie określony, lecz jedynie logicznie związany z członem głównym” (LKG 1976: 12). Podobnie ten wzajemny związek wyrazów określają także inni autorzy: „<...> luźne połączenie to taki sposób wyrażania stosunku podrzędnego, w którym wyraz lub jego odrębna forma formalnie nie wskazuje na stosunek syntagmatyczny, ustala się go jedynie na podstawie znaczenia” (Labutis 1998: 36); „Jest to taki sposób przyłączania, który nie wiąże się ze zmianą form (formalnie nieoznaczony), opiera się wyłącznie na związkach znaczeniowych wyrazów i nie jest uwarunkowany łączliwością (walencją) członu głównego. W ten sposób zwykle przyłączane są wyrazy nieodmienne lub poszczególne ich formy nieodmienne: przysłówki (pisać poprawnie, bardzo daleko, czarno pstry, późno w nocy), bezokoliczniki (zaczął pisać, sądził, że się uczy, pragnienie podobania się), imiesłowy przysłówkowe (wstał o świcie, wrócił po położeniu się)“ (Bučienė 2014: 30). Dodaje się, że luźne połączenie „zwykle stanowi słaby związek podrzędny” (Bučienė 2014: 31), ponieważ „wyraz przyłączony nie jest niezbędny dla znaczenia członu głównego (zasnął, czytając, czyta głośno, pomyślałem, obudziwszy się)” (Bučienė 2014: 31). Na słabe i silne dzieli się zresztą także rząd, np. : Wyróżnia się rząd konieczny, czyli silny, gdy czasowniki bezwzględnie wymagają formy określonego przypadka, uzupełniającej ich znaczenie, oraz rząd niekonieczny, czyli słaby, gdy dla czasowników forma określonego przypadka nie jest niezbędna, lecz jedynie fakultatywna. <...> Jednak wyprowadzenie ścisłej granicy między rządem mocnym a słabym, a także między rządem słabym a przyleganiem, jest niemożliwe (LKG 1976: 12). 3 „<…> jeśli między dwoma wyrazami nie zachodzi relacja zgodności ani kontroli, wówczas jest to relacja przyległości” (Aliyeva 2014: 43). Daiva Šveikauskienė. Rząd czy przyleganie: wyrażane dopełniaczem 215 Prawdą jest, że A. Paulauskienė zwraca uwagę na zbyt szerokie pojmowanie rządu; jej nederinamasis pažyminys ir prielinksninė konstrukcija zdaniem rząd słaby powinien być uznawany za przyleganie: Jasne jest, że przypadki odpowiadające na pytania ko?, kam?, ką?, kuo?, są rządzone, ponieważ ir teigia, kad valdymu turėtų būti laikomi tik stipraus valdymo atvejai, o wymaga ich bezpośrednio czasownik występujący w funkcji orzeczenia, i są one dopełnieniami. Ale jak nazwać nie przedmiotowy, lecz okolicznościowy związek zachodzący między czasownikiem a przypadkiem. Przecież przysłówki wyrażające okoliczności są przyłączane <...>. Kiedy sam rzeczownik ma nie te przypadki rządzone, lecz przyłączane, zwłaszcza miejscownik. Być może dlatego reiškia ne daiktą, o aplinkybę, kai kurie linksniai suprieveiksmėja. Ir prieveiksmėwyróżnia się różne stopnie siły rządu (rząd mocny i słaby). A miejscownik z całą pewnością nie jest przypadkiem rządzonym, ponieważ jego znaczenie (podobnie jak znaczenie przysłówka) w ogóle nie zależy od czasownika, z którym tworzy połączenie (Paulauskienė 2002: 25). Zasadniczo taki pogląd przedstawiany jest również w najnowszej literaturze: „Słabe rządzenie z punktu widzenia relacji semantycznych nie jest już rządzeniem, ponieważ wyraz zależny nie jest wymagany” (Judžentis 2022: 148). 1.3. Porównanie modeli opisu relacji przyłączających Jak pokazują rozwijane za granicą teorie składniowe, operują one nie pojęciami rządzenia i przylegania, lecz komplementacji i modyfikacji. Komplementacja i modyfikacja są wyróżniane jako dwa typy relacji syntaktycznej (zależności syntaktycznej). Widać to również w charakterystyce przedstawionej przez Christinę Biavę, która w 1991 r. obroniła na Uniwersytecie Illinois dysertację z lingwistyki teoretycznej i stosowanej: komplementami nazywa ona elementy uzupełniające znaczenie wyrazów zdania, które są niezbędne, natomiast modyfikatorami uważa elementy w zdaniu nieobowiązkowe. Ponadto podaje ona następującą informację: „Modyfikatorami są zazwyczaj przysłówki i wyrazy przymiotnikowe. Komplementami są zazwyczaj rzeczowniki lub zaimki”4 (Biava 2020). Zgodnie z takim ujęciem modyfikacja powinna obejmować wyróżniane w składni języka litewskiego uzgodnienie i przyleganie, a podstawowym kryterium rozróżnienia komplementacji i modyfikacji jest wymóg uzupełnienia lub jego „Užsienio kalbotyroje sintaksiniai ryšiai paprastai apibrėžiami ir skirstomi brak. O takim kryterium wspomina się także w pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego: według jednego kryterium – wymogu lub braku wymogu członu nadrzędnego” (Vaskelaitė 2003: 145). 4 „Modyfikatory są zazwyczaj określeniami przysłówkowymi i przymiotnikowymi. Dopełnienia to zazwyczaj rzeczowniki / zaimki” (Biava 2020). 216 JĘZYK LITERACKI | 97 W najnowszych pracach dotyczących składni języka litewskiego model opisu relacji podrzędnych, uwzględniający dopełnianie i modyfikowanie, stosuje się także do przedstawiania relacji podrzędnych języka litewskiego: „<...> można wyróżnić dwa typy relacji składniowej (zależności składniowej): dopełnianie (ang. complementation) i modyfikowanie (ang. modification) <...>. Podział ten relacji składniowych można sformułować także na podstawie wymogu składniowego: dopełnienie jest składniowo wymaganym dodatkiem, natomiast modyfikator – niewymaganym” (Holvoet 2009: 72). W celu zilustrowania modyfikowania podaje się przykłady z przymiotnikiem i przysłówkiem: w wyrażeniu knyga relację semantyczną <...> būdvardis įdomi MODIFIKUOJA daiktavardį knyga. <...> Junginyje įdomi między wyrazami określa modyfikator įdomi; znaczenie samego rzeczownika knyga nie wymaga wyrażenia cechy, ale jeżeli cecha jest wyrażona, to jasne jest, że wyraża ją modyfikator. Podobny stosunek obserwuje się w połączeniu įdomiai pasakoja, gdzie przysłówek įdomiai określa opowiadanie, lecz samego czasownikaJak uogólniono w žodžio pasakoti reikšmė tokio apibūdinimo neapima ir nereikalauja (Holvoet, Judžentis 2003: 14–15). Iki pateikiant tokį modelį lietuvių kalbos sintaksėje buvo įprasta skirti tris prijungimo būdus, t. y. derinimą, valdymą ir šliejimą, o jiems skirstyti, kaip matyti iš čia pateikto derinimo, valdymo ir šliejimo aprašymo ir rozprawie doktorskiej Ramunė Vaskelaitė, zastosowano dwa kryteria: „Model relacji podrzędnych przedstawiony w LKG [Gramatyce języka litewskiego] opiera się na następujących dwóch kryteriach: 1) kryterium wymogu członu zależnego wynikającego ze znaczenia członu nadrzędnego; 2) kryterium formalnego wyrażenia członu zależnego” (Vaskelaitė 2009: 101). Ten model podziału relacji podrzędnych można przedstawić za pomocą schematu (zob. rys. 1). Uzgodnieniu i rządowi właściwa jest jedna wspólna cecha (na diagramie oznaczona kolorem zielonym) – uzupełnienie jest wyrażane za pomocą form. Różnią się one tym, że w przypadku rządu uzupełnienie jest wymagane, natomiast w przypadku uzgodnienia – niewymagane. Uzgodnienie i adhezja mają wspólną cechę (oznaczoną kolorem fioletowym) – w obu przypadkach uzupełnienie nie jest konieczne. Tylko w przypadku uzgodnienia relacja jest wyrażana za pomocą form, natomiast w przypadku adhezji – nie. W najnowszych pracach dotyczących składni języka litewskiego stosowany model podziału relacji podrzędnych przewiduje jako dwa typy podrzędności komplementację i modyfikację. Przedstawiono go na rys. 2. Można byłoby postawić pytanie, który model bardziej nadaje się do ukazania składniowej struktury języka litewskiego. W języku angielskim prawie nie ma końcówek, dlatego li- Daiva Šveikauskienė. Rządzenie czy przyleganie: wyrażany dopełniaczem 217 właściwy językowi litewskiemu sposób uzgadniania rzeczowników i przymiotników również w nim nie nederinamasis pažyminys ir prielinksninė konstrukcija występuje (zob. rys. 2). Nawet w przypadku dopełniacza lub liczby mnogiej, gdy rzeczownik przyjmuje końcówki -’s, -s’ lub -s, określający go przymiotnik nie otrzymuje żadnej końcówki (np. big dog i big dogs). Uzgadnianiem (ang. agreement) nazywa się tu czasami to, co w niektórych pracach dotyczących składni języka litewskiego rozumiane jest jako korelacja (np. Labutis 1998: 38, DLKG 1997: 478), tj. dobór formy orzeczenia na podstawie podmiotu wyrażonego rzeczownikiem lub innym zaimkiem, jak w podanym przykładzie Danny and Toni know me i Toni knows me. „Relacja między czasownikiem a jego podmiotem nominalnym jest często określana jako system uzgadniania, w którym określone formy rzeczowników korelują z konkretnymi formami czasownika”5 (Bowers 2001: 25). Taka korelacja nie jest odpowiednikiem używanego w składni języka litewskiego terminu „uzgodnienie”. W akademickiej gramatyce języka litewskiego 5 „Relacja między czasownikiem a jego podmiotowym rzeczownikiem, na przykład, jest często oznaczana przez system uzgodnienia, w którym określone formy morfologiczne rzeczownika korelują z określonymi formami czasownika” (Bowers 2001: 25). RYS. 1. Uzgodnienie, rząd i przyleganie RYS. 2. Komplementowanie i modyfikowanie przewidujące jednostki struktury przyłączanych relacji. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 25, 4–44. Babickienė Zofija, Venckutė Regina 2013: Podstawy nauki o języku: podręcznik, Wilno: Uniwersytet im. Mykolasa Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Biava Christina 2020: Jaka skirstymas Romerisa. Balkevičius Jonas 1963: Składnia współczesnego języka litewskiego, Wilno: jest różnica między modyfikatorem a dopełnieniem? Dostęp online: ryšių skirstymas 224 JĘZYK LITERACKI | 97 LITERATŪRA IR ŠALTINIAI A li y eva N a r mi n 2014: A View on the Syntactical Relations. – American Journal of Linguistics 3(2), 41–45. A mb r a z a s Vy t a u t a s 1986: Lietuvių kalbos sakinio sintaksinės ir semanhttps://www.quora.com/What-is-the-differencebetween-modifier-and-complement. Bowers John 2001: Relacje syntaktyczne. Dostęp online: https://conf.ling. cornell.edu/bowers/SyntRelCompl.pdf. Bučienė Laimutė 2014: Składnia języka litewskiego. Teoria i praktyka: komoji knyga, Vilnius: Lietuvos edukologijos universiteto leidykla. moDLKG 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. G re n d a Č e s y s 1964: O klasyfikacji połączeń czasownikowych. – Prace naukowe wyższych szkół ZSRR Litewskiej Republiki Radzieckiej. Językoznawstwo 10, 137–142. Henisz-Dostert Bożena, Macdonald Ross R., Zarechnak M ic h a e l 1979: Tłumaczenie maszynowe. – Trends in Linguistics. Studia i Monografie 11, red. W. Winterk, Haga, Paryż, Nowy Jork: Wydawnictwo Mouton. Holvoet Axel 2009: Podstawy składni ogólnej, Wilno: Stowarzyszenie „Academia Salensis“. H ol vo e t A xe l , Ju d ž e n t i s A r t ū ra s 2003: Typy relacji składniowych. – Prace z gramatyki języka litewskiego 1: Badania związków syntaktycznych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. J u d ž e n t i s A r t ū r a s 2022: Związek przyłączny w litewskich pracach syntaktycznych z okresu okupacji sowieckiej. – Język ogólny 95, 133–161. Kay Martin, Gawron Mark, Norvig Peter 1994: Verbmobil: System tłumaczeniowy do dialogów twarzą w twarz, Stanford: CSLI. K al i n a us k a s B ro n iu s 1961: Związek wyrazowy jako obiekt składni. – Szkoła radziecka 5, 31–39. K al i n a us k a s B ro n i u s 1963: Wyrazy i związki wyrazowe w zdaniu. – Niektóre zagadnienia gramatyki i stylistyki: materiały dla nauczyciela, Kowno: Valstybinė pedagoginės literatūros leidykla. Kalinauskas Bronius 1972: Składnia związków wyrazowych języka litewskiego: pomoc naukowa, Wilno: Państwowy Instytut Pedagogiczny. Labutis Vitas 1998: Składnia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Daiva Šveikauskienė. Rządzenie czy nederinamasis pažyminys ir prielinksninė konstrukcija przyleganie: wyrażane dopełniaczem 225 LIGIS – Lietuvių kalbos gramatikos informacinė sistema. Prieiga internete: https://ligis.lki.lt. LKG 1976: Gramatyka języka litewskiego 3, Wilno: Mokslas. Paulauskienė Aldona 2002: Oddzielenie składni od morfologii w językoznawstwie XX wieku. – Studia nad językami 3, 23–26. PŽJ – Przyłączane połączenia wyrazowe. Dostęp online: https://mokslai.lietuviuzodynas.lt/lietuviu-kalba/prijungiamieji-zodziu-junginiai. Sirtautas Vytautas 1978. Uzgadnianie głównych części zdania, Wilno: Rada redakcyjna wydawnictwa. Lietuvos TSR aukštojo ir specialiojo vidurinio mokslo ministerijos LeidySližienė Nijolė 1994: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 1, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Sližienė Nijolė 1998: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 2(1), Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Sližienė Nijolė 2004: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 2(2), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Spevak Olga 2014: Walencja rzeczowników w języku łacińskim. – Walencja rzeczowników, red. O. Spevak, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 183–213. Šveikauskienė Daiva 2013: Przyciąganie syntaktyczne wyrazów. – Acta Linguistica Lithuanica 69, 130–153. Tesnière Lucien 1959: Elementy składni strukturalnej, Paryż: Klincksieck. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2001: Walencja przymiotników języka litewskiego: rozprawa doktorska, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2023: Walencja wyrazów „prieraišus” („przywiązany”), „prieraišumas” („przywiązanie”) we współczesnym litewskim języku (pisanym). – Acta Linguistica Lithuanica 88, 181–205. Dostęp w internecie: https://www.lituanistika.lt/ content/103312. Vaskelaitė Ramunė 2009: Modele relacji składniowych w składni języka litewskiego: rozprawa doktorska, Kowno: wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Vaskelaitė Ramunė 2003: Litewskie połączenia rzeczownikowe z punktu widzenia relacji składniowych. – Acta Linguistica Lithuanica 48, 143–158. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska. Dostęp w internecie: https://www.vle.lt/ straipsnis/valdymas-1/. Winograd Terry 1983: Language as a Cognitive Process 1: Syntax, Londyn: Addison-Wesley Publishing Company. Žiugžda Juozas 1960: Gramatyka języka litewskiego 2: Składnia, Kowno: tybinė pedagoginės literatūros leidykla. ValsŽS – Relacje między wyrazami. Dostęp w internecie: http://www.šaltiniai.info/index/details/606. Otrzymano 2023-12-13 Przyjęto 2024-11-04 226 JĘZYK LITERACKI | 97 DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ KONTROLA CZY PRZYSTAWANIE: DOPEŁNIACZ OZNACZA ATRYBUT NIEUZGODNIONY I PRZYIMKOWY KONSTRUKCJA Streszczenie Omawiając relacje składniowe w ich najbardziej ogólnych ujęciach, poglądy zwykle niewiele się różnią. Wszyscy przyznają, że zgoda jest taką relacją podrzędności, gdy wyraz zależny przyjmuje formy wyrazu nadrzędnego (rodzaj, liczba, przypadek). Rozbieżności pojawiają się przy definiowaniu kontroli. Istnieją różne poglądy na temat kontroli miejscownika: od podawania przykładów tego przypadku w części dotyczącej kontroli po ścisłe stwierdzenie, że miejscownik nie może być kontrolowany. W większości publikacji przystawanie definiuje się jako relację, w której wyraz zależny dołącza się do wyrazu nadrzędnego, przy czym ten ostatni nie jest wymagany, a wyraz przyłączony nie jest niezbędny dla znaczenia wyrazu nadrzędnego. W pracach reprezentujących lingwistykę zachodnią lub ukierunkowanych na nią wyróżnia się dwa typy podrzędności – komplementację i modyfikację. Kryterium ich wyodrębnienia stanowi wymóg lub brak wymogu uzupełnienia. Wymóg uzupełnienia wynika z semantycznej niewystarczalności wyrazu. W składni języka litewskiego wyróżnia się trzy typy związków: rząd, uzgodnienie i przyleganie. Ze względu na rozbieżności poglądów dotyczących związków podrzędnych różnie ocenia się również związek przydawki nieuzgodnionej z wyrazem nadrzędnym. Zwykle uważa się go za rząd, jednak ponieważ rzeczownik jest wyrażony przez (rzeczownik), przy definiowaniu rządu jako związku, w którym stawia się wymóg, genitive in this case is not needed to supplement the meaning of another word należy uznać za taki jedynie związek określonych rzeczowników (oznaczających miarę, pojemność) z dopełniaczem, natomiast związek przydawki nieuzgodnionej z wyrazem nadrzędnym należy oceniać jako przyleganie. Konstrukcja przyimkowa, podobnie jak przypadki, może być rządzona przez wyraz nadrzędny i do niego przylegać; na przykład konstrukcja przyimkowa to+accusative w połączeniu wyrazowym dip in water jest rządzona, natomiast w połączeniu wyrazowym send to Vilnius — przylega. Przyimek nie może rządzić przypadkiem, ponieważ syntaktycznie powiązanymi wyrazami są tylko wyrazy autosemantyczne. Gdy czasownik rządzi kilkoma przypadkami, wszystkie są jednakowo konieczne i wszystkie mogą wystąpić w jednym zdaniu – dovanoti ką? (dać co? – biernik) kam? (komu? – celownik). Jeśli przyimek łączy się z kilkoma przypadkami (už – za+dopełniacz, dla+biernik; po – po+dopełniacz, co+biernik, pod+narzędnik), Daiva Šveikauskienė. Rządzenie czy przyleganie: wyrażany dopełniaczem 227 zawsze występuje tylko z jednym przypadkiem, a o tym, który przypadek jest nederinamasis pažyminys ir prielinksninė konstrukcija używany, decyduje czasownik, nie sam przyimek. SŁOWA KLUCZOWE: związki składniowe, rząd, przyleganie, dopełniacz, przydawka nieuzgodniona, konstrukcje przyimkowe. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ RZĄDZENIE CZY PRZYLEGANIE: WYRAŻANE DOPEŁNIACZEM NIEUZGODNIONE PRZYDASŁOWIE I KONSTRUKCJA PRZYIMKOWA Streszczenie Omawiając związki składniowe w najbardziej ogólnym ujęciu, zwykle nie ma większych różnic w poglądach. Wszyscy uznają, że uzgodnienie to taki związek podrzędny, w którym wyraz zależny przyjmuje formy wyrazu nadrzędnego (rodzaj, liczbę, przypadek). Nieporozumienia pojawiają się przy definiowaniu rządu. Różnie podchodzi się do rządu miejscownika: w jednych opracowaniach przykłady tego przypadka podaje się w rozdziale dotyczącym rządu, w innych wyraża się kategoryczną opinię, że miejscownik nie może być rządzony. Przystawianie w większości publikacji definiuje się jako związek, w którym człon zależny dołącza się do nadrzędnego, nie jest przez ten ostatni wymagany, a wyraz przyłączany nie jest niezbędny dla znaczenia członu nadrzędnego. W pracach reprezentujących lingwistykę zachodnią lub zorientowanych na nią wyróżnia się dwa typy związku podrzędnego – komplementację i modyfikację. Kryterium ich rozróżnienia stanowi wymaganie lub niewymaganie uzupełnienia. Wymaganie uzupełnienia wynika z niedostateczności semantycznej wyrazu. W składni języka litewskiego wyróżnia się trzy sposoby podporządkowania: rząd, Skiriantis nuomonėms dėl prijungiamųjų ryšių, nevienodai vertinamas ir neuzgodnienie i przystawianie. związek przydawki uzgadniającej z określanym wyrazem. Zwykle uważa się go za rząd, jednak rzeczownik wyrażony dopełniaczem w tym przypadku nie jest potrzebny do uzupełnienia znaczenia innego wyrazu (rzeczownika), zatem, wyjaśniając rząd jako taki związek, w którym stawia się wymaganie, za rząd należałoby uznać jedynie związek określonych rzeczowników (oznaczających miarę, pojemność) z dopełniaczem, natomiast związek przydawki nieuzgadniającej z określanym wyrazem należy oceniać jako przyleganie. 228 JĘZYK OGÓLNY | 97 Konstrukcja przyimkowa, podobnie jak przypadek, może być zarówno rządzona, jak i przyłączana do głównego członu połączenia wyrazowego, np. konstrukcja przyimkowa į + biernik w połączeniu wyrazowym panardinti į vandenį jest rządzona, natomiast w połączeniu wyrazowym siųsti į Vilnių – przyłączana. W składni języka litewskiego przyjmuje się, że przyimek nie rządzi przypadkiem, a relacjami składniowymi połączone bywają tylko wyrazy o samodzielnym znaczeniu. Gdy czasownik rządzi kilkoma przypadkami, wszystkie one są jednakowo potrzebne i mogą wystąpić w jednym zdaniu wszystkie – dovanoti kam? ką? Jeśli przyimek jest używany z kilkoma przypadkami (už – ko?, ką?; po – ko?, ką?, kuo?), w zdaniu zawsze występuje tylko z jednym z nich, a to, z którym – określa czasownik, nie sam ESMINIAI ŽODŽIAI: sintaksiniai ryšiai, valdymas, šliejimas, kilmininkas, nedeprzyimek. przydawka rzeczownikowa, konstrukcje przyimkowe. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected]